وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.21 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 6759 415922 357533 2026-09-30T10:44:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 415922 wikitext text/x-wiki [[فائل:Passing_gorgeous_creeks_along_the_Elaho_(6441599379).jpg|thumb|الاھو درياھ جي گذرگاھن وٽ ڪريڪ]] '''الاهو درياء''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] irqv3h16voio2bwy7jcckr2dnhas6qh 415923 415922 2026-09-30T10:45:46Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415923 wikitext text/x-wiki [[فائل:Passing_gorgeous_creeks_along_the_Elaho_(6441599379).jpg|thumb|الاھو درياھ جي گذرگاھن وٽ ڪريڪ]] '''الاهو درياء''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الاهو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] f8ev6d2gkuayqtjluhdsu12bjq6kxni 0 9061 415734 37677 2026-09-29T16:07:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 415734 wikitext text/x-wiki '''زمين کان زمين''' مان مراد اها [[ميزائل]] آهي جنهن کي زمين کان اڏائي [[زمين]] تي ڪارروائی ڪرندا آهن. {{Short description|Missile type}} A '''surface-to-surface missile''' ('''SSM''') is a [[missile]] designed to be launched from the ground or the sea and strike targets on land or at sea. They may be fired from hand-held or vehicle mounted devices, from fixed installations, or from a ship. They are often powered by a [[rocket engine]] or sometimes fired by an explosive charge, since the launching platform is typically stationary or moving slowly. They usually have fins and/or wings for [[lift (force)|lift]] and stability, although hyper-velocity or short-ranged missiles may use body lift or fly a ballistic trajectory.<ref>{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=254}}</ref> The first operational surface-to-surface missile was the [[V-1 flying bomb]], which was powered by a [[pulsejet engine]]. Contemporary surface-to-surface missiles are usually [[guided missile|guided]]. An unguided surface-to-surface missile is usually referred to as a [[rocket]] (for example, an [[RPG-7]] or [[M72 LAW]] is an [[anti-tank rocket]]), whereas a [[BGM-71 TOW]] or [[AT-2 Swatter]] is an [[anti-tank guided missile]]. Examples of surface-to-surface missile include the [[ATACMS|MGM-140 ATACMS]]<ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/us-armys-new-ground-launched-missile-raining-down-death-500-17606|title=US Army's New Ground-Launched Missile: Raining Down Death from 500 Kilometers Away|first=Kris|last=Osborn|website=Nationalinterest.org|date=6 September 2016|access-date=30 August 2017}}</ref> and the [[Scud missile|Scud]] family of missiles.<ref>{{Cite web |title=SS-1 "Scud" |url=https://missilethreat.csis.org/missile/scud/ |access-date=2025-01-26 |website=Missile Threat |language=en-US}}</ref> fzfdtmr1drxlnhlqlis8nrtshay519c 415735 415734 2026-09-29T16:07:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميزائل جا قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415735 wikitext text/x-wiki '''زمين کان زمين''' مان مراد اها [[ميزائل]] آهي جنهن کي زمين کان اڏائي [[زمين]] تي ڪارروائی ڪرندا آهن. {{Short description|Missile type}} A '''surface-to-surface missile''' ('''SSM''') is a [[missile]] designed to be launched from the ground or the sea and strike targets on land or at sea. They may be fired from hand-held or vehicle mounted devices, from fixed installations, or from a ship. They are often powered by a [[rocket engine]] or sometimes fired by an explosive charge, since the launching platform is typically stationary or moving slowly. They usually have fins and/or wings for [[lift (force)|lift]] and stability, although hyper-velocity or short-ranged missiles may use body lift or fly a ballistic trajectory.<ref>{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=254}}</ref> The first operational surface-to-surface missile was the [[V-1 flying bomb]], which was powered by a [[pulsejet engine]]. Contemporary surface-to-surface missiles are usually [[guided missile|guided]]. An unguided surface-to-surface missile is usually referred to as a [[rocket]] (for example, an [[RPG-7]] or [[M72 LAW]] is an [[anti-tank rocket]]), whereas a [[BGM-71 TOW]] or [[AT-2 Swatter]] is an [[anti-tank guided missile]]. Examples of surface-to-surface missile include the [[ATACMS|MGM-140 ATACMS]]<ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/us-armys-new-ground-launched-missile-raining-down-death-500-17606|title=US Army's New Ground-Launched Missile: Raining Down Death from 500 Kilometers Away|first=Kris|last=Osborn|website=Nationalinterest.org|date=6 September 2016|access-date=30 August 2017}}</ref> and the [[Scud missile|Scud]] family of missiles.<ref>{{Cite web |title=SS-1 "Scud" |url=https://missilethreat.csis.org/missile/scud/ |access-date=2025-01-26 |website=Missile Threat |language=en-US}}</ref> [[زمرو:ميزائل جا قسم]] nlodvwrfbd1v9rkhtinsox9h9dzmiv8 415738 415735 2026-09-29T16:18:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 415738 wikitext text/x-wiki '''زمين کان زمين''' مان مراد اها [[ميزائل]] آهي جنهن کي زمين کان اڏائي [[زمين]] تي ڪارروائی ڪرندا آهن. {{Short description|Missile type}} '''مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل''' (<small>SSM</small>) هڪ اهڙو ميزائل آهي جيڪو زمين يا سمنڊ مان لانچ ڪرڻ ۽ زمين يا سمنڊ ۾ هدف کي نشانو بڻائڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي. اهي هٿ ۾ رکيل يا گاڏين تي لڳل ڊوائيسز، مقرر تنصيبات، يا جهاز مان فائر ڪري سگهجن ٿا. اهي اڪثر ڪري راڪيٽ انجن ذريعي هلايا ويندا آهن يا ڪڏهن ڪڏهن ڌماڪيدار چارج ذريعي فائر ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ ته لانچنگ پليٽ فارم عام طور تي بيٺل هوندو آهي يا سست رفتاري سان هلندو آهي. انهن ۾ عام طور تي لفٽ ۽ استحڪام لاءِ پر (wings) هوندا آهن، جيتوڻيڪ هائپر ويلوسيٽي يا شارٽ رينج ميزائل باڊي لفٽ استعمال ڪري سگهن ٿا يا بيلسٽڪ ٽريجڪٽري اڏائي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=254}}</ref> پهريون آپريشنل مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل V-1 فلائنگ بم هو، جيڪو پلس جيٽ انجن ذريعي هلائي سگهجي ٿو. معاصر مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل عام طور تي رخ مقرر ڪيل (guided) هوندا آهن. هڪ غير رخ مقرر ڪيل مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل کي عام طور تي راڪيٽ سڏيو ويندو آهي (مثال طور، هڪ RPG-7 يا M72 LAW هڪ اينٽي ٽينڪ راڪيٽ آهي)، جڏهن ته BGM-71 TOW يا AT-2 Swatter هڪ اينٽي ٽينڪ گائيڊڊ ميزائل آهي. مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل جي مثالن ۾ <small>MGM-140 ATACMS</small><small>.</small><ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/us-armys-new-ground-launched-missile-raining-down-death-500-17606|title=US Army's New Ground-Launched Missile: Raining Down Death from 500 Kilometers Away|first=Kris|last=Osborn|website=Nationalinterest.org|date=6 September 2016|access-date=30 August 2017}}</ref> ۽ اسڪڊ ميزائل خاندان شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=SS-1 "Scud" |url=https://missilethreat.csis.org/missile/scud/ |access-date=2025-01-26 |website=Missile Threat |language=en-US}}</ref> == حوالا == [[زمرو:ميزائل جا قسم]] hue9ofxmk9jje1tbpnptnh9555gkwkm 415742 415738 2026-09-29T16:26:30Z Ibne maryam 17680 415742 wikitext text/x-wiki {{Short description|Missile type}} [[File:Missile Rocketsan Teknofest2023 (1).jpg|thumb|The Atmaca Missile at Teknofest in 2023]] '''مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل''' (<small>SSM</small>) هڪ اهڙو ميزائل آهي جيڪو زمين يا سمنڊ مان لانچ ڪرڻ ۽ زمين يا سمنڊ ۾ هدف کي نشانو بڻائڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي. اهي هٿ ۾ رکيل يا گاڏين تي لڳل ڊوائيسز، مقرر تنصيبات، يا جهاز مان فائر ڪري سگهجن ٿا. اهي اڪثر ڪري راڪيٽ انجن ذريعي هلايا ويندا آهن يا ڪڏهن ڪڏهن ڌماڪيدار چارج ذريعي فائر ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ ته لانچنگ پليٽ فارم عام طور تي بيٺل هوندو آهي يا سست رفتاري سان هلندو آهي. انهن ۾ عام طور تي لفٽ ۽ استحڪام لاءِ پر (wings) هوندا آهن، جيتوڻيڪ هائپر ويلوسيٽي يا شارٽ رينج ميزائل باڊي لفٽ استعمال ڪري سگهن ٿا يا بيلسٽڪ ٽريجڪٽري اڏائي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=254}}</ref> پهريون آپريشنل مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل V-1 فلائنگ بم هو، جيڪو پلس جيٽ انجن ذريعي هلائي سگهجي ٿو. معاصر مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل عام طور تي رخ مقرر ڪيل (guided) هوندا آهن. هڪ غير رخ مقرر ڪيل مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل کي عام طور تي راڪيٽ سڏيو ويندو آهي (مثال طور، هڪ RPG-7 يا M72 LAW هڪ اينٽي ٽينڪ راڪيٽ آهي)، جڏهن ته BGM-71 TOW يا AT-2 Swatter هڪ اينٽي ٽينڪ گائيڊڊ ميزائل آهي. مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل جي مثالن ۾ <small>MGM-140 ATACMS</small><small>.</small><ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/us-armys-new-ground-launched-missile-raining-down-death-500-17606|title=US Army's New Ground-Launched Missile: Raining Down Death from 500 Kilometers Away|first=Kris|last=Osborn|website=Nationalinterest.org|date=6 September 2016|access-date=30 August 2017}}</ref> ۽ اسڪڊ ميزائل خاندان شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=SS-1 "Scud" |url=https://missilethreat.csis.org/missile/scud/ |access-date=2025-01-26 |website=Missile Threat |language=en-US}}</ref> == حوالا == [[زمرو:ميزائل جا قسم]] t0akl8i4opg8hcnj81j1aw3t5i7p5tg 415751 415742 2026-09-29T17:00:44Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمين کان زمين ميزائل]] کي [[مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل]] ڏانھن چوريو 415742 wikitext text/x-wiki {{Short description|Missile type}} [[File:Missile Rocketsan Teknofest2023 (1).jpg|thumb|The Atmaca Missile at Teknofest in 2023]] '''مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل''' (<small>SSM</small>) هڪ اهڙو ميزائل آهي جيڪو زمين يا سمنڊ مان لانچ ڪرڻ ۽ زمين يا سمنڊ ۾ هدف کي نشانو بڻائڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي. اهي هٿ ۾ رکيل يا گاڏين تي لڳل ڊوائيسز، مقرر تنصيبات، يا جهاز مان فائر ڪري سگهجن ٿا. اهي اڪثر ڪري راڪيٽ انجن ذريعي هلايا ويندا آهن يا ڪڏهن ڪڏهن ڌماڪيدار چارج ذريعي فائر ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ ته لانچنگ پليٽ فارم عام طور تي بيٺل هوندو آهي يا سست رفتاري سان هلندو آهي. انهن ۾ عام طور تي لفٽ ۽ استحڪام لاءِ پر (wings) هوندا آهن، جيتوڻيڪ هائپر ويلوسيٽي يا شارٽ رينج ميزائل باڊي لفٽ استعمال ڪري سگهن ٿا يا بيلسٽڪ ٽريجڪٽري اڏائي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=254}}</ref> پهريون آپريشنل مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل V-1 فلائنگ بم هو، جيڪو پلس جيٽ انجن ذريعي هلائي سگهجي ٿو. معاصر مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل عام طور تي رخ مقرر ڪيل (guided) هوندا آهن. هڪ غير رخ مقرر ڪيل مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل کي عام طور تي راڪيٽ سڏيو ويندو آهي (مثال طور، هڪ RPG-7 يا M72 LAW هڪ اينٽي ٽينڪ راڪيٽ آهي)، جڏهن ته BGM-71 TOW يا AT-2 Swatter هڪ اينٽي ٽينڪ گائيڊڊ ميزائل آهي. مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل جي مثالن ۾ <small>MGM-140 ATACMS</small><small>.</small><ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/us-armys-new-ground-launched-missile-raining-down-death-500-17606|title=US Army's New Ground-Launched Missile: Raining Down Death from 500 Kilometers Away|first=Kris|last=Osborn|website=Nationalinterest.org|date=6 September 2016|access-date=30 August 2017}}</ref> ۽ اسڪڊ ميزائل خاندان شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=SS-1 "Scud" |url=https://missilethreat.csis.org/missile/scud/ |access-date=2025-01-26 |website=Missile Threat |language=en-US}}</ref> == حوالا == [[زمرو:ميزائل جا قسم]] t0akl8i4opg8hcnj81j1aw3t5i7p5tg 415754 415751 2026-09-29T17:01:55Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415754 wikitext text/x-wiki {{Short description|Missile type}} [[File:Missile Rocketsan Teknofest2023 (1).jpg|thumb|The Atmaca Missile at Teknofest in 2023]] '''مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل''' (<small>SSM</small>) هڪ اهڙو ميزائل آهي جيڪو زمين يا سمنڊ مان لانچ ڪرڻ ۽ زمين يا سمنڊ ۾ هدف کي نشانو بڻائڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي. اهي هٿ ۾ رکيل يا گاڏين تي لڳل ڊوائيسز، مقرر تنصيبات، يا جهاز مان فائر ڪري سگهجن ٿا. اهي اڪثر ڪري راڪيٽ انجن ذريعي هلايا ويندا آهن يا ڪڏهن ڪڏهن ڌماڪيدار چارج ذريعي فائر ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ ته لانچنگ پليٽ فارم عام طور تي بيٺل هوندو آهي يا سست رفتاري سان هلندو آهي. انهن ۾ عام طور تي لفٽ ۽ استحڪام لاءِ پر (wings) هوندا آهن، جيتوڻيڪ هائپر ويلوسيٽي يا شارٽ رينج ميزائل باڊي لفٽ استعمال ڪري سگهن ٿا يا بيلسٽڪ ٽريجڪٽري اڏائي سگهن ٿا.<ref>{{cite book |title=A Dictionary of Aviation |first=David W. |last=Wragg |isbn=9780850451634 |edition=first |publisher=Osprey |year=1973 |page=254}}</ref> پهريون آپريشنل مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل V-1 فلائنگ بم هو، جيڪو پلس جيٽ انجن ذريعي هلائي سگهجي ٿو. معاصر مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل عام طور تي رخ مقرر ڪيل (guided) هوندا آهن. هڪ غير رخ مقرر ڪيل مٿاڇري کان مٿاڇري ميزائل کي عام طور تي راڪيٽ سڏيو ويندو آهي (مثال طور، هڪ RPG-7 يا M72 LAW هڪ اينٽي ٽينڪ راڪيٽ آهي)، جڏهن ته BGM-71 TOW يا AT-2 Swatter هڪ اينٽي ٽينڪ گائيڊڊ ميزائل آهي. مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل جي مثالن ۾ <small>MGM-140 ATACMS</small><small>.</small><ref>{{cite web|url=http://nationalinterest.org/blog/the-buzz/us-armys-new-ground-launched-missile-raining-down-death-500-17606|title=US Army's New Ground-Launched Missile: Raining Down Death from 500 Kilometers Away|first=Kris|last=Osborn|website=Nationalinterest.org|date=6 September 2016|access-date=30 August 2017}}</ref> ۽ اسڪڊ ميزائل خاندان شامل آهن.<ref>{{Cite web |title=SS-1 "Scud" |url=https://missilethreat.csis.org/missile/scud/ |access-date=2025-01-26 |website=Missile Threat |language=en-US}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل]] [[زمرو:ميزائل جا قسم]] qdwmnph6rp3aavuuiqeds42olvogxus 0 9643 415675 415674 2026-09-29T12:06:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 415675 wikitext text/x-wiki {{Short description|Calendar year}} {{Use mdy dates|date=February 2011}} {{Year nav|632}} [[File:Yazdgardiii.jpg|upright=1.35|thumb|[[ساساني سلطنت]] جو آخري بادشاهه، "يزد گرد ٽيون" (632-651ع)]] {{عشرو}} [[عيسوي سال]] 632 هڪ "[[ليپ سال]]" (leap year) هو، جنهن جي شروعات [[جولين ڪئلينڊر|جولين ڪيلينڊر]] (<small>Julian</small> <small>calendar</small>) مطابق [[اربع]] جي ڏينهن ٿي هئي. هن سال لاءِ "632" جو انگ شروعاتي [[وچون دور|وچئين دور]] کان استعمال ٿي رهيو آهي، جڏهن [[يُورَپ|يورپ]] ۾ سالن جي سڃاڻپ لاءِ عيسوي/[[گريگورين ڪئلينڊر|گريگوري ڪيلينڊر]] اينو ڊوميني (<small>Anno Domini</small>) وارو نظام رائج ٿيو هو. ==واقعا== ==پيدائشون== ==فوتگيون== == جنوري == == فيبروري == == مارچ == == اپريل == == مئي == == جون == == جولاءِ == == آگسٽ == == سيپٽمبر == == آڪٽوبر == == نومبر == ==حوالا== [[زمرو:632ع]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] s2b8hqb031hp3antom9cseyklvop961 415676 415675 2026-09-29T12:07:38Z Ibne maryam 17680 415676 wikitext text/x-wiki {{Short description|Calendar year}} {{Use mdy dates|date=February 2011}} {{Year nav|632}} [[File:Yazdgardiii.jpg|upright=1.35|thumb|[[ساساني سلطنت]] جو آخري بادشاهه، "يزد گرد ٽيون" (632-651ع)]] {{عشرو}} [[عيسوي سال]] 632 هڪ "[[ليپ سال]]" (leap year) هو، جنهن جي شروعات [[جولين ڪئلينڊر|جولين ڪيلينڊر]] (<small>Julian</small> <small>calendar</small>) مطابق [[اربع]] جي ڏينهن ٿي هئي. هن سال لاءِ "632" جو انگ شروعاتي [[وچون دور|وچئين دور]] کان استعمال ٿي رهيو آهي، جڏهن [[يُورَپ|يورپ]] ۾ سالن جي سڃاڻپ لاءِ عيسوي/[[گريگورين ڪئلينڊر|گريگوري ڪيلينڊر]] اينو ڊوميني (<small>Anno Domini</small>) وارو نظام رائج ٿيو هو. ==واقعا== ==پيدائشون== ==فوتگيون== ==حوالا== [[زمرو:632ع]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] hha112b3owwdvlddhm18i9vhr0b2otj 415677 415676 2026-09-29T12:09:29Z Ibne maryam 17680 /* فوتگيون */ 415677 wikitext text/x-wiki {{Short description|Calendar year}} {{Use mdy dates|date=February 2011}} {{Year nav|632}} [[File:Yazdgardiii.jpg|upright=1.35|thumb|[[ساساني سلطنت]] جو آخري بادشاهه، "يزد گرد ٽيون" (632-651ع)]] {{عشرو}} [[عيسوي سال]] 632 هڪ "[[ليپ سال]]" (leap year) هو، جنهن جي شروعات [[جولين ڪئلينڊر|جولين ڪيلينڊر]] (<small>Julian</small> <small>calendar</small>) مطابق [[اربع]] جي ڏينهن ٿي هئي. هن سال لاءِ "632" جو انگ شروعاتي [[وچون دور|وچئين دور]] کان استعمال ٿي رهيو آهي، جڏهن [[يُورَپ|يورپ]] ۾ سالن جي سڃاڻپ لاءِ عيسوي/[[گريگورين ڪئلينڊر|گريگوري ڪيلينڊر]] اينو ڊوميني (<small>Anno Domini</small>) وارو نظام رائج ٿيو هو. ==واقعا== ==پيدائشون== ==فوتگيون== * [[January 27]] &ndash; [[Ibrahim ibn Muhammad|Ibrahim]], son of [[Muhammad]] * [[January 31]] &ndash; [[Máedóc of Ferns|Máedóc]], bishop of [[Roman Catholic Diocese of Ferns|Ferns]] * [[April 8]] &ndash; [[Charibert II]], king of [[Aquitaine]] * [[June 8]] &ndash; [[Muhammad]], [[Prophets in Islam|Islamic Prophet]] (b. [[570]]) * [[August 11]] &ndash; [[Rusticula]] (b. c. 556), abbess of Arles * [[August 28]] &ndash; [[Fatimah]], daughter of [[Muhammad]] * [[October 12]] or [[633]] &ndash; [[Edwin of Northumbria]], king of [[Deira]] and [[Bernicia]] * [[October 29]] &ndash; [[Colman mac Duagh|Saint Colman mac Duagh]], [[Ireland|Irish]] [[abbot]] and bishop * [[Abu Dujana (Sahabah)|Abu Dujana]], companion of Muhammad * [[Chilperic of Aquitaine|Chilperic]], son of Charibert II * [[Abdullah ibn Suhayl]] (b. [[594]]) (martyred) * [[Abu Hudhayfa ibn Utba]] (b. [[581]]) (martyred) * [[Salim Mawla Abu Hudhayfa]] (b. c. [[594]]–[[596]]) (martyred) * [[Zayd ibn al-Khattab]] (b. before [[584]]) (martyred) * [[Musaylimah]], Arabian prophet ==حوالا== [[زمرو:632ع]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] 666mm06kbss2zz1dtnubl2vg5exrvgj 415680 415677 2026-09-29T12:33:19Z Ibne maryam 17680 /* فوتگيون */ 415680 wikitext text/x-wiki {{Short description|Calendar year}} {{Use mdy dates|date=February 2011}} {{Year nav|632}} [[File:Yazdgardiii.jpg|upright=1.35|thumb|[[ساساني سلطنت]] جو آخري بادشاهه، "يزد گرد ٽيون" (632-651ع)]] {{عشرو}} [[عيسوي سال]] 632 هڪ "[[ليپ سال]]" (leap year) هو، جنهن جي شروعات [[جولين ڪئلينڊر|جولين ڪيلينڊر]] (<small>Julian</small> <small>calendar</small>) مطابق [[اربع]] جي ڏينهن ٿي هئي. هن سال لاءِ "632" جو انگ شروعاتي [[وچون دور|وچئين دور]] کان استعمال ٿي رهيو آهي، جڏهن [[يُورَپ|يورپ]] ۾ سالن جي سڃاڻپ لاءِ عيسوي/[[گريگورين ڪئلينڊر|گريگوري ڪيلينڊر]] اينو ڊوميني (<small>Anno Domini</small>) وارو نظام رائج ٿيو هو. ==واقعا== ==پيدائشون== ==فوتگيون== * [[27 جنوري]] – [[ابراهيم بن محمد|ابراهيم]]، [[محمد ﷺ]] جا پٽ * [[31 جنوري]] – ميڊوڪ، فرناس جو بشپ * [[8 اپريل|8]] [[8 اپريل|اپريل]] – شاريبرٽ ٻيون، ايڪويٽئن جو بادشاهه * [[8 جون]] - [[محمد ﷺ]]، [[الله]] جا آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|نبي]] [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|۽ رسول]] (پيدائش: [[570ع]]) * [[11 آگسٽ]] – رسٽيڪولا، آرلس جو ايبس. * [[28 آگسٽ]] – [[فاطمه زهرا]]، [[محمد ﷺ]] جي نياڻي * [[12 آڪٽوبر|آڪٽوبر 12]] – ايڊون آف نارٿمبريا، ديرا ۽ برنيشيا جو بادشاهه * [[29 آڪٽوبر]] – سينٽ ڪالمن ميڪ ڊاگ، آئرش ايبٽ ۽ بشپ * ابو دجانه انصاري، [[محمد ﷺ]] جا [[صحابي]] * شيلپيرڪ، شاربرٽ ٻئين جو پٽ * عبدالله بن سهيل (پيدائش: [[595ع]]) (شهيد ٿيا) * ابو حذيفه بن عتبه (پيدائش: [[581ع]]) (شهيد ٿيا) * سالم مولا ابو حذيفه (پيدائش: [[596ع]]) (شهيد ٿيا) * زيد بن الخطاب (پيدائش: [[584ع]]) (شهيد ٿيا) * مسيلمه ڪذاب، ڪوڙو نبي ([[يمامه جي جنگ|جنگ يمامه]] ۾ مارجي ويو) ==حوالا== [[زمرو:632ع]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] ae13m2u4dyl8zkzfxy8mznevpv2i53r 415681 415680 2026-09-29T12:39:14Z Ibne maryam 17680 415681 wikitext text/x-wiki {{Short description|Calendar year}} {{Use mdy dates|date=February 2011}} {{Year nav|632}} [[File:Yazdgardiii.jpg|upright=1.35|thumb|[[ساساني سلطنت]] جو آخري بادشاهه، "يزد گرد ٽيون" (632-651ع)]] {{عشرو}} [[عيسوي سال]] 632 هڪ "[[ليپ سال]]" (leap year) هو، جنهن جي شروعات [[جولين ڪئلينڊر|جولين ڪيلينڊر]] (<small>Julian</small> <small>calendar</small>) مطابق [[اربع]] جي ڏينهن ٿي هئي. هن سال لاءِ "632" جو انگ شروعاتي [[وچون دور|وچئين دور]] کان استعمال ٿي رهيو آهي، جڏهن [[يُورَپ|يورپ]] ۾ سالن جي سڃاڻپ لاءِ عيسوي/[[گريگورين ڪئلينڊر|گريگوري ڪيلينڊر]] اينو ڊوميني (<small>Anno Domini</small>) وارو نظام رائج ٿيو هو. ==واقعا== ==پيدائشون== * مهلب بن ابي صفرة، عرب سالار (وفات: 702ع) * ونڊيشيانس، ڪيمبرائي جو بشپ (اندازي مطابق تاريخ) ==فوتگيون== * [[27 جنوري]] – [[ابراهيم بن محمد|ابراهيم]]، [[محمد ﷺ]] جا پٽ * [[31 جنوري]] – ميڊوڪ، فرناس جو بشپ * [[8 اپريل|8]] [[8 اپريل|اپريل]] – شاريبرٽ ٻيون، ايڪويٽئن جو بادشاهه * [[8 جون]] - [[محمد ﷺ]]، [[الله]] جا آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|نبي]] [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|۽ رسول]] (پيدائش: [[570ع]]) * [[11 آگسٽ]] – رسٽيڪولا، آرلس جو ايبس. * [[28 آگسٽ]] – [[فاطمه زهرا]]، [[محمد ﷺ]] جي نياڻي * [[12 آڪٽوبر|آڪٽوبر 12]] – ايڊون آف نارٿمبريا، ديرا ۽ برنيشيا جو بادشاهه * [[29 آڪٽوبر]] – سينٽ ڪالمن ميڪ ڊاگ، آئرش ايبٽ ۽ بشپ * ابو دجانه انصاري، [[محمد ﷺ]] جا [[صحابي]] * شيلپيرڪ، شاربرٽ ٻئين جو پٽ * عبدالله بن سهيل (پيدائش: [[595ع]]) (شهيد ٿيا) * ابو حذيفه بن عتبه (پيدائش: [[581ع]]) (شهيد ٿيا) * سالم مولا ابو حذيفه (پيدائش: [[596ع]]) (شهيد ٿيا) * زيد بن الخطاب (پيدائش: [[584ع]]) (شهيد ٿيا) * مسيلمه ڪذاب، ڪوڙو نبي ([[يمامه جي جنگ|جنگ يمامه]] ۾ مارجي ويو) ==حوالا== [[زمرو:632ع]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] cizznxspei4aodflnwmd4t2n9t62sd7 415682 415681 2026-09-29T12:40:54Z Ibne maryam 17680 /* پيدائشون */ 415682 wikitext text/x-wiki {{Short description|Calendar year}} {{Use mdy dates|date=February 2011}} {{Year nav|632}} [[File:Yazdgardiii.jpg|upright=1.35|thumb|[[ساساني سلطنت]] جو آخري بادشاهه، "يزد گرد ٽيون" (632-651ع)]] {{عشرو}} [[عيسوي سال]] 632 هڪ "[[ليپ سال]]" (leap year) هو، جنهن جي شروعات [[جولين ڪئلينڊر|جولين ڪيلينڊر]] (<small>Julian</small> <small>calendar</small>) مطابق [[اربع]] جي ڏينهن ٿي هئي. هن سال لاءِ "632" جو انگ شروعاتي [[وچون دور|وچئين دور]] کان استعمال ٿي رهيو آهي، جڏهن [[يُورَپ|يورپ]] ۾ سالن جي سڃاڻپ لاءِ عيسوي/[[گريگورين ڪئلينڊر|گريگوري ڪيلينڊر]] اينو ڊوميني (<small>Anno Domini</small>) وارو نظام رائج ٿيو هو. ==واقعا== ==پيدائشون== * مهلب بن ابي صفرة، عرب سالار (وفات: [[702ع]]) * ونڊيشيانس، ڪيمبرائي جو بشپ (اندازي مطابق تاريخ) ==فوتگيون== * [[27 جنوري]] – [[ابراهيم بن محمد|ابراهيم]]، [[محمد ﷺ]] جا پٽ * [[31 جنوري]] – ميڊوڪ، فرناس جو بشپ * [[8 اپريل|8]] [[8 اپريل|اپريل]] – شاريبرٽ ٻيون، ايڪويٽئن جو بادشاهه * [[8 جون]] - [[محمد ﷺ]]، [[الله]] جا آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|نبي]] [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|۽ رسول]] (پيدائش: [[570ع]]) * [[11 آگسٽ]] – رسٽيڪولا، آرلس جو ايبس. * [[28 آگسٽ]] – [[فاطمه زهرا]]، [[محمد ﷺ]] جي نياڻي * [[12 آڪٽوبر|آڪٽوبر 12]] – ايڊون آف نارٿمبريا، ديرا ۽ برنيشيا جو بادشاهه * [[29 آڪٽوبر]] – سينٽ ڪالمن ميڪ ڊاگ، آئرش ايبٽ ۽ بشپ * ابو دجانه انصاري، [[محمد ﷺ]] جا [[صحابي]] * شيلپيرڪ، شاربرٽ ٻئين جو پٽ * عبدالله بن سهيل (پيدائش: [[595ع]]) (شهيد ٿيا) * ابو حذيفه بن عتبه (پيدائش: [[581ع]]) (شهيد ٿيا) * سالم مولا ابو حذيفه (پيدائش: [[596ع]]) (شهيد ٿيا) * زيد بن الخطاب (پيدائش: [[584ع]]) (شهيد ٿيا) * مسيلمه ڪذاب، ڪوڙو نبي ([[يمامه جي جنگ|جنگ يمامه]] ۾ مارجي ويو) ==حوالا== [[زمرو:632ع]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] 9dpjnr1dhv3hwia57me3f6c2416e6oa 415683 415682 2026-09-29T12:43:13Z Ibne maryam 17680 /* واقعا */ 415683 wikitext text/x-wiki {{Short description|Calendar year}} {{Use mdy dates|date=February 2011}} {{Year nav|632}} [[File:Yazdgardiii.jpg|upright=1.35|thumb|[[ساساني سلطنت]] جو آخري بادشاهه، "يزد گرد ٽيون" (632-651ع)]] {{عشرو}} [[عيسوي سال]] 632 هڪ "[[ليپ سال]]" (leap year) هو، جنهن جي شروعات [[جولين ڪئلينڊر|جولين ڪيلينڊر]] (<small>Julian</small> <small>calendar</small>) مطابق [[اربع]] جي ڏينهن ٿي هئي. هن سال لاءِ "632" جو انگ شروعاتي [[وچون دور|وچئين دور]] کان استعمال ٿي رهيو آهي، جڏهن [[يُورَپ|يورپ]] ۾ سالن جي سڃاڻپ لاءِ عيسوي/[[گريگورين ڪئلينڊر|گريگوري ڪيلينڊر]] اينو ڊوميني (<small>Anno Domini</small>) وارو نظام رائج ٿيو هو. ==واقعا== ===بلحاظ جڳهه=== ====عربستان==== * [[March 18]] (approximate) &ndash; [[Muhammad]] makes his [[The event of Ghadir Khumm|final sermon to the Muslims]]. * [[June 8]] &ndash; [[Muhammad]] dies at [[Medina]] at the age of 63, after an illness and fever. * [[June]] &ndash; [[Abu Bakr]] (born ''Abdallah ibn Uthman ibn Amir'', better known by his Islamic [[laqab]] ''Al-Siddiq'') becomes the Caliph. * [[June]] &ndash; The first caliph, [[Abu Bakr]], sends [[Expedition of Usama bin Zayd|an expedition to Balqa]], [[Byzantine Empire]], led by [[Usama ibn Zayd]]. This expedition is sent based on Muhammad's decision before his death.<ref>{{cite web|last=Razwy|first=Sayyid Ali Ashgar|title=A Restatement of History of Islam and Muslim: Usama's Expedition|url=https://www.al-islam.org/restatement-history-islam-and-muslims-sayyid-ali-asghar-razwy/usamas-expedition|website=al-islam.org|date=November 10, 2013 |access-date=2023-04-20}}</ref> * [[Ridda Wars]]: Abu Bakr launches a series of military campaigns against rebel [[Tribes of Arabia|Arabian tribe]]s, to re-establish the power of the [[Rashidun|Rightly Guided Caliphs]], and to secure Muhammad's legacy. * [[September]] &ndash; [[Battle of Buzakha]]: An Islamic column (6,000 men) under [[Khalid ibn al-Walid]] defeats the [[Apostasy|Apostate]] rebels under [[Tulayha]], near [[Ha'il]] ([[Saudi Arabia]]). * [[December]] &ndash; [[Battle of Yamama|Battle of Aqraba]]: The Muslim forces of Abu Bakr defeat the Apostate rebels (40,000 men) under [[Musaylimah]], on the plain of [[Al-Yamama|Aqraba]]. ==== Europe ==== * [[April 8]] &ndash; King [[Charibert II]] is [[Assassination|assassinated]] at [[Blaye]] ([[Gironde]]), (possibly on orders of his half-brother [[Dagobert I]]), along with his infant son. [[Dagobert I]] claims [[Aquitaine]] and [[Gascony]], becoming the most powerful [[Merovingian dynasty|Merovingian]] king in the West. * Part of [[Samo]]'s rebellion, [[Alciocus]] leads 9,000 Bulgars from Pannonia to refuge with [[Dagobert]] (who massacres them), then, with 700 survivors, settles with the [[Wends]], under the protection of Walluc. * [[Kubrat]], ruler of the [[Dulo clan]],<ref>[[Nominalia of the Bulgarian khans]]</ref> takes power from the [[Pannonian Avars]] and establishes [[Old Great Bulgaria]] in the area of Black Cumania. Kubrat's rule stretches from [[Dacia]] to [[Poltava]]. ==== Persia ==== * [[June 16]] &ndash; [[Yazdegerd III]], age 8, ascends to the [[throne]] as king (''[[shah]]'') of the [[Sassanid Empire|Persian Empire]]. He becomes the last ruler of the [[Sassanid family tree|Sassanid Dynasty]] (modern [[Iran]]). ==== Asia ==== * [[January 27]] &ndash; An [[annular eclipse]] of the [[sun]] occurs.<ref>{{cite web|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEhistory/SEhistory.html|title=NASA - Solar Eclipses of History|first=F.|last=Espenak|website=eclipse.gsfc.nasa.gov}}</ref> * [[Queen Seondeok of Silla|Seondeok]] is crowned queen of [[Silla]] ([[Korea]]).<ref>{{cite web |title=List of Rulers of Korea |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/koru/hd_koru.htm |website=www.metmuseum.org |access-date=21 April 2019}}</ref> ==== Armenia ==== * The [[632 Armenia earthquake]] affects the region of the [[Armenian Highlands]].<ref>{{cite journal |last1=Guidoboni |first1=Emanuela |last2=Traina |first2=Giusto |year=1995 |title=A new catalogue of earthquakes in the historical Armenian area from antiquity to the 12th century |journal=Annals of Geophysics |volume=38 |issue=1 |doi=10.4401/ag-4134 |url=https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/view/4134|doi-access=free }}</ref> ===بلحاظ موضوع=== ====مذهب==== * [[March 6]] (Friday, 9 Zulhijja, 10 AH) &ndash; The [[Farewell Sermon]] (''Khuṭbatu l-Wadāʿ'') is delivered by [[Muhammad]], Islamic [[prophet]], in the Uranah valley of [[Mount Arafat]], to the [[Muslim]]s who have accompanied him for the ''[[Hajj]]'' (pilgrimage). * [[June 8]] &ndash; Muhammad dies in [[Medina]], at the age of 62, and is succeeded by [[Abu Bakr]] who becomes the first [[caliph]] (vicegerent of the messenger of [[Allah|God]]). He establishes the [[Rashidun Caliphate]] until [[661]]. * [[Xuanzang]], Chinese traveler, writes about two huge [[Buddhas of Bamiyan|statues of Buddha]] carved out of a mountainside in the [[Bamyan Province|Bamiyan Valley]] ([[Afghanistan]]).</onlyinclude> ==پيدائشون== * مهلب بن ابي صفرة، عرب سالار (وفات: [[702ع]]) * ونڊيشيانس، ڪيمبرائي جو بشپ (اندازي مطابق تاريخ) ==فوتگيون== * [[27 جنوري]] – [[ابراهيم بن محمد|ابراهيم]]، [[محمد ﷺ]] جا پٽ * [[31 جنوري]] – ميڊوڪ، فرناس جو بشپ * [[8 اپريل|8]] [[8 اپريل|اپريل]] – شاريبرٽ ٻيون، ايڪويٽئن جو بادشاهه * [[8 جون]] - [[محمد ﷺ]]، [[الله]] جا آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|نبي]] [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|۽ رسول]] (پيدائش: [[570ع]]) * [[11 آگسٽ]] – رسٽيڪولا، آرلس جو ايبس. * [[28 آگسٽ]] – [[فاطمه زهرا]]، [[محمد ﷺ]] جي نياڻي * [[12 آڪٽوبر|آڪٽوبر 12]] – ايڊون آف نارٿمبريا، ديرا ۽ برنيشيا جو بادشاهه * [[29 آڪٽوبر]] – سينٽ ڪالمن ميڪ ڊاگ، آئرش ايبٽ ۽ بشپ * ابو دجانه انصاري، [[محمد ﷺ]] جا [[صحابي]] * شيلپيرڪ، شاربرٽ ٻئين جو پٽ * عبدالله بن سهيل (پيدائش: [[595ع]]) (شهيد ٿيا) * ابو حذيفه بن عتبه (پيدائش: [[581ع]]) (شهيد ٿيا) * سالم مولا ابو حذيفه (پيدائش: [[596ع]]) (شهيد ٿيا) * زيد بن الخطاب (پيدائش: [[584ع]]) (شهيد ٿيا) * مسيلمه ڪذاب، ڪوڙو نبي ([[يمامه جي جنگ|جنگ يمامه]] ۾ مارجي ويو) ==حوالا== [[زمرو:632ع]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] 1hb46rkyhbdt96z3t1gzwtyo2lyqy68 415697 415683 2026-09-29T13:02:35Z Ibne maryam 17680 /* واقعا */ 415697 wikitext text/x-wiki {{Short description|Calendar year}} {{Use mdy dates|date=February 2011}} {{Year nav|632}} [[File:Yazdgardiii.jpg|upright=1.35|thumb|[[ساساني سلطنت]] جو آخري بادشاهه، "يزد گرد ٽيون" (632-651ع)]] {{عشرو}} [[عيسوي سال]] 632 هڪ "[[ليپ سال]]" (leap year) هو، جنهن جي شروعات [[جولين ڪئلينڊر|جولين ڪيلينڊر]] (<small>Julian</small> <small>calendar</small>) مطابق [[اربع]] جي ڏينهن ٿي هئي. هن سال لاءِ "632" جو انگ شروعاتي [[وچون دور|وچئين دور]] کان استعمال ٿي رهيو آهي، جڏهن [[يُورَپ|يورپ]] ۾ سالن جي سڃاڻپ لاءِ عيسوي/[[گريگورين ڪئلينڊر|گريگوري ڪيلينڊر]] اينو ڊوميني (<small>Anno Domini</small>) وارو نظام رائج ٿيو هو. ==واقعا== ===بلحاظ جڳهه=== ====عربستان==== * [[18 مارچ]] – حضرت [[محمد ﷺ]] حجِ الوداع (آخري حج) جي موقعي تي [[عرفات (ميدان)|عرفات جي ميدان]] ۾ مسلمانن کي پنهنجو آخري خطبو ڏين ٿا. * 8 جون – بيماري ۽ بخار کان پوءِ، حضرت محمد ﷺ [[مدينه منوره|مدينه المنوره]] ۾ 63 سالن جي عمر ۾ وفات ڪن ٿا. * جون – [[ابوبڪر صديق|ابوبڪر]] (اصل نالو عبدالله بن عثمان بن عامر، جيڪي پنهنجي اسلامي لقب "الصديق" سان وڌيڪ سڃاتا وڃن ٿا) خليفو مقرر ٿين ٿا. * جون – پهريان خليفا، حضرت ابوبڪر، [[اسامه بن زيد]] جي قيادت ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي علائقي "بلقاء"، [[اردن]] ڏانهن هڪ فوجي مهم روانو ڪن ٿا. هي مهم حضرت محمد ﷺ جي وفات کان اڳ ڪيل فيصلي جي بنياد تي موڪلي وئي هئي. * مرتدن سان جنگيون: حضرت ابوبڪر باغي عرب قبيلن خلاف فوجي مهمون شروع ڪن ٿا، جنهن جو مقصد [[پهرين اسلامي رياست|مديني جي پهرين اسلامي رياست]] ([[راشدون خلیفا|راشدين خلافت]]) جي اقتدار کي بحال ڪرڻ ۽ حضرت محمد ﷺ جي ورثي (اسلامي رياست) کي محفوظ بڻائڻ هو. * سيپٽمبر – بزّاخه جي جنگ: حضرت [[خالد بن وليد]] جي قيادت ۾ هڪ اسلامي لشڪر (6,000 سپاهي) [[حائل صوبو|حائل]] ([[سعودي عرب]]) جي ويجهو طليحه جي اڳواڻي ۾ موجود مرتد باغين کي شڪست ڏئي ٿو. * ڊسمبر – [[يمامه جي جنگ]]: اسلامي فوجون حضرت خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ عقربا جي ميدان تي مسيلمه ڪذاب، ڪوڙي نبي جي اڳواڻي ۾ موجود مرتد باغين (40,000 سپاهين) کي شڪست ڏين ٿيون. * [[June 8]] &ndash; [[Muhammad]] dies at [[Medina]] at the age of 63, after an illness and fever. * [[June]] &ndash; [[Abu Bakr]] (born ''Abdallah ibn Uthman ibn Amir'', better known by his Islamic [[laqab]] ''Al-Siddiq'') becomes the Caliph. * [[June]] &ndash; The first caliph, [[Abu Bakr]], sends [[Expedition of Usama bin Zayd|an expedition to Balqa]], [[Byzantine Empire]], led by [[Usama ibn Zayd]]. This expedition is sent based on Muhammad's decision before his death.<ref>{{cite web|last=Razwy|first=Sayyid Ali Ashgar|title=A Restatement of History of Islam and Muslim: Usama's Expedition|url=https://www.al-islam.org/restatement-history-islam-and-muslims-sayyid-ali-asghar-razwy/usamas-expedition|website=al-islam.org|date=November 10, 2013 |access-date=2023-04-20}}</ref> * [[Ridda Wars]]: Abu Bakr launches a series of military campaigns against rebel [[Tribes of Arabia|Arabian tribe]]s, to re-establish the power of the [[Rashidun|Rightly Guided Caliphs]], and to secure Muhammad's legacy. * [[September]] &ndash; [[Battle of Buzakha]]: An Islamic column (6,000 men) under [[Khalid ibn al-Walid]] defeats the [[Apostasy|Apostate]] rebels under [[Tulayha]], near [[Ha'il]] ([[Saudi Arabia]]). * [[December]] &ndash; [[Battle of Yamama|Battle of Aqraba]]: The Muslim forces of Abu Bakr defeat the Apostate rebels (40,000 men) under [[Musaylimah]], on the plain of [[Al-Yamama|Aqraba]]. ==== Europe ==== * [[April 8]] &ndash; King [[Charibert II]] is [[Assassination|assassinated]] at [[Blaye]] ([[Gironde]]), (possibly on orders of his half-brother [[Dagobert I]]), along with his infant son. [[Dagobert I]] claims [[Aquitaine]] and [[Gascony]], becoming the most powerful [[Merovingian dynasty|Merovingian]] king in the West. * Part of [[Samo]]'s rebellion, [[Alciocus]] leads 9,000 Bulgars from Pannonia to refuge with [[Dagobert]] (who massacres them), then, with 700 survivors, settles with the [[Wends]], under the protection of Walluc. * [[Kubrat]], ruler of the [[Dulo clan]],<ref>[[Nominalia of the Bulgarian khans]]</ref> takes power from the [[Pannonian Avars]] and establishes [[Old Great Bulgaria]] in the area of Black Cumania. Kubrat's rule stretches from [[Dacia]] to [[Poltava]]. ==== Persia ==== * [[June 16]] &ndash; [[Yazdegerd III]], age 8, ascends to the [[throne]] as king (''[[shah]]'') of the [[Sassanid Empire|Persian Empire]]. He becomes the last ruler of the [[Sassanid family tree|Sassanid Dynasty]] (modern [[Iran]]). ==== Asia ==== * [[January 27]] &ndash; An [[annular eclipse]] of the [[sun]] occurs.<ref>{{cite web|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEhistory/SEhistory.html|title=NASA - Solar Eclipses of History|first=F.|last=Espenak|website=eclipse.gsfc.nasa.gov}}</ref> * [[Queen Seondeok of Silla|Seondeok]] is crowned queen of [[Silla]] ([[Korea]]).<ref>{{cite web |title=List of Rulers of Korea |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/koru/hd_koru.htm |website=www.metmuseum.org |access-date=21 April 2019}}</ref> ==== Armenia ==== * The [[632 Armenia earthquake]] affects the region of the [[Armenian Highlands]].<ref>{{cite journal |last1=Guidoboni |first1=Emanuela |last2=Traina |first2=Giusto |year=1995 |title=A new catalogue of earthquakes in the historical Armenian area from antiquity to the 12th century |journal=Annals of Geophysics |volume=38 |issue=1 |doi=10.4401/ag-4134 |url=https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/view/4134|doi-access=free }}</ref> ===بلحاظ موضوع=== ====مذهب==== * [[March 6]] (Friday, 9 Zulhijja, 10 AH) &ndash; The [[Farewell Sermon]] (''Khuṭbatu l-Wadāʿ'') is delivered by [[Muhammad]], Islamic [[prophet]], in the Uranah valley of [[Mount Arafat]], to the [[Muslim]]s who have accompanied him for the ''[[Hajj]]'' (pilgrimage). * [[June 8]] &ndash; Muhammad dies in [[Medina]], at the age of 62, and is succeeded by [[Abu Bakr]] who becomes the first [[caliph]] (vicegerent of the messenger of [[Allah|God]]). He establishes the [[Rashidun Caliphate]] until [[661]]. * [[Xuanzang]], Chinese traveler, writes about two huge [[Buddhas of Bamiyan|statues of Buddha]] carved out of a mountainside in the [[Bamyan Province|Bamiyan Valley]] ([[Afghanistan]]).</onlyinclude> ==پيدائشون== * مهلب بن ابي صفرة، عرب سالار (وفات: [[702ع]]) * ونڊيشيانس، ڪيمبرائي جو بشپ (اندازي مطابق تاريخ) ==فوتگيون== * [[27 جنوري]] – [[ابراهيم بن محمد|ابراهيم]]، [[محمد ﷺ]] جا پٽ * [[31 جنوري]] – ميڊوڪ، فرناس جو بشپ * [[8 اپريل|8]] [[8 اپريل|اپريل]] – شاريبرٽ ٻيون، ايڪويٽئن جو بادشاهه * [[8 جون]] - [[محمد ﷺ]]، [[الله]] جا آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|نبي]] [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|۽ رسول]] (پيدائش: [[570ع]]) * [[11 آگسٽ]] – رسٽيڪولا، آرلس جو ايبس. * [[28 آگسٽ]] – [[فاطمه زهرا]]، [[محمد ﷺ]] جي نياڻي * [[12 آڪٽوبر|آڪٽوبر 12]] – ايڊون آف نارٿمبريا، ديرا ۽ برنيشيا جو بادشاهه * [[29 آڪٽوبر]] – سينٽ ڪالمن ميڪ ڊاگ، آئرش ايبٽ ۽ بشپ * ابو دجانه انصاري، [[محمد ﷺ]] جا [[صحابي]] * شيلپيرڪ، شاربرٽ ٻئين جو پٽ * عبدالله بن سهيل (پيدائش: [[595ع]]) (شهيد ٿيا) * ابو حذيفه بن عتبه (پيدائش: [[581ع]]) (شهيد ٿيا) * سالم مولا ابو حذيفه (پيدائش: [[596ع]]) (شهيد ٿيا) * زيد بن الخطاب (پيدائش: [[584ع]]) (شهيد ٿيا) * مسيلمه ڪذاب، ڪوڙو نبي ([[يمامه جي جنگ|جنگ يمامه]] ۾ مارجي ويو) ==حوالا== [[زمرو:632ع]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] cl3xfj1j88j62gl384r0h71mqzqe1ca 415698 415697 2026-09-29T13:03:32Z Ibne maryam 17680 /* عربستان */ 415698 wikitext text/x-wiki {{Short description|Calendar year}} {{Use mdy dates|date=February 2011}} {{Year nav|632}} [[File:Yazdgardiii.jpg|upright=1.35|thumb|[[ساساني سلطنت]] جو آخري بادشاهه، "يزد گرد ٽيون" (632-651ع)]] {{عشرو}} [[عيسوي سال]] 632 هڪ "[[ليپ سال]]" (leap year) هو، جنهن جي شروعات [[جولين ڪئلينڊر|جولين ڪيلينڊر]] (<small>Julian</small> <small>calendar</small>) مطابق [[اربع]] جي ڏينهن ٿي هئي. هن سال لاءِ "632" جو انگ شروعاتي [[وچون دور|وچئين دور]] کان استعمال ٿي رهيو آهي، جڏهن [[يُورَپ|يورپ]] ۾ سالن جي سڃاڻپ لاءِ عيسوي/[[گريگورين ڪئلينڊر|گريگوري ڪيلينڊر]] اينو ڊوميني (<small>Anno Domini</small>) وارو نظام رائج ٿيو هو. ==واقعا== ===بلحاظ جڳهه=== ====عربستان==== * [[18 مارچ]] – حضرت [[محمد ﷺ]] حجِ الوداع (آخري حج) جي موقعي تي [[عرفات (ميدان)|عرفات جي ميدان]] ۾ مسلمانن کي پنهنجو آخري خطبو ڏين ٿا. * 8 جون – بيماري ۽ بخار کان پوءِ، حضرت محمد ﷺ [[مدينه منوره|مدينه المنوره]] ۾ 63 سالن جي عمر ۾ وفات ڪن ٿا. * جون – [[ابوبڪر صديق|ابوبڪر]] (اصل نالو عبدالله بن عثمان بن عامر، جيڪي پنهنجي اسلامي لقب "الصديق" سان وڌيڪ سڃاتا وڃن ٿا) خليفو مقرر ٿين ٿا. * جون – پهريان خليفا، حضرت ابوبڪر، [[اسامه بن زيد]] جي قيادت ۾ [[بازنطيني سلطنت]] جي علائقي "بلقاء"، [[اردن]] ڏانهن هڪ فوجي مهم روانو ڪن ٿا. هي مهم حضرت محمد ﷺ جي وفات کان اڳ ڪيل فيصلي جي بنياد تي موڪلي وئي هئي. * مرتدن سان جنگيون: حضرت ابوبڪر باغي عرب قبيلن خلاف فوجي مهمون شروع ڪن ٿا، جنهن جو مقصد [[پهرين اسلامي رياست|مديني جي پهرين اسلامي رياست]] ([[راشدون خلیفا|راشدين خلافت]]) جي اقتدار کي بحال ڪرڻ ۽ حضرت محمد ﷺ جي ورثي (اسلامي رياست) کي محفوظ بڻائڻ هو. * سيپٽمبر – بزّاخه جي جنگ: حضرت [[خالد بن وليد]] جي قيادت ۾ هڪ اسلامي لشڪر (6,000 سپاهي) [[حائل صوبو|حائل]] ([[سعودي عرب]]) جي ويجهو طليحه جي اڳواڻي ۾ موجود مرتد باغين کي شڪست ڏئي ٿو. * ڊسمبر – [[يمامه جي جنگ]]: اسلامي فوجون حضرت خالد بن وليد جي اڳواڻي ۾ عقربه جي ميدان تي مسيلمه ڪذاب، ڪوڙي نبي جي اڳواڻي ۾ موجود مرتد باغين (40,000 سپاهين) کي شڪست ڏين ٿيون. ==== Europe ==== * [[April 8]] &ndash; King [[Charibert II]] is [[Assassination|assassinated]] at [[Blaye]] ([[Gironde]]), (possibly on orders of his half-brother [[Dagobert I]]), along with his infant son. [[Dagobert I]] claims [[Aquitaine]] and [[Gascony]], becoming the most powerful [[Merovingian dynasty|Merovingian]] king in the West. * Part of [[Samo]]'s rebellion, [[Alciocus]] leads 9,000 Bulgars from Pannonia to refuge with [[Dagobert]] (who massacres them), then, with 700 survivors, settles with the [[Wends]], under the protection of Walluc. * [[Kubrat]], ruler of the [[Dulo clan]],<ref>[[Nominalia of the Bulgarian khans]]</ref> takes power from the [[Pannonian Avars]] and establishes [[Old Great Bulgaria]] in the area of Black Cumania. Kubrat's rule stretches from [[Dacia]] to [[Poltava]]. ==== Persia ==== * [[June 16]] &ndash; [[Yazdegerd III]], age 8, ascends to the [[throne]] as king (''[[shah]]'') of the [[Sassanid Empire|Persian Empire]]. He becomes the last ruler of the [[Sassanid family tree|Sassanid Dynasty]] (modern [[Iran]]). ==== Asia ==== * [[January 27]] &ndash; An [[annular eclipse]] of the [[sun]] occurs.<ref>{{cite web|url=http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEhistory/SEhistory.html|title=NASA - Solar Eclipses of History|first=F.|last=Espenak|website=eclipse.gsfc.nasa.gov}}</ref> * [[Queen Seondeok of Silla|Seondeok]] is crowned queen of [[Silla]] ([[Korea]]).<ref>{{cite web |title=List of Rulers of Korea |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/koru/hd_koru.htm |website=www.metmuseum.org |access-date=21 April 2019}}</ref> ==== Armenia ==== * The [[632 Armenia earthquake]] affects the region of the [[Armenian Highlands]].<ref>{{cite journal |last1=Guidoboni |first1=Emanuela |last2=Traina |first2=Giusto |year=1995 |title=A new catalogue of earthquakes in the historical Armenian area from antiquity to the 12th century |journal=Annals of Geophysics |volume=38 |issue=1 |doi=10.4401/ag-4134 |url=https://www.annalsofgeophysics.eu/index.php/annals/article/view/4134|doi-access=free }}</ref> ===بلحاظ موضوع=== ====مذهب==== * [[March 6]] (Friday, 9 Zulhijja, 10 AH) &ndash; The [[Farewell Sermon]] (''Khuṭbatu l-Wadāʿ'') is delivered by [[Muhammad]], Islamic [[prophet]], in the Uranah valley of [[Mount Arafat]], to the [[Muslim]]s who have accompanied him for the ''[[Hajj]]'' (pilgrimage). * [[June 8]] &ndash; Muhammad dies in [[Medina]], at the age of 62, and is succeeded by [[Abu Bakr]] who becomes the first [[caliph]] (vicegerent of the messenger of [[Allah|God]]). He establishes the [[Rashidun Caliphate]] until [[661]]. * [[Xuanzang]], Chinese traveler, writes about two huge [[Buddhas of Bamiyan|statues of Buddha]] carved out of a mountainside in the [[Bamyan Province|Bamiyan Valley]] ([[Afghanistan]]).</onlyinclude> ==پيدائشون== * مهلب بن ابي صفرة، عرب سالار (وفات: [[702ع]]) * ونڊيشيانس، ڪيمبرائي جو بشپ (اندازي مطابق تاريخ) ==فوتگيون== * [[27 جنوري]] – [[ابراهيم بن محمد|ابراهيم]]، [[محمد ﷺ]] جا پٽ * [[31 جنوري]] – ميڊوڪ، فرناس جو بشپ * [[8 اپريل|8]] [[8 اپريل|اپريل]] – شاريبرٽ ٻيون، ايڪويٽئن جو بادشاهه * [[8 جون]] - [[محمد ﷺ]]، [[الله]] جا آخري [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|نبي]] [[اسلام ۾ نبي ۽ رسول|۽ رسول]] (پيدائش: [[570ع]]) * [[11 آگسٽ]] – رسٽيڪولا، آرلس جو ايبس. * [[28 آگسٽ]] – [[فاطمه زهرا]]، [[محمد ﷺ]] جي نياڻي * [[12 آڪٽوبر|آڪٽوبر 12]] – ايڊون آف نارٿمبريا، ديرا ۽ برنيشيا جو بادشاهه * [[29 آڪٽوبر]] – سينٽ ڪالمن ميڪ ڊاگ، آئرش ايبٽ ۽ بشپ * ابو دجانه انصاري، [[محمد ﷺ]] جا [[صحابي]] * شيلپيرڪ، شاربرٽ ٻئين جو پٽ * عبدالله بن سهيل (پيدائش: [[595ع]]) (شهيد ٿيا) * ابو حذيفه بن عتبه (پيدائش: [[581ع]]) (شهيد ٿيا) * سالم مولا ابو حذيفه (پيدائش: [[596ع]]) (شهيد ٿيا) * زيد بن الخطاب (پيدائش: [[584ع]]) (شهيد ٿيا) * مسيلمه ڪذاب، ڪوڙو نبي ([[يمامه جي جنگ|جنگ يمامه]] ۾ مارجي ويو) ==حوالا== [[زمرو:632ع]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:630ع جو ڏهاڪو]] b8xp7to090b418bjb3xjrq3aob9qfkr 0 11781 415931 167585 2026-09-30T10:53:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 415931 wikitext text/x-wiki [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياهه- [[فائل:Pouce Coupe -Landry bridge.JPG|thumb|ساڄو|280px|پائوس ڪوپي درياھہ جو خوبصورت منظر]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پائوسئ ڪوپئ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياهه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] egqtwsjhplapipein2l5dg0fwu283l9 0 17747 415963 160829 2026-09-30T11:47:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 415963 wikitext text/x-wiki '''ايمرلڊ درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمييا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايمرالڊ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] ax51mry1yn4sfo2pziepnu4od78d2yi 0 17748 415902 160830 2026-09-30T10:16:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 415902 wikitext text/x-wiki '''اسڪوت درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = [[Todagin Creek]], [[Burrage Creek]], [[Ningunsaw River]], [[Craig River]], [[Inhini River]] | tributaries_right = [[Little Iskut River]], [[Forrest Kerr Creek]], [[Verrett River]], [[Twin River]], [[Hoodoo River]], [[Johnson River (Iskut River tributary)|Johnson River]] | waterbodies = [[Eddontenajon Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Kinaskan Lake Provincial Park|Natadesleen Lake]], [[Tatogga Lake]] | waterfalls = [[Cascade Falls (Iskut River)|Cascade Falls]] | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} The '''Iskut River''', located in the northwest part of the [[Provinces and territories of Canada|province]] of [[British Columbia]], is the largest [[tributary]] of the [[Stikine River]], entering it about {{convert|11|km|abbr=on}} above its entry into [[Alaska]].<ref name=bcgnis>{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref><ref>{{cite cgndb|id=JAEJJ|title=Iskut River}}</ref><ref name=PSC/> From its source at [[Kluachon Lake]]<ref name=kluachonlake>{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> the Iskut River flows south and west for about {{convert|248|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> to the Stikine River near the border of British Columbia and Alaska. The upper Iskut flows south through a series of lakes: Kluachon Lake, [[Eddontenajon Lake]], [[Tatogga Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Natadesleen Lake]], and others. The middle Iskut encompasses the area between the [[Little Iskut River]] and [[Forrest Kerr Creek]]. Below the [[Ningunsaw River]] the Iskut flows southwest through a canyon and is regulated by the [[Forrest Kerr Hydroelectric Project]], a [[Run-of-the-river hydroelectricity|run-of-river]] [[Hydroelectricity|hydroelectric]] project. The lower Iskut flows west through an increasingly [[braided river|braided]] channel.<ref name=PSC/> The upper Iskut is in the [[Klastline Plateau]], a subregion of the [[Stikine Plateau]]. The middle Iskut forms the boundary between the Stikine Plateau and the [[Skeena Mountains]]. The lower Iskut flows through the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]].<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The Iskut River's watershed covers {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=PSC>{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref><ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The river's watershed's [[land cover]] is classified as 34.6% [[Conifer|conifer forest]], 20.1% [[Barren vegetation|barren]], 18.2% [[snow]]/[[glacier]], 13.4% [[shrubland]], 10.0% [[Herbaceous plant|herbaceous]], and small amounts of other cover.<ref name=watertool/> The mouth of the Iskut River is located about {{convert|48|km|abbr=on}} northeast of [[Wrangell, Alaska]], about {{convert|140|km|abbr=on}} northwest of [[Stewart, British Columbia]], and about {{convert|133|km|abbr=on}} south of [[Telegraph Creek, British Columbia]].<ref name=acme/><ref name=toporama/> The Iskut watershed is highly glaciated and is characterized by landscapes shaped by geologically recent [[glacier]]s and the [[Laurentide Ice Sheet]] as well as [[volcanism]].<ref name=PSC/> The Iskut River watershed is in the asserted traditional territory of the [[Tahltan First Nation]] and [[Iskut First Nation]], of the [[Tahltan]] people.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The lower Iskut River is also in the traditional territory of the [[Tlingit]], specifically the Shtax'héen Ḵwáan, commonly known as the [[Stikine people|Stikine River people]].<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The name of the Iskut River possibly comes from a [[Nisga'a]] word meaning "stinking", otherwise of unknown origin.<ref name=bcgnis/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] elni66hnff1z5hk7u1gbq2zi9vxcnc6 415903 415902 2026-09-30T10:18:31Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڪينيڊا جا درياھه]]; added [[Category:ڪينيڊا جا جي ارضيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415903 wikitext text/x-wiki '''اسڪوت درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = [[Todagin Creek]], [[Burrage Creek]], [[Ningunsaw River]], [[Craig River]], [[Inhini River]] | tributaries_right = [[Little Iskut River]], [[Forrest Kerr Creek]], [[Verrett River]], [[Twin River]], [[Hoodoo River]], [[Johnson River (Iskut River tributary)|Johnson River]] | waterbodies = [[Eddontenajon Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Kinaskan Lake Provincial Park|Natadesleen Lake]], [[Tatogga Lake]] | waterfalls = [[Cascade Falls (Iskut River)|Cascade Falls]] | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} The '''Iskut River''', located in the northwest part of the [[Provinces and territories of Canada|province]] of [[British Columbia]], is the largest [[tributary]] of the [[Stikine River]], entering it about {{convert|11|km|abbr=on}} above its entry into [[Alaska]].<ref name=bcgnis>{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref><ref>{{cite cgndb|id=JAEJJ|title=Iskut River}}</ref><ref name=PSC/> From its source at [[Kluachon Lake]]<ref name=kluachonlake>{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> the Iskut River flows south and west for about {{convert|248|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> to the Stikine River near the border of British Columbia and Alaska. The upper Iskut flows south through a series of lakes: Kluachon Lake, [[Eddontenajon Lake]], [[Tatogga Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Natadesleen Lake]], and others. The middle Iskut encompasses the area between the [[Little Iskut River]] and [[Forrest Kerr Creek]]. Below the [[Ningunsaw River]] the Iskut flows southwest through a canyon and is regulated by the [[Forrest Kerr Hydroelectric Project]], a [[Run-of-the-river hydroelectricity|run-of-river]] [[Hydroelectricity|hydroelectric]] project. The lower Iskut flows west through an increasingly [[braided river|braided]] channel.<ref name=PSC/> The upper Iskut is in the [[Klastline Plateau]], a subregion of the [[Stikine Plateau]]. The middle Iskut forms the boundary between the Stikine Plateau and the [[Skeena Mountains]]. The lower Iskut flows through the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]].<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The Iskut River's watershed covers {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=PSC>{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref><ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The river's watershed's [[land cover]] is classified as 34.6% [[Conifer|conifer forest]], 20.1% [[Barren vegetation|barren]], 18.2% [[snow]]/[[glacier]], 13.4% [[shrubland]], 10.0% [[Herbaceous plant|herbaceous]], and small amounts of other cover.<ref name=watertool/> The mouth of the Iskut River is located about {{convert|48|km|abbr=on}} northeast of [[Wrangell, Alaska]], about {{convert|140|km|abbr=on}} northwest of [[Stewart, British Columbia]], and about {{convert|133|km|abbr=on}} south of [[Telegraph Creek, British Columbia]].<ref name=acme/><ref name=toporama/> The Iskut watershed is highly glaciated and is characterized by landscapes shaped by geologically recent [[glacier]]s and the [[Laurentide Ice Sheet]] as well as [[volcanism]].<ref name=PSC/> The Iskut River watershed is in the asserted traditional territory of the [[Tahltan First Nation]] and [[Iskut First Nation]], of the [[Tahltan]] people.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The lower Iskut River is also in the traditional territory of the [[Tlingit]], specifically the Shtax'héen Ḵwáan, commonly known as the [[Stikine people|Stikine River people]].<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The name of the Iskut River possibly comes from a [[Nisga'a]] word meaning "stinking", otherwise of unknown origin.<ref name=bcgnis/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا جي ارضيات]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] mnmjs7rnz21e5nheirynj1kzqodksgg 415904 415903 2026-09-30T10:21:34Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415904 wikitext text/x-wiki '''اسڪوت درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = [[Todagin Creek]], [[Burrage Creek]], [[Ningunsaw River]], [[Craig River]], [[Inhini River]] | tributaries_right = [[Little Iskut River]], [[Forrest Kerr Creek]], [[Verrett River]], [[Twin River]], [[Hoodoo River]], [[Johnson River (Iskut River tributary)|Johnson River]] | waterbodies = [[Eddontenajon Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Kinaskan Lake Provincial Park|Natadesleen Lake]], [[Tatogga Lake]] | waterfalls = [[Cascade Falls (Iskut River)|Cascade Falls]] | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} The '''Iskut River''', located in the northwest part of the [[Provinces and territories of Canada|province]] of [[British Columbia]], is the largest [[tributary]] of the [[Stikine River]], entering it about {{convert|11|km|abbr=on}} above its entry into [[Alaska]].<ref name=bcgnis>{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref><ref>{{cite cgndb|id=JAEJJ|title=Iskut River}}</ref><ref name=PSC/> From its source at [[Kluachon Lake]]<ref name=kluachonlake>{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> the Iskut River flows south and west for about {{convert|248|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> to the Stikine River near the border of British Columbia and Alaska. The upper Iskut flows south through a series of lakes: Kluachon Lake, [[Eddontenajon Lake]], [[Tatogga Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Natadesleen Lake]], and others. The middle Iskut encompasses the area between the [[Little Iskut River]] and [[Forrest Kerr Creek]]. Below the [[Ningunsaw River]] the Iskut flows southwest through a canyon and is regulated by the [[Forrest Kerr Hydroelectric Project]], a [[Run-of-the-river hydroelectricity|run-of-river]] [[Hydroelectricity|hydroelectric]] project. The lower Iskut flows west through an increasingly [[braided river|braided]] channel.<ref name=PSC/> The upper Iskut is in the [[Klastline Plateau]], a subregion of the [[Stikine Plateau]]. The middle Iskut forms the boundary between the Stikine Plateau and the [[Skeena Mountains]]. The lower Iskut flows through the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]].<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The Iskut River's watershed covers {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=PSC>{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref><ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The river's watershed's [[land cover]] is classified as 34.6% [[Conifer|conifer forest]], 20.1% [[Barren vegetation|barren]], 18.2% [[snow]]/[[glacier]], 13.4% [[shrubland]], 10.0% [[Herbaceous plant|herbaceous]], and small amounts of other cover.<ref name=watertool/> The mouth of the Iskut River is located about {{convert|48|km|abbr=on}} northeast of [[Wrangell, Alaska]], about {{convert|140|km|abbr=on}} northwest of [[Stewart, British Columbia]], and about {{convert|133|km|abbr=on}} south of [[Telegraph Creek, British Columbia]].<ref name=acme/><ref name=toporama/> The Iskut watershed is highly glaciated and is characterized by landscapes shaped by geologically recent [[glacier]]s and the [[Laurentide Ice Sheet]] as well as [[volcanism]].<ref name=PSC/> The Iskut River watershed is in the asserted traditional territory of the [[Tahltan First Nation]] and [[Iskut First Nation]], of the [[Tahltan]] people.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The lower Iskut River is also in the traditional territory of the [[Tlingit]], specifically the Shtax'héen Ḵwáan, commonly known as the [[Stikine people|Stikine River people]].<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The name of the Iskut River possibly comes from a [[Nisga'a]] word meaning "stinking", otherwise of unknown origin.<ref name=bcgnis/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ارضيات]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] acmfguhv93dv8ywk1r0326uaa6anygb 415905 415904 2026-09-30T10:23:20Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اتر آمريڪا جي جاگرافي بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415905 wikitext text/x-wiki '''اسڪوت درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = [[Todagin Creek]], [[Burrage Creek]], [[Ningunsaw River]], [[Craig River]], [[Inhini River]] | tributaries_right = [[Little Iskut River]], [[Forrest Kerr Creek]], [[Verrett River]], [[Twin River]], [[Hoodoo River]], [[Johnson River (Iskut River tributary)|Johnson River]] | waterbodies = [[Eddontenajon Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Kinaskan Lake Provincial Park|Natadesleen Lake]], [[Tatogga Lake]] | waterfalls = [[Cascade Falls (Iskut River)|Cascade Falls]] | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} The '''Iskut River''', located in the northwest part of the [[Provinces and territories of Canada|province]] of [[British Columbia]], is the largest [[tributary]] of the [[Stikine River]], entering it about {{convert|11|km|abbr=on}} above its entry into [[Alaska]].<ref name=bcgnis>{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref><ref>{{cite cgndb|id=JAEJJ|title=Iskut River}}</ref><ref name=PSC/> From its source at [[Kluachon Lake]]<ref name=kluachonlake>{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> the Iskut River flows south and west for about {{convert|248|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> to the Stikine River near the border of British Columbia and Alaska. The upper Iskut flows south through a series of lakes: Kluachon Lake, [[Eddontenajon Lake]], [[Tatogga Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Natadesleen Lake]], and others. The middle Iskut encompasses the area between the [[Little Iskut River]] and [[Forrest Kerr Creek]]. Below the [[Ningunsaw River]] the Iskut flows southwest through a canyon and is regulated by the [[Forrest Kerr Hydroelectric Project]], a [[Run-of-the-river hydroelectricity|run-of-river]] [[Hydroelectricity|hydroelectric]] project. The lower Iskut flows west through an increasingly [[braided river|braided]] channel.<ref name=PSC/> The upper Iskut is in the [[Klastline Plateau]], a subregion of the [[Stikine Plateau]]. The middle Iskut forms the boundary between the Stikine Plateau and the [[Skeena Mountains]]. The lower Iskut flows through the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]].<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The Iskut River's watershed covers {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=PSC>{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref><ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The river's watershed's [[land cover]] is classified as 34.6% [[Conifer|conifer forest]], 20.1% [[Barren vegetation|barren]], 18.2% [[snow]]/[[glacier]], 13.4% [[shrubland]], 10.0% [[Herbaceous plant|herbaceous]], and small amounts of other cover.<ref name=watertool/> The mouth of the Iskut River is located about {{convert|48|km|abbr=on}} northeast of [[Wrangell, Alaska]], about {{convert|140|km|abbr=on}} northwest of [[Stewart, British Columbia]], and about {{convert|133|km|abbr=on}} south of [[Telegraph Creek, British Columbia]].<ref name=acme/><ref name=toporama/> The Iskut watershed is highly glaciated and is characterized by landscapes shaped by geologically recent [[glacier]]s and the [[Laurentide Ice Sheet]] as well as [[volcanism]].<ref name=PSC/> The Iskut River watershed is in the asserted traditional territory of the [[Tahltan First Nation]] and [[Iskut First Nation]], of the [[Tahltan]] people.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The lower Iskut River is also in the traditional territory of the [[Tlingit]], specifically the Shtax'héen Ḵwáan, commonly known as the [[Stikine people|Stikine River people]].<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The name of the Iskut River possibly comes from a [[Nisga'a]] word meaning "stinking", otherwise of unknown origin.<ref name=bcgnis/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ارضيات]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي بلحاظ ملڪ]] kemv3stvch6t54bdq7p1svzt7lxijkb 415906 415905 2026-09-30T10:24:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:طبيعي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415906 wikitext text/x-wiki '''اسڪوت درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = [[Todagin Creek]], [[Burrage Creek]], [[Ningunsaw River]], [[Craig River]], [[Inhini River]] | tributaries_right = [[Little Iskut River]], [[Forrest Kerr Creek]], [[Verrett River]], [[Twin River]], [[Hoodoo River]], [[Johnson River (Iskut River tributary)|Johnson River]] | waterbodies = [[Eddontenajon Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Kinaskan Lake Provincial Park|Natadesleen Lake]], [[Tatogga Lake]] | waterfalls = [[Cascade Falls (Iskut River)|Cascade Falls]] | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} The '''Iskut River''', located in the northwest part of the [[Provinces and territories of Canada|province]] of [[British Columbia]], is the largest [[tributary]] of the [[Stikine River]], entering it about {{convert|11|km|abbr=on}} above its entry into [[Alaska]].<ref name=bcgnis>{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref><ref>{{cite cgndb|id=JAEJJ|title=Iskut River}}</ref><ref name=PSC/> From its source at [[Kluachon Lake]]<ref name=kluachonlake>{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> the Iskut River flows south and west for about {{convert|248|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> to the Stikine River near the border of British Columbia and Alaska. The upper Iskut flows south through a series of lakes: Kluachon Lake, [[Eddontenajon Lake]], [[Tatogga Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Natadesleen Lake]], and others. The middle Iskut encompasses the area between the [[Little Iskut River]] and [[Forrest Kerr Creek]]. Below the [[Ningunsaw River]] the Iskut flows southwest through a canyon and is regulated by the [[Forrest Kerr Hydroelectric Project]], a [[Run-of-the-river hydroelectricity|run-of-river]] [[Hydroelectricity|hydroelectric]] project. The lower Iskut flows west through an increasingly [[braided river|braided]] channel.<ref name=PSC/> The upper Iskut is in the [[Klastline Plateau]], a subregion of the [[Stikine Plateau]]. The middle Iskut forms the boundary between the Stikine Plateau and the [[Skeena Mountains]]. The lower Iskut flows through the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]].<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The Iskut River's watershed covers {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=PSC>{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref><ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The river's watershed's [[land cover]] is classified as 34.6% [[Conifer|conifer forest]], 20.1% [[Barren vegetation|barren]], 18.2% [[snow]]/[[glacier]], 13.4% [[shrubland]], 10.0% [[Herbaceous plant|herbaceous]], and small amounts of other cover.<ref name=watertool/> The mouth of the Iskut River is located about {{convert|48|km|abbr=on}} northeast of [[Wrangell, Alaska]], about {{convert|140|km|abbr=on}} northwest of [[Stewart, British Columbia]], and about {{convert|133|km|abbr=on}} south of [[Telegraph Creek, British Columbia]].<ref name=acme/><ref name=toporama/> The Iskut watershed is highly glaciated and is characterized by landscapes shaped by geologically recent [[glacier]]s and the [[Laurentide Ice Sheet]] as well as [[volcanism]].<ref name=PSC/> The Iskut River watershed is in the asserted traditional territory of the [[Tahltan First Nation]] and [[Iskut First Nation]], of the [[Tahltan]] people.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The lower Iskut River is also in the traditional territory of the [[Tlingit]], specifically the Shtax'héen Ḵwáan, commonly known as the [[Stikine people|Stikine River people]].<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The name of the Iskut River possibly comes from a [[Nisga'a]] word meaning "stinking", otherwise of unknown origin.<ref name=bcgnis/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ارضيات]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] q5cy4f0rnahipmfbcqsv726smcy5t1g 415907 415906 2026-09-30T10:24:28Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415907 wikitext text/x-wiki '''اسڪوت درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = [[Todagin Creek]], [[Burrage Creek]], [[Ningunsaw River]], [[Craig River]], [[Inhini River]] | tributaries_right = [[Little Iskut River]], [[Forrest Kerr Creek]], [[Verrett River]], [[Twin River]], [[Hoodoo River]], [[Johnson River (Iskut River tributary)|Johnson River]] | waterbodies = [[Eddontenajon Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Kinaskan Lake Provincial Park|Natadesleen Lake]], [[Tatogga Lake]] | waterfalls = [[Cascade Falls (Iskut River)|Cascade Falls]] | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} The '''Iskut River''', located in the northwest part of the [[Provinces and territories of Canada|province]] of [[British Columbia]], is the largest [[tributary]] of the [[Stikine River]], entering it about {{convert|11|km|abbr=on}} above its entry into [[Alaska]].<ref name=bcgnis>{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref><ref>{{cite cgndb|id=JAEJJ|title=Iskut River}}</ref><ref name=PSC/> From its source at [[Kluachon Lake]]<ref name=kluachonlake>{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> the Iskut River flows south and west for about {{convert|248|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> to the Stikine River near the border of British Columbia and Alaska. The upper Iskut flows south through a series of lakes: Kluachon Lake, [[Eddontenajon Lake]], [[Tatogga Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Natadesleen Lake]], and others. The middle Iskut encompasses the area between the [[Little Iskut River]] and [[Forrest Kerr Creek]]. Below the [[Ningunsaw River]] the Iskut flows southwest through a canyon and is regulated by the [[Forrest Kerr Hydroelectric Project]], a [[Run-of-the-river hydroelectricity|run-of-river]] [[Hydroelectricity|hydroelectric]] project. The lower Iskut flows west through an increasingly [[braided river|braided]] channel.<ref name=PSC/> The upper Iskut is in the [[Klastline Plateau]], a subregion of the [[Stikine Plateau]]. The middle Iskut forms the boundary between the Stikine Plateau and the [[Skeena Mountains]]. The lower Iskut flows through the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]].<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The Iskut River's watershed covers {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=PSC>{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref><ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The river's watershed's [[land cover]] is classified as 34.6% [[Conifer|conifer forest]], 20.1% [[Barren vegetation|barren]], 18.2% [[snow]]/[[glacier]], 13.4% [[shrubland]], 10.0% [[Herbaceous plant|herbaceous]], and small amounts of other cover.<ref name=watertool/> The mouth of the Iskut River is located about {{convert|48|km|abbr=on}} northeast of [[Wrangell, Alaska]], about {{convert|140|km|abbr=on}} northwest of [[Stewart, British Columbia]], and about {{convert|133|km|abbr=on}} south of [[Telegraph Creek, British Columbia]].<ref name=acme/><ref name=toporama/> The Iskut watershed is highly glaciated and is characterized by landscapes shaped by geologically recent [[glacier]]s and the [[Laurentide Ice Sheet]] as well as [[volcanism]].<ref name=PSC/> The Iskut River watershed is in the asserted traditional territory of the [[Tahltan First Nation]] and [[Iskut First Nation]], of the [[Tahltan]] people.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The lower Iskut River is also in the traditional territory of the [[Tlingit]], specifically the Shtax'héen Ḵwáan, commonly known as the [[Stikine people|Stikine River people]].<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The name of the Iskut River possibly comes from a [[Nisga'a]] word meaning "stinking", otherwise of unknown origin.<ref name=bcgnis/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ارضيات]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي جاگرافي بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:طبيعي جاگرافي]] [[زمرو:پاڻي جا جسم بلحاظ کنڊ]] hlzsal3seq5xgo7tb53lke5trdtvska 415908 415907 2026-09-30T10:25:13Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415908 wikitext text/x-wiki '''اسڪوت درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = [[Todagin Creek]], [[Burrage Creek]], [[Ningunsaw River]], [[Craig River]], [[Inhini River]] | tributaries_right = [[Little Iskut River]], [[Forrest Kerr Creek]], [[Verrett River]], [[Twin River]], [[Hoodoo River]], [[Johnson River (Iskut River tributary)|Johnson River]] | waterbodies = [[Eddontenajon Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Kinaskan Lake Provincial Park|Natadesleen Lake]], [[Tatogga Lake]] | waterfalls = [[Cascade Falls (Iskut River)|Cascade Falls]] | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} The '''Iskut River''', located in the northwest part of the [[Provinces and territories of Canada|province]] of [[British Columbia]], is the largest [[tributary]] of the [[Stikine River]], entering it about {{convert|11|km|abbr=on}} above its entry into [[Alaska]].<ref name=bcgnis>{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref><ref>{{cite cgndb|id=JAEJJ|title=Iskut River}}</ref><ref name=PSC/> From its source at [[Kluachon Lake]]<ref name=kluachonlake>{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> the Iskut River flows south and west for about {{convert|248|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> to the Stikine River near the border of British Columbia and Alaska. The upper Iskut flows south through a series of lakes: Kluachon Lake, [[Eddontenajon Lake]], [[Tatogga Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Natadesleen Lake]], and others. The middle Iskut encompasses the area between the [[Little Iskut River]] and [[Forrest Kerr Creek]]. Below the [[Ningunsaw River]] the Iskut flows southwest through a canyon and is regulated by the [[Forrest Kerr Hydroelectric Project]], a [[Run-of-the-river hydroelectricity|run-of-river]] [[Hydroelectricity|hydroelectric]] project. The lower Iskut flows west through an increasingly [[braided river|braided]] channel.<ref name=PSC/> The upper Iskut is in the [[Klastline Plateau]], a subregion of the [[Stikine Plateau]]. The middle Iskut forms the boundary between the Stikine Plateau and the [[Skeena Mountains]]. The lower Iskut flows through the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]].<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The Iskut River's watershed covers {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=PSC>{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref><ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The river's watershed's [[land cover]] is classified as 34.6% [[Conifer|conifer forest]], 20.1% [[Barren vegetation|barren]], 18.2% [[snow]]/[[glacier]], 13.4% [[shrubland]], 10.0% [[Herbaceous plant|herbaceous]], and small amounts of other cover.<ref name=watertool/> The mouth of the Iskut River is located about {{convert|48|km|abbr=on}} northeast of [[Wrangell, Alaska]], about {{convert|140|km|abbr=on}} northwest of [[Stewart, British Columbia]], and about {{convert|133|km|abbr=on}} south of [[Telegraph Creek, British Columbia]].<ref name=acme/><ref name=toporama/> The Iskut watershed is highly glaciated and is characterized by landscapes shaped by geologically recent [[glacier]]s and the [[Laurentide Ice Sheet]] as well as [[volcanism]].<ref name=PSC/> The Iskut River watershed is in the asserted traditional territory of the [[Tahltan First Nation]] and [[Iskut First Nation]], of the [[Tahltan]] people.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The lower Iskut River is also in the traditional territory of the [[Tlingit]], specifically the Shtax'héen Ḵwáan, commonly known as the [[Stikine people|Stikine River people]].<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The name of the Iskut River possibly comes from a [[Nisga'a]] word meaning "stinking", otherwise of unknown origin.<ref name=bcgnis/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] elni66hnff1z5hk7u1gbq2zi9vxcnc6 14 17749 415919 60270 2026-09-30T10:42:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 415919 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 1ss5g376okm4b8lmbysmi54mjh5l1xm 415920 415919 2026-09-30T10:43:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برٽش ڪولمبيا ۾ پاڻي جا جسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415920 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا ۾ پاڻي جا جسم]] s85w0x2shfanm5x8uomrcsr9doxpxrm 415921 415920 2026-09-30T10:43:29Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:برٽش ڪولمبيا]]; added [[Category:برٽش ڪولمبيا جي طبعي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415921 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا ۾ پاڻي جا جسم]] jd1tak1ygko2d126s3g8tbznfhf8qh1 0 17750 415933 163822 2026-09-30T10:54:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 415933 wikitext text/x-wiki '''يوھو درياھ''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يوهو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] ghfojyalz8qc7gke180kd7clqdke9la 0 17751 415935 160844 2026-09-30T10:56:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 415935 wikitext text/x-wiki '''رائين رور''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو اھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ريان رور درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] gbaiglcmqxy8z35lripubuxxxs96lup 0 17752 415925 160818 2026-09-30T10:47:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 415925 wikitext text/x-wiki '''اليسليويٽ درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اليسليويٽ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 3w8y6npb0arlqvqgyb4nbrtibgtnoh2 0 17753 415927 160822 2026-09-30T10:49:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 415927 wikitext text/x-wiki '''امسڪوئي درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امسڪوي درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] d13y3a187ouaytdjakc65k7nk3bza5t 0 17754 415929 160832 2026-09-30T10:51:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 415929 wikitext text/x-wiki '''انڊين درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڊيين درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] q9005q9ouunimawxxv8hyjtcxt2b2if 0 17757 415961 160824 2026-09-30T11:45:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 415961 wikitext text/x-wiki '''اگلشمين درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انگلشمين درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 47qdm24h2c43qqnz8a3kbj1sqaijr6e 0 17758 415945 160837 2026-09-30T11:31:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 415945 wikitext text/x-wiki '''او ڊونل درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڊونيل درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] e7f1v09z4jujsez0ctomtuksnja29c2 0 17759 415949 160838 2026-09-30T11:34:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 415949 wikitext text/x-wiki '''اوئيسٽر درياھ''' [[ڪئناڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھندڙ ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اويسٽر درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 94aqwvvcoxq4bm62h9r8ywxkvcu817g 0 17760 415947 160826 2026-09-30T11:33:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 415947 wikitext text/x-wiki '''اورفرڊ درياھ''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اورفورڊ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 9x2oj4u32z6odl8kpy99eqwdahpaxbx 0 17764 415965 160839 2026-09-30T11:49:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 415965 wikitext text/x-wiki '''ايلڪ درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايلڪ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] g4mx2au079w5f3t8flyxd0b64no1iz3 0 17765 415951 160820 2026-09-30T11:36:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 415951 wikitext text/x-wiki '''بائيزئيڪو درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بائيزائيڪو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] gei71cwwavm8adsik1poy21pjchzxvp 0 17769 415953 302573 2026-09-30T11:38:28Z Ibne maryam 17680 /* */ 415953 wikitext text/x-wiki '''بليو درياهه''' (Blue River) [[برٽش ڪولمبيا]]، [[ڪينيڊا]] جي اترين اندروني علائقي جي ڪوسيئر ۾ '''ڊيز ندي'''ءَ جي هڪ شاخ آهي، جيڪو ليارڊ فرسٽ نئشن جي بليو درياءَ انڊين ريزرو نمبر -1 تي ڏکڻ اوڀر ۾ آخري نديءَ ۾ وهي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪينيڊا]] [[زمرو:درياھ ۽ نديون]] [[زمرو:ڪينيڊا جي جاگرافي]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] qghok4tyrqdqp6goi0t0vl14mzwqvx4 0 17770 415957 268976 2026-09-30T11:41:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 415957 wikitext text/x-wiki [[File:Bulkley_River_flowing_into_Skeena_River_near_Hazelton,_British_Columbia.jpg | thumb | 220x124px | right | بلڪلي درياھ جو ڏيک]]'''بلڪلي درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلڪلي درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 0tsnsb63zjk6dobeph1rb3ksj14bial 0 17771 415955 160816 2026-09-30T11:40:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 415955 wikitext text/x-wiki '''بلبيري درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھندڙ ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بلئبيري درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] lsqvjgw74py41lew4yjq5k66mahhnut 0 17772 415959 160825 2026-09-30T11:43:14Z Ibne maryam 17680 /* */ 415959 wikitext text/x-wiki '''بوناپارٽ درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بوناپارٽ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] oxw5evr22ls3hx2a2hmgptwencs3mdy 0 17773 415943 160815 2026-09-30T11:03:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 415943 wikitext text/x-wiki '''بيسا درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بيسا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] qnzmpaj6isy62omr9jfgdefjvjavm39 0 17774 415941 361810 2026-09-30T11:01:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 415941 wikitext text/x-wiki [[فائل:Bella_Coola_Valley_(165428067).jpg|thumb|بيلا ڪولا ماٿري]] '''بيلا ڪولا درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بيلا ڪولا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 5lslbjswn7yst9bm0bchu5zaifrogb2 0 17776 415939 160843 2026-09-30T11:00:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 415939 wikitext text/x-wiki '''بيور درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بيور درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 7gd1fu3gc95gum2a1tw6zvnr6zafi94 0 17777 415937 160817 2026-09-30T10:58:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 415937 wikitext text/x-wiki '''بيڊويل درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بيڊ ويل درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] qlqoiznaka3px6vq8j1594v6u93qgcv 0 30274 415714 371606 2026-09-29T14:51:29Z Riazbaloch99 22926 مون هن ۾ Jānvery جو به ذڪر ڪيو آهي، جيڪو ايران ۾ هڪ ڳوٺ آهي، جنهن جو نالو Roman English ۽ فارسي ۾ به Janwari لکيو وڃي ٿو. ان جو حوالو (Reference) پڻ شامل ڪيو آهي. مون هن ۾ SEO به بهتر ڪيو آهي ۽ انگريزي لفظ Janwari پڻ شامل ڪيو آهي، ته جيئن جيڪڏهن ڪو ماڻهو انگريزي ۾ Janwari سرچ ڪري ته هي آرٽيڪل به کيس نظر اچي. ڇو ته جيڪڏهن ڪو انگريزي ۾ سرچ ڪري ٿو ته هي آرٽيڪل نظر ئي نٿو اچي. 415714 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group| | group = جانوري (بلوچ) | image = | caption = | ref2 = | languages = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | rels =[[اسلام]] | related = [[چانڊيا]] (Chandio) [[ڪرمتيءَ]] (Kalmati) }} '''جانوِرِي Janwari''' هيءَ بلوچن [[(Baloch)]] جي هڪ ذات آهي. ايران جي هرمزگان صوبي جي شهرستان جاسڪ ۾ پڻ جانوري (Jānveri) نالي هڪ ڳوٺ موجود آهي، جيڪو بخش ليردف جي ديهي ضلع سورڪ ۾ واقع آهي. 2006ع جي انگن اکرن موجب، هن ڳوٺ جي آبادي 172 ماڻهن تي مشت<ref>{{cite web|title=Jan Veri|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Jan_Veri|website=Wikipedia|language=en}}</ref>. ==شجرو== جلال خان کي ڪل چار پٽ ۽ هڪ ڌيءَ هئي، پٽن ۾ پهريون رند، ٻيو لاشاري، ٽيون هوت، چوٿون ڪورائي هو. سندس ڌيءَ جو نالو ’جتو‘ هو. هوت کي ٻه پٽ ٿيا، هڪ چانڊيو ۽ ٻيو ڪرمتي. جانوري ڪرمتيءَ جي اولاد مان آهن، سندن سردار غلام شاهه ولد دولت خان ڪرمتي هو، جيڪو ميرپورساڪري جو هڪ وڏو زميندار ٿي گذريو آهي. جانوري، چانڊين جي هڪ شاخ آهن، ڌيرڻ خان چانڊيو ۽ سندس هڪ ڀاڻيجو، نواب غيبي خان اول جا خاص ماڻهو هوندا هئا. هن خاندان مان علي بخش ۽ سٻڙ خان ڪلهوڙن جا درٻاري هئا. ميرن جي لشڪر ۾ ڪافي جانوري(Janwari) هئا، جيڪي کرڙي، مياڻي ۽ دٻي جي جنگين ۾ وڙهيا ۽ شهيد ٿيا هئا. شام فقير (اول) چانڊين جي جانوري قبيلي مان هو، جيڪو 800ھ/ 1397ع ڌاري گذاري ويو. هن جانوري قبيلي جي سورهيائيءَ جا بلوچي ٻوليءَ ۾ بيت چيا آهن. اتر سنڌ جي ڪاڇي واري علائقي ۾ جانوري Janwari چانڊين جو هڪ مقام آهي، جنهن ۾ جانوري Janwari چانڊين جي ٻن قبيلن جا ماڻهو دفن ٿيل آهن، جن ۾ زهراڻي قبيلو، رستماڻي قبيلو شامل آهن. وراڻي قبيلو ۽ حملاڻي قبيلو ۽ انهن مان شهلي خان ۽ مبارڪ خان زهراڻي قبيلي جا هئا ۽ مشهور جرنيل ڌيرڻ خان، رستماڻي قبيلي مان هو. رئيس تيجو خان وراڻي قبيلي جو هو، مشهور سگهڙ ۽ شاعر سونا خان فقير حملاڻي قبيلي جو هو. ==جانورين (Janwari Janwri)جا خاص پاڙا== * بلنداڻي * بناڻي * بهاؤالداڻي * جگناڻي * جولياڻي * ڇٽاڻي * حملاڻي * دائوداڻي * دوداڻي * رجياڻي * رحيماڻي * زهراڻي * سوماراڻي * شيراڻي * صادقاڻي * صالمياتي * گلماڻي * گوماڻي * مارفاڻي * معراڻي * ميواڻي * ورياڻي * وليداڻي. <ref>ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد ٽيون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-40-6) سال: 2011 </ref> == حوالا == {{حوالا}} 1ibbcuq2hu7y8jwkgg0h7pn0isqxe8b 0 39372 415897 139465 2026-09-30T09:07:51Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جيت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415897 wikitext text/x-wiki <gallery> فائل:Papilio machaon caterpillar.jpg فائل:Kiefernschwaermer Sphinx pinastri Caterpillar Richard Bartz.jpg فائل:Cydalima perspectalis caterpillar.jpg فائل:Malacosoma neustria Caterpillar.jpg </gallery>'''سوٻٽ''': ڪيترن ئي قسمن جا ڪينئان آهن، جي گلن توڙي ميون جي وڻن کي نقصان رسائين ٿا. ڪي ڪي ته اهڙا آهن، جو پهريائين زمين ۾ پاڙن منجهه لڪيو ويهو رهن؛ پوءِ جڏهن وڻ اڀرڻ ۽ زور ڀرڻ لڳي ٿو، تڏهن اهي ڪينئان به وڌي ظاهر ٿين ٿا. انهن کي ناس ڪرڻ جو ڪو آسان رستو سجهي نٿو. ڳولڻ سان جتي لڀن اتي ناس ڪجين. ڏئي جو ڦلو، هڪڙي چمچي جيترو پاڻيءَ جي ننڍڙي ڪوزي ۾ ملائي، جيتن کي ناس ڪرڻ لاءِ ڪم آڻيندا آهن. ٻيو رستو هي آهي ته هڪ گيالن پاڻيءَ جو ٽهڪائي، ان ۾ هڪڙو پائونڊ ڏيهي پيلي صابڻ جو ڳاري ڇڏجي. پوءِ باهه تان لاهي، ان ۾ پاءُ کن جيترو ڪيروسن جو تيل ملائي، چڱيءَ طرح گڏائي، ٺاري، ٻاٽليون ڀري رکي ڇڏجن. پوءِ وڻ تي جتي سنهڙا جيت ڇٽ ٻڌي ويهن اتي لائي ڇڏجي. ٻيءَ حالت ۾ اها دوا ٽيڻي پاڻي سان ملائي، ڇڊي ڪري، پچڪاريءَ سان وڻن تي وجهجي. انهيءَ مان وڻ کي ڪا به حرڪت ڪا نه ٿي پهچي. ڪيترن ئي قسمن جي ڪينئن، خاص سوٻٽن لاءِ اهو علاج تمام چڱو آهي. ”ويسٽن“ صاحب لکي ٿو ته ”جڏهن گوبيون، ڦول گوبيون ۽ ٻيون ڀاڄيون باغ ۾ پوکجن، تڏهن هيئن ڪجي جو پندرهن پندرهن فوٽن جي تفاوت تي، شيشي جون ٻاٽليون اونڌيون ڪري ڪنهن ڪاٺيءَ ۾ وجهي زمين ۾ هڻي ڇڏجن. شايد شيشي جي چمڪاٽ ڪري پوپٽ ٽهي وڃن ٿا ۽ پنن ۽ ٻوٽن ۾ اچي نه ٿا ويهن ۽ آنا لاهين، جن مان سوٻٽ ۽ ڪينئان ڦٽي نڪرن ٿا.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جيت]] 5x9e08rjyu8w2s9x0hfvniba972w5ox 415898 415897 2026-09-30T09:09:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 415898 wikitext text/x-wiki <gallery> فائل:Papilio machaon caterpillar.jpg فائل:Kiefernschwaermer Sphinx pinastri Caterpillar Richard Bartz.jpg فائل:Cydalima perspectalis caterpillar.jpg فائل:Malacosoma neustria Caterpillar.jpg </gallery> '''سوٻٽ''' (Caterpillar) ڪيترن ئي قسمن جا ڪينئان آهن، جي گلن توڙي ميون جي وڻن کي نقصان رسائين ٿا. ڪي ڪي ته اهڙا آهن، جو پهريائين زمين ۾ پاڙن منجهه لڪيو ويهو رهن؛ پوءِ جڏهن وڻ اڀرڻ ۽ زور ڀرڻ لڳي ٿو، تڏهن اهي ڪينئان به وڌي ظاهر ٿين ٿا. انهن کي ناس ڪرڻ جو ڪو آسان رستو سجهي نٿو. ڳولڻ سان جتي لڀن اتي ناس ڪجين. ڏئي جو ڦلو، هڪڙي چمچي جيترو پاڻيءَ جي ننڍڙي ڪوزي ۾ ملائي، جيتن کي ناس ڪرڻ لاءِ ڪم آڻيندا آهن. ٻيو رستو هي آهي ته هڪ گيالن پاڻيءَ جو ٽهڪائي، ان ۾ هڪڙو پائونڊ ڏيهي پيلي صابڻ جو ڳاري ڇڏجي. پوءِ باهه تان لاهي، ان ۾ پاءُ کن جيترو ڪيروسن جو تيل ملائي، چڱيءَ طرح گڏائي، ٺاري، ٻاٽليون ڀري رکي ڇڏجن. پوءِ وڻ تي جتي سنهڙا جيت ڇٽ ٻڌي ويهن اتي لائي ڇڏجي. ٻيءَ حالت ۾ اها دوا ٽيڻي پاڻي سان ملائي، ڇڊي ڪري، پچڪاريءَ سان وڻن تي وجهجي. انهيءَ مان وڻ کي ڪا به حرڪت ڪا نه ٿي پهچي. ڪيترن ئي قسمن جي ڪينئن، خاص سوٻٽن لاءِ اهو علاج تمام چڱو آهي. ”ويسٽن“ صاحب لکي ٿو ته ”جڏهن گوبيون، ڦول گوبيون ۽ ٻيون ڀاڄيون باغ ۾ پوکجن، تڏهن هيئن ڪجي جو پندرهن پندرهن فوٽن جي تفاوت تي، شيشي جون ٻاٽليون اونڌيون ڪري ڪنهن ڪاٺيءَ ۾ وجهي زمين ۾ هڻي ڇڏجن. شايد شيشي جي چمڪاٽ ڪري پوپٽ ٽهي وڃن ٿا ۽ پنن ۽ ٻوٽن ۾ اچي نه ٿا ويهن ۽ آنا لاهين، جن مان سوٻٽ ۽ ڪينئان ڦٽي نڪرن ٿا.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جيت]] szyg5pa6onyha8x9nyp173ukzu590lx 415899 415898 2026-09-30T09:09:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:حملو ڪندڙ نوعون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415899 wikitext text/x-wiki <gallery> فائل:Papilio machaon caterpillar.jpg فائل:Kiefernschwaermer Sphinx pinastri Caterpillar Richard Bartz.jpg فائل:Cydalima perspectalis caterpillar.jpg فائل:Malacosoma neustria Caterpillar.jpg </gallery> '''سوٻٽ''' (Caterpillar) ڪيترن ئي قسمن جا ڪينئان آهن، جي گلن توڙي ميون جي وڻن کي نقصان رسائين ٿا. ڪي ڪي ته اهڙا آهن، جو پهريائين زمين ۾ پاڙن منجهه لڪيو ويهو رهن؛ پوءِ جڏهن وڻ اڀرڻ ۽ زور ڀرڻ لڳي ٿو، تڏهن اهي ڪينئان به وڌي ظاهر ٿين ٿا. انهن کي ناس ڪرڻ جو ڪو آسان رستو سجهي نٿو. ڳولڻ سان جتي لڀن اتي ناس ڪجين. ڏئي جو ڦلو، هڪڙي چمچي جيترو پاڻيءَ جي ننڍڙي ڪوزي ۾ ملائي، جيتن کي ناس ڪرڻ لاءِ ڪم آڻيندا آهن. ٻيو رستو هي آهي ته هڪ گيالن پاڻيءَ جو ٽهڪائي، ان ۾ هڪڙو پائونڊ ڏيهي پيلي صابڻ جو ڳاري ڇڏجي. پوءِ باهه تان لاهي، ان ۾ پاءُ کن جيترو ڪيروسن جو تيل ملائي، چڱيءَ طرح گڏائي، ٺاري، ٻاٽليون ڀري رکي ڇڏجن. پوءِ وڻ تي جتي سنهڙا جيت ڇٽ ٻڌي ويهن اتي لائي ڇڏجي. ٻيءَ حالت ۾ اها دوا ٽيڻي پاڻي سان ملائي، ڇڊي ڪري، پچڪاريءَ سان وڻن تي وجهجي. انهيءَ مان وڻ کي ڪا به حرڪت ڪا نه ٿي پهچي. ڪيترن ئي قسمن جي ڪينئن، خاص سوٻٽن لاءِ اهو علاج تمام چڱو آهي. ”ويسٽن“ صاحب لکي ٿو ته ”جڏهن گوبيون، ڦول گوبيون ۽ ٻيون ڀاڄيون باغ ۾ پوکجن، تڏهن هيئن ڪجي جو پندرهن پندرهن فوٽن جي تفاوت تي، شيشي جون ٻاٽليون اونڌيون ڪري ڪنهن ڪاٺيءَ ۾ وجهي زمين ۾ هڻي ڇڏجن. شايد شيشي جي چمڪاٽ ڪري پوپٽ ٽهي وڃن ٿا ۽ پنن ۽ ٻوٽن ۾ اچي نه ٿا ويهن ۽ آنا لاهين، جن مان سوٻٽ ۽ ڪينئان ڦٽي نڪرن ٿا.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:جيت]] [[زمرو:حملو ڪندڙ نوعون]] ceh8kf92ly6jw5ef2c1eec3ymgvm7yt 415900 415899 2026-09-30T09:12:26Z Ibne maryam 17680 415900 wikitext text/x-wiki <gallery> فائل:Papilio machaon caterpillar.jpg فائل:Kiefernschwaermer Sphinx pinastri Caterpillar Richard Bartz.jpg فائل:Cydalima perspectalis caterpillar.jpg فائل:Malacosoma neustria Caterpillar.jpg </gallery> '''سوٻٽ''' (Caterpillar) ڪيترن ئي قسمن جا ڪينئان آهن، جي گلن توڙي ميون جي وڻن کي نقصان رسائين ٿا. ڪي ڪي ته اهڙا آهن، جو پهريائين زمين ۾ پاڙن منجهه لڪيو ويهو رهن؛ پوءِ جڏهن وڻ اڀرڻ ۽ زور ڀرڻ لڳي ٿو، تڏهن اهي ڪينئان به وڌي ظاهر ٿين ٿا. انهن کي ناس ڪرڻ جو ڪو آسان رستو سجهي نٿو. ڳولڻ سان جتي لڀن اتي ناس ڪجين. ڏئي جو ڦلو، هڪڙي چمچي جيترو پاڻيءَ جي ننڍڙي ڪوزي ۾ ملائي، جيتن کي ناس ڪرڻ لاءِ ڪم آڻيندا آهن. ٻيو رستو هي آهي ته هڪ گيالن پاڻيءَ جو ٽهڪائي، ان ۾ هڪڙو پائونڊ ڏيهي پيلي صابڻ جو ڳاري ڇڏجي. پوءِ باهه تان لاهي، ان ۾ پاءُ کن جيترو ڪيروسن جو تيل ملائي، چڱيءَ طرح گڏائي، ٺاري، ٻاٽليون ڀري رکي ڇڏجن. پوءِ وڻ تي جتي سنهڙا جيت ڇٽ ٻڌي ويهن اتي لائي ڇڏجي. ٻيءَ حالت ۾ اها دوا ٽيڻي پاڻي سان ملائي، ڇڊي ڪري، پچڪاريءَ سان وڻن تي وجهجي. انهيءَ مان وڻ کي ڪا به حرڪت ڪا نه ٿي پهچي. ڪيترن ئي قسمن جي ڪينئن، خاص سوٻٽن لاءِ اهو علاج تمام چڱو آهي. ”ويسٽن“ صاحب لکي ٿو ته ”جڏهن گوبيون، ڦول گوبيون ۽ ٻيون ڀاڄيون باغ ۾ پوکجن، تڏهن هيئن ڪجي جو پندرهن پندرهن فوٽن جي تفاوت تي، شيشي جون ٻاٽليون اونڌيون ڪري ڪنهن ڪاٺيءَ ۾ وجهي زمين ۾ هڻي ڇڏجن. شايد شيشي جي چمڪاٽ ڪري پوپٽ ٽهي وڃن ٿا ۽ پنن ۽ ٻوٽن ۾ اچي نه ٿا ويهن ۽ آنا لاهين، جن مان سوٻٽ ۽ ڪينئان ڦٽي نڪرن ٿا.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> ==تفصيل== {{Short description |Larva of a butterfly or moth}} {{Other uses}} {{pp-semi-indef |small=yes}} {{pp-move-indef}} [[File:Euthalia aconthea caterpillar.jpg |thumb |''[[Euthalia aconthea]]'' (baron butterfly) caterpillar found in India]] [[File:Chenille de Grand porte queue (macaon).jpg |thumb |Caterpillar of ''[[Papilio machaon]]'']] [[File:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg |thumb |upright |A [[monarch butterfly]] (''Danaus plexippus'') caterpillar feeding on an unopened seed pod of [[swamp milkweed]]]] '''Caterpillars''' ({{IPAc-en |ˈ |k |æ |t |ər |p |ɪ |l |ər |audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Caterpillar.wav}} {{respell |KAT |ər |pil |ər}}) are the [[larva]]l stage of members of the order [[Lepidoptera]] (comprising [[butterfly |butterflies]] and [[moth]]s). In common speech, any [[eruciform |caterpillar-shaped]] insect larva such as of a [[sawfly]] is often called a caterpillar.<ref name="Ormerod1892">{{cite book |last=Ormerod |first=Eleanor Anne |title=A Text-Book of Agricultural Entomology: Being a Guide to Methods of Insect Life and Means of Prevention of Insect Ravage for the Use of Agriculturists and Agricultural Students |url=https://books.google.com/books?id=2KUcAQAAMAAJ |year=1892 |publisher=Simpkin, Marshall, Hamilton, Kent & Co. |access-date=2016-01-27 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930220402/https://books.google.com/books?id=2KUcAQAAMAAJ |url-status=live}}</ref><ref name="Anderson1960">{{cite book |last=Anderson |first=Roger Fabian |title=Forest and Shade Tree Entomology | url=https://archive.org/details/forestshadetreee0000ande |url-access=registration | orig-date=1960 | year=1964 | lccn=60-11714 | publisher=John Wiley & Sons | place=New York | via=archive.org}}</ref> Caterpillars of most species [[herbivore |eat plant material]] ([[Folivore |often leaves]]), but not all; some (about 1%) [[insectivore |eat insects]], and some are even cannibalistic. Some feed on other animal products. For example, [[clothes moth]]s feed on wool, and [[Ceratophaga vastella |horn moths]] feed on the hooves and horns of dead [[ungulate]]s. Caterpillars are typically voracious feeders and many of them are among the most serious of [[Agriculture |agricultural]] [[Pest (organism) |pests]]. Many moth [[species]] are best known in their caterpillar stages because of the damage they cause to agricultural produce (particularly fruits), whereas as adults they cause no direct harm and would otherwise be hardly remarkable in that regard. Conversely, various species of caterpillar are valued as sources of silk, as human or animal food, or for biological control of pest plants. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جيت]] [[زمرو:حملو ڪندڙ نوعون]] apfugx68jdjrzcsv52tnt03ow43i473 415901 415900 2026-09-30T09:17:24Z Ibne maryam 17680 /* تفصيل */ 415901 wikitext text/x-wiki <gallery> فائل:Papilio machaon caterpillar.jpg فائل:Kiefernschwaermer Sphinx pinastri Caterpillar Richard Bartz.jpg فائل:Cydalima perspectalis caterpillar.jpg فائل:Malacosoma neustria Caterpillar.jpg </gallery> '''سوٻٽ''' (Caterpillar) ڪيترن ئي قسمن جا ڪينئان آهن، جي گلن توڙي ميون جي وڻن کي نقصان رسائين ٿا. ڪي ڪي ته اهڙا آهن، جو پهريائين زمين ۾ پاڙن منجهه لڪيو ويهو رهن؛ پوءِ جڏهن وڻ اڀرڻ ۽ زور ڀرڻ لڳي ٿو، تڏهن اهي ڪينئان به وڌي ظاهر ٿين ٿا. انهن کي ناس ڪرڻ جو ڪو آسان رستو سجهي نٿو. ڳولڻ سان جتي لڀن اتي ناس ڪجين. ڏئي جو ڦلو، هڪڙي چمچي جيترو پاڻيءَ جي ننڍڙي ڪوزي ۾ ملائي، جيتن کي ناس ڪرڻ لاءِ ڪم آڻيندا آهن. ٻيو رستو هي آهي ته هڪ گيالن پاڻيءَ جو ٽهڪائي، ان ۾ هڪڙو پائونڊ ڏيهي پيلي صابڻ جو ڳاري ڇڏجي. پوءِ باهه تان لاهي، ان ۾ پاءُ کن جيترو ڪيروسن جو تيل ملائي، چڱيءَ طرح گڏائي، ٺاري، ٻاٽليون ڀري رکي ڇڏجن. پوءِ وڻ تي جتي سنهڙا جيت ڇٽ ٻڌي ويهن اتي لائي ڇڏجي. ٻيءَ حالت ۾ اها دوا ٽيڻي پاڻي سان ملائي، ڇڊي ڪري، پچڪاريءَ سان وڻن تي وجهجي. انهيءَ مان وڻ کي ڪا به حرڪت ڪا نه ٿي پهچي. ڪيترن ئي قسمن جي ڪينئن، خاص سوٻٽن لاءِ اهو علاج تمام چڱو آهي. ”ويسٽن“ صاحب لکي ٿو ته ”جڏهن گوبيون، ڦول گوبيون ۽ ٻيون ڀاڄيون باغ ۾ پوکجن، تڏهن هيئن ڪجي جو پندرهن پندرهن فوٽن جي تفاوت تي، شيشي جون ٻاٽليون اونڌيون ڪري ڪنهن ڪاٺيءَ ۾ وجهي زمين ۾ هڻي ڇڏجن. شايد شيشي جي چمڪاٽ ڪري پوپٽ ٽهي وڃن ٿا ۽ پنن ۽ ٻوٽن ۾ اچي نه ٿا ويهن ۽ آنا لاهين، جن مان سوٻٽ ۽ ڪينئان ڦٽي نڪرن ٿا.<ref>ڪتاب: باغ ۽ باغباني؛ ليکڪ: مرزا قليچ بيگ؛ايڊيشن:1960؛پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو</ref> ==تفصيل== {{Short description |Larva of a butterfly or moth}} {{Other uses}} {{pp-semi-indef |small=yes}} {{pp-move-indef}} [[File:Euthalia aconthea caterpillar.jpg |thumb |''[[Euthalia aconthea]]'' (baron butterfly) caterpillar found in India]] [[File:Chenille de Grand porte queue (macaon).jpg |thumb |Caterpillar of ''[[Papilio machaon]]'']] [[File:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg |thumb |upright |A [[monarch butterfly]] (''Danaus plexippus'') caterpillar feeding on an unopened seed pod of [[swamp milkweed]]]] '''Caterpillars''' ({{IPAc-en |ˈ |k |æ |t |ər |p |ɪ |l |ər |audio=LL-Q1860 (eng)-Flame, not lame-Caterpillar.wav}} {{respell |KAT |ər |pil |ər}}) are the [[larva]]l stage of members of the order [[Lepidoptera]] (comprising [[butterfly |butterflies]] and [[moth]]s). In common speech, any [[eruciform |caterpillar-shaped]] insect larva such as of a [[sawfly]] is often called a caterpillar.<ref name="Ormerod1892">{{cite book |last=Ormerod |first=Eleanor Anne |title=A Text-Book of Agricultural Entomology: Being a Guide to Methods of Insect Life and Means of Prevention of Insect Ravage for the Use of Agriculturists and Agricultural Students |url=https://books.google.com/books?id=2KUcAQAAMAAJ |year=1892 |publisher=Simpkin, Marshall, Hamilton, Kent & Co. |access-date=2016-01-27 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930220402/https://books.google.com/books?id=2KUcAQAAMAAJ |url-status=live}}</ref><ref name="Anderson1960">{{cite book |last=Anderson |first=Roger Fabian |title=Forest and Shade Tree Entomology | url=https://archive.org/details/forestshadetreee0000ande |url-access=registration | orig-date=1960 | year=1964 | lccn=60-11714 | publisher=John Wiley & Sons | place=New York | via=archive.org}}</ref> هڪ ملڪه تتلي (ڊانوس پليڪسيپس) ڪيٽرپلر جيڪو دلدل ملڪ ويڊ جي هڪ نه کليل ٻج جي پوڊ تي کارائيندو آهي. * ڪينيان (ڪيٽرپلر) ليپيڊوپٽيرا (تتليون ۽ پتنگن تي مشتمل) جي آرڊر جي ميمبرن جي لاروا اسٽيج آهن. عام ٻولي ۾، ڪنهن به ڪيٽرپلر جي شڪل واري حشري جي لاروا جهڙوڪ آر فلائي کي اڪثر ڪري ڪيٽرپلر سڏيو ويندو آهي. * گهڻن قسمن جا ڪيٽرپلر ٻوٽن جي مواد (اڪثر پنن) کي کائيندا آهن، پر سڀ نه؛ ڪجهه (تقريبن 1٪) ڪيڙا کائيندا آهن، ۽ ڪجهه ته آدم خور به آهن. ڪجهه ٻين جانورن جي شين تي کارائيندا آهن. مثال طور، ڪپڙا ڪيٽرپلر ان تي کارائيندا آهن، ۽ سينگ ڪيٽرپلر مئل بي جان جي کڏن ۽ سڱن تي کارائيندا آهن. * ڪيٽرپلر عام طور تي تمام گهڻو کاڌو ڏيندڙ آهن ۽ انهن مان ڪيترائي زرعي آفتن مان آهن. ڪيتريون ئي ڪيٽرپلر جنسون پنهنجي ڪيٽرپلر مرحلن ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور آهن ڇاڪاڻ ته اهي زرعي پيداوار (خاص طور تي ميون) کي نقصان پهچائيندا آهن، جڏهن ته بالغن جي طور تي اهي ڪو به سڌو نقصان نه پهچائيندا آهن ۽ ٻي صورت ۾ ان حوالي سان مشڪل سان قابل ذڪر هوندا. ان جي برعڪس، ڪيٽرپلر جي مختلف قسمن کي ريشم جي ذريعن، انساني يا جانورن جي کاڌي جي طور تي، يا جيتن جي ٻوٽن جي حياتياتي ڪنٽرول لاءِ اهميت ڏني ويندي آهي. Caterpillars of most species [[herbivore |eat plant material]] ([[Folivore |often leaves]]), but not all; some (about 1%) [[insectivore |eat insects]], and some are even cannibalistic. Some feed on other animal products. For example, [[clothes moth]]s feed on wool, and [[Ceratophaga vastella |horn moths]] feed on the hooves and horns of dead [[ungulate]]s. Caterpillars are typically voracious feeders and many of them are among the most serious of [[Agriculture |agricultural]] [[Pest (organism) |pests]]. Many moth [[species]] are best known in their caterpillar stages because of the damage they cause to agricultural produce (particularly fruits), whereas as adults they cause no direct harm and would otherwise be hardly remarkable in that regard. Conversely, various species of caterpillar are valued as sources of silk, as human or animal food, or for biological control of pest plants. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جيت]] [[زمرو:حملو ڪندڙ نوعون]] c3xzfbd5fuhulf918dvqzt8fybnrgzg 0 57415 415835 346536 2026-09-30T06:58:39Z Ibne maryam 17680 415835 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} eq1hwc6gcjaz7lbhh46fc84orydv9b2 415836 415835 2026-09-30T07:03:59Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 415836 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] 8l35qxbikl9jowdmtyh0av5m90llk47 415837 415836 2026-09-30T07:05:41Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چين ۾ پاڻي جا جسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415837 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين ۾ پاڻي جا جسم]] 91bi7ybt4wavajyqna8e3e8xoo186yt 415838 415837 2026-09-30T07:06:12Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:چين ۾ پاڻي جا جسم]]; added [[Category:چين جا علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415838 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] b6yh7c441v3d65vkmb15jle1nalacke 415839 415838 2026-09-30T07:06:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:خاص علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415839 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] 946550g4fwhh4pw6q431jetzibsnhhb 415840 415839 2026-09-30T07:07:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چين جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415840 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] 1y5ieu7dbq6w8s2qjjh07u6ofc7173u 415841 415840 2026-09-30T07:08:38Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بندرگاهه وارا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415841 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] kird51fal1l86s3yn1gndku2klng6ht 415842 415841 2026-09-30T07:10:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415842 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] bwwomso3p4a49nc1d3it9ho7rgtsizj 415843 415842 2026-09-30T07:10:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415843 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] 8ynbip2ba23u1hs6algc2sz5xcwps74 415844 415843 2026-09-30T07:11:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چين جي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415844 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جي جاگرافي]] 4oselof5qvyhv59t98rjkiak4wy6p5n 415845 415844 2026-09-30T07:12:07Z Ibne maryam 17680 added [[Category:1842ع جون پيدائشون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415845 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جي جاگرافي]] [[زمرو:1842ع جون پيدائشون]] 2zkq27wqvx1j3t75zqgoozyryccecip 415846 415845 2026-09-30T07:12:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:1997ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415846 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جي جاگرافي]] [[زمرو:1842ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1997ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] ec8e4bq558vt7454ooijmrh27lzwr0l 415847 415846 2026-09-30T07:13:08Z Ibne maryam 17680 added [[Category:رياستون بلحاظ قيام جو سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415847 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جي جاگرافي]] [[زمرو:1842ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1997ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:رياستون بلحاظ قيام جو سال]] 50lcvok3615upc3736d1aiqmjfevkwt 415848 415847 2026-09-30T07:13:45Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:رياستون بلحاظ قيام جو سال]]; added [[Category:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415848 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جي جاگرافي]] [[زمرو:1842ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1997ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]] i92s9ve9z0vr2mo4ni07crzkeo9ywwt 415849 415848 2026-09-30T07:14:14Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آباد علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415849 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جي جاگرافي]] [[زمرو:1842ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1997ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]] [[زمرو:آباد علائقا]] i34s5k4nm0o33d99ccncie30prug8bz 415850 415849 2026-09-30T07:14:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چيني ٻولي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415850 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جي جاگرافي]] [[زمرو:1842ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1997ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]] [[زمرو:آباد علائقا]] [[زمرو:چيني ٻولي]] 106h71torxfb68p4i9xuj2rl2e5eute 415851 415850 2026-09-30T07:15:26Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415851 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي چيني سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص علائقا]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين جي جاگرافي]] [[زمرو:1842ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1997ع ۾ ٿيندڙ واقعا]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا بلحاظ قيام جو سال]] [[زمرو:آباد علائقا]] [[زمرو:چيني ٻولي]] [[زمرو:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] iuseymrct0yagtpj0awmnrb82zjwxyx 415884 415851 2026-09-30T08:12:28Z Ibne maryam 17680 415884 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = ھانگ ڪانگ واري مخصوص انتظامي ريجن | common_name = ھانگ ڪانگ | native_name = {{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:76%;font-weight:normal; | rowclass1 = mergedrow |label1=[[چيني ٻولي|چيني]]:|data1={{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}}} | image_flag = Flag of Hong Kong.svg | alt_flag = A flag with a white 5-petalled flower design on solid red background | image_coat = Hong Kong SAR Regional Emblem.svg | alt_coat = A red circular emblem, with a white 5-petalled flower design in the centre, and surrounded by the words "Hong Kong" and "{{lang|zh-hant|中華人民共和國香港特別行政區}}" | symbol_type =نشان | other_symbol = ''[[باھوئينيا بليچيئنا|بَاھُوئِينِيا بِلَيچَيئِنا]]'' | other_symbol_type = شھري گل: | national_anthem = "[[جانثارن جي پيشقدمي]]" <div style="padding-top:0.5em;">[[فائل:March of the Volunteers instrumental.ogg|center]]</div> | image_map = [[فائل:Hong Kong Location with districts.svg|upright=1.15|frameless]] | map_width = 250px | map_caption = چين ۾ ھانگ ڪانگ جو مقام | official_languages = {{hlist|[[چيني ٻولي|چيني]]|۽ [[انگريزي]]}} | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[ڪينٽوني ٻولي|ڪينٽوني]] (ڪينٽونيز) | languages2_type = دفتري لکت | languages2 = [[روايتي چيني]] <br />[[انگريزي الفابيٽ]] | ethnic_groups = 92.0% [[ھان چيني|ھان]]<br />2.5% [[ھانگ ڪانگ جا فلپائني|فلپائني]]<br />2.1% [[ھانگ ڪانگ جا انڊونيشيائي|انڊونيشيائي]]<br />0.8% [[گورا ماڻھو|گورا]]<br />2.6% ٻيا | ethnic_groups_year = 2016 | religion = | demonym = ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر | government_type = سوشلسٽ ريپبلڪ ۾ اختيارن جي منتقلي واري انتظاميه | leader_title1 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف ايگزيڪيوٽو|چيف ايگزيڪيوٽو]] | leader_name1 = [[ڪيري لئم]] | leader_title2 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = [[ميٿيو چيئنگ|مَيٿِيو چَيئَنگ]] | leader_title3 = [[ھانگ ڪانگ جا مالياتي سيڪريٽري|مالياتي سيڪريٽري]] | leader_name3 = [[پائول چن مو پو|پائل چن]] | leader_title4 = [[ھانگ ڪانگ جا سيڪريٽري انصاف|سيڪريٽري انصاف]] | leader_name4 = [[ٽريسا چينگ]] | leader_title5 = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل جا صدر|صدر ليجسليٽو ڪائونسل]] | leader_name5 = [[اينڊريو ليئنگ]] | leader_title6 = [[ھانگ ڪانگ جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name6 = [[جيوفري ما]] | legislature = [[ھانگ ڪانگ جي ليجسليٽو ڪائونسل|ليجسليٽو ڪائونسل]]{{infobox|child=yes|headerstyle=text-align:left;|labelstyle=font-weight:normal; |header1 = قومي نمائندگي |rowclass2 = mergedrow |label2 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[نيشنل پيپلز ڪانگريس]]</div> |data2 = [[نيشنل پيپلز ڪانگريس ۾ ھانگ ڪانگ جا نمائندا|36 ڊپٽي]] (ڪانگريس جي ٽوٽل 2,924 ڊپٽين مان) |rowclass3 = mergedrow |label3 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;[[چيني عوام جي سياسي مشاورتي ڪانفرنس]]</div> |data3 = 203 وفد }} | sovereignty_type = [[چين جون مخصوص انتظامي ريجن|مخصوص انتظامي ريجن]] {{nobold|[[چين|عوامي جمهوريه چين]] منجھ}} | established_event1 = [[برٽش ھانگ ڪانگ|برطانوي تسلط]] | established_date1 = 26 جنوري 1841 | established_event2 = [[نانڪنگ وارو معاھدو]] | established_date2 = 29 آگسٽ 1842 | established_event3 = [[پيڪنگ وارو ڪنوينشن]] | established_date3 = 18 آڪٽوبر 1860 | established_event4 = [[ھانگ ڪانگ جي خطي جي توسيع وارو ڪنوينشن]] | established_date4 = 9 جون 1898 | established_event5 = [[ھانگ ڪانگ تي جاپاني تسلط]] | established_date5 = {{nowrap|25 ڊسمبر 1941<br />to 30 آگسٽ 1945}} | established_event6 = [[ چيني ۽ برطانوي مشترڪه پڌرنامو]] | established_date6 = 19 ڊسمبر 1984 | established_event7 = {{nowrap|ھانگ ڪانگ جي اقتدار جي منتقلي<br />(برطانيا کان)}} | established_date7 = <br />1 جولاء 1997 | area_km2 = 1,108<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |title=Hong Kong |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |work=[[The World Factbook]] |accessdate=2 October 2018 |archive-url=https://www.webcitation.org/5glwctzKV?url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hk.html |archive-date=14 May 2009 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | area_rank = 168th | area_sq_mi = 1,073 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | percent_water = 3.16 (35 km{{smallsup|2}}; 13.51 sq mi)<ref name="cia"/> | population_estimate = 7,482,500<ref name="population">{{harvnb|Monthly Statistics for June|2019|p=4}}.</ref> | population_census = | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 102nd | population_census_year = | population_density_km2 = 6,777<ref>{{harvnb|Population By-Census|2016|p=34}}.</ref> | population_density_sq_mi = 17,024 <!-- Do not remove as per WP:MOSNUM --> | population_density_rank = 4th | GDP_PPP = $502 ارب ڊالر | GDP_PPP_year = 2019<ref name="imf2">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=13&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=532&s=NGDP_R%2CNGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPRPC%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Hong Kong |publisher=[[International Monetary Fund]] |accessdate=24 June 2019 }}</ref> | GDP_PPP_rank = 44th | GDP_PPP_per_capita = $66,517 | GDP_PPP_per_capita_rank = 10th | GDP_nominal = $381 ارب ڊالر | GDP_nominal_year = 2019<ref name="imf2" /> | GDP_nominal_rank = 35th | GDP_nominal_per_capita = $50,542 | GDP_nominal_per_capita_rank = 16th | Gini = 53.9 <!-- number only --><!--- DO NOT USE CIA World Factbook. The Gini index is a parameter in calculating the HDI so the Gini index and the HDI should be from the same source, i.e. Human Development Report 2009. ---> | Gini_year = 2016 | Gini_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref name="GiniRef">{{harvnb|Household Income Distribution|2016|p=7}}.</ref> | HDI = 0.933 <!-- number only --> | HDI_year = 2017<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{harvnb|UN Human Development Indices and Indicators|2018|p=22}}.</ref> | HDI_rank = 7th | currency = [[ھانگ ڪانگ ڊالر]] (HK$) | currency_code = HKD | time_zone = [[ھانگ ڪانگ جو وقت]] | utc_offset = +8 | date_format = dd-mm-yyyy<br />yyyy年mm月dd日 | drives_on = کاٻو پاسو | calling_code = [[+852]] | iso3166code = HK | cctld = {{hlist|[[.hk]]|[[.香港]]}} | today = }} '''ھانگ ڪانگ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Hong Kong '''}}, [[چين|عوامي جمهوريه چين]] جي مخصوص انتظامي ريجن جو نالو آهي جيڪا چين جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرل ندي]] جي ڇوڙ لڳ واقع آهي. ھانگ جي آبادي اٽڪل 74 لک آھي جنھن ۾ ڪيترن ئي قوميتن جا ماڻھو شامل آهن. ان جي پکيڙ 1104 چورس ڪلوميٽر آهي. ھي شھر دنيا جي سڀ کان وڌيڪَ گھاٽي آبادي واري شھرن ۾ شامل آهي. 1842ع ۾ پھريون جنگ آفيم جي پڄاڻي بعد ھي شھر برطانوي ايمپائر جي ڪالوني ٿي ويو<ref name="CarrollEarlyHistory">{{harvnb|Carroll|2007|pp=15–21}}.</ref> 1997ع ۾ ان جو انتظامي اختيار چين جي حوالي ٿيو<ref name="NYTHandover">{{harvnb|Gargan|1997}}.</ref> مخصوص انتظامي ريجن جي حيثيت ڪري ھن شھر جو معاشي نظام چين جي معاشي نظام کان الڳ آھي<ref>{{harvnb|Sino-British Joint Declaration}} Article 3</ref>. ھتان جا ماڻھو پاڻ کي چيني سڏائڻ جي ڀيٽ ۾ ھانگڪانگي يا ھانگڪانگر سڏائڻ پسند ڪندا آهن<ref name="HKUPOPSurvey">{{cite web|url=https://www.hkupop.hku.hk/english/release/release1594.html|title=HKU POP HKU POP final farewell: Rift widens between Chinese and Hongkong identities, national pride plunges to one in four|website=HKU POP Site|publisher=Public Opinion Programme, University of Hong Kong|date=27 June 2019|access-date=29 June 2019}} Identity indices of 76 and 23, respectively</ref> شروع ۾ ھتي جي آبادي تمام ڇڊي ھئي جنھن ۾ مھاڻن جا ڳوٺ شامل ھئا<ref name="CarrollEarlyHistory" /> پر پوء اھو دنيا جو وڏو مالياتي مرڪز ۽ واپاري بندرگاھن وارو شھر بڻجي ويو <ref name="Global Financial Centres Index 2017">{{harvnb|Global Financial Centres Index|2017}}.</ref> اھو 2019ع م دنيا ۾ برآمدات ۾ ڏھون نمبر ۽ درآمدات ۾ نائون نمبر وڏو شهر هو<ref name="CIAExports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2078rank.html |title=Country Comparison: Exports |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=16 June 2019}}</ref><ref name="CIAImports">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/Publications/the-world-factbook/rankorder/2087rank.html |title=Country Comparison: Imports |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |accessdate=16 June 2019}}</ref> ۽ دنيا جو ستون وڏو واپاري مرڪز ھيو<ref name="CIAExports" /><ref name="CIAImports" /> ھانگ ڪانگ جو ڊالر پرڏيهي مٽاسٽا ۾ دنيا جي 13 وڏي واپاري ڪرنسي ھئي<ref>{{harvnb|Triennial Central Bank Survey|2016|p=10}}.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |title=Country Comparison: GDP (Purchasing Power Parity) |work=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604195034/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html |archive-date=4 June 2011 |dead-url=no}}</ref> ھن شھر کي عالمي شھر واري ترتيب ۾ الفا پلس جو درجو ڏنل آهي<ref>{{cite web|url= https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2018t.html|title= GaWC – The World According to GaWC 2018|publisher= Lboro.ac.uk|date= April 13, 2018|accessdate= March 22, 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20170503165246/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2016t.html|archive-date= May 3, 2017|dead-url= no|df= mdy-all}}</ref> ھن شھر کي ڪثيرالتعداد فلڪ بوس عمارتن جو شھر پڻ سڏيندا آهن جن مان گھڻي کان گھڻيون [[وڪٽوريا ھاربر]] جي چوڌاري واقع آهن<ref name="SkyscraperCenter">{{cite web |url=https://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |title=Hong Kong |website=The Skyscraper Center |publisher=[[Council on Tall Buildings and Urban Habitat]] |accessdate=15 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111114955/http://www.skyscrapercenter.com/city/hong-kong |archive-date=11 November 2017 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref>. شھر جي 90 سيڪڙو کان مٿي آبادي پبلڪ ٽرانسپورٽ استعمال ڪندڙ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Hong Kong|d=Q8646|Hong Kong}} * {{CIA World Factbook}} (country: Honk Kong) * [https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-16517764 Hong Kong] from [[BBC News]] * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=HK Key Development Forecasts for Hong Kong] from [[International Futures]] * [https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ Hong Kong in Transition (1995–2020)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250320232844/https://arthistory.hku.hk/HKinTransition/ |date=20 March 2025 }}, an open access photographic archive of recent Hong Kong history '''Government''' * [http://www.gov.hk/ GovHK] Hong Kong SAR government portal * [https://www.discoverhongkong.com/eng/index.html Discover Hong Kong] Official site of the tourism board '''Trade''' * [https://wits.worldbank.org/CountryProfile/en/Country/HKG/Year/2019/Summary World Bank Summary Trade Statistics Hong Kong] '''Maps''' * {{Wikiatlas|Hong Kong}} * {{OSM relation|913110}} {{Hong Kong topics}} {{Pearl River Delta}} {{Major cities along the Pearl River}} {{Province-level divisions of China}} {{Prefectural-level divisions of the People's Republic of China}} {{Navboxes | list = {{Countries of Asia}} {{East Asian topics}} {{Asia-Pacific Economic Cooperation}} {{World Trade Organization}} }} {{Authority control}} {{Coord|22.3|114.2|type:adm1st_region:HK_dim:30000|format=dms|display=title}} [[زمرو:هانگ ڪانگ| ]] [[زمرو:چين]] [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:ڏکڻ چين سمنڊ]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1842ع جا قيام]] [[زمرو:1842ع ۾ قائم ٿيل آباد علائقا]] [[زمرو:1997ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:انگريزي سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:چيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پرل ريور ڊيلٽا]] [[زمرو:چار ايشيائي ٽائيگر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهي شهر ۽ قصبا]] p5lmkueehpdsi9rluej0lz8pdjmgyym 0 57853 415678 267393 2026-09-29T12:31:56Z Intisar Ali 8681 415678 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪراچي سينٽرل ضلعي جي نيو ڪراچي سب ڊويزن جي اڳوڻي يونين ڪميٽي}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Mujeeb-un-Nisa}} {{Infobox settlement | name = مجيب النساء | native_name = يو سي 12 مجيب النساء | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = اڳوڻي [[يونين ڪميٽي]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|24|58|50|N|67|04|46|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[ڪراچي سينٽرل ضلعو]] | subdivision_type4 = سب ڊويزن | subdivision_name4 = [[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] | government_type = يونين ڪميٽي | government_footnotes = <ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government Elections – District Central Karachi |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43135.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> | leader_title = چيئرمين | leader_name = محمد حنيف | leader_title1 = وائيس چيئرمين | leader_name1 = محمد عديل خان | unit_pref = Metric | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''مجيب النساء''' يا '''يو سي 12 مجيب النساء''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ڪراچي سينٽرل ضلعي]] ۾ [[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] جي هڪ اڳوڻي [[يونين ڪميٽي]] هئي. 2015ع واري بلدياتي جوڙجڪ ۾ ان کي '''يونين ڪميٽي نمبر 12''' مقرر ڪيو ويو هو.<ref name="ECP"/><ref name="PoliticPK">{{Citation |title=Karachi Central District UC List, MNA MPA Seats |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |access-date=12 اپريل 2020 |archive-date=6 آڪٽوبر 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |url-status=dead }}</ref> سرڪاري دستاويزن ۾ هن يونين ڪميٽي جو نالو انگريزيءَ ۾ ''Mujeeb-un-Nisa'' ۽ ''Mujeeb Un Nisa'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي بلدياتي چونڊن واري رڪارڊ ۾ اها ڪراچي سينٽرل جي '''يو سي-12''' طور درج ٿيل آهي.<ref name="ECP"/> سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ پڻ نيو ڪراچي جي سيڪٽر 11-F ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي سرڪاري تعليمي ادارا مجيب النساء واري علائقي سان لاڳاپيل ملن ٿا.<ref name="Education">{{cite web |title=School Education and Literacy Department |url=https://www.sindheducation.gov.pk/ |publisher=[[سنڌ حڪومت]] |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == جاگرافي ۽ علائقائي حيثيت == مجيب النساء نيو ڪراچي جي گهاٽي آبادي واري شهري علائقي ۾ واقع هئي ۽ انتظامي طور [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ضلعي ڪراچي سينٽرل]] جي [[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] سان لاڳاپيل هئي. ان جا ڏنل جاگرافيائي ڪوآرڊينيٽس {{coord|24|58|50|N|67|04|46|E|region:PK|display=inline}} آهن. هي علائقو '''گوڌرا روڊ''' ۽ نيو ڪراچي جي '''سيڪٽر 11-F''' جي ڀرپاسي ۾ اچي ٿو. نوراني مارڪيٽ روڊ پڻ هن شهري علائقي جي اهم مقامي رستن مان هڪ آهي. سرڪاري تعليمي رڪارڊ مان سيڪٽر 11-F جو مجيب النساء نالي سان لاڳاپو پڻ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="Education"/> سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي جي دستاويزن ۾ نيو ڪراچي سان لاڳاپيل تعليمي انتظامي آفيسن ۽ اسڪولن جا پتا سيڪٽر 11-F ۾ ڏنل آهن، جڏهن تہ '''مجيب النساء اڪرم گورنمينٽ گرلز سيڪنڊري اسڪول''' پڻ 11-F، نيو ڪراچي ۾ واقع ڄاڻايل آهي.<ref name="MujeebSchool">{{cite web |title=Order regarding Mujeeb-Un-Nisa Akram Government Girls Secondary School |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Order%20for%20Retirement%20from%20Govt%20Service%20and%20365%20Days%20Encashment%20Leave%20in%20respect%20of%20Ms.%20Farzana%20Latif%20DO%20Syed%20Abdul%20Latif.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت |date=20 آگسٽ 2018 |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == نالو == علائقي ۾ مجيب النساء جي نالي سان سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن، جن ۾ '''مجيب النساء اڪرم گورنمينٽ گرلز سيڪنڊري اسڪول''' شامل آهي.<ref name="MujeebSchool"/> مقامي طور يونين ڪميٽي جي نالي کي پڻ انهن ادارن سان ڳنڍيو ويو آهي، پر دستياب سرڪاري ذريعن مان اهو قطعي طور ثابت نٿو ٿئي تہ يونين ڪميٽي جو نالو خاص طور ڪنهن هڪ اسڪول تان رکيو ويو هو. == بلدياتي انتظام == 2015ع جي بلدياتي نظام تحت ڪراچي سينٽرل کي مختلف يونين ڪميٽين ۾ ورهايو ويو هو. ان انتظامي جوڙجڪ ۾ مجيب النساء کي '''يونين ڪميٽي نمبر 12''' جو درجو حاصل هو.<ref name="ECP"/> ان وقت ان جي ڀرپاسي جي يونين ڪميٽين ۾ يو سي-11 مدينه ڪالوني ۽ يو سي-13 گوڌرا شامل هيون.<ref name="PoliticPK"/> 2015ع جي بلدياتي چونڊن کان پوءِ اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ '''محمد حنيف''' مجيب النساء جو چيئرمين ۽ '''محمد عديل خان''' وائيس چيئرمين درج آهن.<ref name="ECP"/> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center; margin:auto;" |+ style="background:#174A6E; color:white; padding:6px;" | '''مجيب النساء يونين ڪميٽي جو بلدياتي ڍانچو''' |- ! style="background:#2678A5; color:white;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#2678A5; color:white;" | نالو / انگ ! style="background:#2678A5; color:white;" | تفصيل |- ! style="background:#DDECF5;" | يونين ڪميٽي | style="background:#EDF6FA;" | مجيب النساء | style="background:#F5FAFC;" | يو سي نمبر 12 |- ! style="background:#E2F1E7;" | چيئرمين | style="background:#EFF8F2;" | محمد حنيف | style="background:#F7FCF8;" | 2015ع واري بلدياتي جوڙجڪ |- ! style="background:#FFF0C7;" | وائيس چيئرمين | style="background:#FFF7DF;" | محمد عديل خان | style="background:#FFFBEE;" | 2015ع واري بلدياتي جوڙجڪ |- ! style="background:#E8DFF3;" | جنرل وارڊ | style="background:#F3EDF8;" | 4 | style="background:#F9F6FC;" | وارڊ نمبر 1 کان 4 |} <ref name="ECP"/> == وارڊ == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي رڪارڊ موجب مجيب النساء يو سي-12 چئن جنرل وارڊن تي مشتمل هئي. چونڊ رڪارڊ ۾ وارڊ نمبر 2، 3 ۽ 4 جي نمائندن جا پتا سيڪٽر 11-F، نيو ڪراچي سان لاڳاپيل ملن ٿا.<ref name="ECP"/> {| class="wikitable sortable" style="width:75%; text-align:center; margin:auto;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:6px;" | '''مجيب النساء جا جنرل وارڊ''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | وارڊ ! style="background:#20639B; color:white;" | جنرل ميمبر |- | style="background:#E7F1F8;" | وارڊ 1 | style="background:#F3F8FC;" | — |- | style="background:#E4F3EA;" | وارڊ 2 | style="background:#F1F9F4;" | محمد يوسف |- | style="background:#FFF1CE;" | وارڊ 3 | style="background:#FFF8E6;" | فيروز خان |- | style="background:#EDE4F5;" | وارڊ 4 | style="background:#F7F2FA;" | روشن علي |} <ref name="ECP"/> == آبادي ۽ ٻوليون == مجيب النساء نيو ڪراچي جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني شهري آبادي واري حصي ۾ شامل هئي. مقامي بيانن ۾ [[اردو]] ڳالهائيندڙ آبادي کي نمايان ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[پشتو]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ علائقي ۾ رهي ٿي. تنهن هوندي بہ مجيب النساء يو سي-12 جي سطح تي ٻوليءَ موجب آبادي جا الڳ سرڪاري انگ دستياب نہ هئڻ سبب ڪنهن هڪ لساني گروهه جو صحيح سيڪڙو مقرر نٿو ڪري سگهجي. == تعليم == مجيب النساء ۽ سيڪٽر 11-F واري علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري تعليمي ادارا قائم آهن. انهن مان '''مجيب النساء اڪرم گورنمينٽ گرلز سيڪنڊري اسڪول''' سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ درج ٿيل آهي. اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''408130212''' آهي.<ref name="MujeebSchool"/> علائقي ۾ '''گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، 11-F نيو ڪراچي''' پڻ اهم اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ضلعي سينٽرل جي تعليمي رڪارڊ ۾ يو سي-12 مجيب النساء سان لاڳاپيل مختلف سرڪاري اسڪول پڻ درج ڪيا ويا آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#183B56; color:white; padding:6px;" | '''مجيب النساء ۽ ڀرپاسي جا سرڪاري تعليمي ادارا''' |- ! style="background:#247BA0; color:white;" | تعليمي ادارو ! style="background:#247BA0; color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#247BA0; color:white;" | سطح |- | style="background:#E6F1F6;" | مجيب النساء اڪرم گورنمينٽ گرلز سيڪنڊري اسڪول | style="background:#F0F7FA; text-align:center;" | 408130212 | style="background:#F7FBFC;" | سيڪنڊري |- | style="background:#E5F3E9;" | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پاڪ اسلامڪ-I | style="background:#F1F8F3; text-align:center;" | 408130069 | style="background:#F8FCF9;" | پرائمري |- | style="background:#FFF2CE;" | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول گوڌرا محمدن انجمن | style="background:#FFF8E5; text-align:center;" | 408130070 | style="background:#FFFDF5;" | پرائمري |- | style="background:#EDE4F5;" | گورنمينٽ گرلز ايليمينٽري اسڪول اي پي ڊبليو اي، نيو ڪراچي | style="background:#F6F0FA; text-align:center;" | 408130179 | style="background:#FBF8FD;" | ايليمينٽري |} == بلدياتي خدمتون == [[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي يونين ڪائونسل سروس ڊليوري بابت ڪارڪردگي آڊٽ رپورٽ ۾ '''يونين ڪميٽي نمبر 12، مجيب النساء''' جو ذڪر موجود آهي. رپورٽ جي ضميمن ۾ هن يونين ڪميٽي سان لاڳاپيل نيڪال جي پائپن ۽ ٻين مڪاني ترقياتي ڪمن جا خرچ درج ٿيل آهن.<ref name="AGPPerformance">{{cite web |title=Performance Audit on Union Council Service Delivery |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/Performance%20Audit%20on%20Union%20Council%20Service%20Delivery%202019-20.pdf |publisher=[[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> آڊٽ رپورٽن ۾ مالي سال 2017–18 دوران يو سي-12 مجيب النساء ۾ پيدائش، وفات، شادي ۽ طلاق جي رجسٽريشن سرٽيفڪيٽن سان لاڳاپيل فيسن جا اندراج پڻ موجود آهن.<ref name="AGPUC">{{cite web |title=Audit Report on Union Councils |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UC%20REPORT%202018-19.pdf |publisher=[[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ٻين آڊٽ دستاويزن ۾ آر سي سي رنگ سليبس، مين هول ڍڪڻ ۽ ٻين بلدياتي سامان ۽ ترقياتي ڪمن سان لاڳاپيل خرچ پڻ درج ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Audit Report on Union Councils 2017–18 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/FINAL-UC-2017-18.pdf |publisher=[[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == بلدياتي حدبندين ۾ تبديلي == ڪراچي جي مڪاني حڪومت جي نظام ۾ وقت بوقت حدبنديون، يونين ڪميٽين جا نمبر، نالا ۽ انتظامي جوڙجڪ تبديل ٿيندي رهي آهي. '''مجيب النساء يو سي-12''' بابت مٿي ڏنل چونڊيل نمائندن ۽ وارڊن جي معلومات خاص طور 2015ع واري بلدياتي بندوبست سان تعلق رکي ٿي. ان ڪري ان کي نئين بلدياتي حدبنديءَ ۾ ساڳئي نمبر واري يونين ڪميٽي سان پاڻمرادو هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[نيو ڪراچي]] * [[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو]] * [[ڪراچي ڊويزن]] * [[ڪراچي جون يونين ڪائونسلون]] * [[سنڌ ۾ مڪاني حڪومت]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{ڪراچي}} {{ڪراچي سينٽرل ضلعو}} [[زمرو:ڪراچي سينٽرل ضلعو]] [[زمرو:نيو ڪراچي]] [[زمرو:ڪراچي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] eyioe7kodoqw7btc8yn9mrel2kyo1ym 415679 415678 2026-09-29T12:32:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 415679 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڪراچي سينٽرل ضلعي جي نيو ڪراچي سب ڊويزن جي اڳوڻي يونين ڪميٽي}} {{Infobox settlement | name = مجيب النساء | native_name = يو سي 12 مجيب النساء | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = اڳوڻي [[يونين ڪميٽي]] | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|24|58|50|N|67|04|46|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[سنڌ جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڪراچي ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 = [[ڪراچي سينٽرل ضلعو]] | subdivision_type4 = سب ڊويزن | subdivision_name4 = [[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] | government_type = يونين ڪميٽي | government_footnotes = <ref name="ECP">{{cite web |title=Local Government Elections – District Central Karachi |url=https://ecp.gov.pk/storage/uploads/43135.pdf |publisher=[[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> | leader_title = چيئرمين | leader_name = محمد حنيف | leader_title1 = وائيس چيئرمين | leader_name1 = محمد عديل خان | unit_pref = Metric | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 }} '''مجيب النساء''' يا '''يو سي 12 مجيب النساء''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Mujeeb-un-Nisa}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ڪراچي سينٽرل ضلعي]] ۾ [[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] جي هڪ اڳوڻي [[يونين ڪميٽي]] هئي. 2015ع واري بلدياتي جوڙجڪ ۾ ان کي '''يونين ڪميٽي نمبر 12''' مقرر ڪيو ويو هو.<ref name="ECP"/><ref name="PoliticPK">{{Citation |title=Karachi Central District UC List, MNA MPA Seats |url=https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/- |access-date=12 اپريل 2020 |archive-date=6 آڪٽوبر 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006051014/https://www.politicpk.com/karachi-central-district-uc-list-mna-mpa-seats-%DA%A9%D8%B1%D8%A7%DA%86%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D9%86%D9%B9%D8%B1%D9%84-%D8%B6%D9%84%D8%B9/amp/-/ |url-status=dead }}</ref> سرڪاري دستاويزن ۾ هن يونين ڪميٽي جو نالو انگريزيءَ ۾ ''Mujeeb-un-Nisa'' ۽ ''Mujeeb Un Nisa'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي بلدياتي چونڊن واري رڪارڊ ۾ اها ڪراچي سينٽرل جي '''يو سي-12''' طور درج ٿيل آهي.<ref name="ECP"/> سنڌ حڪومت جي تعليمي رڪارڊ ۾ پڻ نيو ڪراچي جي سيڪٽر 11-F ۽ ڀرپاسي جا ڪيترائي سرڪاري تعليمي ادارا مجيب النساء واري علائقي سان لاڳاپيل ملن ٿا.<ref name="Education">{{cite web |title=School Education and Literacy Department |url=https://www.sindheducation.gov.pk/ |publisher=[[سنڌ حڪومت]] |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == جاگرافي ۽ علائقائي حيثيت == مجيب النساء نيو ڪراچي جي گهاٽي آبادي واري شهري علائقي ۾ واقع هئي ۽ انتظامي طور [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ضلعي ڪراچي سينٽرل]] جي [[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] سان لاڳاپيل هئي. ان جا ڏنل جاگرافيائي ڪوآرڊينيٽس {{coord|24|58|50|N|67|04|46|E|region:PK|display=inline}} آهن. هي علائقو '''گوڌرا روڊ''' ۽ نيو ڪراچي جي '''سيڪٽر 11-F''' جي ڀرپاسي ۾ اچي ٿو. نوراني مارڪيٽ روڊ پڻ هن شهري علائقي جي اهم مقامي رستن مان هڪ آهي. سرڪاري تعليمي رڪارڊ مان سيڪٽر 11-F جو مجيب النساء نالي سان لاڳاپو پڻ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="Education"/> سنڌ حڪومت جي تعليم کاتي جي دستاويزن ۾ نيو ڪراچي سان لاڳاپيل تعليمي انتظامي آفيسن ۽ اسڪولن جا پتا سيڪٽر 11-F ۾ ڏنل آهن، جڏهن تہ '''مجيب النساء اڪرم گورنمينٽ گرلز سيڪنڊري اسڪول''' پڻ 11-F، نيو ڪراچي ۾ واقع ڄاڻايل آهي.<ref name="MujeebSchool">{{cite web |title=Order regarding Mujeeb-Un-Nisa Akram Government Girls Secondary School |url=https://www.sindheducation.gov.pk/Contents/Notifications/Order%20for%20Retirement%20from%20Govt%20Service%20and%20365%20Days%20Encashment%20Leave%20in%20respect%20of%20Ms.%20Farzana%20Latif%20DO%20Syed%20Abdul%20Latif.pdf |publisher=اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ، سنڌ حڪومت |date=20 آگسٽ 2018 |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == نالو == علائقي ۾ مجيب النساء جي نالي سان سرڪاري تعليمي ادارا موجود آهن، جن ۾ '''مجيب النساء اڪرم گورنمينٽ گرلز سيڪنڊري اسڪول''' شامل آهي.<ref name="MujeebSchool"/> مقامي طور يونين ڪميٽي جي نالي کي پڻ انهن ادارن سان ڳنڍيو ويو آهي، پر دستياب سرڪاري ذريعن مان اهو قطعي طور ثابت نٿو ٿئي تہ يونين ڪميٽي جو نالو خاص طور ڪنهن هڪ اسڪول تان رکيو ويو هو. == بلدياتي انتظام == 2015ع جي بلدياتي نظام تحت ڪراچي سينٽرل کي مختلف يونين ڪميٽين ۾ ورهايو ويو هو. ان انتظامي جوڙجڪ ۾ مجيب النساء کي '''يونين ڪميٽي نمبر 12''' جو درجو حاصل هو.<ref name="ECP"/> ان وقت ان جي ڀرپاسي جي يونين ڪميٽين ۾ يو سي-11 مدينه ڪالوني ۽ يو سي-13 گوڌرا شامل هيون.<ref name="PoliticPK"/> 2015ع جي بلدياتي چونڊن کان پوءِ اليڪشن ڪميشن جي رڪارڊ ۾ '''محمد حنيف''' مجيب النساء جو چيئرمين ۽ '''محمد عديل خان''' وائيس چيئرمين درج آهن.<ref name="ECP"/> {| class="wikitable" style="width:85%; text-align:center; margin:auto;" |+ style="background:#174A6E; color:white; padding:6px;" | '''مجيب النساء يونين ڪميٽي جو بلدياتي ڍانچو''' |- ! style="background:#2678A5; color:white;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#2678A5; color:white;" | نالو / انگ ! style="background:#2678A5; color:white;" | تفصيل |- ! style="background:#DDECF5;" | يونين ڪميٽي | style="background:#EDF6FA;" | مجيب النساء | style="background:#F5FAFC;" | يو سي نمبر 12 |- ! style="background:#E2F1E7;" | چيئرمين | style="background:#EFF8F2;" | محمد حنيف | style="background:#F7FCF8;" | 2015ع واري بلدياتي جوڙجڪ |- ! style="background:#FFF0C7;" | وائيس چيئرمين | style="background:#FFF7DF;" | محمد عديل خان | style="background:#FFFBEE;" | 2015ع واري بلدياتي جوڙجڪ |- ! style="background:#E8DFF3;" | جنرل وارڊ | style="background:#F3EDF8;" | 4 | style="background:#F9F6FC;" | وارڊ نمبر 1 کان 4 |} <ref name="ECP"/> == وارڊ == [[اليڪشن ڪميشن آف پاڪستان]] جي رڪارڊ موجب مجيب النساء يو سي-12 چئن جنرل وارڊن تي مشتمل هئي. چونڊ رڪارڊ ۾ وارڊ نمبر 2، 3 ۽ 4 جي نمائندن جا پتا سيڪٽر 11-F، نيو ڪراچي سان لاڳاپيل ملن ٿا.<ref name="ECP"/> {| class="wikitable sortable" style="width:75%; text-align:center; margin:auto;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:6px;" | '''مجيب النساء جا جنرل وارڊ''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | وارڊ ! style="background:#20639B; color:white;" | جنرل ميمبر |- | style="background:#E7F1F8;" | وارڊ 1 | style="background:#F3F8FC;" | — |- | style="background:#E4F3EA;" | وارڊ 2 | style="background:#F1F9F4;" | محمد يوسف |- | style="background:#FFF1CE;" | وارڊ 3 | style="background:#FFF8E6;" | فيروز خان |- | style="background:#EDE4F5;" | وارڊ 4 | style="background:#F7F2FA;" | روشن علي |} <ref name="ECP"/> == آبادي ۽ ٻوليون == مجيب النساء نيو ڪراچي جي گهڻ نسلي ۽ گهڻ لساني شهري آبادي واري حصي ۾ شامل هئي. مقامي بيانن ۾ [[اردو]] ڳالهائيندڙ آبادي کي نمايان ڄاڻايو ويو آهي، جڏهن تہ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[پشتو]] ڳالهائيندڙ آبادي پڻ علائقي ۾ رهي ٿي. تنهن هوندي بہ مجيب النساء يو سي-12 جي سطح تي ٻوليءَ موجب آبادي جا الڳ سرڪاري انگ دستياب نہ هئڻ سبب ڪنهن هڪ لساني گروهه جو صحيح سيڪڙو مقرر نٿو ڪري سگهجي. == تعليم == مجيب النساء ۽ سيڪٽر 11-F واري علائقي ۾ ڪيترائي سرڪاري تعليمي ادارا قائم آهن. انهن مان '''مجيب النساء اڪرم گورنمينٽ گرلز سيڪنڊري اسڪول''' سنڌ حڪومت جي اسڪول ايجوڪيشن اينڊ لٽريسي ڊپارٽمينٽ جي رڪارڊ ۾ درج ٿيل آهي. اسڪول جو سيمس ڪوڊ '''408130212''' آهي.<ref name="MujeebSchool"/> علائقي ۾ '''گورنمينٽ ڪاليج فار وومين، 11-F نيو ڪراچي''' پڻ اهم اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. ضلعي سينٽرل جي تعليمي رڪارڊ ۾ يو سي-12 مجيب النساء سان لاڳاپيل مختلف سرڪاري اسڪول پڻ درج ڪيا ويا آهن. {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#183B56; color:white; padding:6px;" | '''مجيب النساء ۽ ڀرپاسي جا سرڪاري تعليمي ادارا''' |- ! style="background:#247BA0; color:white;" | تعليمي ادارو ! style="background:#247BA0; color:white;" | سيمس ڪوڊ ! style="background:#247BA0; color:white;" | سطح |- | style="background:#E6F1F6;" | مجيب النساء اڪرم گورنمينٽ گرلز سيڪنڊري اسڪول | style="background:#F0F7FA; text-align:center;" | 408130212 | style="background:#F7FBFC;" | سيڪنڊري |- | style="background:#E5F3E9;" | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول پاڪ اسلامڪ-I | style="background:#F1F8F3; text-align:center;" | 408130069 | style="background:#F8FCF9;" | پرائمري |- | style="background:#FFF2CE;" | گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول گوڌرا محمدن انجمن | style="background:#FFF8E5; text-align:center;" | 408130070 | style="background:#FFFDF5;" | پرائمري |- | style="background:#EDE4F5;" | گورنمينٽ گرلز ايليمينٽري اسڪول اي پي ڊبليو اي، نيو ڪراچي | style="background:#F6F0FA; text-align:center;" | 408130179 | style="background:#FBF8FD;" | ايليمينٽري |} == بلدياتي خدمتون == [[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي يونين ڪائونسل سروس ڊليوري بابت ڪارڪردگي آڊٽ رپورٽ ۾ '''يونين ڪميٽي نمبر 12، مجيب النساء''' جو ذڪر موجود آهي. رپورٽ جي ضميمن ۾ هن يونين ڪميٽي سان لاڳاپيل نيڪال جي پائپن ۽ ٻين مڪاني ترقياتي ڪمن جا خرچ درج ٿيل آهن.<ref name="AGPPerformance">{{cite web |title=Performance Audit on Union Council Service Delivery |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/Performance%20Audit%20on%20Union%20Council%20Service%20Delivery%202019-20.pdf |publisher=[[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> آڊٽ رپورٽن ۾ مالي سال 2017–18 دوران يو سي-12 مجيب النساء ۾ پيدائش، وفات، شادي ۽ طلاق جي رجسٽريشن سرٽيفڪيٽن سان لاڳاپيل فيسن جا اندراج پڻ موجود آهن.<ref name="AGPUC">{{cite web |title=Audit Report on Union Councils |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/UC%20REPORT%202018-19.pdf |publisher=[[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ٻين آڊٽ دستاويزن ۾ آر سي سي رنگ سليبس، مين هول ڍڪڻ ۽ ٻين بلدياتي سامان ۽ ترقياتي ڪمن سان لاڳاپيل خرچ پڻ درج ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite web |title=Audit Report on Union Councils 2017–18 |url=https://agp.gov.pk/SiteImage/Policy/FINAL-UC-2017-18.pdf |publisher=[[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == بلدياتي حدبندين ۾ تبديلي == ڪراچي جي مڪاني حڪومت جي نظام ۾ وقت بوقت حدبنديون، يونين ڪميٽين جا نمبر، نالا ۽ انتظامي جوڙجڪ تبديل ٿيندي رهي آهي. '''مجيب النساء يو سي-12''' بابت مٿي ڏنل چونڊيل نمائندن ۽ وارڊن جي معلومات خاص طور 2015ع واري بلدياتي بندوبست سان تعلق رکي ٿي. ان ڪري ان کي نئين بلدياتي حدبنديءَ ۾ ساڳئي نمبر واري يونين ڪميٽي سان پاڻمرادو هڪجهڙو نہ سمجهڻ گهرجي. == پڻ ڏسو == * [[نيو ڪراچي]] * [[نيو ڪراچي سب ڊويزن]] * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو]] * [[ڪراچي ڊويزن]] * [[ڪراچي جون يونين ڪائونسلون]] * [[سنڌ ۾ مڪاني حڪومت]] == حوالا == {{حوالا|2}} {{ڪراچي}} {{ڪراچي سينٽرل ضلعو}} [[زمرو:ڪراچي سينٽرل ضلعو]] [[زمرو:نيو ڪراچي]] [[زمرو:ڪراچي جون يونين ڪائونسلون]] [[زمرو:سنڌ جون يونين ڪائونسلون]] k899zgw1vyj8p3xyxtlb62vm2135wsr 0 58040 415684 306131 2026-09-29T12:48:26Z Intisar Ali 8681 415684 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Embryology}} {{Use dmy dates|date=September 2026}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == ڀاڻجڻ == {{مک|ڀاڻجڻ}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني ڀاڻجڻ جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ ڀاڻجڻ فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور ڀاڻجڻ کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''ڀاڻجڻ''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{مک|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{مک|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جي ٺهڻ == '''عضون جي ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{مک|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | ڀاڻجڻ | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. toerpouybamwlbwycwfvgelys53b8ul 415685 415684 2026-09-29T12:48:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 415685 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == ڀاڻجڻ == {{مک|ڀاڻجڻ}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني ڀاڻجڻ جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ ڀاڻجڻ فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور ڀاڻجڻ کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''ڀاڻجڻ''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{مک|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{مک|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جي ٺهڻ == '''عضون جي ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{مک|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | ڀاڻجڻ | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. 03e88e4umyh4fsbobn5sd8n8wrr98ge 415686 415685 2026-09-29T12:49:55Z Intisar Ali 8681 415686 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني ڀاڻجڻ جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''ڀاڻجڻ''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{مک|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{مک|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جي ٺهڻ == '''عضون جي ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{مک|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | ڀاڻجڻ | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. bgvbibkl9h0cxfccoivq1svwit4wcg6 415687 415686 2026-09-29T12:50:13Z Intisar Ali 8681 415687 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''ڀاڻجڻ''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{مک|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{مک|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جي ٺهڻ == '''عضون جي ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{مک|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | ڀاڻجڻ | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. b6ry98tnwopmds3j90anschxnny2d8o 415688 415687 2026-09-29T12:50:38Z Intisar Ali 8681 415688 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{مک|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{مک|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جي ٺهڻ == '''عضون جي ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{مک|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | ڀاڻجڻ | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. 9vsm0u2k8ethd12joogeaupbx89bgxq 415689 415688 2026-09-29T12:51:13Z Intisar Ali 8681 415689 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{مک|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جي ٺهڻ == '''عضون جي ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{مک|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | ڀاڻجڻ | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. muwgp4qzp2xdpvqqdkunbf8mermctbn 415690 415689 2026-09-29T12:51:33Z Intisar Ali 8681 /* نيوروليشن */ 415690 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جي ٺهڻ == '''عضون جي ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{مک|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | ڀاڻجڻ | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. abjg4e4eastop7g92velorv1fpdw159 415691 415690 2026-09-29T12:51:59Z Intisar Ali 8681 415691 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{مک|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | ڀاڻجڻ | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. gckkyrogrm47m405xvs0o8zg9cab4rt 415692 415691 2026-09-29T12:52:20Z Intisar Ali 8681 415692 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Mai|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | ڀاڻجڻ | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. 0n4e26v1np550fybrrzdljyly5sa5vx 415693 415692 2026-09-29T12:52:35Z Intisar Ali 8681 /* انساني ڳڀ جي واڌ */ 415693 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | ڀاڻجڻ | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. o7tcehc7y9na50kt2khjm0e088gsa5m 415694 415693 2026-09-29T12:53:02Z Intisar Ali 8681 /* انساني ڳڀ جي واڌ */ 415694 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{مک|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. cmno93valv7uwjdq0m2tgxyps7b44bu 415695 415694 2026-09-29T12:54:05Z Intisar Ali 8681 415695 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. ropf85q0vz3xlcjhjfm8kx5sdbj6c2u 415696 415695 2026-09-29T12:54:31Z Intisar Ali 8681 415696 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دو lnej8cwpxclcslxo289vrcxnaudhahw 415706 415696 2026-09-29T14:34:21Z Intisar Ali 8681 415706 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: * جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ * congenital anomalies جي developmental basis معلوم ڪرڻ؛ * prenatal imaging جي تشريح؛ * جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ * teratogenic خطرن جي سڃاڻپ؛ * infertility ۽ assisted reproduction؛ * stem-cell biology؛ * regenerative medicine؛ * ۽ ٻارن جي جراحي ۾ congenital anatomy کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ clinical medicine کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. 7x59lkzlgd0c3tz3hfcci8pud7lh3m2 415707 415706 2026-09-29T14:36:56Z Intisar Ali 8681 415707 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: * جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ * congenital anomalies جي developmental basis معلوم ڪرڻ؛ * prenatal imaging جي تشريح؛ * جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ * teratogenic خطرن جي سڃاڻپ؛ * infertility ۽ assisted reproduction؛ * stem-cell biology؛ * regenerative medicine؛ * ۽ ٻارن جي جراحي ۾ congenital anatomy کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گربهاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ developmental biology جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|History of embryology}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب embryology جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|History of embryology}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] ruzrqlnzxvbci0tomssoj1kdb4y37ep 415708 415707 2026-09-29T14:44:40Z Intisar Ali 8681 415708 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب embryology جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|History of embryology}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 6k2b0suue776w538x2mdeukn0b96xpo 415709 415708 2026-09-29T14:46:54Z Intisar Ali 8681 415709 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب embryology جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|History of embryology}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] kren7u6y37jwaef8dp3zab5gusaxh6t 415710 415709 2026-09-29T14:47:20Z Intisar Ali 8681 415710 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|History of embryology}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] ruivq3y3m4290vm629avvrk0syol056 415711 415710 2026-09-29T14:47:49Z Intisar Ali 8681 415711 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{مک|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] n1xium88qbj84ch75n4x1s2alwrwwh7 415712 415711 2026-09-29T14:48:17Z Intisar Ali 8681 415712 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪلويج == {{مک|Cleavage (embryo)}} '''ڪلويج''' ڀاڻجڻ کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪلويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪلويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪلويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪلويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪلويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪلويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 51g7nobthlcjgxribk0kaouf4osqk9j 415713 415712 2026-09-29T14:50:44Z Intisar Ali 8681 415713 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪلويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل کوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] mw34cn0ohylthw7pxxh432i5upz93ym 415715 415713 2026-09-29T14:53:08Z Intisar Ali 8681 415715 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي epithelial lining ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا epithelial جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] juhy1uu8k5e4kid3hygr6zb36mg0uz5 415716 415715 2026-09-29T14:54:48Z Intisar Ali 8681 415716 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Embryos of various vertebrates, in various stages of development Wellcome L0004328.jpg|thumb|ساڄو|مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جون تاريخي تقابلي تصويرون]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] o5j07ey1jgne7v3uxmpjyujdv2h4vod 415717 415716 2026-09-29T14:57:24Z Intisar Ali 8681 /* ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا */ 415717 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[On the Generation of Animals]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] h5qnqno6kwgd2pigx2vvgp6k0ghkkwf 415718 415717 2026-09-29T14:58:52Z Intisar Ali 8681 415718 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''De Formatione Ovi et Pulli'' شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 2osobvim0xouuw47c75lm7uqvih51u3 415719 415718 2026-09-29T15:01:19Z Intisar Ali 8681 415719 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد developmental biology سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] mfybu4ehed2g9m8vqj9f9x41cu8trtb 415720 415719 2026-09-29T15:02:12Z Intisar Ali 8681 415720 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[On the Origin of Species]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] rzbevdeb0k0pm64otw7pax3f94r6wvi 415721 415720 2026-09-29T15:04:49Z Intisar Ali 8681 415721 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ تجربي جو خاڪو، جنهن embryonic induction ۽ organizer جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 9et3cbhc13cw5k3ywwhf2vjnobu1j7s 415722 415721 2026-09-29T15:06:20Z Intisar Ali 8681 415722 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد ايمبريولاجي ۽ ترقياتي حياتيات ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | ''[[Drosophila melanogaster]]'' | style="background:#F2F7FB;" | فروٽ فلائي | style="background:#F5FAF8;" | جسماني segmentation، Hox genes ۽ developmental genetics |- | style="background:#E9F5ED;" | ''[[Caenorhabditis elegans]]'' | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | cell lineage، apoptosis ۽ organ development |- | style="background:#FFF2D6;" | ''[[Danio rerio]]'' | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا فش | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جي عضون جي ترقي ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | ''[[Xenopus]]'' | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | gastrulation، induction ۽ embryonic patterning |- | style="background:#FBE8E5;" | ''[[Gallus gallus domesticus]]'' | style="background:#FDF2F0;" | ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | vertebrate embryology ۽ organogenesis |- | style="background:#E8EEF8;" | ''[[Mus musculus]]'' | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | mammalian development، gene function ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] aiwy0qhpqm3y18kqmotr6f1qh1bxgiy 415723 415722 2026-09-29T15:08:22Z Intisar Ali 8681 /* ماڊل جاندار */ 415723 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ ايمبريولاجي کي صرف ڳڀ جي ظاهري مرحلن جي بيان تائين محدود نه سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، transcriptomics، single-cell sequencing، live-cell imaging، gene editing، [[اسٽيم سيل]]، organoids ۽ computational biology جهڙيون ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق اهو معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن خاص وقت تي ڪهڙو خلو ڪهڙا جين ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي lineage مان آيو آهي ۽ مستقبل ۾ ڪهڙي بافت يا عضو جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، توليدي طب ۽ regenerative medicine سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] f3z2n9b5gzeasajti2jj3ufzg6wurdn 415724 415723 2026-09-29T15:10:03Z Intisar Ali 8681 415724 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلو تسلسل نگاري''' (''single-cell sequencing'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''live-cell imaging'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''computational biology'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''cell lineage'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''reproductive medicine'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''regenerative medicine'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] a0lilw16j7mii4eo7kulvktpbw1jmvk 415725 415724 2026-09-29T15:13:41Z Intisar Ali 8681 415725 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم developmental genes ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 8ev6lxc9j0sh1vs4ebffto4epqja24b 415726 415725 2026-09-29T15:14:52Z Intisar Ali 8681 415726 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|Organogenesis}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي embryonic period ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن teratogenic اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] beld66iyhbtkhx5rukwuebjg1c4l62r 415727 415726 2026-09-29T15:16:13Z Intisar Ali 8681 415727 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|Congenital disorder}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن congenital disorder سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين congenital disorders جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] b5r0qca6g0xxy9oasi20bdz1nme0a55 415728 415727 2026-09-29T15:17:47Z Intisar Ali 8681 415728 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ پيدائشي خرابين کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊس رپشن''' | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت کي ٻاهرين عامل جو نقصان | ڪجهه teratogenic اثر |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت سبب جسم جي شڪل يا حالت ۾ تبديلي | رحم اندر محدود جاءِ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' | ڪنهن بافت ۾ خلين جي غير معمولي تنظيم يا واڌ | ڪجهه skeletal dysplasias |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] oqtbhyobfxekx0av6fc5hmgsk654347 415729 415728 2026-09-29T15:57:39Z Intisar Ali 8681 /* خرابين جي ترقياتي درجابندي */ 415729 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|Teratology}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: # واسطي جو وقت؛ # مادّي يا عامل جو مقدار؛ # واسطي جو مدو؛ # ترقيءَ جو مرحلو؛ # ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ # ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي teratogenic قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل teratogenic عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | fetal alcohol spectrum disorders |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت congenital rubella syndrome جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ microcephaly شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه congenital anomalies جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ teratogenic اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 81fwwzmc9bz2td48ce8b3jmadjksoih 415730 415729 2026-09-29T16:02:43Z Intisar Ali 8681 415730 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|Prenatal diagnosis}} [[File:Ultrasound 12 weeks.jpg|thumb|ساڄو|حمل دوران الٽراسائونڊ؛ پيدائش کان اڳ جنين جي ترقي ۽ ڪجهه جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿيندڙ اهم طريقو]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] tf3fsd13hsffwlbcvg5yfbjszki94hz 415731 415730 2026-09-29T16:04:04Z Intisar Ali 8681 415731 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه structural anomalies پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ fetal structural defects لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي structural examination 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] ptez37iu5mjfylfnvbxjd7n68mfvo2q 415732 415731 2026-09-29T16:05:55Z Intisar Ali 8681 415732 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ پلاسينا مان نڪتل ننڍڙا [[ڊي اين اي]] جا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام fetal aneuploidies، خاص طور trisomy 21، 18 ۽ 13 جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿي. هي انتهائي حساس screening طريقو آهي، پر '''تشخيصي ٽيسٽ ناهي'''. مثبت screening نتيجي جي تصديق لاءِ مناسب حالتن ۾ CVS يا amniocentesis جهڙي diagnostic testing پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 5o2uncnow6jpk63rtkc3zlcf3lmtkco 415733 415732 2026-09-29T16:06:48Z Intisar Ali 8681 415733 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ amniotic fluid جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود fetal cells تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي aneuploidies جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | amniotic fluid ۾ موجود fetal cells جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 5lgpfoatmu5lqssx6kdgf484f1fcm1o 415736 415733 2026-09-29T16:10:04Z Intisar Ali 8681 415736 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ larval ۽ pupal مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي developmental mechanisms سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ signaling pathways ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] nwn6r09mlqs5qqei71sqf1qimeatud2 415737 415736 2026-09-29T16:12:14Z Intisar Ali 8681 415737 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|Drosophila melanogaster}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[Drosophila melanogaster]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[Drosophila melanogaster]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي patterning ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي positional information مهيا ڪن ٿا؛ ''bicoid'' ۽ ''nanos'' اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي periodic segmentation کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''سيگمينٽ پوليريٽي جين''' — هر segment اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص developmental identity ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي networks ۽ cell signaling جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] t54n0a0o1lsuudhspjeuq2bscxx41jm 415739 415737 2026-09-29T16:18:39Z Intisar Ali 8681 415739 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص developmental program مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي developmental structures ۽ molecular pathways مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل developmental mechanisms جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 6s5dmkiwllw2py47olsn4nkbncui343 415740 415739 2026-09-29T16:20:02Z Intisar Ali 8681 415740 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي theological يا exegetical تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد embryological staging جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 0o8izn8vbswx1zk1wbr2o462x1dpt6r 415741 415740 2026-09-29T16:21:54Z Intisar Ali 8681 415741 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|Islam and science}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني embryological concepts سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ embryonic development کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي developmental biology جي terminology يا embryonic staging سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفة === عربي لفظ '''نطفة''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد cytological structure جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علقة === '''علقة''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ embryonic implantation يا شروعاتي embryonic appearance کي ''علقة'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علقة'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي developmental stage سمجهڻ گهرجي. === مضغة === '''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي embryo جي ظاهري بناوت، خاص طور somites جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي embryological stage يا internationally standardized anatomical اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد developmental biology ۾ skeletal ۽ muscular systems جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي سان overlap ڪندڙ عمل''' آهي. mesenchymal condensations، cartilage models، ossification ۽ skeletal muscle differentiation مخصوص developmental timelines مطابق هڪٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد histological stages جي لفظي ۽ مڪمل chronology قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 3yneim981jpnl4drbwl57sz39b2z2wj 415743 415741 2026-09-29T16:37:42Z Intisar Ali 8681 415743 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|Assisted reproductive technology}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب embryo کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 4mf98wsave2occtj0haj6f7ek03w2z8 415744 415743 2026-09-29T16:38:47Z Intisar Ali 8681 415744 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي embryonic development جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] kfk213ekraxid6np5qis33s4ikkyz7g 415745 415744 2026-09-29T16:39:38Z Intisar Ali 8681 415745 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ embryology جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري ''Theoria Generationis'' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، fertilization ۽ cell division بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 5vh1559xun1hdoqtyuslddp5jtfjpnb 415746 415745 2026-09-29T16:41:50Z Intisar Ali 8681 415746 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران embryonic layers بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ embryology کي هڪ منظم comparative science جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. فان بيئر 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي developmental patterns جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي germ-layer theory سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ embryonic layers خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] mu0rh5v2lnhap6s3irdbyjmi97fnlv5 415747 415746 2026-09-29T16:45:23Z Intisar Ali 8681 415747 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي comparative embryology مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام developmental patterns مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] maefklyqn2nw5n0rtkipel13ilv9mzq 415748 415747 2026-09-29T16:46:17Z Intisar Ali 8681 415748 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] comparative embryology کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ developmental structures کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور '''ontogeny recapitulates phylogeny''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. هيڪل جو سخت '''ريڪيپيٽيوليشن نظريو''' جديد developmental biology ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب embryonic development ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب homologous developmental structures، جين ۽ signaling pathways مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] j4oem7yrmn14m6qx5nnsymfgfrvc3qz 415749 415748 2026-09-29T16:54:37Z Intisar Ali 8681 415749 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين embryology گهڻو ڪري descriptive science هئي. پوءِ محققن embryonic cells کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولهيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي embryology کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي sea-urchin تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي embryo جا جدا ٿيل cells ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، larvae ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن سخت mosaic-development نظرئي کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] sw0i1rocnzfj3cfyc1kfre3acihqp7o 415750 415749 2026-09-29T17:00:11Z Intisar Ali 8681 /* تجرباتي ايمبريولاجي */ 415750 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] boehlfvlmcedridd1c95vjsl0nat7jp 415753 415750 2026-09-29T17:01:31Z Intisar Ali 8681 415753 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي dorsal lip مان بافت وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا embryonic induction جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ organizer effect جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] shlww4k48eheacn9xnuvob3qsf0u5wd 415756 415753 2026-09-29T17:04:22Z Intisar Ali 8681 415756 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي سگنلنگ، epigenetic regulation ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] au41r34vghbepyw250lrwhip1thg3o8 415758 415756 2026-09-29T17:08:44Z Intisar Ali 8681 415758 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ signaling pathways مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 2h6kdosyfy1ktxpf07vjwrh679ucl1u 415760 415758 2026-09-29T17:09:29Z Intisar Ali 8681 415760 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ اشاراتي رستا مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن ڪنجينيٽل ڊس آرڊر سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref> سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب مختلف ٿي سگهن ٿا. انهن ۾ شامل آهن: * جين يا ڪروموسومن جون خرابيون؛ * ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون؛ * غذائي کوٽ؛ * ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا؛ * [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]؛ * ماءُ جون ڪجهه بيماريون، جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]؛ * شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو؛ * ۽ جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل. گهڻين پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 9krlascondu0o4n9mujcwa7rhpjk7qh 415761 415760 2026-09-29T17:11:42Z Intisar Ali 8681 415761 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ اشاراتي رستا مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann-Mangold experiment.svg|thumb|ساڄو|اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر تجربي جو خاڪو]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] bj6fuyf6ha97y20z5zve3nm08vn19a0 415762 415761 2026-09-29T17:13:37Z Intisar Ali 8681 415762 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ اشاراتي رستا مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي anatomical observation جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] mbq24s1uzlbuva9tsam5tqnwf56r56k 415763 415762 2026-09-29T17:15:50Z Intisar Ali 8681 /* نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين */ 415763 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ اشاراتي رستا مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور transplantation experiment شايع ڪيو. amphibian embryo جي dorsal blastopore lip کي ٻئي embryo تي منتقل ڪرڻ سان اضافي embryonic axis ٺهي سگهي ٿي. ان مان '''embryonic induction''' ۽ '''organizer''' جي تصور کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. اسپيمن کي 1935ع ۾ embryonic organizer effect بابت ڪم لاءِ [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ نوبل انعام ڏيڻ وقت زنده نه هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] r57v85f4n53ef8tkt5e0x6yb3ov3k5t 415764 415763 2026-09-29T17:16:56Z Intisar Ali 8681 415764 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ اشاراتي رستا مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ embryology آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي ''Drosophila'' تي تحقيق chromosome theory ۽ gene mapping کي مضبوط ڪيو. DNA جي بناوت، gene regulation ۽ molecular biology جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا genes مخصوص developmental processes کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]، morphogens ۽ cell-signalling pathways جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي patterning ۽ organ formation انتهائي منظم genetic regulatory networks جي نتيجي ۾ ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] qzn0h049zinuogcvhg88rzaf6y76698 415765 415764 2026-09-29T17:18:10Z Intisar Ali 8681 415765 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ اشاراتي رستا مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت جو مطالعو نه ڪري ٿي، پر: * gene expression؛ * cell differentiation؛ * cell migration؛ * programmed cell death؛ * cell signalling؛ * morphogens؛ * tissue interactions؛ * stem cells؛ * regeneration؛ * ۽ developmental evolution جهڙن عملن کي پڻ شامل ڪري ٿي. ڊي اين اي، recombinant DNA، gene cloning، fluorescence microscopy، gene knockout، genome sequencing، single-cell sequencing ۽ جديد imaging technologies developmental biology کي خلوي ۽ ماليڪيولي سطح تائين پهچايو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] t4otrgso84gpvobg41hgixgfir8q4kk 415766 415765 2026-09-29T17:20:24Z Intisar Ali 8681 415766 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ اشاراتي رستا مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي. ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|Evolutionary developmental biology}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ developmental biology جي وچ ۾ تعلق جو مطالعو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون developmental genes ۽ regulatory networks ۾ تبديلين ذريعي ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم developmental genes ۽ signaling pathways homologous آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. اهڙي molecular conservation جديد علم ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي تہ هڪ embryo ارتقا جي بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 8yfkceezzzt2exggfvyjuchb45c6fbu 415767 415766 2026-09-29T17:22:03Z Intisar Ali 8681 415767 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي آخر ۾ ايمبريولاجي ۽ ارتقائي حياتيات جي ميلاپ مان '''[[ارتقائي ترقياتي حياتيات]]''' يا '''ايوو-ڊيوو''' هڪ نمايان تحقيقي شعبو بڻيو. ايوو-ڊيوو جو بنيادي سوال اهو آهي تہ ترقيءَ کي ڪنٽرول ڪندڙ جينياتي نظامن ۾ تبديليون ارتقا دوران جاندارن جي جسماني بناوت ۾ نوان نمونا ڪيئن پيدا ڪن ٿيون. هن شعبي مان معلوم ٿيو آهي تہ تمام مختلف ڏسجندڙ جاندار به ڪيترائي قديم ڊولپمينٽٽل جينز ۽ اشاراتي رستا مشترڪ رکن ٿا. ارتقا دوران مڪمل طور نوان جينياتي نظام هر دفعي پيدا ٿيڻ بدران موجود ترقياتي نظامن جي وقت، جاءِ ۽ شدت ۾ تبديليون به جسماني تنوع جو اهم ذريعو بڻجي سگهن ٿيون. اهڙيءَ طرح جديد ارتقائي ايمبريولاجي پراڻي ريڪيپيٽيوليشن واري دعويٰ کان مختلف آهي: ڳڀ پنهنجي ابن ڏاڏن جي بالغ صورتن کي ورجائي نٿو، پر ان جي ترقيءَ ۾ اهڙا قديم ۽ محفوظ حياتياتي پروگرام استعمال ٿين ٿا جيڪي مختلف نسلن کي سندن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍين ٿا. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي. ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ ترقياتي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪندڙ شعبو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون ترقياتي جينن ۽ ضابطي واري جيني نيٽ ورڪن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي نتيجي ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ هڪٻئي کان تمام مختلف نظر ايندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم ترقياتي جين ۽ سگنلنگ جا رستا هڪجهڙي ارتقائي اصل وارا آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا اهڙي ماليڪيولي تحفظ جي دريافت جديد حياتيات ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي، جنهن موجب هڪ ڳڀ پنهنجي واڌ ويجهه دوران ارتقائي تاريخ ۾ آيل بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] qchfwecgw499pf3tk9kex08t6p89ims 415768 415767 2026-09-29T17:23:47Z Intisar Ali 8681 415768 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} جديد '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ان ڳالهه جو مطالعو ڪري ٿي تہ ترقيءَ کي منظم ڪندڙ جينياتي ۽ خلوي عمل جاندارن جي ارتقا سان ڪيئن لاڳاپيل آهن. هن شعبي ۾ [[هاڪس جين]]، مورفوجن، خلوي سگنلنگ، جسماني محور جي ٺهڻ ۽ مختلف جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي جينن جو مطالعو اهم آهي. تقابلي تحقيق ڏيکاري ٿي تہ ارتقائي طور پري نظر ايندڙ جانور پڻ جسماني خاڪي جي ٺهڻ لاءِ ڪجهه انتهائي قديم ۽ محفوظ جينياتي نظام استعمال ڪن ٿا. ان ڪري جديد ايمبريولاجي رڳو ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها جينيات، خلوي حياتيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ ارتقائي حياتيات سان ويجهي نموني ڳنڍيل آهي. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي. ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ ترقياتي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪندڙ شعبو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون ترقياتي جينن ۽ ضابطي واري جيني نيٽ ورڪن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي نتيجي ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ هڪٻئي کان تمام مختلف نظر ايندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم ترقياتي جين ۽ سگنلنگ جا رستا هڪجهڙي ارتقائي اصل وارا آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا اهڙي ماليڪيولي تحفظ جي دريافت جديد حياتيات ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي، جنهن موجب هڪ ڳڀ پنهنجي واڌ ويجهه دوران ارتقائي تاريخ ۾ آيل بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] 3dpuc737fse1mj4r4afb780l8zvuo6y 415769 415768 2026-09-29T17:26:13Z Intisar Ali 8681 415769 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي. ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ ترقياتي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪندڙ شعبو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون ترقياتي جينن ۽ ضابطي واري جيني نيٽ ورڪن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي نتيجي ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ هڪٻئي کان تمام مختلف نظر ايندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم ترقياتي جين ۽ سگنلنگ جا رستا هڪجهڙي ارتقائي اصل وارا آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا اهڙي ماليڪيولي تحفظ جي دريافت جديد حياتيات ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي، جنهن موجب هڪ ڳڀ پنهنجي واڌ ويجهه دوران ارتقائي تاريخ ۾ آيل بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == جديد ايمبريولاجي ۾ تحقيق == جديد embryology ۽ developmental biology ڪيترن شعبن سان ڳنڍيل آهن، جن ۾: * [[اسٽيم سيل]] تحقيق؛ * organoids؛ * [[جينومڪس]]؛ * transcriptomics؛ * epigenetics؛ * regenerative medicine؛ * congenital disease modelling؛ * reproductive medicine؛ * ۽ evolutionary developmental biology شامل آهن. '''آرگنائيڊ''' اهڙي ٽي-رخِي خلوي بناوت آهي جيڪا ليبارٽري ۾ stem cells يا ٻين progenitor cells مان وڌائي وڃي ٿي ۽ ڪنهن حقيقي عضوي جي ڪجهه structural ۽ functional خاصيتن جي نقل ڪري سگهي ٿي. انهن ماڊلن سان انساني development ۽ بيمارين جو مطالعو اهڙين حالتن ۾ ڪري سگهجي ٿو جتي سڌي انساني embryonic investigation ممڪن يا مناسب نه هجي. === اسٽيم سيل ۽ ايمبريو ماڊل === [[Stem cell]] research جي ترقيءَ سان محقق اهڙا embryo-like models ٺاهي رهيا آهن جيڪي ابتدائي انساني developmental processes جا ڪجهه حصا نقل ڪن ٿا. اهي ماڊل حقيقي رحم اندر وڌندڙ embryo جي مڪمل برابر ناهن، پر implantation، gastrulation ۽ cell differentiation جهڙن عملن جي تحقيق لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. هن قسم جي تحقيق سان گڏ اخلاقي ۽ قانوني سوال پڻ پيدا ٿين ٿا، تنهنڪري انساني embryo ۽ stem-cell-based embryo models تي تحقيق مختلف ملڪن ۽ سائنسي ادارن جي ضابطن ۽ اخلاقي هدايتن هيٺ ڪئي وڃي ٿي. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] culcgnajgbjuta94yyyb84adh8kstjv 415770 415769 2026-09-29T17:28:34Z Intisar Ali 8681 415770 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي. ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ ترقياتي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪندڙ شعبو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون ترقياتي جينن ۽ ضابطي واري جيني نيٽ ورڪن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي نتيجي ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ هڪٻئي کان تمام مختلف نظر ايندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم ترقياتي جين ۽ سگنلنگ جا رستا هڪجهڙي ارتقائي اصل وارا آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا اهڙي ماليڪيولي تحفظ جي دريافت جديد حياتيات ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي، جنهن موجب هڪ ڳڀ پنهنجي واڌ ويجهه دوران ارتقائي تاريخ ۾ آيل بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون diploid خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز mitotic ورهاستون، جن ۾ مجموعي cytoplasmic mass ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | cleavage کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ implantation کان اڳ ٺهندڙ مخصوص embryonic structure |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو developmental process جنهن ۾ بنيادي germ layers منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهرئين germ layer؛ ٻين بناوتن سان گڏ nervous system ۽ epidermis سان لاڳاپيل اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون germ layer؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندروني germ layer؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي epithelial lining سميت ڪيترين بناوتن جو اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | embryonic tissues مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل جيڪو مخصوص حالتن ۾ prenatal development کي نقصان پهچائي سگهي |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي embryonic مرحلو |- | '''جنين''' | embryonic period کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] ha6m9a10okprrsvk6s6b4ucrzlqejsp 415771 415770 2026-09-29T17:32:17Z Intisar Ali 8681 /* اصطلاحن جي وضاحت */ 415771 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي. ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ ترقياتي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪندڙ شعبو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون ترقياتي جينن ۽ ضابطي واري جيني نيٽ ورڪن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي نتيجي ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ هڪٻئي کان تمام مختلف نظر ايندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم ترقياتي جين ۽ سگنلنگ جا رستا هڪجهڙي ارتقائي اصل وارا آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا اهڙي ماليڪيولي تحفظ جي دريافت جديد حياتيات ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي، جنهن موجب هڪ ڳڀ پنهنجي واڌ ويجهه دوران ارتقائي تاريخ ۾ آيل بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''ڀاڻجڻ''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهندڙ پهريون ڊپلائيڊ خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز مائٽوٽڪ ورهاستون، جن ۾ مجموعي سائٽوپلازمي مادّي ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | ڪليويج کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ امپلانٽيشن کان اڳ ٺهندڙ مخصوص ڳڀي بناوت |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو ترقياتي عمل، جنهن ۾ بنيادي جراثيمي تهه منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهريون جراثيمي تهه؛ ٻين بناوتن سان گڏ اعصابي سرشتي ۽ ايپيڊرمس جو بنيادي اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون جراثيمي تهه؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو وٺي ٿو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندريون جراثيمي تهه؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي ايپيٿيليل استر سميت ڪيترين بناوتن جو بنيادي اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | ڳڀي بافتن مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل، جيڪو مخصوص حالتن ۾ ڄمڻ کان اڳ واري ترقيءَ کي نقصان پهچائي سگهي ٿو |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي ڳڀي مرحلو |- | '''جنين''' | ڳڀي دور کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] jtcrqak4ko8o68pvypbfemmnvgrmgx1 415772 415771 2026-09-29T17:33:22Z Intisar Ali 8681 415772 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي. ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ ترقياتي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪندڙ شعبو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون ترقياتي جينن ۽ ضابطي واري جيني نيٽ ورڪن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي نتيجي ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ هڪٻئي کان تمام مختلف نظر ايندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم ترقياتي جين ۽ سگنلنگ جا رستا هڪجهڙي ارتقائي اصل وارا آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا اهڙي ماليڪيولي تحفظ جي دريافت جديد حياتيات ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي، جنهن موجب هڪ ڳڀ پنهنجي واڌ ويجهه دوران ارتقائي تاريخ ۾ آيل بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''فرٽلائيزيشن''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | فرٽلائيزيشن کان پوءِ ٺهندڙ پهريون ڊپلائيڊ خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز مائٽوٽڪ ورهاستون، جن ۾ مجموعي سائٽوپلازمي مادّي ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | ڪليويج کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ امپلانٽيشن کان اڳ ٺهندڙ مخصوص ڳڀي بناوت |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو ترقياتي عمل، جنهن ۾ بنيادي جراثيمي تهه منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهريون جراثيمي تهه؛ ٻين بناوتن سان گڏ اعصابي سرشتي ۽ ايپيڊرمس جو بنيادي اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون جراثيمي تهه؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو وٺي ٿو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندريون جراثيمي تهه؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي ايپيٿيليل استر سميت ڪيترين بناوتن جو بنيادي اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | ڳڀي بافتن مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل، جيڪو مخصوص حالتن ۾ ڄمڻ کان اڳ واري ترقيءَ کي نقصان پهچائي سگهي ٿو |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي ڳڀي مرحلو |- | '''جنين''' | ڳڀي دور کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[Drosophila melanogaster]]''، developmental genetics جو اهم model organism </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] bqt1l00rxsdv1oftstgo49i3k8aa86r 415773 415772 2026-09-29T17:34:49Z Intisar Ali 8681 415773 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي. ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ ترقياتي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪندڙ شعبو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون ترقياتي جينن ۽ ضابطي واري جيني نيٽ ورڪن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي نتيجي ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ هڪٻئي کان تمام مختلف نظر ايندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم ترقياتي جين ۽ سگنلنگ جا رستا هڪجهڙي ارتقائي اصل وارا آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا اهڙي ماليڪيولي تحفظ جي دريافت جديد حياتيات ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي، جنهن موجب هڪ ڳڀ پنهنجي واڌ ويجهه دوران ارتقائي تاريخ ۾ آيل بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''فرٽلائيزيشن''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | فرٽلائيزيشن کان پوءِ ٺهندڙ پهريون ڊپلائيڊ خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز مائٽوٽڪ ورهاستون، جن ۾ مجموعي سائٽوپلازمي مادّي ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | ڪليويج کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ امپلانٽيشن کان اڳ ٺهندڙ مخصوص ڳڀي بناوت |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو ترقياتي عمل، جنهن ۾ بنيادي جراثيمي تهه منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهريون جراثيمي تهه؛ ٻين بناوتن سان گڏ اعصابي سرشتي ۽ ايپيڊرمس جو بنيادي اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون جراثيمي تهه؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو وٺي ٿو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندريون جراثيمي تهه؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي ايپيٿيليل استر سميت ڪيترين بناوتن جو بنيادي اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | ڳڀي بافتن مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل، جيڪو مخصوص حالتن ۾ ڄمڻ کان اڳ واري ترقيءَ کي نقصان پهچائي سگهي ٿو |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي ڳڀي مرحلو |- | '''جنين''' | ڳڀي دور کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني embryogenesis جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، ترقياتي جينيات جو هڪ اهم نمونياتي جاندار </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] o4cbsmqoqgsjhecueqsik08tnw6ubqo 415774 415773 2026-09-29T17:35:46Z Intisar Ali 8681 415774 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|حياتيات جي شاخ جيڪا ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ ويجهه جو مطالعو ڪري ٿي}} [[File:Blastulation.png|thumb|240px|ساڄو|'''1''' – [[مورولا]]، '''2''' – [[بلاسٽولا]]]] [[File:Gastrulation.png|thumb|240px|'''1''' – بلاسٽولا، '''2''' – [[بلاسٽوپور]] سميت [[گيسٽرولا]]؛ '''نارنگي''' – [[ايڪٽوڊرم]]، '''ڳاڙهو''' – [[اينڊوڊرم]]]] '''ڳڀجڻ جو علم''' يا '''ايمبريولاجي''' [[حياتيات]] ۽ [[حيوانيات]] جي اها شاخ آهي، جنهن ۾ جاندارن جي ڄمڻ کان اڳ واري واڌ ويجهه، خاص طور [[گيميٽ]]ن، [[ڀاڻجڻ]]، [[ڳڀ]] جي ٺهڻ، خلوي ورهاست، جسماني بناوت جي تشڪيل ۽ [[جنين]] جي واڌ جو مطالعو ڪيو ويندو آهي.<ref name="Gilbert2000">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |location=Sunderland, Massachusetts |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10125/ }}</ref> هي [[ترقياتي حياتيات]] جو هڪ بنيادي شعبو آهي، جڏهن تہ جديد ترقياتي حياتيات ڳڀ جي واڌ سان گڏ خلوي سگنلن، [[جين]]ن جي اظهار، خلوي تفريق ۽ جاندار جي سڄي حياتياتي واڌ کي پڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿي. لفظ ''ايمبريولاجي'' قديم يوناني لفظ {{lang|grc|ἔμβρυον}} (''embryon''، معنيٰ ڳڀ يا اڻڄاول جاندار) ۽ {{lang|grc|-λογία}} (''-logia''، معنيٰ علم يا مطالعو) مان نڪتل آهي. ايمبريولاجي ۾ رڳو انساني ڳڀ جو مطالعو شامل ناهي، پر جانورن جي مختلف گروهن جي ڀاڻجڻ، خلوي ورهاست، [[گيسٽروليشن]]، [[عضون جي ٺهڻ|عضون جي ٺهڻ]] ۽ ڄمڻ يا آني مان نڪرڻ کان اڳ واري واڌ جو تقابلي مطالعو پڻ ڪيو وڃي ٿو. مختلف جاندارن جي ڳڀن جي ڀيٽ مان ترقياتي حياتيات ۽ [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] بابت اهم ڄاڻ حاصل ٿي آهي.<ref name="Werneburg2009">{{cite journal |last=Werneburg |first=Ingmar |title=A Standard System to Study Vertebrate Embryos |journal=PLOS ONE |volume=4 |issue=6 |pages=e5887 |year=2009 |doi=10.1371/journal.pone.0005887 |pmid=19521537 |pmc=2693928 |doi-access=free }}</ref> [[File:Development of human embryo at five stages. Wellcome L0057765.jpg|thumb|کاٻو|انساني ڳڀ جي واڌ جا پنج مرحلا]] == دائرو == ايمبريولاجي جو بنيادي موضوع اهو سمجهڻ آهي تہ هڪ يا ٿورن خلين مان هڪ پيچيده گهڻ خلوي جاندار ڪيئن ٺهي ٿو. جانورن ۾ ان عمل جا بنيادي مرحلا عام طور [[ڀاڻجڻ]]، [[Cleavage (embryo)|ڪلويج]]، [[بلاسٽولا]] يا [[بلاسٽوسسٽ]] جي ٺهڻ، [[گيسٽروليشن]]، بنيادي جراثيمي تهن جي تشڪيل ۽ [[عضون جي ٺهڻ]] تي مشتمل هوندا آهن.<ref name="Gilbert2000"/> انهن مرحلن دوران خلين جي تعداد، جڳهه، شڪل ۽ ڪم ۾ منظم تبديليون اچن ٿيون. جديد تحقيق ۾ ان ڳالهه جو پڻ مطالعو ڪيو وڃي ٿو تہ [[جين]]ن جو اظهار، [[خلوي سگنلنگ]]، [[مورفوجن]]، خلوي لڏپلاڻ ۽ مختلف بافتن وچ ۾ رابطي جا عمل جسم جي بنيادي خاڪي ۽ عضون جي ٺهڻ کي ڪيئن منظم ڪن ٿا. ايمبريولاجي جا ڪيترائي ذيلي ۽ لاڳاپيل شعبا آهن، جن ۾ انساني ايمبريولاجي، تقابلي ايمبريولاجي، تجرباتي ايمبريولاجي، طبي ايمبريولاجي، [[ٽيراٽالاجي]] ۽ ارتقائي ترقياتي حياتيات شامل آهن. == فرٽلائيزيشن == {{Main|فرٽلائيزيشن}} [[File:Fertilization.jpg|thumb|ساڄو|انساني فرٽلائيزيشن جي عمل جي تصوير]] جنسي توليد ڪندڙ جانورن ۾ نئين جاندار جي ترقي عام طور نر ۽ مادي [[گيميٽ]] جي ميلاپ سان شروع ٿئي ٿي. نر گيميٽ کي [[اسپرم]] ۽ مادي گيميٽ کي [[آني جو خلو|اووسائيٽ]] چيو وڃي ٿو. انهن ٻنهي جا نيوڪليائي جينياتي مواد گڏ ٿيڻ سان هڪ نئون خلو، يعني [[زائگوٽ]]، ٺهي ٿو.<ref name="MerckFertilization">{{cite web |title=Fertilization and Development of the Embryo |url=https://www.merckmanuals.com/professional/gynecology-and-obstetrics/approach-to-the-pregnant-woman-and-prenatal-care/fertilization-and-development-of-the-embryo |website=Merck Manual Professional Edition |date=July 2024 |access-date=29 September 2026 }}</ref> انسان ۾ [[اووليشن]] دوران بالغ اووسائيٽ [[بيضي داني]] مان نڪري [[فيلوپي نلي]] ۾ داخل ٿئي ٿو. اسپرم عورت جي توليدي رستي مان گذري فيلوپي نلي تائين پهچن ٿا ۽ عام حالتن ۾ فرٽلائيزيشن فيلوپي نلي اندر ٿئي ٿو، نہ ڪي بيضي داني ۾.<ref name="MerckFertilization"/> ڀاڻجڻ کان پوءِ ٺهيل زائگوٽ رحم ڏانهن سفر ڪندي مسلسل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو [[بلاسٽوسسٽ]] بڻجي وڃي ٿو ۽ عام طور فرٽلائيزيشن کان لڳ ڀڳ ڇهن ڏينهن پوءِ [[رحم (جسم)|رحم]] جي اندرين تهه، يعني [[اينڊوميٽريم]]، ۾ پاڻ کي لڳائڻ شروع ڪري ٿو؛ هن عمل کي [[امپلانٽيشن]] چيو وڃي ٿو.<ref name="MerckFertilization"/> == ڳڀ جي شروعاتي واڌ == [[File:2904 Preembryonic Development-02.jpg|thumb|کاٻو|ڀاڻجڻ کان پوءِ شروعاتي خلوي ورهاست ۽ بلاسٽوسسٽ جي ٺهڻ]] ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ جي واڌ ۾ ڪيترائي ترتيبوار مرحلا اچن ٿا. اهي مرحلا مختلف جانورن ۾ هڪجهڙا ناهن، پر ڪيترن جانورن ۾ بنيادي ترقياتي عمل هڪٻئي سان مشابهت رکن ٿا.<ref name="Gilbert2000"/> {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#244B74; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ڳڀ جي شروعاتي واڌ جا اهم مرحلا''' |- ! style="background:#326B9B; color:white;" | مرحلو ! style="background:#3887A6; color:white;" | بنيادي عمل ! style="background:#459E93; color:white;" | نتيجو |- | style="background:#EAF2F8;" | '''فرٽلائيزيشن''' | style="background:#F1F7FA;" | نر ۽ مادي گيميٽن جو ميلاپ | style="background:#F4FAF8;" | [[زائگوٽ]] جي ٺهڻ |- | style="background:#E9F5EE;" | '''ڪلويج''' | style="background:#F2F9F5;" | تيز مائيٽوسس ۽ خلين جي تعداد ۾ واڌ | style="background:#F7FBF8;" | [[بلاسٽومير]] ۽ پوءِ مورولا |- | style="background:#FFF3D6;" | '''بلاسٽيوليشن''' | style="background:#FFF8E9;" | خلين جي منظم ترتيب ۽ گهڻو ڪري اندرين ڳھڻ جو ٺهڻ | style="background:#FFFCF4;" | [[بلاسٽولا]]؛ ممالين ۾ [[بلاسٽوسسٽ]] |- | style="background:#F4E8F6;" | '''گيسٽروليشن''' | style="background:#FAF2FB;" | خلين جي منظم لڏپلاڻ ۽ ٻيهر ترتيب | style="background:#FCF7FC;" | بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ |- | style="background:#FBE8E6;" | '''نيوروليشن''' | style="background:#FDF2F1;" | اعصابي تختي ۽ اعصابي نلي جي تشڪيل | style="background:#FEF8F7;" | مرڪزي اعصابي سرشتي جي شروعات |- | style="background:#E7EFF8;" | '''عضون جو ٺهڻ''' | style="background:#F1F6FB;" | بافتن جي تفريق ۽ عضون جي ترقي | style="background:#F8FAFD;" | جسم جي اهم عضون ۽ نظامن جي بنيادي بناوت |} == ڪليويج == {{Main|ڪليويج (ڳڀ)}} '''ڪليويج''' فرٽلائيزيشن کان فوراً پوءِ ٿيندڙ تيز [[مائيٽوسس|مائيٽوسس واري]] خلوي ورهاست جو سلسلو آهي. زائگوٽ بار بار ورهائجي ڪيترائي ننڍا خليا پيدا ڪري ٿو، جن کي [[بلاسٽومير]] چيو وڃي ٿو.<ref name="Gilbert2000"/> ڪليويج جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي تہ شروعاتي ورهاستن دوران خلين جو تعداد تيزيءَ سان وڌي ٿو، پر مجموعي ڳڀ جي جسامت ان تناسب سان نه وڌندي آهي. ان ڪري هر نئين بلاسٽومير جي جسامت اڳئين خاني جي ڀيٽ ۾ ننڍي ٿيندي وڃي ٿي. ڪليويج جو نمونو آني ۾ [[زردي]] جي مقدار ۽ ورڇ سميت ڪيترن حياتياتي عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. جانورن ۾ ان جا ٻه وسيع قسم '''هولوبلاسٽڪ''' ۽ '''ميروبلاسٽڪ''' ڪليويج آهن. === هولوبلاسٽڪ ڪليويج === '''هولوبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ ورهاست جي ليڪ سڄي آني يا زائگوٽ مان گذري ٿي، تنهنڪري زائگوٽ مڪمل طور بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي وڃي ٿو. ان جا مختلف نمونا ريڊيل، اسپائرل، ٻه طرفا ۽ روٽيشنل ٿي سگهن ٿا. ممالين، جن ۾ انسان پڻ شامل آهن، شروعاتي ڪلويج مڪمل ۽ بنيادي طور روٽيشنل نموني وارو هوندو آهي. === ميروبلاسٽڪ ڪليويج === '''ميروبلاسٽڪ ڪليويج''' ۾ زردي جي وڏي مقدار سبب آني جو رڳو هڪ حصو مڪمل خلوي ورهاست مان گذري ٿو. پکين، ڪيترين مڇين، ريپٽائلن ۽ مختلف بي مهره جانورن ۾ اهڙي قسم جا نمونا ملن ٿا. == مورولا ۽ بلاسٽوسسٽ == ڪليويج دوران زائگوٽ ڪيترن بلاسٽوميرن ۾ ورهائجي هڪ نسبتاً ٺوس خلوي گولي ٺاهي ٿو، جنهن کي [[مورولا]] چيو وڃي ٿو. اڳتي هلي خلين جي ترتيب ۽ سيال سان ڀريل ڪوک جي ٺهڻ سان [[بلاسٽولا]] ٺهي ٿي. ممالين ۾ ان خاص بناوت کي [[بلاسٽوسسٽ]] چيو وڃي ٿو. انساني بلاسٽوسسٽ ۾ ٻه اهم خلوي حصا سڃاتا وڃن ٿا: ٻاهرئين '''ٽروفوبلاسٽ'''، جيڪو اڳتي هلي جنيني جھلين ۽ [[پلاسينا]] جي اهم حصن جي ٺهڻ ۾ ڪردار ادا ڪري ٿو؛ ۽ '''اندروني خلوي مجموعو'''، جنهن مان اصل ڳڀ جون اهم بناوتون ٺهن ٿيون.<ref name="MerckFertilization"/> == گيسٽروليشن == {{Main|گيسٽروليشن}} [[File:2908 Germ Layers-02.jpg|thumb|ساڄو|گيسٽروليشن کان پوءِ بنيادي جراثيمي تهن جي ترتيب]] '''گيسٽروليشن''' شروعاتي ڳڀ جي واڌ جو انتهائي اهم مرحلو آهي، جنهن دوران خلين جي منظم حرڪت ۽ ٻيهر ترتيب سان سادي شروعاتي بناوت هڪ گهڻ تهن واري ڳڀ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.<ref name="GilbertGastrulation">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |chapter=An Introduction to Early Developmental Processes |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9992/ }}</ref> ٻه طرفي جانورن ۾ گيسٽروليشن جي نتيجي ۾ عام طور ٽي بنيادي '''جراثيمي تهه''' ٺهن ٿا: * '''[[ايڪٽوڊرم]]''' – ٻاهرئين تهه؛ جنهن مان چمڙي جي ايپيڊرمس ۽ [[اعصابي سرشتو]] سميت مختلف بناوتون ٺهن ٿيون. * '''[[ميسوڊرم]]''' – وچيون تهه؛ جنهن مان عضلا، هڏن ۽ ڳنڍيندڙ بافتن جا ڪيترائي حصا، رت ۽ رت جون ناليون، دل ۽ يوروجينيٽل سرشتي جون اهم بناوتون پيدا ٿين ٿيون. * '''[[اينڊوڊرم]]''' – اندريون تهه؛ جنهن مان هاضمي ۽ ساھ واري نلين جي ايپيٿيلئل لائننگ (epithelial lining) ۽ جگر ۽ لبلبي جهڙن ڪيترن عضون جا ايپيٿيلئل جزا پيدا ٿين ٿا.<ref name="GilbertGastrulation"/> اهي ٽي تهه اڳتي هلي خلوي تفريق، بافتي (تاندوري) ترتيب ۽ عضون جي ٺهڻ ذريعي جسم جا مختلف نظام ٺاهين ٿا. == نيوروليشن == {{Main|نيوروليشن}} گيسٽروليشن کان پوءِ ڪرنگهي وارن جانورن ۾ [[نيوروليشن]] جو اهم مرحلو شروع ٿئي ٿو. ايڪٽوڊرم جو هڪ مخصوص حصو '''اعصابي تختي''' ۾ تبديل ٿئي ٿو. ان تختي جا ڪنارا مٿي اڀري پاڻ ۾ ملي '''اعصابي نلي''' ٺاهين ٿا، جنهن مان اڳتي هلي [[دماغ]] ۽ [[حرام مغز]] ٺهن ٿا. اعصابي نلي جي مڪمل بندش ۾ خرابي پيدا ٿيڻ سان [[نيورل ٽيوب نقص]] جهڙيون پيدائشي بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون. == عضون جو ٺهڻ == '''عضون جو ٺهڻ''' يا '''آرگينوجينيسس''' ان عمل کي چيو وڃي ٿو جنهن ۾ جراثيمي تهن مان مخصوص بافتون، عضوا ۽ جسماني نظام ٺهن ٿا. انسان ۾ گهڻن اهم عضون جي بنيادي تشڪيل ڀاڻجڻ کان پوءِ لڳ ڀڳ ٽئين کان اٺين هفتي جي عرصي ۾ ٿيندي آهي.<ref name="MerckFertilization"/> هن عرصي دوران دل ۽ رت جي نالين، مرڪزي اعصابي سرشتي، هاضمي جي نظام، هٿن ۽ پيرن جي ابتدائي بناوتن، اکين، ڪنن ۽ ٻين عضون جا بنيادي خاڪا ٺهن ٿا. ڇاڪاڻ تہ هن دور ۾ خلوي تفريق ۽ عضون جي تشڪيل تيزيءَ سان هلي رهي هوندي آهي، تنهنڪري ڪيترن [[ٽيراٽوجن]]ن جو اثر هن مرحلي ۾ خاص اهميت رکي ٿو. == انساني ڳڀ جي واڌ == {{Main|انساني ڳڀ جي واڌ}} [[File:6 weeks pregnant.png|thumb|انساني ڳڀ، لڳ ڀڳ ڇهن هفتن جي حمل دوران]] انساني ترقي هڪ خلوي [[زائگوٽ]] کان شروع ٿئي ٿي. ڀاڻجڻ کان پوءِ زائگوٽ ڪلويج مان گذري مورولا ۽ پوءِ بلاسٽوسسٽ ٺاهي ٿو. بلاسٽوسسٽ رحم جي اندرين ڀت ۾ امپلانٽ ٿيڻ کان پوءِ ڳڀ جي پيچيده تشڪيل جاري رهي ٿي.<ref name="MerckFertilization"/> انساني ترقيءَ جي عمر بيان ڪرڻ وقت ٻن مختلف طريقن کي الڳ رکڻ ضروري آهي. '''ڀاڻجڻ کان پوءِ واري عمر''' ڀاڻجڻ کان شروع ٿئي ٿي، جڏهن تہ طبي عملي ۾ استعمال ٿيندڙ '''حمل جي عمر''' عام طور آخري حيض جي پهرين ڏينهن کان ڳڻبي آهي ۽ تنهنڪري ڀاڻجڻ واري عمر کان تقريباً ٻه هفتا وڌيڪ هوندي آهي. روايتي embryological اصطلاح موجب ڀاڻجڻ کان پوءِ پهريان اٺ هفتا بنيادي '''ڳڀ وارو دور''' آهن. نائين هفتي کان ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''جنين''' چيو وڃي ٿو. ڳڀ واري دور ۾ جسم جي تقريباً سڀني اهم عضون جا بنيادي خاڪا ٺهي وڃن ٿا، جڏهن تہ جنيني دور ۾ واڌ، عضون جي پختگي ۽ جسماني تناسب ۾ تبديليون نمايان ٿين ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#493A78; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''انساني شروعاتي واڌ جو خلاصو''' |- ! style="background:#65539A; color:white;" | وقت ! style="background:#347A96; color:white;" | اهم واقعا ! style="background:#388C78; color:white;" | ترقياتي حيثيت |- | style="background:#F0ECF8;" | فرٽلائيزيشن | style="background:#EDF6F9;" | اسپرم ۽ اووسائيٽ جو ميلاپ | style="background:#EEF8F4;" | زائگوٽ |- | style="background:#E8F1FA;" | پهريون هفتو | style="background:#F2F7FC;" | ڪلويج، مورولا، بلاسٽوسسٽ | style="background:#F7FAFD;" | شروعاتي ترقي |- | style="background:#EAF6EE;" | پهرين–ٻي هفتي جي وچ ۾ | style="background:#F3FAF5;" | رحم جي اينڊوميٽريم ۾ امپلانٽيشن | style="background:#F8FCF9;" | امپلانٽيڊ بلاسٽوسسٽ |- | style="background:#FFF2D8;" | ٽيون هفتو | style="background:#FFF8EA;" | گيسٽروليشن ۽ ٽي جراثيمي تهه | style="background:#FFFCF5;" | ٽن تهن وارو ڳڀ |- | style="background:#F7E7EB;" | ٽيون–چوٿون هفتو | style="background:#FCF1F4;" | نيوروليشن، جسماني محور ۽ ابتدائي عضون جي تشڪيل | style="background:#FDF7F8;" | شروعاتي آرگينوجينيسس |- | style="background:#E8EDF7;" | ٽيون–اٺون هفتو | style="background:#F2F5FA;" | اهم عضون جي بنيادي بناوتن جي ترقي | style="background:#F8F9FC;" | ڳڀ وارو دور |- | style="background:#E8F5F2;" | نائين هفتي کان ڄمڻ تائين | style="background:#F2FAF8;" | جسماني واڌ ۽ عضون جي پختگي | style="background:#F8FCFB;" | جنيني دور |} == تقابلي ايمبريولاجي == '''تقابلي ايمبريولاجي''' مختلف جانورن جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي عملن جي ڀيٽ ڪري ٿي. ان مان معلوم ٿئي ٿو تہ ڪيترن ويجهن ارتقائي گروهن ۾ شروعاتي ترقيءَ جا بنيادي حياتياتي عمل مشترڪ آهن، پر انهن جي وقت، ترتيب، بناوت ۽ آخري نتيجن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن.<ref name="Werneburg2009"/> ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ مثال طور [[نوٽوڪارڊ]]، [[فارينجيل آرچ]]، [[سومائيٽ]]، اعصابي نلي ۽ عضون جي ابتدائي ڪڙين جهڙيون بناوتون تقابلي مطالعي لاءِ استعمال ٿين ٿيون. جديد تقابلي ايمبريولاجي ۾ رڳو ڳڀ جي ظاهري شڪل جي ڀيٽ بدران خلوي، جينياتي، ماليڪيولي ۽ ترقياتي واقعن جي وقت ۽ ترتيب کي پڻ ڀيٽيو وڃي ٿو.<ref name="Werneburg2009"/> === پروٽوسٽوم ۽ ڊيوٽروسٽوم === ٻه طرفي جانورن جي ترقيءَ ۾ گيسٽروليشن ۽ جسماني خاڪي جي ٺهڻ جي خاصيتن جي بنياد تي ڪيترن جانورن کي ٻن وڏن ارتقائي گروهن، [[پروٽوسٽوم]] ۽ [[ڊيوٽروسٽوم]]، ۾ ورهايو وڃي ٿو. پروٽوسٽومن ۾ ڪيترائي [[حشرات]]، [[مولسڪ]] ۽ مختلف قسمن جا ڪيڙا شامل آهن، جڏهن تہ ڊيوٽروسٽومن ۾ [[ايڪائينوڊرم]] ۽ [[ڪرنگهي وارا جانور]]، جن ۾ انسان پڻ شامل آهي، اچن ٿا. انهن گروهن جي سڃاڻپ جديد حياتيات ۾ رڳو بلاسٽوپور جي قسمت تي ٻڌل نه آهي، پر ماليڪيولي، جينياتي ۽ ٻين ترقياتي خاصيتن سان گڏ ارتقائي نسبت جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. == ڳڀن جي هڪجهڙائي ۽ ارتقا == [[File:Comparative embryology of the vertebrates; with 2057 drawings and photos. grouped as 380 illus (1953) (20644192346).jpg|thumb|ساڄو|مختلف [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي ڳڀن ۽ انهن جي ترقياتي مرحلن بابت تقابلي تصوير]] اوڻيهين صديءَ ۾ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن ۾ نظر ايندڙ مشابهتن کي ارتقا بابت دليلن سان ڳنڍيو ويو. [[ارنسٽ هيڪل]] پنهنجي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' يا [[ريڪيپيٽيوليشن نظريو|ريڪيپيٽيوليشن واري نظرئي]] ۾ دعويٰ ڪئي تہ فرد جي ترقي پنهنجي نوع جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. جديد حياتيات هن سخت شڪل واري نظرئي کي قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي واڌ دوران لفظي معنيٰ ۾ مڇي، ريپٽائل يا باندر نٿو بڻجي. ان جي بدران، مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ ڪجهه مشترڪ ترقياتي بناوتون ۽ جينياتي پروگرام سندن گڏيل ارتقائي نسب جي عڪاسي ڪن ٿا. انهن بناوتن جي قسمت هر نسل ۾ مختلف ٿي سگهي ٿي. تنهنڪري پراڻن ڪتابن ۾ ملندڙ اهڙيون وضاحتون تہ انساني ڳڀ پهرين ''مڇي''، پوءِ ''هيٺين مماليه''، پوءِ ''باندر'' ۽ آخر ۾ ''انسان'' بڻجي ٿو، جديد ايمبريولاجي جي درست تشريح نه آهن. انهن کي ايمبريولاجي جي تاريخ ۽ ريڪيپيٽيوليشن واري پراڻي نظرئي جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي، نہ تہ انساني ڳڀ جي حقيقي مرحلن جي فهرست طور. == تاريخ == [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|کاٻو|[[ليونارڊو دا ونچي]] پاران رحم اندر انساني ڳڀ جا مطالعا، لڳ ڀڳ 1510–1513ع]] [[File:Preformation.GIF|thumb|ساڄو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] پاران ٺاهيل تصوير، جنهن ۾ اسپرم اندر هڪ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل انسان يا ''هومونڪولس'' ڏيکاريو ويو آهي. هي [[پري فارميشنزم]] جي تاريخي تصور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن کي جديد حياتيات رد ڪري چڪي آهي.]] ڳڀ ۽ ڄمڻ کان اڳ جاندارن جي واڌ بابت خيال قديم تهذيبن کان ملن ٿا، پر '''جديد ايمبريولاجي''' گهڻو پوءِ مشاهدي، تشريح، [[خوردبيني]]، تجرباتي طريقن، [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، [[جينيات]] ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ سان وجود ۾ آئي. تاريخي طور ايمبريولاجي جو هڪ اهم سوال اهو رهيو تہ هڪ نسبتاً سادي شروعاتي خلوي حالت مان جاندار جا پيچيده عضوا ۽ جسماني بناوتون ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. قديم دور کان ارڙهين صديءَ تائين هن سوال بابت ٻه وسيع خيال مختلف صورتن ۾ سامهون ايندا رهيا: هڪ خيال موجب جاندار جون بناوتون شروع کان ئي ننڍڙي صورت ۾ موجود هونديون آهن ۽ پوءِ رڳو وڌنديون آهن؛ هن تصور کي بعد ۾ '''[[پري فارميشنزم]]''' چيو ويو. ٻئي خيال موجب جسم جا مختلف حصا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا؛ هن کي '''[[Epigenesis (biology)|ايپي جينيسس]]''' چيو ويو. جديد ايمبريولاجي جي ترقيءَ سان پري فارميشنزم رد ٿي ويو ۽ اهو واضح ٿيو تہ جاندار جي بناوت منظم خلوي ورهاست، تفريق، جينياتي ضابطي ۽ بافتن جي پاڻ ۾ رابطي ذريعي مرحليوار پيدا ٿئي ٿي.<ref name="GilbertHistory">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=The Early History of Developmental Biology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> === قديم مصر === قديم مصر ۾ حمل، [[پلاسينا]]، ٻار جي ڄمڻ ۽ عورتن جي توليدي صحت بابت ڪجهه ڄاڻ موجود هئي. مصري طبي متنن ۾ حمل جي سڃاڻپ ۽ توليد سان لاڳاپيل مختلف مشاهدا ملن ٿا، جيتوڻيڪ اهي جديد ايمبريولاجي جي سائنسي مفهوم کان گهڻو مختلف هئا. قديم مصري سماج ۾ پلاسينا کي ثقافتي ۽ مذهبي اهميت پڻ حاصل هئي. تاريخي ذريعن مان معلوم ٿئي ٿو تہ ان دور جا توليدي تصور طبي مشاهدي سان گڏ مذهبي ۽ فلسفيانه عقيدن سان پڻ ڳنڍيل هئا.<ref name="Needham1959">{{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }}</ref> === قديم هند ۽ ايشيا === ڏکڻ ۽ اوڀر ايشيا جي قديم طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ ڳڀ جي واڌ بابت مختلف بيان موجود آهن. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ ''گربھ شريِر'' جي نالي سان توليد، حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت بحث ملي ٿو. قديم هندستاني متنن جهڙوڪ ''[[سشروت سمهيتا]]'' ۽ ٻين طبي ۽ فلسفيانه لکڻين ۾ حمل ۽ ڳڀ جي مرحلن بابت تصور ملن ٿا. اهي بيان پنهنجي دور جي طبي ۽ فلسفيانه روايتن جي عڪاسي ڪن ٿا، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي سائنسي وضاحت سان هڪجهڙو نه سمجهيو وڃي.<ref>{{cite journal |last1=Wallingford |first1=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> قديم ٻڌ ڌرم جي ڪجهه متنن ۾ پڻ انساني ڳڀ جي ترقي جا مرحلا بيان ٿيل آهن. تاريخي ايمبريولاجي جي مطالعي ۾ اهڙن متنن کي ان ڳالهه جي شاهدي طور ڏٺو وڃي ٿو تہ مختلف تهذيبن انساني پيدائش ۽ ڄمڻ کان اڳ واري ترقي کي سمجهڻ لاءِ پنهنجا الڳ تصور قائم ڪيا هئا. === قديم يونان === قديم يوناني فلاسافرن ۽ طبيبن ڳڀ جي واڌ بابت نسبتاً منظم بحث شروع ڪيو. [[هپوڪريٽس]] سان منسوب طبي متنن ۾ حمل، توليد، مني، عورت جي جسم ۽ ڳڀ جي واڌ بابت ڪيترائي خيال ملن ٿا. قديم يونان ۾ هڪ اهم بحث اهو هو تہ نئين جاندار جي ٺهڻ ۾ نر ۽ مادي جو ڪهڙو ڪردار آهي. ان وقت موجود حياتياتي ڄاڻ محدود هجڻ سبب مختلف فلاسافرن جا نظريا جديد علم کان گهڻو مختلف هئا. ==== ارسطو ==== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي ڳڀن جو تقابلي مشاهدو ڪيو ۽ ترقيءَ جي مرحليوار تصور جي حمايت ڪئي.]] [[ارسطو]] (384–322 ق.م.) ايمبريولاجي جي تاريخ جي اهم قديم شخصيتن مان هڪ هو. سندس ڪتاب ''[[ جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ جانورن جي توليد ۽ ڳڀ جي ترقي بابت تفصيلي بحث موجود آهي.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو ڪڪڙين جي آنن ۽ مختلف جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن اهو خيال پيش ڪيو تہ جاندار جا سڀ عضوا شروعات کان مڪمل صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقي دوران ترتيبوار ظاهر ٿين ٿا. هن قسم جي سوچ بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخي بنيادن مان هڪ بڻجي وئي. ارسطو جا ڪيترائي مخصوص حياتياتي تصور جديد علم موجب غلط هئا؛ مثال طور هن نر ۽ مادي جي توليدي حصيداري جي نوعيت کي صحيح نموني نه سمجهيو. تنهن هوندي بہ سڌي مشاهدي، مختلف جانورن جي ڀيٽ ۽ مرحليوار ترقي تي زور ڏيڻ سبب سندس ڪم ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيو.<ref name="GilbertHistory"/> === گيلن === [[گيلن]] ٻي صدي عيسويءَ جو مشهور يوناني-رومي طبيب هو. هن پنهنجي لکڻين ۾ ڳڀ جي ترقي، جنيني جھلين، رت جي نالين ۽ توليدي عضون بابت بحث ڪيو. سندس خيالن تي ارسطو جو وڏو اثر هو. گيلن ڳڀ جي واڌ کي ڪيترن مرحلن ۾ بيان ڪيو ۽ جسم جي مختلف بناوتن جي آهستي آهستي ظاهر ٿيڻ جو تصور پيش ڪيو. سندس ڪيتريون تشريحات جديد علم موجب درست نه آهن، پر سندس ڪتاب وچئين دور ۾ يوناني، سرياني ۽ عربي طبي روايتن ذريعي وڏي پيماني تي پڙهيا ويا ۽ ايمبريولاجي جي تاريخ تي ڊگهو اثر ڇڏيائون.<ref name="Needham1959"/> == وچئين دور کان نشاة ثانيه تائين == وچئين دور ۾ يوناني طبي علم جا ڪيترائي ڪتاب [[سرياني ٻولي|سرياني]] ۽ [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ترجمو ٿيا. انهن ترجمن وسيلي ارسطو، گيلن ۽ ٻين قديم عالمن جا توليدي ۽ ايمبريولاجيڪل خيال اسلامي دنيا ۾ محفوظ، پڙهيا ۽ بحث هيٺ آيا ۽ بعد ۾ يورپ تائين پڻ منتقل ٿيا. يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني جسم جي سڌي تشريح ۽ مشاهدي ۾ ٻيهر واڌ ٿي. هن دور ۾ [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين ۽ رحم جون انتهائي تفصيلي تشريحي تصويرون ٺاهيون. هن جنين جي جسامت، حالت، رحم ۽ جنيني جھلين بابت مشاهدا ڪيا، جيڪي ايمبريولاجي جي بصري تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا.<ref name="DeFelici2000">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 |url=https://ijdb.ehu.eus/article/pdf/11061413 }}</ref> === الڊروواندي ۽ فيبريشس === سورهين ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ اطالوي فطرت شناس [[اوليسي الڊروواندي]] ۽ ٻين عالمن ڪڪڙين جي آنن اندر ٿيندڙ ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. [[هيرونيمس فيبريشس]] 1621ع ۾ ''فارماسيوني اووي اَت پُلّي'' (آني ۽ چوزي جي تشڪيل بابت) شايع ڪيو، جنهن ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقي جون تصويرون شامل هيون. اهڙن مطالعي ايمبريولاجي کي رڳو فلسفيانه بحث کان اڳتي وڌائي مشاهدي تي ٻڌل علم بڻائڻ ۾ مدد ڪئي.<ref name="DeFelici2000"/> == خوردبيني ۽ نئون دور == سترهين صديءَ ۾ [[خوردبيني]] جي ترقيءَ سان جاندارن جي توليد ۽ شروعاتي واڌ بابت نوان مشاهدا ممڪن ٿيا. === مالپيگي === [[مارسيلو مالپيگي]] خوردبيني استعمال ڪندي ڪڪڙ جي ڳڀ جي شروعاتي ترقي جو مطالعو ڪيو. هن رت جي نالين، دل ۽ ٻين ترقي ڪندڙ بناوتن جا تفصيلي مشاهدا ڪيا. مالپيگي جي مشاهدي جي اهميت باوجود هن '''پري فارميشنزم''' ڏانهن لاڙو رکيو. هن دور ۾ محدود خوردبيني صلاحيتن سبب ڪيترن عالمن کي لڳندو هو تہ آني يا اسپرم ۾ مستقبل جو جاندار اڳ ئي انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي. === اسپرم جي دريافت === [[File:Leeuwenhoek Microscope.png|thumb|ساڄو|[[انتوني فان ليووينهوڪ]] سان منسوب سادي خوردبيني جو نمونو]] 1677ع ۾ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ سندس ساٿي يوهان هام انساني ۽ ٻين جانورن جي مني ۾ حرڪت ڪندڙ [[اسپرم|اسپرماتوزوا]] جو خوردبيني مشاهدو بيان ڪيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Antonie van Leeuwenhoek |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Antonie-van-Leeuwenhoek |access-date=29 September 2026 }}</ref> اسپرم جي دريافت توليد جي مطالعي لاءِ انتهائي اهم هئي، پر ان جو صحيح ڪم فوراً سمجهه ۾ نه آيو. ڪجهه عالمن غلط طور اهو تصور اختيار ڪيو تہ هر اسپرم اندر هڪ مڪمل ننڍڙو انسان، يعني '''هومونڪولس'''، موجود هوندو آهي ۽ عورت جو آنو رڳو ان جي واڌ لاءِ ماحول فراهم ڪندو آهي. ان خيال کي '''اسپرمسٽ''' يا '''اينيملڪيولسٽ پري فارميشنزم''' چيو ويو. ان جي مقابلي ۾ '''اووسٽ''' پري فارميشنسٽن جو خيال هو تہ ننڍڙو اڳواٽ ٺهيل جاندار آني اندر موجود هوندو آهي. جديد خلوي حياتيات، ڀاڻجڻ ۽ جينيات بابت تحقيق ٻنهي نظرين کي رد ڪري ڇڏيو. == پري فارميشنزم ۽ ايپي جينيسس == {{مک|پري فارميشنزم|Epigenesis (biology)}} سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم نظرياتي اختلافن مان هڪ '''پري فارميشنزم''' ۽ '''ايپي جينيسس''' جي وچ ۾ هو. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#243B64; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا ٻه تاريخي تصور''' |- ! style="background:#315A87; color:white;" | تصور ! style="background:#397C9B; color:white;" | بنيادي دعويٰ ! style="background:#43947E; color:white;" | جديد حيثيت |- | style="background:#E9F1F8;" | '''پري فارميشنزم''' | style="background:#F1F6FA;" | جاندار آني يا اسپرم اندر اڳواٽ ننڍڙي مڪمل صورت ۾ موجود آهي ۽ ترقي رڳو ان جي جسامت ۾ واڌ آهي. | style="background:#F5FAF8;" | رد ٿيل تاريخي نظريو |- | style="background:#F9ECD9;" | '''ايپي جينيسس''' | style="background:#FCF4E9;" | جاندار جون بناوتون ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ۽ منظم ٿين ٿيون. | style="background:#F7FBF9;" | بنيادي تصور جديد ڊولپمينٽٽل بائيولاجي سان گهڻي حد تائين مطابقت رکي ٿو، جيتوڻيڪ جديد وضاحت جينياتي ۽ خلوي عملن تي ٻڌل آهي. |} == ڪاسپر فريڊرڪ وولف == [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] 1759ع ۾ پنهنجي اهم تصنيف ''Theoria Generationis'' شايع ڪئي. ڪڪڙ جي ڳڀ جي مشاهدي جي بنياد تي هن دليل ڏنو تہ جسم جا عضوا شروعات کان مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود ناهن، پر ترقيءَ دوران بتدريج ٺهن ٿا.<ref name="GilbertHistory"/> وولف جي ڪم پري فارميشنزم خلاف اهم ثبوت مهيا ڪيا ۽ جديد ايپي جينيٽڪ ترقيءَ جي تصور ڏانهن اهم قدم ثابت ٿيو. '''1759ع''' کي [[چارلس ڊارون]] جي ''On the Origin of Species'' سان منسوب ڪرڻ درست ناهي؛ ڊارون جو اهو ڪتاب '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. 1759ع ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ خاص طور وولف جي ''Theoria Generationis'' سان لاڳاپيل آهي. == جراثيمي تهن جي نظرئي جي ترقي == === ڪرسچن هينرڪ پانڊر === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جو مطالعو ڪندي شروعاتي جنيني تهن جي اهميت بيان ڪئي. هن ڏيکاريو تہ شروعاتي ڳڀ ۾ مختلف خلوي تهه پيدا ٿين ٿا ۽ انهن جي پاڻ ۾ رابطي ۽ تبديليءَ مان مختلف جسماني بناوتون ٺهن ٿيون. هي ڪم اڳتي هلي '''[[جراثيمي تهه|جراثيمي تهن جي نظرئي]]''' جو بنياد بڻيو.<ref name="DeFelici2000"/> === ڪارل ارنسٽ فان بيئر === [[File:Karl Ernst von Baer 2.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]]، جديد ايمبريولاجي جي اهم باني شخصيتن مان هڪ]] [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] اوڻيهين صديءَ جي ايمبريولاجي جي سڀ کان اهم عالمن مان هڪ هو. هن 1827ع ۾ ڪتي ۽ ٻين ممالين ۾ mammalian ovum جو مشاهدو بيان ڪيو ۽ پوءِ مختلف ڪرنگهي وارن جانورن جي ڳڀن جو وسيع تقابلي مطالعو ڪيو.<ref>{{cite web |title=Karl Ernst von Baer |url=https://embryo.asu.edu/pages/karl-ernst-von-baer-1792-1876 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> 1828ع کان هن پنهنجي اهم تصنيف ''Über Entwickelungsgeschichte der Thiere'' شايع ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن ۾ هن ترقيءَ بابت اصول پيش ڪيا جيڪي پوءِ '''فان بيئر جا قانون''' سڏيا ويا. انهن جو خلاصو هيئن ڪري سگهجي ٿو: # جاندارن جي گروهه جون عام خاصيتون ترقيءَ ۾ مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون. # مخصوص بناوتون نسبتاً عام ابتدائي بناوتن مان پيدا ٿين ٿيون. # ترقيءَ سان مختلف نسلن جا ڳڀ هڪٻئي کان وڌيڪ مختلف ٿيندا وڃن ٿا. # ڪنهن اعليٰ جاندار جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جاندار جي بالغ صورت مان نٿو گذري؛ البت ٻنهي جي شروعاتي ڳڀن ۾ مشترڪ خاصيتون ٿي سگهن ٿيون. هي آخري نڪتو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ اهو ان پراڻي دعويٰ جي مخالفت ڪري ٿو تہ انساني ڳڀ ترقيءَ دوران واقعي مڇي، ريپٽائل يا باندر بڻجي ٿو. == خلوي نظريو ۽ ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ ۾ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]] جي ترقي ايمبريولاجي کي بنيادي طور تبديل ڪري ڇڏيو. اهو واضح ٿيو تہ جاندار خليات مان ٺهيل آهن ۽ نوان خليا موجود خلين جي ورهاست سان پيدا ٿين ٿا. [[رابرٽ ريماڪ]] 1850ع واري ڏهاڪي ۾ خلوي نظرئي کي جراثيمي تهن جي نظرئي سان ڳنڍڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. هن ڏيکاريو تہ جنيني تهه خلين تي مشتمل آهن ۽ انهن خلين جي ورهاست ۽ تفريق مان جسم جون مختلف بافتون پيدا ٿين ٿيون. ان سان پراڻو تصور تہ ڳڀ اندر اڳواٽ ٺهيل ننڍڙا عضوا صرف وڏا ٿين ٿا، وڌيڪ ناقابل قبول بڻجي ويو. == ڊارون ۽ ارتقائي ايمبريولاجي == [[File:Charles Darwin seated crop.jpg|thumb|ساڄو|[[چارلس ڊارون]]؛ ارتقائي نظريي تقابلي ايمبريولاجي جي تشريح تي وڏو اثر وڌو.]] [[چارلس ڊارون]] جي ''[[جنس جي ابتدا تي (ڪتاب)|جنس جي ابتدا تي]]'' جو پهريون ڇاپو '''1859ع''' ۾ شايع ٿيو. ڊارون تقابلي ايمبريولاجي ۾ مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ موجود مشابهتن کي گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ سمجهيو. ارتقائي نقطه نظر موجب ويجهي نسب وارن جاندارن ۾ مشترڪ ترقياتي بناوتن جي موجودگي ان ڳالهه سان مطابقت رکي ٿي تہ انهن جا ابا ڏاڏا مشترڪ هئا. جديد [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] هن تصور کي جينيات، ماليڪيولي حياتيات ۽ phylogenetics جي شاهدي سان وڌيڪ وسيع ڪيو آهي. == هيڪل ۽ ريڪيپيٽيوليشن == [[File:Haeckel drawings.jpg|thumb|کاٻو|[[ارنسٽ هيڪل]] جون مشهور تقابلي ڳڀن واريون تصويرون؛ انهن مان ڪجهه تصويرن جي درستگي ۽ پيشڪش تي بعد ۾ سخت تنقيد ٿي.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] ارتقا ۽ ايمبريولاجي کي ڳنڍيندي مشهور '''بايوجينيٽڪ قانون''' پيش ڪيو، جنهن کي عام طور جملي ''ontogeny recapitulates phylogeny'' سان بيان ڪيو ويندو آهي. ان تصور موجب هڪ فرد جي جنيني ترقي پنهنجي نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر صورت ۾ ورجائي ٿي. هن نظرئي جي سخت صورت کي جديد حياتيات قبول نٿي ڪري. انساني ڳڀ پنهنجي ترقي دوران بالغ مڇي، ريپٽائل، گهوڙو، ڏاند يا باندر جي مرحلن مان نٿو گذري. مختلف ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ نظر ايندڙ ڪجهه شروعاتي مشابهتون انهن جي مشترڪ نسب، محفوظ ٿيل ترقياتي جينن ۽ homologous embryonic structures سان لاڳاپيل آهن. تنهنڪري پراڻن سنڌي يا ٻين متنن ۾ ملندڙ هي بيان تہ: :''انساني ڳڀ پهرين آبي جانور، پوءِ مماليه، پوءِ باندر ۽ آخر ۾ انسان بڻجي ٿو'' جديد ايمبريولاجي جو قبوليل بيان ناهي. اهڙي تشريح کي تاريخي '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' سان منسوب ڪرڻ گهرجي. == تجرباتي ايمبريولاجي == اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري ڳڀ جي بناوتن جي مشاهدي ۽ بيان تي ٻڌل هئي. پوءِ محققن ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪرڻ، تباهه ڪرڻ، منتقل ڪرڻ ۽ مختلف حالتن ۾ وڌائڻ جا تجربا شروع ڪيا. اهڙي طريقي مان '''تجرباتي ايمبريولاجي''' پيدا ٿي. === ويلهيلم روڪس === [[ويلهيلم روڪس]] 1880ع واري ڏهاڪي ۾ ''Entwicklungsmechanik'' يا '''ترقياتي ميڪانيات''' جي تصور کي اڳتي وڌايو. هن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو تہ ڳڀ جي مختلف حصن کي مخصوص جسماني بناوتن ۾ تبديل ڪرڻ جا سبب ڪهڙا آهن. روڪس ٻن خلين واري ڏيڏر جي ڳڀ جي هڪ خاني کي نقصان پهچايو ۽ باقي خاني مان نامڪمل ڳڀ حاصل ڪيو. هن ان کي ان خيال جي حمايت سمجهيو تہ مختلف خليا شروعات کان ئي مختلف مقدرن لاءِ مقرر ٿين ٿا. بعد ۾ ٻين تجربن ڏيکاريو تہ سندس نتيجو تجرباتي طريقي جي محدوديت کان متاثر هو. === هانس ڊريش === [[هانس ڊريش]] سامونڊي ارچن جي شروعاتي ڳڀ جي خلين کي الڳ ڪيو. هن ڏٺو تہ ٻن خلين واري ڳڀ مان جدا ڪيل هر خلو مخصوص حالتن ۾ هڪ ننڍڙو پر نسبتاً مڪمل لاروا ٺاهي سگهي ٿو. هن مشاهدي مان ظاهر ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا خليا ڪجهه حد تائين پنهنجي ترقياتي تقدير تبديل ڪري سگهن ٿا ۽ ڳڀ ۾ '''ريگيوليٽو ترقي''' جي صلاحيت موجود آهي. هي نتيجو سخت موزائڪي اوسر ''mosaic development'' واري تصور خلاف اهم ثبوت هو. == اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر == [[File:原口背唇部の移植実験.svg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هلڊي مينگولڊ]] جي تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ هڪ ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين ڪناري واري بافت ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪئي وئي. هن تجربي ڳڀي تحريڪ ۽ «آرگنائيزر» جي تصور کي قائم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ سندس شاگردياڻي [[هيلڊا مينگولڊ]] تجرباتي ايمبريولاجي ۾ هڪ اهم دريافت ڪئي. مينگولڊ هڪ ايمفيبين ڳڀ جي [[بلاسٽوپور]] جي پٺئين چپ يا ڪناري مان بافت (ٽشو) وٺي ٻئي ڳڀ جي مختلف هنڌ تي منتقل ڪئي. منتقل ڪيل بافت ميزبان ڳڀ ۾ هڪ اضافي جسماني محور ۽ ثانوي ڳڀ جهڙي بناوت جي ٺهڻ کي تحريڪ ڏني.<ref>{{cite web |title=The Spemann-Mangold Organizer |url=https://embryo.asu.edu/pages/spemann-mangold-organizer |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> هن علائقي کي پوءِ '''اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر''' چيو ويو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' يا ايمبريونڪ انڊڪشن جو تصور مضبوط ٿيو: يعني هڪ ترقي ڪندڙ بافت پاڙيسري خلين جي ترقياتي تقدير تي اثر وجهي سگهي ٿي. اسپيمن کي جنيني ترقي ۾ آرگنائيزر افيڪٽ جي دريافتن لاءِ '''1935ع جو فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام''' ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي ۽ 1935ع تائين زنده نه هئي. == ايمبريولاجي ۽ جينيات == اوڻيهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ [[ڪروموسوم]]ن، [[مينڊلي وراثت]] ۽ [[جين]]ن بابت علم جي ترقيءَ سان هڪ نئون سوال پيدا ٿيو: جيڪڏهن جسم جا تقريباً سڀ خليا ساڳيو جينياتي مواد رکن ٿا تہ پوءِ اهي مختلف قسم جا خليا ڪيئن بڻجن ٿا؟ [[ٿامس هنٽ مورگن]]، [[ٿيوڊور بوويري]]، [[ايڊمنڊ بيچر ولسن]] ۽ ٻين محققن جي ڪم جينيات ۽ ترقيءَ وچ ۾ تعلق قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي. اڳتي هلي اهو واضح ٿيو تہ خلين جي مختلف ٿيڻ جو بنيادي سبب عام طور مختلف جينن جي موجودگي نه، پر مختلف خلين ۾ '''جينن جي اظهار جي مختلف نموني'''، خلوي اشاراتيات، جينن جي اظهار جو [[ايپي جينياتي ضابطو]] (epigenetic regulation) ۽ ٻين ترقياتي عملن جو ميلاپ آهي. == ماليڪيولي ترقياتي حياتيات == [[File:DNA Double Helix.png|thumb|کاٻو|[[ڊي اين اي]] جي بناوت ۽ ماليڪيولي جينيات جي ترقي ايمبريولاجي کي جديد ترقياتي حياتيات ۾ تبديل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.]] ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ [[ڊي اين اي]]، جينياتي ڪوڊ، [[جين جو اظهار|جينن جي اظهار]] ۽ خلوي سگنلنگ بابت علم تيزيءَ سان وڌيو. ان سان روايتي ايمبريولاجي جو وڏو حصو جديد '''[[ترقياتي حياتيات]]''' ۾ ضم ٿي ويو. محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا جين جسم جي اڳئين ۽ پوئين محور، مٿي ۽ پڇ واري رخ، عضون جي جاءِ، خلوي سڃاڻپ ۽ بافتن جي تفريق کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين]]ن، [[هيج هاگ سگنلنگ رستو|هيج هاگ]]، [[ونٽ سگنلنگ رستو|ونٽ]]، بي ايم پي، ايف جي ايف ۽ ٻين سگنلنگ نظامن جي مطالعي ڏيکاريو تہ مختلف جانورن ۾ ڪيترائي بنيادي ترقياتي ميڪانيزم ارتقائي طور محفوظ رهيا آهن. == ماڊل جاندار == جديد [[ايمبريولاجي]] ۽ [[ترقياتي حياتيات]] ۾ اهڙا جاندار وڏي پيماني تي استعمال ڪيا وڃن ٿا، جن جي واڌ ويجهه جو مشاهدو ۽ جينياتي تبديلي نسبتاً آسان هجي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#173F5F; color:white; padding:7px; font-size:110%;" | '''ترقياتي حياتيات جا اهم ماڊل جاندار''' |- ! style="background:#20639B; color:white;" | جاندار ! style="background:#2B83A6; color:white;" | عام نالو ! style="background:#3A9D8F; color:white;" | اهم استعمال |- | style="background:#E8F1F8;" | '''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر''' (''Drosophila melanogaster'') | style="background:#F2F7FB;" | ميون جي مک | style="background:#F5FAF8;" | جسم جي ڀاڱابندي، هاڪس جين ۽ ترقياتي جينيات |- | style="background:#E9F5ED;" | '''سينيورابڊائٽس ايليگنس''' (''Caenorhabditis elegans'') | style="background:#F2F9F4;" | نيميٽوڊ ڪيڙو | style="background:#F7FBF8;" | خلوي نسب، پروگرام ٿيل خلوي موت ۽ عضون جي واڌ ويجهه |- | style="background:#FFF2D6;" | '''ڊينيو ريريو''' (''Danio rerio'') | style="background:#FFF8E9;" | زيبرا مڇي | style="background:#FFFCF4;" | ڪرنگهي وارن جانورن جي عضون جي واڌ ويجهه ۽ جينياتي تحقيق |- | style="background:#F2E8F5;" | '''زينوپس''' (''Xenopus'') | style="background:#F8F1FA;" | آفريقي ڏيڏر | style="background:#FBF7FC;" | گيسٽروليشن، ڳڀي تحريڪ ۽ ڳڀ جي نموناسازي |- | style="background:#FBE8E5;" | '''گالس گالس ڊوميسٽڪس''' (''Gallus gallus domesticus'') | style="background:#FDF2F0;" | گهريلو ڪڪڙ | style="background:#FEF8F7;" | ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي ۽ عضون جي ٺهڻ جو مطالعو |- | style="background:#E8EEF8;" | '''مس مسڪيولس''' (''Mus musculus'') | style="background:#F2F5FB;" | گهريلو ڪوئو | style="background:#F8FAFD;" | کير پياريندڙ جانورن جي واڌ ويجهه، جينن جا ڪم ۽ انساني بيمارين جا ماڊل |} == جديد ايمبريولاجي == اڄ [[ايمبريولاجي]] کي صرف ڳڀ جي ظاهري ترقياتي مرحلن جي بيان تائين محدود نہ سمجهيو وڃي ٿو. جديد تحقيق ۾ [[جينومڪس]]، '''ٽرانسڪرپٽومڪس''' (''transcriptomics'')، '''اڪيلو-خلوي تسلسل نگاري''' (''سنگل-سيل سيڪئينسنگ'')، '''زنده خلوي عڪس نگاري''' (''لائيو-سيل اميجنگ'')، '''جين تدوين''' (''gene editing'')، [[اسٽيم سيل|اسٽيم سيلن]]، '''آرگنائيڊز''' (''organoids'') ۽ '''حسابياتي حياتيات''' (''ڪمپيوٽيشنل بائيولاجي'') جهڙيون جديد ٽيڪنالاجيون استعمال ٿين ٿيون. انهن طريقن سان محقق معلوم ڪري سگهن ٿا تہ ترقيءَ جي ڪنهن مخصوص مرحلي تي ڪهڙو خلو ڪهڙا [[جين]] ظاهر ڪري رهيو آهي، اهو خلو ڪهڙي '''خلوي نسب''' (''سيل لينيئيج'') مان پيدا ٿيو آهي ۽ اڳتي هلي ڪهڙي [[بافت]] يا [[عضوو|عضوي]] جو حصو بڻجي سگهي ٿو. اهڙي تحقيق ايمبريولاجي کي [[جينيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]]، '''توليدي طب''' (''ريپراڊڪٽو ميڊيسن'') ۽ '''ٻيهر پيدا ڪندڙ طب''' (''ريجنريٽو ميڊيسن'') سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍي ڇڏيو آهي. == طبي ايمبريولاجي == '''طبي ايمبريولاجي''' انساني ڳڀ ۽ جنين جي معمولي ۽ غير معمولي ترقيءَ جو مطالعو آهي، جنهن جو خاص تعلق [[علم طب]]، [[زچگي]]، [[جينيات]]، [[ٻارن جي طب]]، [[پيدائشي خرابيون|پيدائشي خرابين]] ۽ پيدائش کان اڳ تشخيص سان آهي. انساني جسم جا مختلف عضوا حمل دوران مخصوص ترتيب ۽ وقت مطابق ٺهن ٿا. ان ڪري ڪنهن جينياتي خرابي، انفيڪشن، دوا، ڪيميائي مادّي يا ٻئي ماحولياتي اثر جو نتيجو ان ڳالهه تي پڻ دارومدار رکي ٿو تہ اهو ترقيءَ جي ڪهڙي مرحلي تي اثرانداز ٿيو.<ref name="GilbertTeratology">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Medical Embryology and Teratology |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10106/ }}</ref> انساني ترقيءَ ۾ '''ڳڀ''' ۽ '''جنين''' جا اصطلاح مخصوص معنائن ۾ استعمال ٿين ٿا. ڀاڻجڻ کان پوءِ اٺن مڪمل هفتن تائين ترقي ڪندڙ انسان کي عام طور '''[[ڳڀ]]''' چيو وڃي ٿو، جڏهن تہ ان کان پوءِ ڄمڻ تائين واري مرحلي کي '''[[جنين]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="ACOGdiagnostic">{{cite web |title=Prenatal Genetic Diagnostic Tests |url=https://www.acog.org/womens-health/faqs/prenatal-genetic-diagnostic-tests |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === عضون جي ٺهڻ جو دور === {{Main|آرگنوجينيسس}} [[File:HumanEmbryogenesis.svg|thumb|ساڄو|انساني ڳڀ جي شروعاتي ترقي جا مختلف مرحلا]] '''عضون جي ٺهڻ''' يا آرگينو جينيسس دوران جراثيمي تهن مان جسم جا بنيادي عضوا ۽ عضوي نظام ٺهڻ شروع ٿين ٿا. هي دور انساني ترقيءَ جو انتهائي اهم مرحلو آهي. مختلف عضون جا حساس ترقياتي دور هڪجهڙا ناهن. تنهنڪري ساڳيو نقصانڪار عنصر ترقيءَ جي مختلف وقتن تي مختلف نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿو. شروعاتي ايمبريونڪ پيرئڊ ۾ اهم جسماني بناوتن جي ٺهڻ سبب ڪيترن ٽيراٽوجينڪ اثرن جي حوالي سان حساسيت وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="GilbertEnvironmental">{{cite book |last=Gilbert |first=Scott F. |title=Developmental Biology |edition=6th |publisher=Sinauer Associates |year=2000 |chapter=Environmental Disruption of Normal Development |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK9998/ }}</ref> == پيدائشي خرابيون == {{Main|پيدائشي خرابي}} '''پيدائشي خرابيون''' يا '''پيدائشي حالتون''' جسماني بناوت يا فعل جون اهڙيون غير معمولي حالتون آهن، جيڪي رحم اندر زندگيءَ دوران پيدا ٿين ٿيون. اهي پيدائش کان اڳ، ڄمڻ وقت يا ڪڏهن ڪڏهن زندگيءَ جي بعد واري مرحلي ۾ سڃاڻپ ٿي سگهن ٿيون.<ref name="WHOcongenital">{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/birth-defects |publisher=World Health Organization |date=27 February 2023 |access-date=29 September 2026 }}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] موجب دنيا ۾ لڳ ڀڳ 6 سيڪڙو ٻار ڪنهن نه ڪنهن پيدائشي خرابي سان پيدا ٿين ٿا، جيتوڻيڪ صحيح عالمي انگ ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. سخت پيدائشي خرابين ۾ [[پيدائشي دل جون بيماريون]]، [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جون خرابيون]] ۽ [[ڊائون سنڊروم]] اهم مثال آهن.<ref>{{cite web |title=Congenital disorders |url=https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies |publisher=World Health Organization |access-date=29 September 2026 }}</ref><ref name="WHOcongenital"/> پيدائشي خرابين جا سبب گهڻ رخا ۽ پيچيده ٿي سگهن ٿا. انهن جي پيدائش ۾ جينن يا [[ڪروموسوم|ڪروموسومن]] جون خرابيون، ماءُ ۾ ڪجهه انفيڪشنون، غذائي کوٽ، ڪجهه دوائون يا ڪيميائي مادا، [[آئيونائيزنگ تابڪاري]]، ماءُ جون ڪجهه بيماريون جهڙوڪ غير ڪنٽرول ٿيل [[ذيابيطس]]، شراب ۽ ٻين نقصانڪار مادن سان واسطو، توڙي جينياتي ۽ ماحولياتي عنصرن جو پاڻ ۾ پيچيده تعامل ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. تنهن هوندي بہ، ڪيترين ئي پيدائشي خرابين جو صحيح سبب اڃا تائين معلوم ناهي.<ref name="WHOcongenital"/><ref name="CDCbirth">{{cite web |title=About Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/about/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=25 February 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === خرابين جي ترقياتي درجابندي === ترقياتي طب ۾ [[پيدائشي خرابي|پيدائشي خرابين]] کي سندن پيدا ٿيڻ جي طريقي مطابق پڻ بيان ڪيو ويندو آهي. اصطلاحن جي استعمال ۾ مختلف طبي ذريعن ۾ ڪجهه فرق ٿي سگهي ٿو، پر عام طور هيٺيان تصور اهم آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#244B74;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ترقياتي خرابين جا اهم قسم''' |- ! style="background:#3478A8;color:white;" | قسم ! style="background:#3C8D91;color:white;" | وضاحت ! style="background:#559C72;color:white;" | مثال |- | style="background:#EAF2F8;" | '''مالفارميشن''' (''Malformation'') | ڪنهن عضوي يا جسماني حصي جي اندروني ترقياتي عمل ۾ خرابي، جنهن جي نتيجي ۾ ان جي بناوت غير معمولي ٿي وڃي | ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي سببن سان پيدا ٿيندڙ ساختي خرابيون |- | style="background:#EDF7F5;" | '''ڊسرپشن''' (''Disruption'') | اڳ ۾ معمولي نموني ترقي ڪندڙ بافت يا عضوي کي ڪنهن ٻاهرين عامل سبب پهتل نقصان | ڪجهه '''ٽيراٽوجينڪ''' (''teratogenic'') اثرن سبب پيدا ٿيندڙ خرابيون |- | style="background:#F7F3E8;" | '''ڊيفارميشن''' (''Deformation'') | ٻاهرين ميڪانيڪي قوت يا دٻاءَ سبب جسم جي ڪنهن حصي جي شڪل، بناوت يا حالت ۾ تبديلي | [[رحم]] اندر محدود جاءِ يا غير معمولي دٻاءَ سبب عضون جي حالت ۾ تبديلي |- | style="background:#F5ECF6;" | '''ڊسپليزيا''' (''Dysplasia'') | ڪنهن بافت ۾ خلين جي تنظيم، بناوت يا واڌ ويجهه جو غير معمولي نمونو | ڪجهه '''اسڪيليٽل ڊسپليزياز''' (''skeletal dysplasias'')، يعني هڏن ۽ ڪارٽليج جي ترقياتي خرابين جو مجموعو |} == ٽيراٽالاجي == {{Main|ٽيراٽالاجي}} '''ٽيراٽالاجي''' پيدائشي خرابين، انهن جي سببن ۽ غير معمولي جنيني ترقيءَ جو مطالعو آهي. اهڙو ٻاهريون عامل جيڪو ترقي ڪندڙ ڳڀ يا جنين ۾ غير معمولي ترقي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي، ان کي '''ٽيراٽوجن''' چيو وڃي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> ٽيراٽوجن جو اثر صرف ان جي موجودگي تي دارومدار نٿو رکي. خطري ۽ نتيجي تي ڪيترائي عنصر اثرانداز ٿين ٿا، جهڙوڪ: واسطي جو وقت؛ مادّي يا عامل جو مقدار؛ واسطي جو مدو؛ ترقيءَ جو مرحلو؛ ماءُ ۽ ڳڀ جي جينياتي حساسيت؛ ۽ متاثر ٿيندڙ عضوي جو مخصوص حساس دور. ان ڪري ڪنهن عامل کي ٽيراٽوجينڪ قرار ڏيڻ جو مطلب اهو ناهي تہ هر واسطو لازمي طور پيدائشي خرابي پيدا ڪندو.<ref>{{cite book |title=Reducing Birth Defects: Meeting the Challenge in the Developing World |chapter=Impact and Patterns of Occurrence |publisher=National Academies Press |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222082/ }}</ref> === اهم ٽيراٽوجن === [[File:Phocomelia.jpg|thumb|کاٻو|فوکوميليا؛ [[ٿاليڊومائڊ]] سان تاريخي طور لاڳاپيل شديد عضوي جي ترقيءَ جي خرابي جو مثال]] سائنسي طور ثابت ٿيل يا سڃاتل ٽيراٽوجينڪ عوامل ۾ ڪجهه دوائون، انفيڪشنون، شراب، ڪجهه جسماني عوامل ۽ ماءُ جون مخصوص بيماريون شامل آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#5A315D;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''ڪجهه اهم ٽيراٽوجن ۽ ترقياتي خطرا''' |- ! style="background:#714B75;color:white;" | عامل ! style="background:#476D89;color:white;" | قسم ! style="background:#4D836A;color:white;" | ممڪن اثر |- | [[ٿاليڊومائڊ]] | دوا | عضون جي شديد ترقياتي خرابين، خاص طور فوڪوميليا، سان تاريخي تعلق |- | [[آئسوٽريٽينوئن]] | ريٽينوئڊ دوا | دماغ، چهري، دل ۽ ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ خرابين جو خطرو |- | [[ويلپروئيڪ ايسڊ]] | مرگهي جي دوا | نيورل ٽيوب ۽ ٻين ترقياتي خرابين جو وڌيل خطرو |- | [[شراب]] | ڪيميائي/طرز زندگيءَ جو عامل | '''فيٽل الڪوحل اسپيڪٽرم ڊس آرڊر''' (''Fetal alcohol spectrum disorder'') |- | [[روبيلا]] | انفيڪشن | اکين، دل ۽ ٻڌڻ سميت [[پيدائشي روبيلا سنڊروم]] جون خرابيون |- | [[سائيٽو ميگالو وائرس]] | انفيڪشن | اعصابي ۽ ٻڌڻ سان لاڳاپيل پيدائشي نقصان |- | [[زيڪا وائرس]] | انفيڪشن | دماغ جي ترقيءَ ۾ شديد خرابيون، جن ۾ [[مائڪروسيفلي]] (microcephaly) شامل ٿي سگهي ٿي |- | آئيونائيزنگ تابڪاري | جسماني عامل | مقدار ۽ وقت مطابق ترقياتي نقصان |- | غير ڪنٽرول ٿيل ماءُ جي ذيابيطس | ماءُ جي بيماري | ڪجهه پيدائشي بيقائدگين جو خطرو وڌي سگهي ٿو |} <ref name="CDCbirth"/><ref>{{cite web |title=CDC Grand Rounds: Understanding the Causes of Major Birth Defects—Steps to Prevention |url=https://www.cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/mm6439a3.htm |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |year=2015 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ٿاليڊومائڊ سانحو === ويهين صديءَ ۾ [[ٿاليڊومائڊ]] سان لاڳاپيل واقعو ٽيراٽالاجي ۽ دوائن جي حفاظت جي تاريخ جو اهم مثال آهي. اها دوا ڪجهه ملڪن ۾ حمل دوران استعمال ٿي، جنهن کان پوءِ ان سان واسطو رکندڙ ٻارن ۾ خاص طور هٿن ۽ پيرن جي شديد ترقياتي خرابين جا ڪيس سامهون آيا. تحقيق مان اهو پڻ واضح ٿيو تہ ٽيراٽوجينڪ اثر لاءِ '''وقت''' انتهائي اهم آهي: ڪنهن عضوي جي ٺهڻ واري حساس دور ۾ واسطو ان عضوي کي خاص نقصان پهچائي سگهي ٿو.<ref name="GilbertTeratology"/> هي واقعو ان اصول جو اهم تاريخي مثال بڻيو تہ بالغ انسان لاءِ نسبتاً قابل برداشت دوا به ترقي ڪندڙ ڳڀ لاءِ ساڳئي نموني محفوظ هجڻ ضروري ناهي. == پيدائشي خرابين جي روڪٿام == سڀ پيدائشي خرابيون روڪي نٿيون سگهجن، ڇاڪاڻ تہ ڪيترين جا سبب اڻڄاتل، جينياتي يا مڪمل طور غير قابل روڪٿام هوندا آهن. تنهن هوندي بہ ڪجهه خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.<ref>{{cite web |title=Preventing Birth Defects |url=https://www.cdc.gov/birth-defects/prevention/index.html |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |date=20 May 2025 |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهم روڪٿامي قدمن ۾ مناسب غذائيت، حمل کان اڳ ۽ شروعاتي حمل دوران مناسب [[فولڪ ايسڊ]]، ڪجهه انفيڪشنن خلاف ويڪسينيشن، ذيابيطس جهڙين ماءُ جي بيمارين جو مناسب ڪنٽرول، شراب ۽ تمباڪو کان پاسو، ۽ حمل دوران دوائن جي استعمال بابت طبي صلاح شامل آهن.<ref name="WHOcongenital"/> خاص طور فولڪ ايسڊ جي مناسب مقدار [[نيورل ٽيوب جي خرابي|نيورل ٽيوب جي ڪجهه خرابين]] جي خطري کي گهٽائڻ ۾ اهم آهي. == پيدائش کان اڳ جاچ ۽ تشخيص == {{Main|پيدائش کان اڳ جي تشخيص}} [[File:CRL Crown rump length 12 weeks ecografia Dr. Wolfgang Moroder.jpg|thumb|ساڄو|حمل جي 12هين هفتي ۾ [[الٽراسائونڊ]] ذريعي جنين جو ڏيک؛ تصوير ۾ جنين جي مٿي کان دُڏ تائين ڊيگهه جي ماپ ڏيکاريل آهي.]] جديد طب ۾ پيدائش کان اڳ جاچ ذريعي جنين جي ڪجهه ساختي ۽ جينياتي حالتن بابت ڄاڻ حاصل ڪري سگهجي ٿي. انهن طريقن کي بنيادي طور '''اسڪريننگ''' ۽ '''تشخيصي جاچ''' ۾ ورهايو وڃي ٿو. '''اسڪريننگ ٽيسٽ''' ڪنهن حالت جي موجود هجڻ جو امڪان يا خطرو ٻڌائيندي آهي، جڏهن تہ '''تشخيصي ٽيسٽ''' مخصوص حالت جي موجودگي يا غير موجودگي بابت وڌيڪ قطعي ڄاڻ مهيا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === الٽراسائونڊ === [[الٽراسائونڊ]] حمل جي عمر، جنين جي واڌ، تعداد، پلاسينا ۽ ڪيترين جسماني بناوتن جي جائزي لاءِ استعمال ٿئي ٿو. ڪجهه ساختي بيقائدگيون پيدائش کان اڳ الٽراسائونڊ سان سڃاڻي سگهجن ٿيون. موجوده طبي رهنمائيءَ موجب ٻئي ٽرائيمسٽر ۾ جنيني (fetal) ساختي نقص لاءِ الٽراسائونڊ پيش ڪرڻ گهرجي؛ عام طور تفصيلي ساختي معائني 18 کان 22 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Current ACOG Guidance |url=https://www.acog.org/advocacy/policy-priorities/non-invasive-prenatal-testing/current-acog-guidance |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> === سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ === ماءُ جي رت ۾ [[پلاسينا]] مان نڪتل [[ڊي اين اي]] جا ننڍڙا ٽڪرا موجود هوندا آهن. انهن جي تجزيي تي ٻڌل '''سيل فري ڊي اين اي اسڪريننگ''' ڪجهه عام '''جنيني اينيوپلائيڊين'''، خاص طور تي '''ٽرائيسومي 21، ٽرائيسومي 18 ۽ ٽرائيسومي 13''' جي خطري جو اندازو لڳائڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي. هي هڪ انتهائي حساس '''اسڪريننگ''' طريقو آهي، پر '''تشخيصي جاچ''' ناهي. اسڪريننگ جو نتيجو مثبت اچڻ جي صورت ۾، مناسب حالتن ۾ ان جي تصديق لاءِ '''ڪوريانڪ وِلس سيمپلنگ (سي وي ايس)''' يا '''ايمينيوسِنٽيسِس''' جهڙيون تشخيصي جاچون پيش ڪيون وينديون آهن.<ref>{{cite web |title=Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/practice-advisory/articles/2026/01/screening-for-fetal-chromosomal-abnormalities |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |date=January 2026 |access-date=29 September 2026 }}</ref> === ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ === '''[[Chorionic villus sampling|ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ]]''' يا CVS ۾ پلاسينا جي بافت مان نمونو حاصل ڪري جينياتي يا ڪروموسومي جاچ ڪئي ويندي آهي. اها عام طور حمل جي 10 کان 13 هفتن دوران ڪري سگهجي ٿي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> === ايمينيوسِينٽيسس === '''[[Amniocentesis|ايمينيوسِينٽيسس]]''' ۾ الٽراسائونڊ جي رهنمائي هيٺ ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ جو نمونو حاصل ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ موجود جنين وارن خلين تي جينياتي ۽ ڪروموسومي جاچ ڪري سگهجي ٿي. اها عام طور 15 کان 20 هفتن جي وچ ۾ ڪئي ويندي آهي.<ref name="ACOGdiagnostic"/> {| class="wikitable" style="width:100%;text-align:center;" |+ style="background:#1E5872;color:white;padding:7px;font-size:110%;" | '''پيدائش کان اڳ جاچ جا چونڊ طريقا''' |- ! style="background:#287A8B;color:white;" | طريقو ! style="background:#338B80;color:white;" | نوعيت ! style="background:#4A9673;color:white;" | بنيادي مقصد |- | الٽراسائونڊ | تصويري جائزو | واڌ ۽ جسماني بناوتن جو جائزو |- | سيل فري ڊي اين اي | اسڪريننگ | ڪجهه عام ڪروموسومي [[اينيوپلائيڊي|اينيوپلائيڊيون]] جو خطرو |- | ڪوريونڪ وِلس سيمپلنگ | تشخيصي | پلاسينا جي خلين مان جينياتي/ڪروموسومي تشخيص |- | ايمينيوسِينٽيسس | تشخيصي | [[ايمنيئوٽڪ پاڻياٺ]] ۾ موجود [[جنين وارا خليا|جنين جي خلين]] جي جاچ |} == ڪرنگهي وارن ۽ بنا ڪرنگهي وارن جي ايمبريولاجي == ايمبريولاجي جا ڪيترائي بنيادي اصول [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن]] ۽ [[بنا ڪرنگهي وارا جانور|بنا ڪرنگهي وارن]] ٻنهي ۾ ملن ٿا، پر سندن ترقيءَ جي طريقن ۾ اهم فرق پڻ موجود آهن. ڪيترن بنا ڪرنگهي وارن جاندارن ۾ آني مان سڌي بالغ صورت پيدا ٿيڻ بدران پهرين '''[[لاروا]]''' پيدا ٿئي ٿو، جيڪو پوءِ [[ميٽامورفوسس]] ذريعي بالغ صورت اختيار ڪري ٿو. مثال طور ڪيترن حشرات ۾ آني کان پوءِ [[لاروا|لارول]] ۽ [[پيوپا|پيوپل]] مرحلا اچن ٿا، جڏهن تہ ڪجهه ٻين بنا ڪرنگهي وارن ۾ ترقيءَ جا بلڪل مختلف نمونا ملن ٿا. انهن مختلف جاندارن جو مطالعو بنيادي ڊولپمينٽٽل ميڪينزم سمجهڻ لاءِ اهم رهيو آهي، ڇاڪاڻ تہ ڪيترائي ترقياتي جين ۽ سگنل وارا پاٿ ويز ارتقائي طور مختلف جانورن ۾ محفوظ آهن. == ''ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر'' == {{Main|ميوي جي مک}} [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|کاٻو|''[[ميوي جي مک]]''، ترقياتي جينيات جو اهم ماڊل جاندار]] ''[[ميوي جي مک|ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' يا فروٽ فلائي ترقياتي حياتيات ۽ جينيات جو اهم ماڊل جاندار آهي. ان تي ٿيل تحقيق مان معلوم ٿيو تہ ڳڀ جي اڳئين-پوئين محور ۽ جسماني حصن جي سڃاڻپ ڪيترن درجن جي جينياتي ضابطي هيٺ ٿيندي آهي. ان جي شروعاتي ترتيب سازي ۾ اهم جينن کي سندن ڪم مطابق ڪيترن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''مادري اثر وارا جين''' — آني اندر ابتدائي مقامي ڄاڻ مهيا ڪن ٿا؛ ''[[بائڪوئڊ]]'' ۽ ''[[نانوس]]'' جين اهم مثال آهن. # '''گيپ جين''' — ڳڀ جي وڏن علائقن جي سڃاڻپ ۾ حصو وٺن ٿا. # '''پيئر رول جين''' — جسم جي مرحليوار ورهاست کي وڌيڪ تفصيل ڏين ٿا. # '''[[سيگمينٽ پوليريٽي جين]]''' — هر حصو اندر اڳئين ۽ پوئين رخ جي تنظيم ۾ حصو وٺن ٿا. # '''هاڪس جين''' — جسم جي مختلف حصن کي سندن مخصوص اسرندڙ شناخت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. هن قسم جي تحقيق اهو ظاهر ڪيو تہ جسم جي پيچيده بناوت منظم جينياتي نيٽورڪ ۽ خلين جي اشاري جي ذريعي ٺهي ٿي. == انساني ڳڀ بابت پراڻن ارتقائي بيانن جي وضاحت == تاريخي ڪتابن ۽ اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعاتي لکڻين ۾ ڪڏهن انساني ڳڀ جي ترقي کي هن نموني بيان ڪيو ويو تہ اهو پهرين نباتاتي حالت، پوءِ مڇي، هيٺين جانور، مماليه ۽ پوءِ باندر جهڙي مرحلي مان گذري انسان بڻجي ٿو. '''جديد ايمبريولاجي اهڙي لفظي ترتيب کي قبول نٿي ڪري.''' انساني ڳڀ ڪنهن به مرحلي تي واقعي مڇي، گهوڙو، ڏاند، باندر يا ڪنهن ٻئي موجوده جانور جو ڳڀ نٿو بڻجي. انسان جي ترقي شروعات کان ئي انساني نسل جي مخصوص اسرندڙ پروگرام مطابق هلندي آهي. البت انسان ۽ ٻين ڪرنگهي وارن جاندارن جا ڳڀ ڪجهه شروعاتي اسرندڙ ساختن ۽ ماليڪيولي رستا مشترڪ رکن ٿا. انهن مشابهتن کي جديد ارتقائي حياتيات '''گڏيل نسب''' ۽ محفوظ ٿيل اسرندڙ ميڪينزم جي روشنيءَ ۾ سمجهي ٿي. ان ڪري پراڻي سنڌي ادب ۾ موجود اهڙا بيان [[ارنسٽ هيڪل]] سان لاڳاپيل '''ريڪيپيٽيوليشن نظرئي''' جي تاريخي اثر هيٺ سمجهڻ گهرجن، نه تہ جديد ايمبريولاجي جي لفظي حقيقت طور. == مذهبي ۽ تاريخي پسمنظر == انساني حمل ۽ ڳڀ جي واڌ بابت تصور صرف طبي ادب تائين محدود نه رهيا آهن. قديم مصري، هندستاني، يوناني، يهودي، عيسائي ۽ اسلامي متنن ۾ پڻ حمل ۽ انساني پيدائش بابت مختلف بيان موجود آهن. انهن بيانن جو مطالعو '''تاريخِ طب'''، '''مذهبن جي تاريخ''' ۽ '''علمي تاريخ''' جي حوالي سان ڪيو ويندو آهي. مذهبي متن جي دينياتي يا تفسيري تشريح ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي ٻه مختلف علمي دائرا آهن؛ تنهنڪري تاريخي يا مذهبي بيانن ۽ جديد حياتياتي اصطلاحن وچ ۾ سڌي هڪجهڙائي بابت دعوائن کي انهن جي مخصوص ذريعن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === يهودي روايت === قديم يهودي ادب، خاص طور [[تلمود]] ۾، حمل، ڳڀ جي ترقي، ماءُ ۽ پيءُ جي توليدي حصيداري ۽ جنين جي مذهبي حيثيت بابت بحث ملي ٿو. ڪجهه تلمودي متنن ۾ ڳڀ جي ترقيءَ لاءِ مختلف مرحلن جا اصطلاح استعمال ٿيا آهن. انهن تصورن تي قديم يوناني طبي روايتن، خاص طور هپوڪريٽس ۽ ارسطو سان مشابهتن بابت تاريخدانن بحث ڪيو آهي.<ref>{{cite journal |last=Kottek |first=S. S. |title=Embryology in Talmudic and Midrashic literature |journal=Journal of the History of Biology |volume=14 |issue=2 |pages=299–315 |year=1981 |doi=10.1007/BF00141096 |pmid=11610959 }}</ref> === عيسائي روايت === قديم عيسائي مصنفن ۾ ڳڀ بابت بحث گهڻو ڪري روح، انساني زندگيءَ جي شروعات ۽ اخلاقي حيثيت سان لاڳاپيل هو. مختلف عيسائي مفڪرن ۾ روح جي جسم سان تعلق جي وقت بابت مختلف نظريا موجود هئا. [[ٽَرٽوليئن]]، [[گريگوري آف نيسا]]، [[آگسٽين آف هپو]]، [[جان فلوپونس]] ۽ ٻين مصنفن هن موضوع تي مختلف نظريا پيش ڪيا. انهن بحثن تي يوناني فلسفي، خاص طور ارسطو ۽ افلاطون جي تصورن جو پڻ اثر رهيو. اهي نظريا جديد ڳڀ واري مرحلن جا سائنسي متبادل نه هئا، پر انساني زندگي ۽ روح بابت فلسفيانه ۽ مذهبي بحث جو حصو هئا. == اسلامي روايت == {{See also|اسلام ۽ سائنس}} [[File:Quran - year 1874 - Page 72.jpg|thumb|ساڄو|قرآن جو تاريخي نسخو؛ قرآن جي ڪيترين آيتن ۾ انساني تخليق ۽ حمل جي مرحلن جو ذڪر ملي ٿو.]] [[قرآن]] ۾ انساني تخليق ۽ رحم اندر ترقيءَ بابت ڪيترن هنڌن تي ذڪر اچي ٿو، جن ۾ [[سورة المؤمنون]] 12–14، [[سورة الحج]] 5، [[سورة القيامة]] 37–39 ۽ [[سورة العلق]] 1–2 شامل آهن. سورة المؤمنون ۾ انساني تخليق جي سلسلي ۾ '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جا اصطلاح استعمال ٿيل آهن ۽ پوءِ هڏن ۽ گوشت سان لاڳاپيل بيان اچي ٿو: :''ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ...'' اسلامي تفسير، طب ۽ فقهي ادب ۾ انهن اصطلاحن جي تشريح مختلف دورن ۾ ڪئي وئي آهي. مسلمان طبيبن ۽ فقيهن حمل جي مرحلن، جنين جي حيثيت، اسقاط حمل ۽ روح ڦوڪجڻ جهڙن سوالن تي پڻ تفصيلي بحث ڪيو. === يوناني طب ۽ اسلامي علمي روايت === اسلامي دنيا ۾ عباسي دور ۽ ان کان اڳ سرياني ترجمي جي روايت ذريعي [[گيلن]]، [[ارسطو]] ۽ ٻين يوناني طبي مصنفن جا ڪتاب عربيءَ ۾ منتقل ٿيا. نتيجي ۾ وچئين دور جي اسلامي طبي ادب ۾ قديم يوناني ڳڀ متعلق خيال سان علمي رابطو پيدا ٿيو. ان ڪري قرآن جي آيتن، قديم يوناني طب ۽ بعد واري اسلامي طبي ادب جي پاڻ ۾ تعلق بابت جديد تاريخدانن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. اهڙي تاريخي مشابهت بذات خود ڪنهن مخصوص سڌي ادبي ماخذ يا نقل کي ثابت نٿي ڪري؛ اهڙي دعويٰ لاءِ الڳ تاريخي ثبوت گهربل هوندو آهي. اسلامي قانوني ادب ۾ پڻ انساني ڳڀ جي مرحلن بابت وسيع بحث موجود رهيو آهي، خاص طور حمل، اسقاط ۽ جنين جي قانوني يا اخلاقي حيثيت جي حوالي سان.<ref>{{cite journal |last=Ghaly |first=Mohammed |title=Human Embryology in the Islamic Tradition: The Jurists of the Post-formative Era in Focus |journal=Islamic Law and Society |volume=21 |issue=3 |pages=157–208 |year=2014 |doi=10.1163/15685195-00213p01 }}</ref> === قرآن ۽ جديد ايمبريولاجي بابت تشريحون === ويهين صديءَ کان ڪجهه مسلمان ليکڪن ۽ مفسرن قرآن ۾ استعمال ٿيل '''نطفة'''، '''علقة''' ۽ '''مضغة''' جهڙن لفظن کي جديد ايمبريولاجي جي مخصوص مرحلن سان ڀيٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. [[ابوالڪلام آزاد]] پڻ انساني ڳڀ جي ترقيءَ بابت قرآن جي بيان کي پنهنجي دور جي حياتياتي علم سان ڳنڍي تشريح ڪئي. سندس لکڻين جي سنڌي ترجمي ۾ ڳڀ جي اوسر کي ارتقا ۽ هيڪل جي نظرين سان پڻ ڀيٽيو ويو آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد">امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار عبدالرزاق ڊکڻ، ''صدين جون صدائون''، سنڌيڪا اڪيڊمي، ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن، سنڌ سلامت ڪتاب گهر، 2020ع.</ref> انهن تشريحن کي '''تفسيري ۽ تاريخي موقف''' طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ انهن مان ڪجهه سائنسي ڀيٽون اڄ جي اسرندڙ حياتيات جي اصطلاح يا ڳڀ جي مرحلن سان مڪمل طور هڪجهڙيون ناهن. مثال طور پراڻي تشريح ۾ اهو چوڻ تہ انساني ڳڀ پهرين ڄؤر، پوءِ مڇي، پوءِ عام مماليه ۽ پوءِ باندر جي حقيقي مرحلن مان گذري ٿو، جديد ايمبريولاجي جو قبوليل تصور ناهي. ساڳيءَ طرح ڀاڻجڻ عام طور [[فيلوپي نلي]] ۾ ٿيندو آهي؛ مرد جو اسپرم عورت جي '''آني داني اندر داخل ٿي''' ڀاڻجڻ نٿو ڪري. ڀاڻيل آنو بعد ۾ رحم ڏانهن سفر ڪري [[امپلانٽيشن]] ڪري ٿو. تنهنڪري قرآن جي مذهبي يا لساني تفسير، تاريخي مسلمان عالمن جي تشريح، ۽ جديد تجرباتي ايمبريولاجي بابت دعوائن کي انسائيڪلوپيڊيا ۾ واضح طور هڪٻئي کان ڌار رکڻ ضروري آهي. === نطفه === عربي لفظ '''نطفه''' لغوي ۽ قرآني استعمال ۾ ٿوري مقدار يا قطري سان لاڳاپيل آهي. اسلامي تفسير ۾ ان جي معنيٰ ۽ توليدي مفهوم بابت مختلف وضاحتون ملن ٿيون. جديد حياتيات ۾ [[اسپرم]] ۽ [[آنو]] ٻه الڳ [[گيميٽ]] آهن. انهن جي ميلاپ سان [[زائگوٽ]] ٺهي ٿو. ان ڪري ''نطفة'' کي ڪنهن هڪ جديد [[سائٽولاجي]] واري ساخت جو قطعي سائنسي نالو قرار ڏيڻ بدران قرآني اصطلاح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ غيرجانبدار آهي. === علق === '''علق''' جي لغوي معنائن ۽ قرآني مفهوم بابت اسلامي مفسرن ۽ جديد ليکڪن مختلف تشريحون پيش ڪيون آهن. ان لفظ کي چنبڙيل شيءِ، رت سان لاڳاپيل مادّي يا ڄؤر سان مشابهت جي معنائن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه جديد مذهبي ليکڪ ڳڀ جو رحم جي ڀت سان چنبڙجڻ يا ڳڀ جي شروعاتي ظاهري شڪل کي ''علق'' سان ڀيٽين ٿا. اهڙي ڀيٽ کي تشريح طور منسوب ڪرڻ گهرجي، نه تہ ''علق'' کي جديد ايمبريولاجي جو رسمي اسرندڙ مرحلو سمجهڻ گهرجي. === مضغ === مضغ يا'''مضغة''' جي لغوي معنيٰ عام طور چٻاڙيل گوشت جي ٽڪري جهڙي شيءِ سان لاڳاپيل بيان ڪئي وڃي ٿي. جديد مسلمان تفسيرن ۾ ڪڏهن شروعاتي ڳڀ يا ايمبريو جي ظاهري بناوت، خاص طور [[سومائٽ|سومائٽس]] ([[ميسوڊرم]] مان ٺهندڙ جوڙن وارا ٽڪرا) جي موجودگي، کي هن اصطلاح سان ڀيٽيو ويو آهي. پر جديد ايمبريولاجي ۾ ''مضغة'' ڪو رسمي ڳڀ وارو مرحلو يا بين الاقوامي معيار وارو ايناٽامي جو اصطلاح ناهي. === هڏن ۽ عضلن جي ترقي === پراڻي مذهبي-سائنسي ادب ۾ ڪڏهن قرآن جي ''عظام'' ۽ ''لحم'' واري بيان کي اهڙي مڪمل ترتيب طور پيش ڪيو ويو آهي جنهن ۾ پهرين مڪمل هڏيون ٺهن ٿيون ۽ پوءِ انهن مٿان گوشت يا عضلا پيدا ٿين ٿا. جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ جڏهن جي ڍانچي ۽ عضلاتي نظامن جي ترقي وڌيڪ پيچيده ۽ وڏي حد تائين '''هڪٻئي تي چڙھڻ وارو عمل''' آهي. [[ميزينڪائمل خليو|ميزينڪائمل خلين]] جا ڳوڙها مجموعا، [[ڪارٽليج]] جا ابتدائي نمونا، هڏن جي ٺهڻ جو عمل ۽ ڍانچائي عضلن جي تخصيص مخصوص ترقياتي وقتي مرحلن مطابق هڪ ٻئي سان لاڳاپيل نموني اڳتي وڌن ٿا. ان ڪري مذهبي متن جي عبارت کي جديد بافتياتي يا تاندوري اسرندڙ مرحلن جي لفظي ۽ مڪمل زماني ترتيب قرار ڏيڻ لاءِ مخصوص سائنسي ثبوت گهربل آهن. == ايمبريولاجي ۽ مددگار توليدي ٽيڪنالاجي == {{Main|مددگار توليدي ٽيڪنالاجي}} جديد ايمبريولاجي [[مددگار توليدي ٽيڪنالاجي]] ۾ پڻ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي. [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] ۾ آني ۽ اسپرم کي ليبارٽري ۾ گڏ ڪري ڀاڻجڻ ڪرايو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ شروعاتي ڳڀ جي ترقيءَ جو مشاهدو ڪيو وڃي ٿو ۽ مناسب ڳڀ کي رحم ۾ منتقل ڪري سگهجي ٿو. ڪجهه حالتن ۾ IVF سان گڏ '''پري امپلانٽيشن جينياتي جاچ''' پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي. ان ذريعي رحم ۾ منتقل ڪرڻ کان اڳ ڳڀ جي ڪجهه جينياتي يا ڪروموسومي حالتن بابت جاچ ڪئي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Preimplantation Genetic Testing |url=https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2020/03/preimplantation-genetic-testing |publisher=American College of Obstetricians and Gynecologists |access-date=29 September 2026 }}</ref> اهڙي جاچ سڀ ممڪن جينياتي حالتون معلوم نٿي ڪري سگهي، تنهنڪري منفي نتيجو مڪمل طور هر جينياتي خرابي جي غير موجودگي جي ضمانت ناهي. == ايمبريولاجي جي طبي اهميت == ايمبريولاجي جي ڄاڻ ڪيترن طبي شعبن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. ان سان: جسم جي عام تشريح ۽ عضون جي اصل کي سمجهڻ؛ ڪنجينيٽل اينومليز جي عاڌ وارو بنياد معلوم ڪرڻ؛ ڄم کان اول واري تصويرڪاري جي تشريح؛ جينياتي بيمارين جي تحقيق؛ ٽيراٽوجينڪ خطرن جي سڃاڻپ؛ انفرٽلٽي ۽ تعاون سان پيدائش؛ اسٽيم-سيل حياتيات؛ ريجنريٽو ميڊيسن؛ ۽ ٻارن جي جراحي ۾ ڪنجينيٽل ايناٽامي کي بهتر نموني سمجهي سگهجي ٿو. ان ڪري جديد ايمبريولاجي صرف ڳڀ جي شڪل بيان ڪرڻ وارو علم نه رهي آهي، پر اها [[جينيات]]، [[ماليڪيولي حياتيات]]، [[خلوي حياتيات]]، [[ارتقائي حياتيات]] ۽ ڪلينڪل ميڊيسن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندڙ هڪ اهم علمي ميدان بڻجي چڪي آهي. === قديم هندستاني روايت === قديم ڏکڻ ايشيائي طبي ۽ مذهبي ادب ۾ پڻ حمل، ڳڀ ۽ انساني پيدائش بابت مختلف تصور ملن ٿا. [[ايوَرويد]] جي روايت ۾ '''گرڀ شرير''' نالي موضوع هيٺ حمل، ڳڀ جي ٺهڻ ۽ ان جي واڌ بابت بحث ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Khedikar |first1=Sachin G. |last2=Jha |first2=Smita |last3=Kherde |first3=Shweta |last4=Bhoyar |first4=Yogesh |last5=Dhakulkar |first5=Apurva |title=Critical Appraisal of Embryological Concepts (Garbhasharir) Delineated in Ayurveda |journal=Journal of Research in Traditional Medicine |volume=2 |issue=2 |pages=45–50 |year=2016 |url=https://www.tmjournal.org/fulltext/140-1505237355.pdf }}</ref> [[سشروت سمھيتا]] ۽ ٻين سنسڪرت متنن ۾ حمل ۽ جنين جي واڌ بابت بيان موجود آهن. اهي بيان پنهنجي تاريخي ۽ طبي روايت جي پسمنظر ۾ اهم آهن، پر انهن کي جديد خلوي يا ماليڪيولي ايمبريولاجي جي اصطلاحن جو سڌو متبادل نه سمجهيو ويندو آهي. ٻڌ ڌرم جي ڪجهه قديم متنن ۾ پڻ رحم ۾ انساني ترقيءَ جا مرحلا بيان ٿيل آهن. ''گرڀاوڪرانتي سوترا'' نالي متن ۾ حمل ۽ ڳڀ جي شروعاتي تبديلين بابت تفصيل ملي ٿو.<ref>{{cite report |last=Kritzer |first=Robert |title=Tibetan Texts of Garbhāvakrāntisūtra: Differences and Borrowings |work=Annual Report of the International Research Institute for Advanced Buddhology at Soka University |issue=15 |pages=131–145 |year=2012 }}</ref> تاريخِ حياتيات جي جديد مطالعي ۾ اهڙين غير يورپي روايتن کي پڻ ڏولپمينٽل حياتيات جي فڪري تاريخ جي حصي طور تحقيق هيٺ آندو ويو آهي.<ref>{{cite journal |last=Wallingford |first=John B. |title=Aristotle, Buddhist scripture and embryology in ancient Mexico: building inclusion by re-thinking what counts as the history of developmental biology |journal=Development |volume=148 |issue=3 |year=2021 |article-number=dev192062 |doi=10.1242/dev.192062 |pmid=33526415 |pmc=7875486 }}</ref> === قديم يوناني روايت === {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} قديم يونان ۾ انساني ۽ حيواني پيدائش بابت منظم بحث [[هپوڪريٽس]]، [[ارسطو]] ۽ بعد ۾ [[گيلن]] جي لکڻين ۾ ملي ٿو. انهن جا ڪيترائي تصور جديد حياتيات جي لحاظ کان درست نه هئا، پر مشاهدي، جانورن جي ڀيٽ ۽ ترقيءَ کي مرحلن ۾ سمجهڻ جي ڪوشش سبب ايمبريولاجي جي تاريخ ۾ اهم رهيا. [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|کاٻو|[[ارسطو]] جانورن جي پيدائش ۽ ڳڀ جي ترقيءَ بابت منظم مشاهدا لکيا.]] [[ارسطو]] پنهنجي ڪتاب ''[[جاندارن جي نسل تي (ڪتاب)|جاندارن جي نسل تي]]'' ۾ ڪڪڙن ۽ ٻين جانورن جي ڳڀن جو مشاهدو ڪيو. هن ان خيال جي حمايت ڪئي تہ جاندار جي بناوت اڳواٽ مڪمل ننڍڙي صورت ۾ موجود هجڻ بدران ترقيءَ دوران آهستي آهستي ظاهر ٿئي ٿي. هي تصور بعد ۾ '''ايپي جينيسس''' جي تاريخ سان ڳنڍيو ويو.<ref>{{cite web |last=Lawrence |first=Cera R. |title=On the Generation of Animals, by Aristotle |url=https://embryo.asu.edu/pages/generation-animals-aristotle-0 |website=Embryo Project Encyclopedia |publisher=Arizona State University |access-date=29 September 2026 }}</ref> ارسطو اهو پڻ مشاهدو ڪيو تہ ڪڪڙ جي ڳڀ ۾ مختلف عضوا مختلف وقتن تي ظاهر ٿين ٿا. تنهن هوندي، سندس توليد بابت ڪيترائي جسماني ۽ فزيولوجيڪل تصور بعد واري تحقيق سان غلط ثابت ٿيا. [[گيلن]] انساني ۽ حيواني توليد بابت يوناني طبي روايت کي اڳتي وڌايو. سندس لکڻيون پوءِ سرياني، عربي ۽ لاطيني علمي روايتن ۾ منتقل ٿيون ۽ وچئين دور جي طب تي گهرو اثر ڇڏيائون.<ref>{{cite journal |last=Boylan |first=Michael |title=Galen |journal=Journal of the History of Biology |volume=19 |issue=1 |pages=47–77 |year=1986 |doi=10.1007/BF00346617 |pmid=11619615 }}</ref> == ايمبريولاجي جي تاريخ == {{Main|ايمبريولاجي جي تاريخ}} === نشاة ثانيه کان خوردبيني دور تائين === [[File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|thumb|ساڄو|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا رحم ۽ جنين بابت خاڪا، لڳ ڀڳ 1510–1512ع]] يورپي [[نشاة ثانيه]] دوران انساني تشريح ۽ جانورن جي ترقيءَ بابت سڌي مشاهدي ۾ واڌ ٿي. [[ليونارڊو دا ونچي]] انساني جنين، رحم ۽ پلاسينا جا تفصيلي خاڪا ٺاهيا. جيتوڻيڪ سندس ڪجهه تشريحي تفصيل غلط هئا، پر سندس تصويرون سڌي ايناٽامي واري مشاھدي جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="DeFelici">{{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |pmid=11061413 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }}</ref> [[اوليسي آلڊرووانڊي]] ۽ سندس شاگرد [[وولڪر ڪوئيٽر]] سورهين صديءَ ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي ترقيءَ جو ترتيبوار مشاهدو ڪيو. 1621ع ۾ [[هيرونيمس فيبريسيوس]] جي ڪم ۾ جانورن جي ڳڀ جي اوسر جون تفصيلي تصويرون شامل هيون. سترهين صديءَ ۾ خوردبيني جي ترقيءَ سان ايمبريولاجيءَ ۾ نئون دور شروع ٿيو. [[مارچيلو مالپيگي]] ڪڪڙ جي ڳڀ جو خوردبيني مطالعو ڪيو، جڏهن تہ [[انتوني فان ليووينهوڪ]] ۽ ٻين محققن [[اسپرم]] جو مشاهدو ڪيو. === پري فارميشن ۽ ايپي جينيسس === [[File:Preformation.GIF|thumb|کاٻو|1695ع ۾ [[نيڪولاس هارٽسوڪر]] سان منسوب اسپرم اندر فرضي ''هومَنڪولس'' جو خاڪو؛ پري فارميشن واري تاريخي تصور جي مشهور تصوير]] سترهين ۽ ارڙهين صديءَ ۾ ايمبريولاجي جو هڪ وڏو بحث '''[[پري فارميشنزم]]''' ۽ '''[[ايپي جينيسس]]''' جي وچ ۾ هو. پري فارميشن جي حامين جو خيال هو تہ مستقبل جو جاندار اڳ ئي آني يا اسپرم اندر انتهائي ننڍڙي صورت ۾ موجود هوندو آهي ۽ حمل دوران بنيادي طور صرف وڏو ٿيندو آهي. هن نظريي جا حامي وري ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايل هئا: ڪجهه مڪمل جاندار کي آني اندر موجود سمجهندا هئا، جڏهن تہ ڪجهه ان کي اسپرم سان ڳنڍيندا هئا. ان جي ابتڙ '''ايپي جينيسس''' موجب نيون بناوتون ترقيءَ دوران مرحليوار وجود ۾ اچن ٿيون. [[وليم هاروي]] سترهين صديءَ ۾ مرحليوار ترقيءَ جي خيال کي اڳتي وڌايو. ارڙهين صديءَ ۾ [[ڪاسپر فريڊرڪ وولف]] پنهنجي 1759ع واري '''Theoria Generationis''' '''ٿيئوريا جينيريشنِس''' ۾ پري فارميشن خلاف مشاهدي تي ٻڌل دليل ڏنا ۽ ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عضوا ترقيءَ دوران آهستي آهستي ٺهن ٿا. ان کان پوءِ [[خلوي نظريو|خلوي نظرئي]]، فرٽلائيزيشن ۽ خليي جي ورھاست بابت اڻويهين صديءَ جي دريافتن پري فارميشن جي پراڻي صورت کي سائنسي طور ختم ڪري ڇڏيو. === جراثيمي تهن جي دريافت === [[ڪرسچن هينرڪ پانڊر]] 1817ع ۾ ڪڪڙ جي ڳڀ جي مطالعي دوران ڳڀ جي تھن بابت اهم مشاهدا شايع ڪيا. [[ڪارل ارنسٽ فان بيئر]] انهن تحقيقن کي اڳتي وڌايو ۽ ايمبريولاجي کي هڪ منظم [[تقابلي سائنس]] جي صورت ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[فان بيئر]] 1827ع ۾ مماليه جانورن جو [[آنو]] بيان ڪيو ۽ پنهنجي تحقيق ۾ مختلف جانورن جي شروعاتي اسرندڙ ترتيبن جي ڀيٽ ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Karl Ernst von Baer |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Karl-Ernst-von-Baer |access-date=29 September 2026 }}</ref> بعد ۾ [[رابرٽ ريماڪ]] خلوي نظرئي کي [[جراثيم جي تھن وارو نظريو|جراثيم جي تھن وارو نظريي]] سان ڳنڍيندي ڏيکاريو تہ ڳڀ جي تھن وارن خلين مان ٺهن ٿا ۽ انهن مان مختلف بافتون يا تاندوري (tissues) پيدا ٿين ٿيون. === فان بيئر جا اصول === فان بيئر جي تقابلي ايمبريولاجي مان نڪتل تاريخي اصولن جو خلاصو هن ريت ڏنو ويندو آهي: # ڪنهن وڏي جانور گروهه جون عام خاصيتون، خاص يا مخصوص خاصيتن کان اڳ ظاهر ٿين ٿيون؛ # وڌيڪ مخصوص بناوتون وڌيڪ عام اسرندڙ ترتيبن مان ظاهر ٿين ٿيون؛ # هڪ اعليٰ جانور جو ڳڀ ڪنهن ٻئي موجوده هيٺين جانور جي بالغ صورت مان لفظي طور نٿو گذري؛ # مختلف جاندارن جا شروعاتي ڳڀ هڪ ٻئي سان بالغ جاندارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مشابهت رکي سگهن ٿا. اهي اصول بعد واري '''ريڪيپيٽيوليشن''' جي سخت صورت کان اهم نموني مختلف هئا. === ارتقا ۽ ايمبريولاجي === [[چارلس ڊارون]] تقابلي ايمبريولاجي کي [[ارتقا]] ۽ گڏيل نسب جي ثبوتن مان هڪ طور استعمال ڪيو. مختلف نسلن جي ڳڀن ۾ مشترڪ اسرندڙ ساختن کي هن گڏيل ارتقائي تاريخ سان ڳنڍيو. [[ارنسٽ هيڪل]] بعد ۾ مشهور نظريو پيش ڪيو جنهن کي عام طور : '''آنٽوجِني ريڪيپيچيوليٽس فائيلوجِني''' (ontogeny recapitulates phylogeny) يا '''فرد جي حياتياتي اوسر ورجائيندڙ نسلي ارتقا''' سان بيان ڪيو ويندو آهي، يعني هڪ جاندار جي انفرادي ترقي سندس نسل جي ارتقائي تاريخ کي مختصر نموني ورجائي ٿي. '''[[هيڪل جو سخت ريڪيپيٽيوليشن نظريو]]''' جديد [[اسرندڙ حياتيات]] ۾ قبول ٿيل ناهي. جديد علم موجب ڳڀ جي اوسر ارتقائي تاريخ جي بالغ مرحلن کي لفظي طور ٻيهر نٿو ورجائي. البت گڏيل نسب سبب '''هومولوگس ڊولپمينٽل اسٽرڪچرز''' ('''گڏيل ارتقائي اصل رکندڙ ترقياتي بناوتون''')، جين ۽ اشاراتي رستا مختلف نسلن ۾ محفوظ رهي سگهن ٿا. === تجرباتي ايمبريولاجي === اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين ايمبريولاجي گهڻو ڪري [[بياني سائنس]] هئي. پوءِ محققن ڳڀ وارن خلين کي الڳ ڪرڻ، منتقل ڪرڻ، تباهه ڪرڻ يا ٻي جاءِ تي لڳائڻ جهڙا تجربا شروع ڪيا. [[ولھيلم روڪس]]، [[هانس ڊريش]]، [[هانس اسپيمن]] ۽ ٻين محققن تجرباتي ايمبريولاجي کي اڳتي وڌايو. ڊريش جي سامونڊي ڪنڊيدار جاندارن واري تجربن مان معلوم ٿيو تہ شروعاتي ڳڀ جا جدا ٿيل خليا ڪجهه حالتن ۾ مڪمل، پر ننڍا، لاروا ٺاهي سگهن ٿا. اهڙن نتيجن [[سخت موزائڪي اوسر وارو نظريو|سخت موزائڪي اوسر واري نظرئي]] کي چئلينج ڪيو. === اسپيمن–مينگولڊ آرگنائيزر === [[File:Spemann e Mangold (1924).jpg|thumb|ساڄو|[[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] جي 1924ع واري آرگنائيزر تجربي جو خاڪو، جنهن ۾ آرگنائيزر بافت جي منتقلي کان پوءِ ٻئي جنيني محور جي ٺهڻ ڏيکاري وئي آهي.]] 1924ع ۾ [[هانس اسپيمن]] ۽ [[هيلڊا مينگولڊ]] هڪ مشهور '''بافت منتقليءَ وارو تجربو''' شايع ڪيو. هن تجربي ۾ [[ايمفيبيا|ايمفيبين]] ڳڀ جي '''بلاسٽوپور جي پُٺئين ڪناري''' کي ٻئي ڳڀ ۾ منتقل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ هڪ اضافي '''جنيني محور''' ٺهي سگهيو. هن تجربي مان '''جنيني تحريڪ''' (ايمبريونڪ انڊڪشن) ۽ '''آرگنائيزر''' جي تصورن کي مضبوط تجرباتي بنياد مليو. آرگنائيزر مان مراد ڳڀ جو اهڙو علائقو آهي، جيڪو ڀرپاسي جي خلين ۽ بافتن جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سندن ترقياتي رخ متعين ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اسپيمن کي 1935ع ۾ جنيني ترقيءَ تي آرگنائيزر جي اثر بابت تحقيق تي [[فزيالاجي يا طب جو نوبل انعام]] ڏنو ويو.<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1935 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1935/summary/ |publisher=Nobel Prize Outreach |access-date=29 September 2026 }}</ref> مينگولڊ 1924ع ۾ هڪ حادثي ۾ فوت ٿي وئي هئي، تنهنڪري 1935ع ۾ نوبل انعام ڏيڻ وقت هوءَ حيات نہ هئي. === جينيات ۽ ايمبريولاجي جو ميلاپ === ويهين صديءَ ۾ [[جينيات]] ۽ '''ايمبريولاجي''' آهستي آهستي هڪٻئي سان ڳنڍجڻ لڳا. [[ٿامس هنٽ مورگن]] ۽ سندس ساٿين جي '''ڊروسوفيلا''' تي ڪيل تحقيق '''ڪروموسومي نظريي''' ۽ '''جينن جي نقشه بندي''' کي مضبوط سائنسي بنياد فراهم ڪيو. [[ڊي اين اي]] جي بناوت، '''جينن جي ضابطي''' ۽ [[ماليڪيولي حياتيات]] جي ترقيءَ کان پوءِ محققن اهو معلوم ڪرڻ شروع ڪيو تہ ڪهڙا '''جين''' مخصوص '''ترقياتي عملن''' کي ڪنٽرول ڪن ٿا. خاص طور [[هاڪس جين|هاڪس جينن]]، '''مورفوجنز''' ۽ '''خلوي اشاراتي رستن''' جي تحقيق مان معلوم ٿيو تہ جسم جي '''بناوتي ترتيب''' ۽ '''عضون جي ٺهڻ''' جا عمل انتهائي منظم '''جينياتي ضابطي وارن ڄارن''' جي ذريعي ڪنٽرول ٿين ٿا. == ترقياتي حياتيات جو ظهور == ويهين صديءَ جي وچ کان پوءِ '''ايمبريولاجي''' جي روايتي دائري کان وڌيڪ وسيع اصطلاح '''[[ترقياتي حياتيات]]''' استعمال ٿيڻ لڳو. ترقياتي حياتيات رڳو ڳڀ جي ظاهري بناوت ۽ ان ۾ ٿيندڙ تبديلين جي مطالعي تائين محدود نه آهي، پر اها جينن جي اظهار، خلين جي تخصيص، خلين جي لڏپلاڻ، پروگرام ڪيل خلوي موت، خلوي سگنلنگ، مورفوجنز، بافتن جي باهمي لاڳاپن، اسٽيم سيلز، ٻيهر واڌ يا بحالي ۽ ارتقائي ترقي جهڙن عملن جو پڻ مطالعو ڪري ٿي. ڊي اين اي، ريڪومبيننٽ ڊي اين اي، جين ڪلوننگ، فلوريسنس مائڪرو اسڪوپي، جين ناڪ آئوٽ، جينوم سيڪوئنسنگ، سنگل-سيل سيڪوئنسنگ ۽ جديد اميجنگ ٽيڪنالاجين جي ترقيءَ سان ترقياتي حياتيات جو دائرو وڌيڪ وسيع ٿيو آهي. انهن طريقن جي مدد سان جاندارن جي واڌ ويجهه ۽ عضون جي ٺهڻ دوران ٿيندڙ عملن کي خلوي، جينياتي ۽ ماليڪيولي سطح تي سمجهڻ ممڪن بڻيو آهي. == ارتقائي ترقياتي حياتيات == {{Main|ارتقائي ترقياتي حياتيات}} '''ارتقائي ترقياتي حياتيات''' يا '''ايوو-ڊيوو''' ارتقا ۽ ترقياتي حياتيات جي وچ ۾ لاڳاپن جو مطالعو ڪندڙ شعبو آهي. هن شعبي جو بنيادي سوال اهو آهي تہ جاندارن جي جسماني بناوتن ۾ ارتقائي تبديليون ترقياتي جينن ۽ ضابطي واري جيني نيٽ ورڪن ۾ ٿيندڙ تبديلين جي نتيجي ۾ ڪيئن پيدا ٿين ٿيون. [[File:Hoxgenesoffruitfly.svg|thumb|کاٻو|فروٽ فلائي ۾ [[هاڪس جين|هاڪس جينن]] ۽ جسماني علائقن جو تعلق]] تحقيق مان معلوم ٿيو آهي تہ هڪٻئي کان تمام مختلف نظر ايندڙ جانورن ۾ پڻ ڪيترائي اهم ترقياتي جين ۽ سگنلنگ جا رستا هڪجهڙي ارتقائي اصل وارا آهن. مثال طور [[هاڪس جين]] جانورن جي جسماني محور تي مختلف حصن جي سڃاڻپ ۽ ترتيب مقرر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا اهڙي ماليڪيولي تحفظ جي دريافت جديد حياتيات ۾ ان پراڻي تصور جي جاءِ ورتي آهي، جنهن موجب هڪ ڳڀ پنهنجي واڌ ويجهه دوران ارتقائي تاريخ ۾ آيل بالغ جانورن جي سلسلي کي لفظي طور ورجائي ٿو. == اصطلاحن جي وضاحت == {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#294C60;color:white;padding:8px;font-size:110%;" | '''ايمبريولاجي جا بنيادي اصطلاح''' |- ! style="background:#356B7D;color:white;" | اصطلاح ! style="background:#397D75;color:white;" | مختصر وضاحت |- | '''گيميٽ''' | توليدي خليو؛ اسپرم يا آنو |- | '''فرٽلائيزيشن''' | اسپرم ۽ آني جي ميلاپ جو عمل |- | '''زائگوٽ''' | فرٽلائيزيشن کان پوءِ ٺهندڙ پهريون ڊپلائيڊ خليو |- | '''ڪليويج''' | زائگوٽ جون تيز مائٽوٽڪ ورهاستون، جن ۾ مجموعي سائٽوپلازمي مادّي ۾ نمايان واڌ نٿي ٿئي |- | '''مورولا''' | ڪليويج کان پوءِ ٺهندڙ خلين جو ڳتيل مجموعو |- | '''بلاسٽوسسٽ''' | مماليه جانورن ۾ امپلانٽيشن کان اڳ ٺهندڙ مخصوص ڳڀي بناوت |- | '''امپلانٽيشن''' | بلاسٽوسسٽ جو رحم جي اندروني تهه سان ڳنڍجڻ ۽ ان ۾ داخل ٿيڻ جو عمل |- | '''گيسٽروليشن''' | اهو ترقياتي عمل، جنهن ۾ بنيادي جراثيمي تهه منظم ٿين ٿا |- | '''ايڪٽوڊرم''' | ٻاهريون جراثيمي تهه؛ ٻين بناوتن سان گڏ اعصابي سرشتي ۽ ايپيڊرمس جو بنيادي اصل |- | '''ميسوڊرم''' | وچيون جراثيمي تهه؛ عضلن، هڏن، رت ۽ ڪيترين ٻين بناوتن جي ترقيءَ ۾ حصو وٺي ٿو |- | '''اينڊوڊرم''' | اندريون جراثيمي تهه؛ هاضمي ۽ تنفسي نالين جي ايپيٿيليل استر سميت ڪيترين بناوتن جو بنيادي اصل |- | '''آرگينو جينيسس''' | ڳڀي بافتن مان عضون جي ٺهڻ جو عمل |- | '''ٽيراٽوجن''' | اهڙو عامل، جيڪو مخصوص حالتن ۾ ڄمڻ کان اڳ واري ترقيءَ کي نقصان پهچائي سگهي ٿو |- | '''ڳڀ''' | انساني ترقيءَ جو شروعاتي ڳڀي مرحلو |- | '''جنين''' | ڳڀي دور کان پوءِ ڄمڻ تائين ترقي ڪندڙ انسان |} == تصويري گيلري == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Blastulation.png|مورولا کان بلاسٽولا تائين شروعاتي ترقي File:Gastrulation.png|گيسٽروليشن ۽ بنيادي جراثيمي تهن جي ٺهڻ File:HumanEmbryogenesis.svg|انساني ايمبريوجينيسس جا مرحلا File:Leonardo da Vinci - Studies of the foetus in the womb.jpg|[[ليونارڊو دا ونچي]] جا جنين بابت تاريخي خاڪا File:Preformation.GIF|پري فارميشن جي تاريخي ''هومَنڪولس'' واري تصوير File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]''، ترقياتي جينيات جو هڪ اهم نمونياتي جاندار </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=25em}} * [[انساني ڳڀ جي ترقي]] * [[ڳڀ]] * [[جنين]] * [[ڀاڻجڻ]] * [[زائگوٽ]] * [[مورولا]] * [[بلاسٽوسسٽ]] * [[گيسٽروليشن]] * [[جراثيمي تهه]] * [[آرگينو جينيسس]] * [[ترقياتي حياتيات]] * [[ارتقائي ترقياتي حياتيات]] * [[ٽيراٽالاجي]] * [[پيدائشي خرابي]] * [[پيدائش کان اڳ تشخيص]] * [[اسٽيم سيل]] * [[هاڪس جين]] * [[مورفوجن]] * [[ان ويٽرو فرٽيلائيزيشن]] {{colend}} == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |last2=Barresi |first2=Michael J. F. |title=Developmental Biology |edition=12th |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9781605358222 }} * {{cite book |last1=Wolpert |first1=Lewis |last2=Tickle |first2=Cheryll |last3=Martinez Arias |first3=Alfonso |title=Principles of Development |publisher=Oxford University Press |year=2015 |edition=5th |isbn=9780199678143 }} * {{cite book |last=Needham |first=Joseph |title=A History of Embryology |publisher=Cambridge University Press |year=1959 }} * {{cite journal |last1=De Felici |first1=Massimo |last2=Siracusa |first2=Gregorio |title=The rise of embryology in Italy: from the Renaissance to the early 20th century |journal=International Journal of Developmental Biology |volume=44 |issue=6 |pages=515–521 |year=2000 |doi=10.1387/ijdb.11061413 }} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://embryo.asu.edu/ Embryo Project Encyclopedia] — ايريزونا اسٽيٽ يونيورسٽي * [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/ NCBI Bookshelf] — حياتيات ۽ طب جا علمي ڪتاب * [https://www.who.int/health-topics/congenital-anomalies عالمي صحت تنظيم — پيدائشي خرابيون] {{Commons category|Embryology}} [[زمرو:ايمبريولاجي]] [[زمرو:ترقياتي حياتيات]] [[زمرو:حياتيات]] [[زمرو:حيوانيات]] [[زمرو:پيدائشي خرابيون]] nzsl6z46wd7v62pgn1lnewlkeune5cs 0 58043 415775 252890 2026-09-29T17:58:57Z Intisar Ali 8681 415775 wikitext text/x-wiki '''حرب'''{{ٻيا نالا|عربي=حَرْب|انگريزي=War}} عربي ٻوليءَ ۾ [[جنگ]]، هٿياربند ٽڪراءَ يا ويڙهه لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. عام اصطلاحي معنيٰ ۾ جنگ ٻن يا وڌيڪ رياستن، سياسي قوتن، قبيلن، تنظيمن يا منظم هٿياربند ڌرين جي وچ ۾ اهڙو ٽڪراءُ آهي، جنهن ۾ پنهنجي سياسي، علائقائي، فوجي يا ٻين مقصدن حاصل ڪرڻ لاءِ منظم هٿياربند طاقت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جنگ جي نوعيت، مقصد ۽ طريقا مختلف دورن ۽ سماجن ۾ مختلف رهيا آهن. فوجي مفڪر [[ڪارل فون ڪلاوزوٽز]] جنگ کي سياست سان ڳنڍيندي ان کي سياسي لاڳاپن جو اهڙو تسلسل قرار ڏنو، جنهن ۾ مختلف وسيلا استعمال ٿين ٿا.<ref>Clausewitz, Carl von (1976), ''On War'', Princeton University Press, p. 87.</ref> جديد اصطلاح ۾ جنگ رڳو ٻن رياستن جي وچ ۾ روايتي فوجي ويڙهه تائين محدود ناهي؛ [[گهرو ويڙهه]]، [[پراڪسي جنگ]]، [[غير روايتي جنگ]]، [[گوريلا جنگ]] ۽ ٻين منظم هٿياربند تڪرارن کي پڻ ان وسيع موضوع هيٺ بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي فڪر ۾ ''حرب''، ''قتال'' ۽ ''جهاد'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن. ''حرب'' عام طور جنگ يا هٿياربند تڪرار لاءِ عربي لفظ آهي، ''قتال'' وڙهڻ يا جنگي مقابلي جي عمل لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته ''جهاد'' جو لغوي بنياد ڪوشش ۽ جدوجهد سان لاڳاپيل آهي ۽ اسلامي متنن ۾ ان جو استعمال هٿياربند ويڙهه کان وڌيڪ وسيع معنائن ۾ پڻ ملي ٿو. مختلف اسلامي فقيهن، مفسرن ۽ جديد عالمن انهن اصطلاحن جي دائري ۽ پاڻ ۾ لاڳاپي بابت تفصيلي بحث ڪيو آهي. == لغوي معنيٰ == عربيءَ ۾ '''حَرْب''' مؤنث اسم آهي ۽ ان جو جمع '''حُرُوب''' اچي ٿو. ڪلاسيڪي عربي لغتن ۾ ان جي معنائن ۾ جنگ، ويڙهه ۽ ڪنهن ماڻهوءَ کان سندس مال يا وسيلا کسجي وڃڻ جهڙا مفهوم پڻ بيان ٿيل آهن. ان سان لاڳاپيل عربي مادو '''ح ر ب''' مختلف صرفي صورتن ۾ وڙهڻ، جنگ ڪرڻ يا محروم ٿيڻ جهڙيون معنائون ڏئي ٿو. دنيا جي ڪيترن قديم سماجن وانگر قبل از اسلام عرب ۾ پڻ قبيلائي ويڙهون، انتقامي لڙايون ۽ مال يا وسيلن لاءِ حملا ٿيندا هئا. عربن جي تاريخي ۽ ادبي روايت ۾ ڪيترين مشهور قبيلائي لڙاين ۽ واقعن کي '''[[ايام العرب]]''' جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي. انهن واقعن بابت شاعري ۽ زباني روايت قبل از اسلام عرب جي سياسي، قبيلائي ۽ سماجي تاريخ جو اهم ذريعو رهي آهي. مولانا [[ابوالڪلام آزاد]] جي تشريح موجب، عربن وٽ جنگ جون اهڙيون صورتون پڻ عام هيون، جن جو مقصد ڦرمار، انتقام يا قبيلائي دشمني هوندو هو، ۽ اسلام انهن روايتن جي مقابلي ۾ جنگ ۽ هٿياربند جدوجهد کي اخلاقي ۽ قانوني پابندين سان ڳنڍيو.<ref name="ابوالڪلام آزاد"> ڪتاب جو نالو: صدين جون صدائون (انساني سعادتن ۽ ان جي داخلي ۽ خارجي زندگيءَ جي حسناڪين جو ڏاهپ، حڪمت ۽ اسلامي فڪر جي روشنيءَ ۾ مطالعو)؛ ليکڪ: امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار: عبدالرزاق ڊکڻ؛ ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن: 2020ع؛ سنڌ سلامت ڪتاب گهر، books.sindhsalamat.com</ref> لفظ ''حرب'' انهن معنائن سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي: {{quote| حرب خشمگين شدن، تحريب بر غالا نيدن و خشم گرفتن، و بخشم آوردن و تيز کردن سنان را، حربيھ الرجل مالُه الذي يعيش به، حربُ گرفتن مال کسي و بي چيز ماندن. وقد حرب مالُه اي سلبه فهو محروب و حريب واحربته اي دللته عليٰ ما يغنمُه من عدو. ”حرب جي معنيٰ ڪاوڙجڻ آهي ۽ تحريب جي معنيٰ ڀڙڪائڻ، ڪاوڙ ڪرڻ، ڪاوڙ ڏيارڻ ۽ نيزو تيز ڪرڻ آهي. حربيھ ان مال کي چوندا آهن جنهن تي ماڻهو زندگي گذاري ٿو. حرب جو اطلاق ڪنهن جو مال وٺڻ ۽ ڪنگال رهجي وڃڻ تي به ٿئي ٿو. چيو وڃي ٿو ته ”حُرِب ماله“ يعني هن جو مال کسيو ويو. ڦريل شخص کي ‘محروب’ ۽ ‘حريب’ چوندا آهن. چئبو آهي ته ”احربتُه“ يعني مان ڪنهن کي دشمن جي مال متاع جو ڏس ڏنو.|<ref name="ابوالڪلام آزاد" />}} == جنگ جا قسم == جنگ کي ڌرين، مقصدن، استعمال ٿيندڙ هٿيارن ۽ جنگي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * '''[[روايتي جنگ]]''' ــ ٻن يا وڌيڪ منظم فوجي قوتن جي وچ ۾ روايتي هٿيارن سان ٿيندڙ جنگ. * '''[[گهرو ويڙهه]]''' ــ هڪ ئي ملڪ يا سياسي وحدت جي اندر منظم ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ هٿياربند ٽڪراءُ. * '''[[پراڪسي جنگ]]''' ــ اهڙو تڪرار جنهن ۾ ٻاهرين قوتون سڌي جنگ بدران ٻين رياستن يا هٿياربند گروهن جي مدد وسيلي پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن. * '''[[غير روايتي جنگ]]''' ــ اهڙي جنگ جنهن ۾ روايتي فوجي مقابلي بدران گوريلا ڪاررواين، مزاحمتي تحريڪن يا ٻين غير روايتي طريقن جو استعمال ٿئي. * '''[[گوريلا جنگ]]''' ــ عام طور ننڍين ۽ وڌيڪ متحرڪ هٿياربند ٽولين طرفان وڏي فوجي قوت خلاف حملي، گهات ۽ تيز نقل وحرڪت تي ٻڌل جنگ. * '''[[حياتياتي جنگ]]''' ــ اهڙي جنگ جنهن ۾ حياتياتي عاملن يا زهريلي حياتياتي مادن کي هٿيار طور استعمال ڪيو وڃي. * '''[[ڪيميائي جنگ]]''' ــ جنگ ۾ زهريلي ڪيميائي مادن يا ڪيميائي هٿيارن جو استعمال. * '''[[ايٽمي جنگ]]''' ــ اهڙو هٿياربند تڪرار جنهن ۾ [[ايٽمي هٿيار]] استعمال ٿين. * '''[[سائبر جنگ]]''' ــ ڪمپيوٽر نظامن، مواصلاتي نيٽ ورڪن يا اهم ڊجيٽل ڍانچي خلاف رياستي يا منظم سائبر ڪارروايون. * '''[[معلوماتي جنگ]]''' ــ معلومات، مواصلات، نفسياتي مهمن ۽ معلوماتي نظامن کي تڪرار جي اوزار طور استعمال ڪرڻ. * '''[[مڪمل جنگ]]''' ــ اهڙي وڏي پيماني جي جنگ جنهن ۾ رياست جا فوجي، معاشي، صنعتي ۽ انساني وسيلا وڏي سطح تي جنگي مقصدن لاءِ متحرڪ ڪيا وڃن. اسلامي فقهي ادب ۾ هٿياربند تڪرار بابت الڳ قانوني درجا ۽ اصطلاح پڻ ملن ٿا، ۽ جنگ جي جواز، اعلان، جنگي ڌرين، غير جنگجو ماڻهن، قيدين، معاهدن ۽ جنگ جي خاتمي بابت تفصيلي فقهي بحث موجود آهي. == جنگ جو تاريخي پسمنظر == جنگ انساني تاريخ جي قديم ترين منظم سرگرمين مان هڪ رهي آهي. آثار قديمه مان قبل از تاريخ دور ۾ به اجتماعي تشدد جا ثبوت مليا آهن، جڏهن ته منظم رياستن جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ فوج، قلعي بندي، هٿيارن ۽ منظم فوجي مهمن جو دائرو وڌندو ويو. بارود، جديد صنعت، ريلوي، جهازن، هوائي طاقت ۽ جديد مواصلاتي نظامن جي ترقي جنگ جي نوعيت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. قديم دنيا ۾ شهر رياستن، بادشاهتن ۽ سلطنتن جي وچ ۾ جنگيون ٿينديون رهيون. وچئين دور ۾ سلطنتي، علائقائي، خانداني ۽ مذهبي جنگيون نمايان رهيون. جديد دور ۾ قومي رياستن جي قيام، صنعتڪاري ۽ جديد هٿيارن جنگ کي وڌيڪ منظم ۽ وڏي پيماني تي تباهه ڪندڙ بڻايو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جديد تاريخ جي سڀ کان وسيع جنگين مان هيون، جن ۾ فوجين سان گڏ وڏي تعداد ۾ شهري آبادي پڻ متاثر ٿي. عربستان ۾ اسلام کان اڳ قبيلائي سماج سبب قبيلن جي وچ ۾ خونريزي، انتقام ۽ وسيلن بابت تڪرار ڊگهي عرصي تائين جاري رهي سگهندا هئا. [[بسوس جي جنگ]] ۽ [[داحس ۽ غبراءَ جي جنگ]] جهڙا واقعا قبل از اسلام عرب جي مشهور قبيلائي جنگين ۾ شمار ٿين ٿا. اسلام جي ظهور کان پوءِ مديني ۾ قائم ٿيندڙ مسلمان جماعت کي پڻ هٿياربند تڪرارن کي منهن ڏيڻو پيو، جن مان [[غزوه بدر]]، [[غزوه احد]]، [[غزوه خندق]] ۽ ٻين واقعن جو ذڪر اسلامي تاريخ ۽ سيرت جي ماخذن ۾ ملي ٿو. == جنگ جا سبب == جنگ لاءِ ڪو هڪ عالمي سبب مقرر نٿو ڪري سگهجي. مختلف دورن ۾ جنگين جا سبب سياسي اقتدار، علائقي، وسيلن، سلامتي، واپار، قومي يا قبيلائي مقابلي، نظرياتي اختلافن ۽ ٻين حالتن سان لاڳاپيل رهيا آهن. جنگ بابت سياسي، معاشي، نفسياتي، سماجياتي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. سياسي حقيقت پسنديءَ سان لاڳاپيل ڪيترن نظرين ۾ رياستن جي سلامتي، طاقت ۽ بين الاقوامي نظام ۾ سندن حيثيت کي جنگ جي اهم عنصرن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. معاشي تشريحون وسيلن، مارڪيٽن ۽ اقتصادي مفادن جي مقابلي تي زور ڏين ٿيون، جڏهن ته نفسياتي ۽ سماجياتي نظريا گروهي سڃاڻپ، خوف، دشمني، سياسي تنظيم ۽ سماجي حالتن جهڙن عنصرن جو جائزو وٺن ٿا. اسلامي ماخذن ۾ جنگ جي اجازت ۽ ان جون حدون قرآن، حديث، سيرت ۽ فقهي روايت ۾ بحث هيٺ آيون آهن. قرآن ۾ هڪ طرف جنگ ۽ قتال بابت حڪم موجود آهن، ته ٻئي طرف زيادتيءَ کان روڪڻ، معاهدن جي پاسداري ۽ امن ڏانهن لاڙو ٿيڻ بابت پڻ هدايتون ملن ٿيون: {{quote|وَ قَاتِلُوۡا فِیۡ سَبِیۡلِ اللّٰہِ الَّذِیۡنَ یُقَاتِلُوۡنَکُمۡ وَ لَا تَعۡتَدُوۡا ؕ اِنَّ اللّٰہَ لَا یُحِبُّ الۡمُعۡتَدِیۡنَ ﴿190﴾ <br>”۽ الله جي واٽ ۾ انهن سان وڙهو جيڪي اوهان سان وڙهن ٿا، پر حد کان نه لنگهو؛ بيشڪ الله حد کان لنگهندڙن کي پسند نٿو ڪري.“|[[سورة البقرة]]: 190}} {{quote|وَ اِنۡ جَنَحُوۡا لِلسَّلۡمِ فَاجۡنَحۡ لَہَا وَ تَوَکَّلۡ عَلَی اللّٰہِ ؕ اِنَّہٗ ہُوَ السَّمِیۡعُ الۡعَلِیۡمُ ﴿61﴾ <br>”۽ جيڪڏهن اهي صلح ڏانهن مائل ٿين ته تون به ان ڏانهن مائل ٿيءُ ۽ الله تي ڀروسو ڪر.“|[[سورة الأنفال]]: 61}} == جنگي تنظيم ۽ حڪمت عملي == منظم جنگ ۾ عام طور زميني [[فوج]]، [[بحري فوج]] ۽ [[هوائي فوج]] جهڙيون قوتون حصو وٺن ٿيون. جديد جنگ ۾ انهن سان گڏ انٽيليجنس، مواصلات، رسد، طبي خدمتون، سائبر نظام ۽ ٻين ادارن جو پڻ اهم ڪردار هوندو آهي. فوجي منصوبابندي کي عام طور ٻن وڏن سطحن تي سمجهيو ويندو آهي: * '''حڪمت عملي''' ــ جنگ يا فوجي مهم جا وسيع ۽ ڊگهي مدي وارا مقصد ۽ انهن کي حاصل ڪرڻ جو مجموعي منصوبو. * '''جنگي تدبير''' ــ مخصوص جنگي ميدان، معرڪي يا فوجي ڪارروائيءَ ۾ قوتن جي عملي استعمال جو طريقو. جنگي ڪارروايون زمين، سمنڊ، هوا ۽ جديد دور ۾ خلائي ۽ سائبر ميدانن ۾ پڻ ٿي سگهن ٿيون. جاگرافي، موسم، رسد، ٽيڪنالاجي، فوجي تربيت ۽ معلومات جنگ جي نتيجن تي اهم اثر وجهن ٿا. == جنگ جا اثر == جنگ جا اثر رڳو جنگي ميدان تائين محدود نه هوندا آهن. جنگ فوجين، عام شهرين، معيشت، صحت، ماحول، تعليم، بنيادي ڍانچي ۽ سماجي نظام تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏي سگهي ٿي. === انساني اثر === جنگ ۾ فوجي جاني نقصان کان علاوه شهري آبادي پڻ قتل، زخمن، بيمارين، خوراڪ جي کوٽ، بي گهر ٿيڻ ۽ لڏپلاڻ کان متاثر ٿي سگهي ٿي. جديد هٿياربند تڪرارن ۾ اسپتالن، پاڻي، بجلي، مواصلات ۽ ٻين بنيادي خدمتن جي تباهي انساني نقصان کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي. جنگ کان بچي ويل فوجي ۽ شهري جسماني زخمن سان گڏ نفسياتي صدمي ۽ ٻين ذهني اثرن کي پڻ منهن ڏئي سگهن ٿا. === معاشي اثر === جنگ دوران حڪومتن جا فوجي خرچ وڌي سگهن ٿا ۽ معيشت جو وڏو حصو جنگي ضرورتن ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو. ڊگهي جنگ صنعت، واپار، زراعت، مواصلات ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي. جنگ کان پوءِ تباهه ٿيل علائقن جي بحاليءَ لاءِ وڏي مالي ۽ انساني سرمائي جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. === سماجي اثر === جنگ آباديءَ جي بي دخلي، پناهگيرن جي واڌ، خاندانن جي ورهاڱي ۽ سماجي ادارن جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي عرصي وارا تڪرار نسلن تائين سياسي ۽ سماجي اثر ڇڏي سگهن ٿا. == جنگ ۽ اخلاق == جنگ جي اخلاقي حيثيت قديم زماني کان فلسفي، مذهب ۽ قانون جو اهم موضوع رهي آهي. مختلف مذهبي ۽ فلسفيانه روايتن ۾ بحث ڪيو ويو آهي ته ڪهڙين حالتن ۾ هٿياربند طاقت جو استعمال جائز ٿي سگهي ٿو ۽ جنگ دوران ڪهڙيون حدون لازمي آهن. اسلامي روايت ۾ پڻ جنگ بابت اخلاقي ۽ قانوني ضابطا بيان ڪيا ويا آهن. قرآن ۾ جنگ دوران حد کان لنگهڻ کان منع ڪئي وئي آهي، جڏهن ته حديث ۽ فقهي روايت ۾ عورتن، ٻارن ۽ ٻين غير جنگجو ماڻهن، قيدين، معاهدن ۽ دشمن جي ملڪيت بابت مختلف ضابطا بيان ٿيل آهن. انهن ضابطن جي تشريح ۽ عملي دائري بابت اسلامي فقهي مڪتبن ۾ تفصيلي بحث موجود آهي. حديثي روايتن ۾ [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] سان عورتن ۽ ٻارن کي قتل ڪرڻ جي ممانعت، لاشن جي بي حرمتيءَ کان روڪڻ ۽ عهد ٽوڙڻ جي مذمت منسوب آهي. انهن روايتن اسلامي قانونِ جنگ جي بعد واري فقهي تشڪيل تي اثر وڌو. جديد دور ۾ جنگ جي طريقي ۽ جنگ ۾ شامل ماڻهن جي تحفظ بابت [[بين الاقوامي انساني قانون]] ترقي ڪئي آهي. [[جنيوا ڪنوينشن|جنيوا ڪنوينشنن]] سميت مختلف بين الاقوامي معاهدن ۾ زخمين، جنگي قيدين ۽ شهري آباديءَ جي تحفظ لاءِ قانوني اصول مقرر ڪيا ويا آهن. == جنگ جي پڄاڻي == جنگ مختلف طريقن سان ختم ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[جنگبندي]]، امن معاهدو، ڌرين جي سياسي ٺاهه، فوجي واپسي، هڪ ڌر جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڪنهن ڌر جي فوجي شڪست. ڪڏهن جنگي ڪارروايون رسمي امن معاهدي کانسواءِ پڻ آهستي آهستي ختم ٿي سگهن ٿيون. امن ڳالهين دوران سرحدن، قيدين، قبضي هيٺ آيل علائقن، سلامتي، معاوضي ۽ مستقبل جي سياسي لاڳاپن بابت فيصلا ٿي سگهن ٿا. اسلامي تاريخ ۽ فقهي ادب ۾ پڻ '''صلح'''، '''عهد'''، '''امان''' ۽ ٻين تصورن وسيلي جنگ جي روڪ، معاهدن ۽ مخالف ڌر سان لاڳاپن بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ==قرآن سان آيل نظرياتي تبديلي== اها ئي قوم، اهو ئي لٽريچر ۽ اها ئي ٻولي هئي، جنهن ۾ قرآن مجيد نازل ٿيو. قرآن مجيد عقيدن، عملن، اخلاق، اُٿي ويٺي ۽ چال چلت متعلق جيڪي سڌارا آندا، سي رڳو اندروني سطح تائين محدود ناهن پر انهن جو اثر ظاهري طور تي به ٿيو آهي. لفظ ۽ اصطلاح جيتوڻيڪ حقيقي شيءِ ناهن پر معنيٰ جو پردو ضرور آهن، جيڪو مٿن چاڙهيو وڃي ٿو. پر جيئن ته اسلام باطني توڙي ظاهري اصلاح ڪئي، ان ڪري هن ٻين سمورين شين سان گڏ عربي لٽريچر ۽ عربي ٻوليءَ جو پڻ سڌارو ڪيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. عرب جي جاهليت ۽ بدويت ان قسم جا جيڪي لفظ پيدا ڪيا هئا، تن کي اعليٰ درجي جو اهو تمدن قبول ڪري نٿي سگهيو، جنهن کي قرآن مجيد پيدا ڪرڻ چاهيو ٿي. تنهن ڪري قرآن مجيد اهڙن سمورن لفظن جي اصلاح ڪري، انهن کي بدلائي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. جنگ متعلق عربن جو لٽريچر ان اصلاح جي وڌيڪ لائق هو. عرب ۾ جنگ لاءِ سوين لفظ، ترڪيبون، محاورا ۽ استعارا پيدا ڪيا ويا هئا پر اهي سڀئي هڪ وحشياڻي جنگ لاءِ مناسب هئا. هڪ مهذب قوم، ترقي يافته نظام، صلح پسند مذهب، هڪ امن جي ڳولائو جماعت لاءِ اهي لفظ استعمال ڪرڻ جي قابل نه هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اسلامي غذوات لاءِ صرف هڪ سادو لفظ ”جهاد“ استعمال ڪيو، جنهن مان جنگ وانگر نه غضب ۽ درندگيءَ جا جذبا ظاهر ٿين ٿا ۽ نه ڦر لٽ ۽ حيوانيت جي بوءِ اچي ٿي، بلڪه اهو لفظ صرف ان ڪوشش تي اُڪسائي ٿو، جيڪا هڪ اعليٰ مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪري سگهجي ٿي. پوءِ چاهي اها طاقت، زبان، بدني افعال يا ترار جي نوڪ ذريعي حاصل ڪري سگهجي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| وَ اَنۡ لَّیۡسَ لِلۡاِنۡسَانِ اِلَّا مَا سَعٰی ﴿ۙ39﴾ (النجم: 39)<br> ”انسان کي صرف پنهنجي ڪوشش جو صلو ملي سگهي ٿو.“|}} قرآن جي اصطلاح ۾ جھاد لفظ جو اطلاق ۽ استعمال صرف جنگ ۽ خون ريزيءَ تائين محدود ناهي، بلڪه عام ڪري ان ذريعي ايثار ۽ قرباني، نفس تي ضابطي ۽ پاڪائي، امن ۽ سلامتي ۽ اخلاق ۽ ڪردار جو اظهار ڪيو ويو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لٰکِنِ الرَّسُوۡلُ وَ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا مَعَہٗ جٰہَدُوۡا بِاَمۡوَالِہِمۡ وَ اَنۡفُسِہِمۡ ؕ وَ اُولٰٓئِکَ لَہُمُ الۡخَیۡرٰتُ ۫ وَ اُولٰٓئِکَ ہُمُ الۡمُفۡلِحُوۡنَ ﴿88﴾ (التوبه: 88)<br> ” مگر رسول ۽ اهي ماڻهو جن هن سان گڏ ايمان آندو، سي اُهي ماڻهو آهن جن پنهنجي جان و مال ٻنهي سان جهاد ڪيو ۽ سڀئي ڀلايون ۽ خوش نصيبيون انهن لاءِ مخصوص آهن ۽ اهي ڪامياب آهن.“|}} {{quote| وَ الَّذِیۡنَ جَاہَدُوۡا فِیۡنَا لَنَہۡدِیَنَّہُمۡ سُبُلَنَا ؕ وَ اِنَّ اللّٰہَ لَمَعَ الۡمُحۡسِنِیۡنَ ﴿٪69﴾ (العنکبوت: 69)<br> ” ۽ جيڪي ماڻهو اسان جي راهه ۾ (يعني حق جي واٽ تي هلڻ لاءِ) هر ممڪن ڪوشش ڪن ٿا تن کي اسان پنهنجي (سڌين ۽ حقيقي) واٽن تي آڻينداسين ۽ (ياد رکو ته) يقيناً الله تعاليٰ نيڪي ڪندڙن سان شامل آهي ۽ سندن مددگار آهن.“|}} اسلام جي سڀ کان پهرين ۽ وڏي جهاد جي معرڪي ۾ غنيمت جو مال حرام هو، حالانڪه جيڪڏهن اسلامي جهاد جو مقصد ڦرمار ڪرڻ هجي ها ته قريش جي تجارت جو قافلو اسلام جي دامن کي چڱي طرح ڀري پئي سگهيو. ان لاءِ اهو ئي ان جو مناسب موقعو هو. جيتوڻيڪ ان کانپوءِ غنيمت جو مال حلال ڪيو ويو، تنهن هوندي به ان سان جهاد جي ثواب ۽ نيت جي پُرخلوص هجڻ ۾ ڪمي اچي ويندي ھئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دوکو ۽ بيوفائي جنگ جي عام روايت هوندي هئي. عورتن، ٻارن، قاصدن ۽ نوڪرن کي قتل ڪرڻ ۾ ڪو فرق نه رکيو ويندو هو، بلڪه سڀني کي ترار سان ڪٺو ويندو هو. دشمن کي جيئرو باهه ۾ ساڙيو ويندو هو، دشمن جا نڪ ۽ ڪن ڪٽي فخر طور هار ڪري پاتا ويندا هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دشمن جا هٿ ۽ پير ٻڌي کين قتل ڪيو ويندو هو، کائڻ پيئڻ لاءِ رستي ۾ ڪنهن کي ڦرڻ معمولي ڳالهه هئي پر اسلام جنگ جي ان وحشياڻي روايت کي بدلائي، اهڙين سمورين وحشياڻين ڪاررواين کي ختم ڪري ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لکل غادر لواءُ يوم القيام يعرف به يقال هذا غدرة فلان (مسلم)<br> ”قيامت ۾ هر بد عهد لاءِ هڪ جهنڊو کڙو ڪيو ويندو، جنهن جي ذريعي هو سڃاتو ويندو ۽ اعلان ٿيندو ته فلاڻي وعدي جي خلاف ورزي جو جهنڊو آهي.“|}} هڪ ٻي حديث آهي ته: {{quote| ان امراة وجدت في بعض مغازي رسول الله مقتولته فانکر رسول الله قتل النساءِ والصبيان. (مسلم)<br> ”پاڻ سڳورن ﷺ ڪنهن لڙائيءَ ۾ هڪ عورت کي قتل ٿيل ڏٺو ته ان تي پاڻ ﷺ جن ٻارن ۽ عورتن کي قتل ڪرڻ کان سختيءَ سان منع فرمايائون.“|}} مسيلمه ڪذاب جو جڏهن قاصد خط کڻي آيو ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو: {{quote| لولا ان الرسول لا تقتل لضربت اعنا قکا (ابودائود)<br> ”جيڪڏهن قاصد کي قتل ڪرڻ جائز هجي ها ته مان تنهنجي گستاخيءَ جي بدلي ۾ تنهنجي ڪنڌ ڪپايان ها. هاڻي وڃ تون امن ۾ آهين.“|}} ابو دائود ۾ هڪ ٻي وضاحت هن طرح آهي: {{quote| لاتقتلن امراة ولاصبيا<br> ” عورتن ۽ ٻارن کي هرگز قتل نه ڪيو وڃي.“ باهه ۾ ساڙڻ کان به روڪي ڇڏيائون.<br> لاينبغي ان يعذب بالنار الارب النار. (ابو دائود)<br> ”باهه جو عذاب صرف خدا ڏيئي سگهي ٿو.“|}} پاڻ سڳورن ﷺ مسلمانن لاءِ جهاد ۾ اخلاق جو اعليٰ ترين نمونو قائم ڪيو ۽ اخلاقي دنيا ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو: {{quote| قال: اعفُ الناس قتلته اهل ايمان.<br> ”سڀ کان وڌيڪ محفوظ ۽ باپرده مسلمانن جا مقتول دشمن آهن.“|}} عضوا ڪپڻ جي جاهلاڻي رسم جي منع ڪيائون. ان باري ۾ ڪيتريون ئي وضاحتون آهن: {{quote| کان يحثنا علي الصدقه وَينهانا عن المثلته. (ابودائود)<br> ”پاڻ سڳورا ﷺ اصحابن کي صدقو ڏيڻ جي ترغيب ڏيندا هئا ۽ ماڻهن جا عضوا وڍڻ کان روڪيندا هئا.“|}} دشمن کي ٻڌي عضوا ڪپڻ ۽ عذاب ڏيئي مارڻ جو رواج اڄڪلهه جي مهذب قومن لاءِ فخر سمجهيو وڃي ٿو پر اڄ کان چوڏهن سؤ سال اڳ حجاز جي ريگستان جو اسلامي تمدن هي هو: {{quote| غزونا مع عبدالرحمان بن خالد بن وليد فاتي باربعته اعلاج من العدو فامربهم يقتلوا صبرا.... فبلغ ذلک بايوب الانصاري فقال سمعت رسول الله (صلي الله عليھ وآلھ وسلم) نهي عن قتل الصبر فوالذي نفسي بيده لو کانت دجاجھ مان صبرتها. فلغ ذلک عبدالرحمن بن خالد بن اوليد فاعتق اربعة رقاب. (ابو دائود)<br> ”اسين عبدالرحمان بن وليد سان هڪ غزوي ۾ شريڪ هئاسين ته چئن ڪافر دشمنن کي پڪڙي آندو ويو. هن انهن کي ٻڌي قتل ڪري ڇڏيو. ابو ايوب انصاري رضه کي جڏهن اهو معلوم ٿيو ته ان چيو ته پاڻ سڳورن ﷺ اهڙي قسم جي قتل کان منع فرمايو آهي. خدا جو قسم! جيڪڏهن ڪڪڙ به هجي ها ته ان کي ٻڌي ايئن نه ڪُهان ها. خالد کي جڏهن معلوم ٿيو ته هن ان جي ڪفاري ۾ چار غلام آزاد ڪري ڇڏيا!!“|}} ڇهين صدي عيسويءَ جي ريگستان ۾ رهندڙ عربن جي اخلاق ۾ انسان دوستيءَ جو اهو حال هو جنهن جهڙو مثال اڄ بيلجيم جي مهذب ايوانن ۾ به نٿو ملي سگهي. اڃا وڌيڪ اهو ته ڦرمار ڪرڻ ۽ مال متاع لٽڻ کان مسلمانن کي خاص طور روڪيو ويو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قال ان النهبة ليست باحل من الميتة. (ابودائود)<br> ” پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته ڦرمار جو مال بلڪل اهڙو ئي آهي جهڙو مردار گوشت، اهو مردار گوشت کان وڌيڪ حلال ناهي.“|}} هڪ دفعي اصحاب سڳورن ڪنهن غزوي ۾ زور سان تڪبير جا نعرا هنيا ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| اربعو اعليٰ انفسکم انکم لاتدعون اصم. (ابودائود)<br> ”ابودائود روايت ڪيو آهي ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته آهستي آهستي، خدا ٻوڙو ته ناهي جو اوهان زور سان ان کي پڪاريو ٿا.“|}} عرب جي جنگجو فطرت هميشه جنگ ۽ جهڙي جي منتظر رهندي هئي ۽ ان کي مال حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهندي هئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. هڪ جاهلي شاعر چوي ٿو: {{quote| فلئن بقيت لا رحلن بغزوة، تحوي الغنائم اويموت کريم.<br> ”هاڻي جيڪڏهن جيئرو رهيس ته هڪ اهڙي جنگ جي تياري ڪندس جيڪا مال غنيمت گڏ ڪرڻ جو بهترين ذريعو هوندي، نه ته شرافت جي زندگي گذاري مري ويندس.“|}} پر پاڻ سڳورن ﷺ جن مسلمانن کي اهڙين اڻ وڻندڙ اميدن کان منع فرمايو ۽ قتل ڪرڻ جي تمنا کي حرام قرار ڏيئي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قالا لاتمنوا لقاءَ العدو فاذا لقيتمو هم فاصبروا (مسلم)<br> ”دشمن سان مقابلي ڪرڻ جي آرزو نه ڪريو پر جڏهن مقابلو ٿئي ته پوءِ صبر ڪريو.“|}} ==القتال ۽ الحرب== جنگ جون اهي وحشياڻيون ڪارروايون هيون، جن تي ‘حرب’ جو مفهوم مشتمل هو ۽ اهل عرب عملي طور حرب جو اهو ئي نمونو قائم رکيو هو، جيڪو دنيا جي ٻين سڀني قومن بڻايو هو پر اسلام جنگ جي انهن سڀني آثارن ۽ نشانن کي ميساري هڪ نئون سماجي نظام قائم ڪيو. ان بنيادي لغت ۽ حقيقت جي حيثيت سان اسلامي جهاد تي حرب جو اطلاق نه ٿي سگهندو هو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهو ئي سبب آهي ته قرآن مجيد ۾ جهاد لاءِ ڪٿي به ان لفظ کي استعمال نه ڪيو ويو آهي. البت جهاد جي هڪ خاص صورت کي قتال سان تعبير ڪيو ويو آهي جيڪو بي عقلن لاءِ ظاهري مفهوم جي لحاظ کان نهايت خطرناڪ لفظ آهي، حالانڪه جهاد ۽ قتال ۾ هڪ طرح جو عام ۽ خاص جو فرق آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاقۡتُلُوا الۡمُشۡرِکِیۡنَ حَیۡثُ وَ جَدۡتُّمُوۡہُمۡ. (التوبه:5)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي به لهو تتي کين قتل ڪيو.“<br> وَ اقۡتُلُوۡہُمۡ حَیۡثُ ثَقِفۡتُمُوۡہُمۡ وَ اَخۡرِجُوۡہُمۡ مِّنۡ حَیۡثُ اَخۡرَجُوۡکُمۡ.(البقر ة:191)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي لهو اتي قتل ڪيو ۽ جتان اوهان کي ڪڍيائون اُتان اوهان به انهن کي ڪڍو.“ |}} پر هڪ ٻي آيت مان معلوم ٿئي ٿو ته اها لفظ جي لفظ سان ڀيٽ آهي، جيڪا ڳالهه ۾ زور پيدا ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. خدا پاڻ متعلق فرمائي ٿو: {{quote| وَ مَکَرُوۡا وَ مَکَرَ اللّٰہُ ؕ وَ اللّٰہُ خَیۡرُ الۡمٰکِرِیۡنَ ﴿٪54﴾ .(آل عمران:54)<br> حالانڪه خدا مڪار ناهي پُرزور طريقي سان ڪافرن جي برن عملن جو جواب ڏنو ويو آهي.|}} جيئن اسان پنهنجي ٻوليءَ ۾ چوندا آهيون ته برائي جو بدلو برائي آهي، حالانڪه برائي خود برائي آهي مگر هن جو بدلو برائي ناهي پر اهو ته عدل جي قانون جو احسن انجام آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. ارشاد خداوندي آهي: {{quote| وَ جَزٰٓؤُا سَیِّئَۃٍ سَیِّئَۃٌ مِّثۡلُہَا ۚ.(الشوريٰ-45)<br> ”برائي جو بدلو اُهڙي برائي آهي.“|}} اهڙي نموني ان لفظ کي استعمال ڪيو ويو آهي، نه ته ان جي حقيقي معنيٰ برائي ناهي ۽ نه ٿي سگهي ٿي. جهڙي طرح خدا جي مڪر مان حقيقي مڪر مراد نٿي وٺي سگهجي. اهڙيءَ طرح هت قتال مان مراد نيا جو عام قتال ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاِنۡ قٰتَلُوۡکُمۡ فَاقۡتُلُوۡہُمۡ ؕ. (البقرة:191)<br> ”جيڪڏهن اوهان سان مقابلو ڪن ته توهان به انهن سان مقابلو ڪيو.“|}} جيڪڏهن ان کي تسليم نه ڪيو وڃي، تڏهن به خود ڪافرن جي عملن جي شامت جو نتيجو آهي ۽ جهاد جو اصل مقصد ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهڙيءَ طرح هڪ ٻي آيت ۾ ان جي وضاحت ڪئي ويئي آهي: {{quote| فَمَنِ اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ فَاعۡتَدُوۡا عَلَیۡہِ بِمِثۡلِ مَا اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ ۪ وَ اتَّقُوا اللّٰہَ وَ اعۡلَمُوۡۤا اَنَّ اللّٰہَ مَعَ الۡمُتَّقِیۡنَ ﴿194﴾.(البقرة-194)<br> ”جيڪو شخص اوهان تي زيادتي ڪري، توهان به ان جهڙي زيادتي ڪري سگهو ٿا پر ان کان وڌيڪ زيادتي ڪرڻ ۾ خدا کان ڊڄو ۽ يقين ڪريو ته خدا پرهيزگارن سان گڏ آهي.“|}} سموري قرآن مجيد ۾ جهاد تي لفظ ‘حرب’ جو اطلاق ڪٿي به نه ڪيو ويو آهي. صرف ڇهن جاين تي حرب جو لفظ آيو آهي. حالانڪه سمورو قرآن مجيد جهاد جي ترغيب سان ڀريو پيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| 1. وَ الَّذِیۡنَ اتَّخَذُوۡا مَسۡجِدًا ضِرَارًا وَّ کُفۡرًا وَّ تَفۡرِیۡقًۢا بَیۡنَ الۡمُؤۡمِنِیۡنَ وَ اِرۡصَادًا لِّمَنۡ حَارَبَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ مِنۡ قَبۡلُ ؕ.(التوبه: 107)<br> ترجمو:” جن ماڻهن مسلمانن کي نقصان پهچائڻ، ڪفر ڪرڻ ۽ منجهن ڦوٽ وجهڻ ۽ ان شخص جي وجهه وٺڻ لاءِ جنهن خدا ۽ ان جي رسول سان اڳ ويڙهه ڪئي آهي ۽ پنهنجي ڪفر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ مسجد ٺاهي آهي.“<br> 2.- اِنَّمَا جَزٰٓؤُا الَّذِیۡنَ یُحَارِبُوۡنَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا اَنۡ یُّقَتَّلُوۡۤا اَوۡ یُصَلَّبُوۡۤا اَوۡ تُقَطَّعَ اَیۡدِیۡہِمۡ وَ اَرۡجُلُہُمۡ مِّنۡ خِلَافٍ اَوۡ یُنۡفَوۡا مِنَ الۡاَرۡضِ ؕ ذٰلِکَ لَہُمۡ خِزۡیٌ فِی الدُّنۡیَا وَ لَہُمۡ فِی الۡاٰخِرَۃِ عَذَابٌ عَظِیۡمٌ ﴿ۙ33﴾. (المائدة-33)<br> ترجمو:”جيڪي ماڻهو خدا ۽ سندس رسول سان وڙهن ٿا ۽ زمين ۾ فساد ڦهلائين ٿا، تن جي سزا هيءَ آهي ته انهن کي قتل ڪيو وڃي يا انهن کي ڦاهي ڏني وڃي يا انهن جا هڪ هڪ سڄا ۽ کٻا هٿ پير وڍيا وڃن يا جلاوطن ڪيا وڃن. دنيا ۾ اها انهن لاءِ ذلت ۽ رسوائي آهي ۽ آخرت ۾ انهن لاءِ سخت عذاب تيار آهي.“<br> 3.- یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰہَ وَ ذَرُوۡا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰۤوا اِنۡ کُنۡتُمۡ مُّؤۡمِنِیۡنَ ﴿278﴾ فَاِنۡ لَّمۡ تَفۡعَلُوۡا فَاۡذَنُوۡا بِحَرۡبٍ مِّنَ اللّٰہِ وَ رَسُوۡلِہٖ ۚ .(البقرة:278-279)<br> ترجمو:”مسلمانو! خدا کان ڊڄو ۽ جيڪا توهان جي وياج جي رقم ٻين تي رهيل آهي، جيڪڏهن مسلمان آهيو ته ان کي ڇڏي ڏيو ۽ جيڪڏهن اوهان ائين نه ڪيو ته الله ۽ ان جي رسول جو توهان سان جنگ جو اعلان آهي.“<br> 4.وَ اَلۡقَیۡنَا بَیۡنَہُمُ الۡعَدَاوَۃَ وَ الۡبَغۡضَآءَ اِلٰی یَوۡمِ الۡقِیٰمَۃِ ؕ کُلَّمَاۤ اَوۡ قَدُوۡا نَارًا لِّلۡحَرۡبِ اَطۡفَاَہَا اللّٰہُ ۙ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا ؕ وَ اللّٰہُ لَا یُحِبُّ الۡمُفۡسِدِیۡنَ ﴿64﴾ . (المائدة:64)<br> ترجمو:”اسان يهودين ۽ نصارن جي پاڻ ۾ قيامت تائين دشمني وجهي ڇڏي آهي. جڏهن به اهي جنگ جي باهه ڀڙڪائين ٿا ته خدا ان کي وسائي ڇڏي ٿو مگر اهي دنيا ۾ فساد ڦهلائن ٿا ۽ الله فسادين کي دوست نٿو رکي.“<br> 5.اَلَّذِیۡنَ عٰہَدۡتَّ مِنۡہُمۡ ثُمَّ یَنۡقُضُوۡنَ عَہۡدَہُمۡ فِیۡ کُلِّ مَرَّۃٍ وَّ ہُمۡ لَا یَتَّقُوۡنَ ﴿56﴾ فَاِمَّا تَثۡقَفَنَّہُمۡ فِی الۡحَرۡبِ فَشَرِّدۡ بِہِمۡ مَّنۡ خَلۡفَہُمۡ لَعَلَّہُمۡ یَذَّکَّرُوۡنَ ﴿57﴾ . (الانفال: 56-57)<br> ترجمو:”اهي ماڻهو جن سان توهان انجام ڪيو پر هر ڀيري اهي پنهنجي انجام کي ٽوڙيندا آهن ۽ خدا کان بلڪل نٿا ڊڄن، تنهن ڪري جيڪڏهن تون انهن کي جنگ ۾ لهين ته گهرجو ته انهن تي ڏاڍو دٻاءُ وجهو ته جيڪي ماڻهو انهن جي پٺيان آهن، انهن کي به ڀڄڻو پوي.“ <br> 6.فَاِذَا لَقِیۡتُمُ الَّذِیۡنَ کَفَرُوۡا فَضَرۡبَ الرِّقَابِ ؕ حَتّٰۤی اِذَاۤ اَثۡخَنۡتُمُوۡہُمۡ فَشُدُّوا الۡوَثَاقَ ٭ۙ فَاِمَّا مَنًّۢا بَعۡدُ وَ اِمَّا فِدَآءً حَتّٰی تَضَعَ الۡحَرۡبُ اَوۡزَارَہَا ۬ .(محمد:4)<br> ترجمو:”جڏهن توهان جو ڪافرن سان جنگ ۾ مقابلو ٿئي تڏهن انهن جا ڪنڌ ڪپي ڇڏيو. ايستائين جو جڏهن گهڻي رتوڇاڻ ٿئي تڏهن انهن کي غلام بڻايو، ان کان پوءِ يا ته انهن تي احسان ڪري ڇڏي ڏيو يا فديو وٺي آزاد ڪيو، ايستائين جو جنگ پنهنجا هٿيار رکي.“ (يعني ختم ٿي وڃي). |}} هنن آيتن ۾ لفظ حرب کي استعمال ڪيو ويو آهي پر ان جو اسلامي جهاد سان ڪو به واسطو ناهي اھو لفظ انسانن جي قاتلن، ڪوڙن، امن ۽ اخلاق کي بگاڙيندڙ رهزنن ۽ ڌاڙيلن جي عمل جي لاء، فساد پيدا ڪندڙن ۽ ناجائز جنگ ڪندڙن جي عمل لاء استعمال ڪيو ويو جن سان لڙائي قتال ہا جھاد آھي. سورة البقرة جي آيت نمبر 278 ۽ 279 ۾ حرب لفظ بيشڪ مسلمانن طرفان حرب ڪرڻ لاء استعمال ٿيل آھي پر ان مان قطعن اسلام کان اڳ وارو ڦورو بڻجي جنگ ڪرڻ جو مقصد نہ ٿو نڪري ڇوتہ جن خلاف حڪم اھي اھڙا وياج خور ماڻھو آھن جيڪي خدا جي حڪم باوجود وياج وصول ڪرڻ کان نہ ٿا مڙن. ن ڪري خدا فرمايو ته جهڙي طرح توهان غريبن جو مال ڦٻايو ٿا، اسان به اهڙي طرح توهان جو مال ڦري انهن کي واپس ڏينداسين. اها ئي لفظ حرب جي معنيٰ به آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. == حوالا == pyl58m1lvuvf7pmbqabc1z9k6mdhyqo 415776 415775 2026-09-29T17:59:30Z Intisar Ali 8681 415776 wikitext text/x-wiki '''حرب'''{{ٻيا نالا|عربي=حَرْب|انگريزي=War}} عربي ٻوليءَ ۾ [[جنگ]]، هٿياربند ٽڪراءَ يا ويڙهه لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. عام اصطلاحي معنيٰ ۾ جنگ ٻن يا وڌيڪ رياستن، سياسي قوتن، قبيلن، تنظيمن يا منظم هٿياربند ڌرين جي وچ ۾ اهڙو ٽڪراءُ آهي، جنهن ۾ پنهنجي سياسي، علائقائي، فوجي يا ٻين مقصدن حاصل ڪرڻ لاءِ منظم هٿياربند طاقت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جنگ جي نوعيت، مقصد ۽ طريقا مختلف دورن ۽ سماجن ۾ مختلف رهيا آهن. فوجي مفڪر [[ڪارل فون ڪلاوزوٽز]] جنگ کي سياست سان ڳنڍيندي ان کي سياسي لاڳاپن جو اهڙو تسلسل قرار ڏنو، جنهن ۾ مختلف وسيلا استعمال ٿين ٿا.<ref>Clausewitz, Carl von (1976), ''On War'', Princeton University Press, p. 87.</ref> جديد اصطلاح ۾ جنگ رڳو ٻن رياستن جي وچ ۾ روايتي فوجي ويڙهه تائين محدود ناهي؛ [[گهرو ويڙهه]]، [[پراڪسي جنگ]]، [[غير روايتي جنگ]]، [[گوريلا جنگ]] ۽ ٻين منظم هٿياربند تڪرارن کي پڻ ان وسيع موضوع هيٺ بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي فڪر ۾ ''حرب''، ''قتال'' ۽ ''جهاد'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن. ''حرب'' عام طور جنگ يا هٿياربند تڪرار لاءِ عربي لفظ آهي، ''قتال'' وڙهڻ يا جنگي مقابلي جي عمل لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته ''جهاد'' جو لغوي بنياد ڪوشش ۽ جدوجهد سان لاڳاپيل آهي ۽ اسلامي متنن ۾ ان جو استعمال هٿياربند ويڙهه کان وڌيڪ وسيع معنائن ۾ پڻ ملي ٿو. مختلف اسلامي فقيهن، مفسرن ۽ جديد عالمن انهن اصطلاحن جي دائري ۽ پاڻ ۾ لاڳاپي بابت تفصيلي بحث ڪيو آهي. == لغوي معنيٰ == عربيءَ ۾ '''حَرْب''' مؤنث اسم آهي ۽ ان جو جمع '''حُرُوب''' اچي ٿو. ڪلاسيڪي عربي لغتن ۾ ان جي معنائن ۾ جنگ، ويڙهه ۽ ڪنهن ماڻهوءَ کان سندس مال يا وسيلا کسجي وڃڻ جهڙا مفهوم پڻ بيان ٿيل آهن. ان سان لاڳاپيل عربي مادو '''ح ر ب''' مختلف صرفي صورتن ۾ وڙهڻ، جنگ ڪرڻ يا محروم ٿيڻ جهڙيون معنائون ڏئي ٿو. دنيا جي ڪيترن قديم سماجن وانگر قبل از اسلام عرب ۾ پڻ قبيلائي ويڙهون، انتقامي لڙايون ۽ مال يا وسيلن لاءِ حملا ٿيندا هئا. عربن جي تاريخي ۽ ادبي روايت ۾ ڪيترين مشهور قبيلائي لڙاين ۽ واقعن کي '''[[ايام العرب]]''' جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي. انهن واقعن بابت شاعري ۽ زباني روايت قبل از اسلام عرب جي سياسي، قبيلائي ۽ سماجي تاريخ جو اهم ذريعو رهي آهي. مولانا [[ابوالڪلام آزاد]] جي تشريح موجب، عربن وٽ جنگ جون اهڙيون صورتون پڻ عام هيون، جن جو مقصد ڦرمار، انتقام يا قبيلائي دشمني هوندو هو، ۽ اسلام انهن روايتن جي مقابلي ۾ جنگ ۽ هٿياربند جدوجهد کي اخلاقي ۽ قانوني پابندين سان ڳنڍيو.<ref name="ابوالڪلام آزاد"> ڪتاب جو نالو: صدين جون صدائون (انساني سعادتن ۽ ان جي داخلي ۽ خارجي زندگيءَ جي حسناڪين جو ڏاهپ، حڪمت ۽ اسلامي فڪر جي روشنيءَ ۾ مطالعو)؛ ليکڪ: امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار: عبدالرزاق ڊکڻ؛ ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن: 2020ع؛ سنڌ سلامت ڪتاب گهر، books.sindhsalamat.com</ref> لفظ ''حرب'' انهن معنائن سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي: {{quote| حرب خشمگين شدن، تحريب بر غالا نيدن و خشم گرفتن، و بخشم آوردن و تيز کردن سنان را، حربيھ الرجل مالُه الذي يعيش به، حربُ گرفتن مال کسي و بي چيز ماندن. وقد حرب مالُه اي سلبه فهو محروب و حريب واحربته اي دللته عليٰ ما يغنمُه من عدو. ”حرب جي معنيٰ ڪاوڙجڻ آهي ۽ تحريب جي معنيٰ ڀڙڪائڻ، ڪاوڙ ڪرڻ، ڪاوڙ ڏيارڻ ۽ نيزو تيز ڪرڻ آهي. حربيھ ان مال کي چوندا آهن جنهن تي ماڻهو زندگي گذاري ٿو. حرب جو اطلاق ڪنهن جو مال وٺڻ ۽ ڪنگال رهجي وڃڻ تي به ٿئي ٿو. چيو وڃي ٿو ته ”حُرِب ماله“ يعني هن جو مال کسيو ويو. ڦريل شخص کي ‘محروب’ ۽ ‘حريب’ چوندا آهن. چئبو آهي ته ”احربتُه“ يعني مان ڪنهن کي دشمن جي مال متاع جو ڏس ڏنو.|<ref name="ابوالڪلام آزاد" />}} == جنگ جا قسم == جنگ کي ڌرين، مقصدن، استعمال ٿيندڙ هٿيارن ۽ جنگي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * '''[[روايتي جنگ]]''' ــ ٻن يا وڌيڪ منظم فوجي قوتن جي وچ ۾ روايتي هٿيارن سان ٿيندڙ جنگ. * '''[[گهرو ويڙهه]]''' ــ هڪ ئي ملڪ يا سياسي وحدت جي اندر منظم ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ هٿياربند ٽڪراءُ. * '''[[پراڪسي جنگ]]''' ــ اهڙو تڪرار جنهن ۾ ٻاهرين قوتون سڌي جنگ بدران ٻين رياستن يا هٿياربند گروهن جي مدد وسيلي پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن. * '''[[غير روايتي جنگ]]''' ــ اهڙي جنگ جنهن ۾ روايتي فوجي مقابلي بدران گوريلا ڪاررواين، مزاحمتي تحريڪن يا ٻين غير روايتي طريقن جو استعمال ٿئي. * '''[[گوريلا جنگ]]''' ــ عام طور ننڍين ۽ وڌيڪ متحرڪ هٿياربند ٽولين طرفان وڏي فوجي قوت خلاف حملي، گهات ۽ تيز نقل وحرڪت تي ٻڌل جنگ. * '''[[حياتياتي جنگ]]''' ــ اهڙي جنگ جنهن ۾ حياتياتي عاملن يا زهريلي حياتياتي مادن کي هٿيار طور استعمال ڪيو وڃي. * '''[[ڪيميائي جنگ]]''' ــ جنگ ۾ زهريلي ڪيميائي مادن يا ڪيميائي هٿيارن جو استعمال. * '''[[ايٽمي جنگ]]''' ــ اهڙو هٿياربند تڪرار جنهن ۾ [[ايٽمي هٿيار]] استعمال ٿين. * '''[[سائبر جنگ]]''' ــ ڪمپيوٽر نظامن، مواصلاتي نيٽ ورڪن يا اهم ڊجيٽل ڍانچي خلاف رياستي يا منظم سائبر ڪارروايون. * '''[[معلوماتي جنگ]]''' ــ معلومات، مواصلات، نفسياتي مهمن ۽ معلوماتي نظامن کي تڪرار جي اوزار طور استعمال ڪرڻ. * '''[[مڪمل جنگ]]''' ــ اهڙي وڏي پيماني جي جنگ جنهن ۾ رياست جا فوجي، معاشي، صنعتي ۽ انساني وسيلا وڏي سطح تي جنگي مقصدن لاءِ متحرڪ ڪيا وڃن. اسلامي فقهي ادب ۾ هٿياربند تڪرار بابت الڳ قانوني درجا ۽ اصطلاح پڻ ملن ٿا، ۽ جنگ جي جواز، اعلان، جنگي ڌرين، غير جنگجو ماڻهن، قيدين، معاهدن ۽ جنگ جي خاتمي بابت تفصيلي فقهي بحث موجود آهي. == جنگ جو تاريخي پسمنظر == جنگ انساني تاريخ جي قديم ترين منظم سرگرمين مان هڪ رهي آهي. آثار قديمه مان قبل از تاريخ دور ۾ به اجتماعي تشدد جا ثبوت مليا آهن، جڏهن ته منظم رياستن جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ فوج، قلعي بندي، هٿيارن ۽ منظم فوجي مهمن جو دائرو وڌندو ويو. بارود، جديد صنعت، ريلوي، جهازن، هوائي طاقت ۽ جديد مواصلاتي نظامن جي ترقي جنگ جي نوعيت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. قديم دنيا ۾ شهر رياستن، بادشاهتن ۽ سلطنتن جي وچ ۾ جنگيون ٿينديون رهيون. وچئين دور ۾ سلطنتي، علائقائي، خانداني ۽ مذهبي جنگيون نمايان رهيون. جديد دور ۾ قومي رياستن جي قيام، صنعتڪاري ۽ جديد هٿيارن جنگ کي وڌيڪ منظم ۽ وڏي پيماني تي تباهه ڪندڙ بڻايو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جديد تاريخ جي سڀ کان وسيع جنگين مان هيون، جن ۾ فوجين سان گڏ وڏي تعداد ۾ شهري آبادي پڻ متاثر ٿي. عربستان ۾ اسلام کان اڳ قبيلائي سماج سبب قبيلن جي وچ ۾ خونريزي، انتقام ۽ وسيلن بابت تڪرار ڊگهي عرصي تائين جاري رهي سگهندا هئا. [[بسوس جي جنگ]] ۽ [[داحس ۽ غبراءَ جي جنگ]] جهڙا واقعا قبل از اسلام عرب جي مشهور قبيلائي جنگين ۾ شمار ٿين ٿا. اسلام جي ظهور کان پوءِ مديني ۾ قائم ٿيندڙ مسلمان جماعت کي پڻ هٿياربند تڪرارن کي منهن ڏيڻو پيو، جن مان [[غزوه بدر]]، [[غزوه احد]]، [[غزوه خندق]] ۽ ٻين واقعن جو ذڪر اسلامي تاريخ ۽ سيرت جي ماخذن ۾ ملي ٿو. == جنگ جا سبب == جنگ لاءِ ڪو هڪ عالمي سبب مقرر نٿو ڪري سگهجي. مختلف دورن ۾ جنگين جا سبب سياسي اقتدار، علائقي، وسيلن، سلامتي، واپار، قومي يا قبيلائي مقابلي، نظرياتي اختلافن ۽ ٻين حالتن سان لاڳاپيل رهيا آهن. جنگ بابت سياسي، معاشي، نفسياتي، سماجياتي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. سياسي حقيقت پسنديءَ سان لاڳاپيل ڪيترن نظرين ۾ رياستن جي سلامتي، طاقت ۽ بين الاقوامي نظام ۾ سندن حيثيت کي جنگ جي اهم عنصرن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. معاشي تشريحون وسيلن، مارڪيٽن ۽ اقتصادي مفادن جي مقابلي تي زور ڏين ٿيون، جڏهن ته نفسياتي ۽ سماجياتي نظريا گروهي سڃاڻپ، خوف، دشمني، سياسي تنظيم ۽ سماجي حالتن جهڙن عنصرن جو جائزو وٺن ٿا. اسلامي ماخذن ۾ جنگ جي اجازت ۽ ان جون حدون قرآن، حديث، سيرت ۽ فقهي روايت ۾ بحث هيٺ آيون آهن. قرآن ۾ هڪ طرف جنگ ۽ قتال بابت حڪم موجود آهن، ته ٻئي طرف زيادتيءَ کان روڪڻ، معاهدن جي پاسداري ۽ امن ڏانهن لاڙو ٿيڻ بابت پڻ هدايتون ملن ٿيون: {{quote|وَ قَاتِلُوۡا فِیۡ سَبِیۡلِ اللّٰہِ الَّذِیۡنَ یُقَاتِلُوۡنَکُمۡ وَ لَا تَعۡتَدُوۡا ؕ اِنَّ اللّٰہَ لَا یُحِبُّ الۡمُعۡتَدِیۡنَ ﴿190﴾ <br>”۽ الله جي واٽ ۾ انهن سان وڙهو جيڪي اوهان سان وڙهن ٿا، پر حد کان نه لنگهو؛ بيشڪ الله حد کان لنگهندڙن کي پسند نٿو ڪري.“|[[سورة البقرة]]: 190}} {{quote|وَ اِنۡ جَنَحُوۡا لِلسَّلۡمِ فَاجۡنَحۡ لَہَا وَ تَوَکَّلۡ عَلَی اللّٰہِ ؕ اِنَّہٗ ہُوَ السَّمِیۡعُ الۡعَلِیۡمُ ﴿61﴾ <br>”۽ جيڪڏهن اهي صلح ڏانهن مائل ٿين ته تون به ان ڏانهن مائل ٿيءُ ۽ الله تي ڀروسو ڪر.“|[[سورة الأنفال]]: 61}} == جنگي تنظيم ۽ حڪمت عملي == منظم جنگ ۾ عام طور زميني [[فوج]]، [[بحري فوج]] ۽ [[هوائي فوج]] جهڙيون قوتون حصو وٺن ٿيون. جديد جنگ ۾ انهن سان گڏ انٽيليجنس، مواصلات، رسد، طبي خدمتون، سائبر نظام ۽ ٻين ادارن جو پڻ اهم ڪردار هوندو آهي. فوجي منصوبابندي کي عام طور ٻن وڏن سطحن تي سمجهيو ويندو آهي: * '''حڪمت عملي''' ــ جنگ يا فوجي مهم جا وسيع ۽ ڊگهي مدي وارا مقصد ۽ انهن کي حاصل ڪرڻ جو مجموعي منصوبو. * '''جنگي تدبير''' ــ مخصوص جنگي ميدان، معرڪي يا فوجي ڪارروائيءَ ۾ قوتن جي عملي استعمال جو طريقو. جنگي ڪارروايون زمين، سمنڊ، هوا ۽ جديد دور ۾ خلائي ۽ سائبر ميدانن ۾ پڻ ٿي سگهن ٿيون. جاگرافي، موسم، رسد، ٽيڪنالاجي، فوجي تربيت ۽ معلومات جنگ جي نتيجن تي اهم اثر وجهن ٿا. == جنگ جا اثر == جنگ جا اثر رڳو جنگي ميدان تائين محدود نه هوندا آهن. جنگ فوجين، عام شهرين، معيشت، صحت، ماحول، تعليم، بنيادي ڍانچي ۽ سماجي نظام تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏي سگهي ٿي. === انساني اثر === جنگ ۾ فوجي جاني نقصان کان علاوه شهري آبادي پڻ قتل، زخمن، بيمارين، خوراڪ جي کوٽ، بي گهر ٿيڻ ۽ لڏپلاڻ کان متاثر ٿي سگهي ٿي. جديد هٿياربند تڪرارن ۾ اسپتالن، پاڻي، بجلي، مواصلات ۽ ٻين بنيادي خدمتن جي تباهي انساني نقصان کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي. جنگ کان بچي ويل فوجي ۽ شهري جسماني زخمن سان گڏ نفسياتي صدمي ۽ ٻين ذهني اثرن کي پڻ منهن ڏئي سگهن ٿا. === معاشي اثر === جنگ دوران حڪومتن جا فوجي خرچ وڌي سگهن ٿا ۽ معيشت جو وڏو حصو جنگي ضرورتن ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو. ڊگهي جنگ صنعت، واپار، زراعت، مواصلات ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي. جنگ کان پوءِ تباهه ٿيل علائقن جي بحاليءَ لاءِ وڏي مالي ۽ انساني سرمائي جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. === سماجي اثر === جنگ آباديءَ جي بي دخلي، پناهگيرن جي واڌ، خاندانن جي ورهاڱي ۽ سماجي ادارن جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي عرصي وارا تڪرار نسلن تائين سياسي ۽ سماجي اثر ڇڏي سگهن ٿا. == جنگ ۽ اخلاق == جنگ جي اخلاقي حيثيت قديم زماني کان فلسفي، مذهب ۽ قانون جو اهم موضوع رهي آهي. مختلف مذهبي ۽ فلسفيانه روايتن ۾ بحث ڪيو ويو آهي ته ڪهڙين حالتن ۾ هٿياربند طاقت جو استعمال جائز ٿي سگهي ٿو ۽ جنگ دوران ڪهڙيون حدون لازمي آهن. اسلامي روايت ۾ پڻ جنگ بابت اخلاقي ۽ قانوني ضابطا بيان ڪيا ويا آهن. قرآن ۾ جنگ دوران حد کان لنگهڻ کان منع ڪئي وئي آهي، جڏهن ته حديث ۽ فقهي روايت ۾ عورتن، ٻارن ۽ ٻين غير جنگجو ماڻهن، قيدين، معاهدن ۽ دشمن جي ملڪيت بابت مختلف ضابطا بيان ٿيل آهن. انهن ضابطن جي تشريح ۽ عملي دائري بابت اسلامي فقهي مڪتبن ۾ تفصيلي بحث موجود آهي. حديثي روايتن ۾ [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] سان عورتن ۽ ٻارن کي قتل ڪرڻ جي ممانعت، لاشن جي بي حرمتيءَ کان روڪڻ ۽ عهد ٽوڙڻ جي مذمت منسوب آهي. انهن روايتن اسلامي قانونِ جنگ جي بعد واري فقهي تشڪيل تي اثر وڌو. جديد دور ۾ جنگ جي طريقي ۽ جنگ ۾ شامل ماڻهن جي تحفظ بابت [[بين الاقوامي انساني قانون]] ترقي ڪئي آهي. [[جنيوا ڪنوينشن|جنيوا ڪنوينشنن]] سميت مختلف بين الاقوامي معاهدن ۾ زخمين، جنگي قيدين ۽ شهري آباديءَ جي تحفظ لاءِ قانوني اصول مقرر ڪيا ويا آهن. == جنگ جي پڄاڻي == جنگ مختلف طريقن سان ختم ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[جنگبندي]]، امن معاهدو، ڌرين جي سياسي ٺاهه، فوجي واپسي، هڪ ڌر جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڪنهن ڌر جي فوجي شڪست. ڪڏهن جنگي ڪارروايون رسمي امن معاهدي کانسواءِ پڻ آهستي آهستي ختم ٿي سگهن ٿيون. امن ڳالهين دوران سرحدن، قيدين، قبضي هيٺ آيل علائقن، سلامتي، معاوضي ۽ مستقبل جي سياسي لاڳاپن بابت فيصلا ٿي سگهن ٿا. اسلامي تاريخ ۽ فقهي ادب ۾ پڻ '''صلح'''، '''عهد'''، '''امان''' ۽ ٻين تصورن وسيلي جنگ جي روڪ، معاهدن ۽ مخالف ڌر سان لاڳاپن بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ==قرآن سان آيل نظرياتي تبديلي== اها ئي قوم، اهو ئي لٽريچر ۽ اها ئي ٻولي هئي، جنهن ۾ قرآن مجيد نازل ٿيو. قرآن مجيد عقيدن، عملن، اخلاق، اُٿي ويٺي ۽ چال چلت متعلق جيڪي سڌارا آندا، سي رڳو اندروني سطح تائين محدود ناهن پر انهن جو اثر ظاهري طور تي به ٿيو آهي. لفظ ۽ اصطلاح جيتوڻيڪ حقيقي شيءِ ناهن پر معنيٰ جو پردو ضرور آهن، جيڪو مٿن چاڙهيو وڃي ٿو. پر جيئن ته اسلام باطني توڙي ظاهري اصلاح ڪئي، ان ڪري هن ٻين سمورين شين سان گڏ عربي لٽريچر ۽ عربي ٻوليءَ جو پڻ سڌارو ڪيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. عرب جي جاهليت ۽ بدويت ان قسم جا جيڪي لفظ پيدا ڪيا هئا، تن کي اعليٰ درجي جو اهو تمدن قبول ڪري نٿي سگهيو، جنهن کي قرآن مجيد پيدا ڪرڻ چاهيو ٿي. تنهن ڪري قرآن مجيد اهڙن سمورن لفظن جي اصلاح ڪري، انهن کي بدلائي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. جنگ متعلق عربن جو لٽريچر ان اصلاح جي وڌيڪ لائق هو. عرب ۾ جنگ لاءِ سوين لفظ، ترڪيبون، محاورا ۽ استعارا پيدا ڪيا ويا هئا پر اهي سڀئي هڪ وحشياڻي جنگ لاءِ مناسب هئا. هڪ مهذب قوم، ترقي يافته نظام، صلح پسند مذهب، هڪ امن جي ڳولائو جماعت لاءِ اهي لفظ استعمال ڪرڻ جي قابل نه هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اسلامي غذوات لاءِ صرف هڪ سادو لفظ ”جهاد“ استعمال ڪيو، جنهن مان جنگ وانگر نه غضب ۽ درندگيءَ جا جذبا ظاهر ٿين ٿا ۽ نه ڦر لٽ ۽ حيوانيت جي بوءِ اچي ٿي، بلڪه اهو لفظ صرف ان ڪوشش تي اُڪسائي ٿو، جيڪا هڪ اعليٰ مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪري سگهجي ٿي. پوءِ چاهي اها طاقت، زبان، بدني افعال يا ترار جي نوڪ ذريعي حاصل ڪري سگهجي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| وَ اَنۡ لَّیۡسَ لِلۡاِنۡسَانِ اِلَّا مَا سَعٰی ﴿ۙ39﴾ (النجم: 39)<br> ”انسان کي صرف پنهنجي ڪوشش جو صلو ملي سگهي ٿو.“|}} قرآن جي اصطلاح ۾ جھاد لفظ جو اطلاق ۽ استعمال صرف جنگ ۽ خون ريزيءَ تائين محدود ناهي، بلڪه عام ڪري ان ذريعي ايثار ۽ قرباني، نفس تي ضابطي ۽ پاڪائي، امن ۽ سلامتي ۽ اخلاق ۽ ڪردار جو اظهار ڪيو ويو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لٰکِنِ الرَّسُوۡلُ وَ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا مَعَہٗ جٰہَدُوۡا بِاَمۡوَالِہِمۡ وَ اَنۡفُسِہِمۡ ؕ وَ اُولٰٓئِکَ لَہُمُ الۡخَیۡرٰتُ ۫ وَ اُولٰٓئِکَ ہُمُ الۡمُفۡلِحُوۡنَ ﴿88﴾ (التوبه: 88)<br> ” مگر رسول ۽ اهي ماڻهو جن هن سان گڏ ايمان آندو، سي اُهي ماڻهو آهن جن پنهنجي جان و مال ٻنهي سان جهاد ڪيو ۽ سڀئي ڀلايون ۽ خوش نصيبيون انهن لاءِ مخصوص آهن ۽ اهي ڪامياب آهن.“|}} {{quote| وَ الَّذِیۡنَ جَاہَدُوۡا فِیۡنَا لَنَہۡدِیَنَّہُمۡ سُبُلَنَا ؕ وَ اِنَّ اللّٰہَ لَمَعَ الۡمُحۡسِنِیۡنَ ﴿٪69﴾ (العنکبوت: 69)<br> ” ۽ جيڪي ماڻهو اسان جي راهه ۾ (يعني حق جي واٽ تي هلڻ لاءِ) هر ممڪن ڪوشش ڪن ٿا تن کي اسان پنهنجي (سڌين ۽ حقيقي) واٽن تي آڻينداسين ۽ (ياد رکو ته) يقيناً الله تعاليٰ نيڪي ڪندڙن سان شامل آهي ۽ سندن مددگار آهن.“|}} اسلام جي سڀ کان پهرين ۽ وڏي جهاد جي معرڪي ۾ غنيمت جو مال حرام هو، حالانڪه جيڪڏهن اسلامي جهاد جو مقصد ڦرمار ڪرڻ هجي ها ته قريش جي تجارت جو قافلو اسلام جي دامن کي چڱي طرح ڀري پئي سگهيو. ان لاءِ اهو ئي ان جو مناسب موقعو هو. جيتوڻيڪ ان کانپوءِ غنيمت جو مال حلال ڪيو ويو، تنهن هوندي به ان سان جهاد جي ثواب ۽ نيت جي پُرخلوص هجڻ ۾ ڪمي اچي ويندي ھئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دوکو ۽ بيوفائي جنگ جي عام روايت هوندي هئي. عورتن، ٻارن، قاصدن ۽ نوڪرن کي قتل ڪرڻ ۾ ڪو فرق نه رکيو ويندو هو، بلڪه سڀني کي ترار سان ڪٺو ويندو هو. دشمن کي جيئرو باهه ۾ ساڙيو ويندو هو، دشمن جا نڪ ۽ ڪن ڪٽي فخر طور هار ڪري پاتا ويندا هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دشمن جا هٿ ۽ پير ٻڌي کين قتل ڪيو ويندو هو، کائڻ پيئڻ لاءِ رستي ۾ ڪنهن کي ڦرڻ معمولي ڳالهه هئي پر اسلام جنگ جي ان وحشياڻي روايت کي بدلائي، اهڙين سمورين وحشياڻين ڪاررواين کي ختم ڪري ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لکل غادر لواءُ يوم القيام يعرف به يقال هذا غدرة فلان (مسلم)<br> ”قيامت ۾ هر بد عهد لاءِ هڪ جهنڊو کڙو ڪيو ويندو، جنهن جي ذريعي هو سڃاتو ويندو ۽ اعلان ٿيندو ته فلاڻي وعدي جي خلاف ورزي جو جهنڊو آهي.“|}} هڪ ٻي حديث آهي ته: {{quote| ان امراة وجدت في بعض مغازي رسول الله مقتولته فانکر رسول الله قتل النساءِ والصبيان. (مسلم)<br> ”پاڻ سڳورن ﷺ ڪنهن لڙائيءَ ۾ هڪ عورت کي قتل ٿيل ڏٺو ته ان تي پاڻ ﷺ جن ٻارن ۽ عورتن کي قتل ڪرڻ کان سختيءَ سان منع فرمايائون.“|}} مسيلمه ڪذاب جو جڏهن قاصد خط کڻي آيو ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو: {{quote| لولا ان الرسول لا تقتل لضربت اعنا قکا (ابودائود)<br> ”جيڪڏهن قاصد کي قتل ڪرڻ جائز هجي ها ته مان تنهنجي گستاخيءَ جي بدلي ۾ تنهنجي ڪنڌ ڪپايان ها. هاڻي وڃ تون امن ۾ آهين.“|}} ابو دائود ۾ هڪ ٻي وضاحت هن طرح آهي: {{quote| لاتقتلن امراة ولاصبيا<br> ” عورتن ۽ ٻارن کي هرگز قتل نه ڪيو وڃي.“ باهه ۾ ساڙڻ کان به روڪي ڇڏيائون.<br> لاينبغي ان يعذب بالنار الارب النار. (ابو دائود)<br> ”باهه جو عذاب صرف خدا ڏيئي سگهي ٿو.“|}} پاڻ سڳورن ﷺ مسلمانن لاءِ جهاد ۾ اخلاق جو اعليٰ ترين نمونو قائم ڪيو ۽ اخلاقي دنيا ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو: {{quote| قال: اعفُ الناس قتلته اهل ايمان.<br> ”سڀ کان وڌيڪ محفوظ ۽ باپرده مسلمانن جا مقتول دشمن آهن.“|}} عضوا ڪپڻ جي جاهلاڻي رسم جي منع ڪيائون. ان باري ۾ ڪيتريون ئي وضاحتون آهن: {{quote| کان يحثنا علي الصدقه وَينهانا عن المثلته. (ابودائود)<br> ”پاڻ سڳورا ﷺ اصحابن کي صدقو ڏيڻ جي ترغيب ڏيندا هئا ۽ ماڻهن جا عضوا وڍڻ کان روڪيندا هئا.“|}} دشمن کي ٻڌي عضوا ڪپڻ ۽ عذاب ڏيئي مارڻ جو رواج اڄڪلهه جي مهذب قومن لاءِ فخر سمجهيو وڃي ٿو پر اڄ کان چوڏهن سؤ سال اڳ حجاز جي ريگستان جو اسلامي تمدن هي هو: {{quote| غزونا مع عبدالرحمان بن خالد بن وليد فاتي باربعته اعلاج من العدو فامربهم يقتلوا صبرا.... فبلغ ذلک بايوب الانصاري فقال سمعت رسول الله (صلي الله عليھ وآلھ وسلم) نهي عن قتل الصبر فوالذي نفسي بيده لو کانت دجاجھ مان صبرتها. فلغ ذلک عبدالرحمن بن خالد بن اوليد فاعتق اربعة رقاب. (ابو دائود)<br> ”اسين عبدالرحمان بن وليد سان هڪ غزوي ۾ شريڪ هئاسين ته چئن ڪافر دشمنن کي پڪڙي آندو ويو. هن انهن کي ٻڌي قتل ڪري ڇڏيو. ابو ايوب انصاري رضه کي جڏهن اهو معلوم ٿيو ته ان چيو ته پاڻ سڳورن ﷺ اهڙي قسم جي قتل کان منع فرمايو آهي. خدا جو قسم! جيڪڏهن ڪڪڙ به هجي ها ته ان کي ٻڌي ايئن نه ڪُهان ها. خالد کي جڏهن معلوم ٿيو ته هن ان جي ڪفاري ۾ چار غلام آزاد ڪري ڇڏيا!!“|}} ڇهين صدي عيسويءَ جي ريگستان ۾ رهندڙ عربن جي اخلاق ۾ انسان دوستيءَ جو اهو حال هو جنهن جهڙو مثال اڄ بيلجيم جي مهذب ايوانن ۾ به نٿو ملي سگهي. اڃا وڌيڪ اهو ته ڦرمار ڪرڻ ۽ مال متاع لٽڻ کان مسلمانن کي خاص طور روڪيو ويو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قال ان النهبة ليست باحل من الميتة. (ابودائود)<br> ” پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته ڦرمار جو مال بلڪل اهڙو ئي آهي جهڙو مردار گوشت، اهو مردار گوشت کان وڌيڪ حلال ناهي.“|}} هڪ دفعي اصحاب سڳورن ڪنهن غزوي ۾ زور سان تڪبير جا نعرا هنيا ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| اربعو اعليٰ انفسکم انکم لاتدعون اصم. (ابودائود)<br> ”ابودائود روايت ڪيو آهي ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته آهستي آهستي، خدا ٻوڙو ته ناهي جو اوهان زور سان ان کي پڪاريو ٿا.“|}} عرب جي جنگجو فطرت هميشه جنگ ۽ جهڙي جي منتظر رهندي هئي ۽ ان کي مال حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهندي هئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. هڪ جاهلي شاعر چوي ٿو: {{quote| فلئن بقيت لا رحلن بغزوة، تحوي الغنائم اويموت کريم.<br> ”هاڻي جيڪڏهن جيئرو رهيس ته هڪ اهڙي جنگ جي تياري ڪندس جيڪا مال غنيمت گڏ ڪرڻ جو بهترين ذريعو هوندي، نه ته شرافت جي زندگي گذاري مري ويندس.“|}} پر پاڻ سڳورن ﷺ جن مسلمانن کي اهڙين اڻ وڻندڙ اميدن کان منع فرمايو ۽ قتل ڪرڻ جي تمنا کي حرام قرار ڏيئي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قالا لاتمنوا لقاءَ العدو فاذا لقيتمو هم فاصبروا (مسلم)<br> ”دشمن سان مقابلي ڪرڻ جي آرزو نه ڪريو پر جڏهن مقابلو ٿئي ته پوءِ صبر ڪريو.“|}} ==القتال ۽ الحرب== جنگ جون اهي وحشياڻيون ڪارروايون هيون، جن تي ‘حرب’ جو مفهوم مشتمل هو ۽ اهل عرب عملي طور حرب جو اهو ئي نمونو قائم رکيو هو، جيڪو دنيا جي ٻين سڀني قومن بڻايو هو پر اسلام جنگ جي انهن سڀني آثارن ۽ نشانن کي ميساري هڪ نئون سماجي نظام قائم ڪيو. ان بنيادي لغت ۽ حقيقت جي حيثيت سان اسلامي جهاد تي حرب جو اطلاق نه ٿي سگهندو هو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهو ئي سبب آهي ته قرآن مجيد ۾ جهاد لاءِ ڪٿي به ان لفظ کي استعمال نه ڪيو ويو آهي. البت جهاد جي هڪ خاص صورت کي قتال سان تعبير ڪيو ويو آهي جيڪو بي عقلن لاءِ ظاهري مفهوم جي لحاظ کان نهايت خطرناڪ لفظ آهي، حالانڪه جهاد ۽ قتال ۾ هڪ طرح جو عام ۽ خاص جو فرق آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاقۡتُلُوا الۡمُشۡرِکِیۡنَ حَیۡثُ وَ جَدۡتُّمُوۡہُمۡ. (التوبه:5)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي به لهو تتي کين قتل ڪيو.“<br> وَ اقۡتُلُوۡہُمۡ حَیۡثُ ثَقِفۡتُمُوۡہُمۡ وَ اَخۡرِجُوۡہُمۡ مِّنۡ حَیۡثُ اَخۡرَجُوۡکُمۡ.(البقر ة:191)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي لهو اتي قتل ڪيو ۽ جتان اوهان کي ڪڍيائون اُتان اوهان به انهن کي ڪڍو.“ |}} پر هڪ ٻي آيت مان معلوم ٿئي ٿو ته اها لفظ جي لفظ سان ڀيٽ آهي، جيڪا ڳالهه ۾ زور پيدا ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. خدا پاڻ متعلق فرمائي ٿو: {{quote| وَ مَکَرُوۡا وَ مَکَرَ اللّٰہُ ؕ وَ اللّٰہُ خَیۡرُ الۡمٰکِرِیۡنَ ﴿٪54﴾ .(آل عمران:54)<br> حالانڪه خدا مڪار ناهي پُرزور طريقي سان ڪافرن جي برن عملن جو جواب ڏنو ويو آهي.|}} جيئن اسان پنهنجي ٻوليءَ ۾ چوندا آهيون ته برائي جو بدلو برائي آهي، حالانڪه برائي خود برائي آهي مگر هن جو بدلو برائي ناهي پر اهو ته عدل جي قانون جو احسن انجام آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. ارشاد خداوندي آهي: {{quote| وَ جَزٰٓؤُا سَیِّئَۃٍ سَیِّئَۃٌ مِّثۡلُہَا ۚ.(الشوريٰ-45)<br> ”برائي جو بدلو اُهڙي برائي آهي.“|}} اهڙي نموني ان لفظ کي استعمال ڪيو ويو آهي، نه ته ان جي حقيقي معنيٰ برائي ناهي ۽ نه ٿي سگهي ٿي. جهڙي طرح خدا جي مڪر مان حقيقي مڪر مراد نٿي وٺي سگهجي. اهڙيءَ طرح هت قتال مان مراد نيا جو عام قتال ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاِنۡ قٰتَلُوۡکُمۡ فَاقۡتُلُوۡہُمۡ ؕ. (البقرة:191)<br> ”جيڪڏهن اوهان سان مقابلو ڪن ته توهان به انهن سان مقابلو ڪيو.“|}} جيڪڏهن ان کي تسليم نه ڪيو وڃي، تڏهن به خود ڪافرن جي عملن جي شامت جو نتيجو آهي ۽ جهاد جو اصل مقصد ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهڙيءَ طرح هڪ ٻي آيت ۾ ان جي وضاحت ڪئي ويئي آهي: {{quote| فَمَنِ اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ فَاعۡتَدُوۡا عَلَیۡہِ بِمِثۡلِ مَا اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ ۪ وَ اتَّقُوا اللّٰہَ وَ اعۡلَمُوۡۤا اَنَّ اللّٰہَ مَعَ الۡمُتَّقِیۡنَ ﴿194﴾.(البقرة-194)<br> ”جيڪو شخص اوهان تي زيادتي ڪري، توهان به ان جهڙي زيادتي ڪري سگهو ٿا پر ان کان وڌيڪ زيادتي ڪرڻ ۾ خدا کان ڊڄو ۽ يقين ڪريو ته خدا پرهيزگارن سان گڏ آهي.“|}} سموري قرآن مجيد ۾ جهاد تي لفظ ‘حرب’ جو اطلاق ڪٿي به نه ڪيو ويو آهي. صرف ڇهن جاين تي حرب جو لفظ آيو آهي. حالانڪه سمورو قرآن مجيد جهاد جي ترغيب سان ڀريو پيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| 1. وَ الَّذِیۡنَ اتَّخَذُوۡا مَسۡجِدًا ضِرَارًا وَّ کُفۡرًا وَّ تَفۡرِیۡقًۢا بَیۡنَ الۡمُؤۡمِنِیۡنَ وَ اِرۡصَادًا لِّمَنۡ حَارَبَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ مِنۡ قَبۡلُ ؕ.(التوبه: 107)<br> ترجمو:” جن ماڻهن مسلمانن کي نقصان پهچائڻ، ڪفر ڪرڻ ۽ منجهن ڦوٽ وجهڻ ۽ ان شخص جي وجهه وٺڻ لاءِ جنهن خدا ۽ ان جي رسول سان اڳ ويڙهه ڪئي آهي ۽ پنهنجي ڪفر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ مسجد ٺاهي آهي.“<br> 2.- اِنَّمَا جَزٰٓؤُا الَّذِیۡنَ یُحَارِبُوۡنَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا اَنۡ یُّقَتَّلُوۡۤا اَوۡ یُصَلَّبُوۡۤا اَوۡ تُقَطَّعَ اَیۡدِیۡہِمۡ وَ اَرۡجُلُہُمۡ مِّنۡ خِلَافٍ اَوۡ یُنۡفَوۡا مِنَ الۡاَرۡضِ ؕ ذٰلِکَ لَہُمۡ خِزۡیٌ فِی الدُّنۡیَا وَ لَہُمۡ فِی الۡاٰخِرَۃِ عَذَابٌ عَظِیۡمٌ ﴿ۙ33﴾. (المائدة-33)<br> ترجمو:”جيڪي ماڻهو خدا ۽ سندس رسول سان وڙهن ٿا ۽ زمين ۾ فساد ڦهلائين ٿا، تن جي سزا هيءَ آهي ته انهن کي قتل ڪيو وڃي يا انهن کي ڦاهي ڏني وڃي يا انهن جا هڪ هڪ سڄا ۽ کٻا هٿ پير وڍيا وڃن يا جلاوطن ڪيا وڃن. دنيا ۾ اها انهن لاءِ ذلت ۽ رسوائي آهي ۽ آخرت ۾ انهن لاءِ سخت عذاب تيار آهي.“<br> 3.- یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰہَ وَ ذَرُوۡا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰۤوا اِنۡ کُنۡتُمۡ مُّؤۡمِنِیۡنَ ﴿278﴾ فَاِنۡ لَّمۡ تَفۡعَلُوۡا فَاۡذَنُوۡا بِحَرۡبٍ مِّنَ اللّٰہِ وَ رَسُوۡلِہٖ ۚ .(البقرة:278-279)<br> ترجمو:”مسلمانو! خدا کان ڊڄو ۽ جيڪا توهان جي وياج جي رقم ٻين تي رهيل آهي، جيڪڏهن مسلمان آهيو ته ان کي ڇڏي ڏيو ۽ جيڪڏهن اوهان ائين نه ڪيو ته الله ۽ ان جي رسول جو توهان سان جنگ جو اعلان آهي.“<br> 4.وَ اَلۡقَیۡنَا بَیۡنَہُمُ الۡعَدَاوَۃَ وَ الۡبَغۡضَآءَ اِلٰی یَوۡمِ الۡقِیٰمَۃِ ؕ کُلَّمَاۤ اَوۡ قَدُوۡا نَارًا لِّلۡحَرۡبِ اَطۡفَاَہَا اللّٰہُ ۙ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا ؕ وَ اللّٰہُ لَا یُحِبُّ الۡمُفۡسِدِیۡنَ ﴿64﴾ . (المائدة:64)<br> ترجمو:”اسان يهودين ۽ نصارن جي پاڻ ۾ قيامت تائين دشمني وجهي ڇڏي آهي. جڏهن به اهي جنگ جي باهه ڀڙڪائين ٿا ته خدا ان کي وسائي ڇڏي ٿو مگر اهي دنيا ۾ فساد ڦهلائن ٿا ۽ الله فسادين کي دوست نٿو رکي.“<br> 5.اَلَّذِیۡنَ عٰہَدۡتَّ مِنۡہُمۡ ثُمَّ یَنۡقُضُوۡنَ عَہۡدَہُمۡ فِیۡ کُلِّ مَرَّۃٍ وَّ ہُمۡ لَا یَتَّقُوۡنَ ﴿56﴾ فَاِمَّا تَثۡقَفَنَّہُمۡ فِی الۡحَرۡبِ فَشَرِّدۡ بِہِمۡ مَّنۡ خَلۡفَہُمۡ لَعَلَّہُمۡ یَذَّکَّرُوۡنَ ﴿57﴾ . (الانفال: 56-57)<br> ترجمو:”اهي ماڻهو جن سان توهان انجام ڪيو پر هر ڀيري اهي پنهنجي انجام کي ٽوڙيندا آهن ۽ خدا کان بلڪل نٿا ڊڄن، تنهن ڪري جيڪڏهن تون انهن کي جنگ ۾ لهين ته گهرجو ته انهن تي ڏاڍو دٻاءُ وجهو ته جيڪي ماڻهو انهن جي پٺيان آهن، انهن کي به ڀڄڻو پوي.“ <br> 6.فَاِذَا لَقِیۡتُمُ الَّذِیۡنَ کَفَرُوۡا فَضَرۡبَ الرِّقَابِ ؕ حَتّٰۤی اِذَاۤ اَثۡخَنۡتُمُوۡہُمۡ فَشُدُّوا الۡوَثَاقَ ٭ۙ فَاِمَّا مَنًّۢا بَعۡدُ وَ اِمَّا فِدَآءً حَتّٰی تَضَعَ الۡحَرۡبُ اَوۡزَارَہَا ۬ .(محمد:4)<br> ترجمو:”جڏهن توهان جو ڪافرن سان جنگ ۾ مقابلو ٿئي تڏهن انهن جا ڪنڌ ڪپي ڇڏيو. ايستائين جو جڏهن گهڻي رتوڇاڻ ٿئي تڏهن انهن کي غلام بڻايو، ان کان پوءِ يا ته انهن تي احسان ڪري ڇڏي ڏيو يا فديو وٺي آزاد ڪيو، ايستائين جو جنگ پنهنجا هٿيار رکي.“ (يعني ختم ٿي وڃي). |}} هنن آيتن ۾ لفظ حرب کي استعمال ڪيو ويو آهي پر ان جو اسلامي جهاد سان ڪو به واسطو ناهي اھو لفظ انسانن جي قاتلن، ڪوڙن، امن ۽ اخلاق کي بگاڙيندڙ رهزنن ۽ ڌاڙيلن جي عمل جي لاء، فساد پيدا ڪندڙن ۽ ناجائز جنگ ڪندڙن جي عمل لاء استعمال ڪيو ويو جن سان لڙائي قتال ہا جھاد آھي. سورة البقرة جي آيت نمبر 278 ۽ 279 ۾ حرب لفظ بيشڪ مسلمانن طرفان حرب ڪرڻ لاء استعمال ٿيل آھي پر ان مان قطعن اسلام کان اڳ وارو ڦورو بڻجي جنگ ڪرڻ جو مقصد نہ ٿو نڪري ڇوتہ جن خلاف حڪم اھي اھڙا وياج خور ماڻھو آھن جيڪي خدا جي حڪم باوجود وياج وصول ڪرڻ کان نہ ٿا مڙن. ن ڪري خدا فرمايو ته جهڙي طرح توهان غريبن جو مال ڦٻايو ٿا، اسان به اهڙي طرح توهان جو مال ڦري انهن کي واپس ڏينداسين. اها ئي لفظ حرب جي معنيٰ به آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. == حوالا == 14xkb02wxj5fasqyy60rh6ri3bnybxg 415777 415776 2026-09-29T17:59:50Z Intisar Ali 8681 415777 wikitext text/x-wiki '''حرب'''{{ٻيا نالا|عربي=حَرْب|انگريزي=War}} عربي ٻوليءَ ۾ [[جنگ]]، هٿياربند ٽڪراءَ يا ويڙهه لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. عام اصطلاحي معنيٰ ۾ جنگ ٻن يا وڌيڪ رياستن، سياسي قوتن، قبيلن، تنظيمن يا منظم هٿياربند ڌرين جي وچ ۾ اهڙو ٽڪراءُ آهي، جنهن ۾ پنهنجي سياسي، علائقائي، فوجي يا ٻين مقصدن حاصل ڪرڻ لاءِ منظم هٿياربند طاقت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جنگ جي نوعيت، مقصد ۽ طريقا مختلف دورن ۽ سماجن ۾ مختلف رهيا آهن. فوجي مفڪر [[ڪارل فون ڪلاوزوٽز]] جنگ کي سياست سان ڳنڍيندي ان کي سياسي لاڳاپن جو اهڙو تسلسل قرار ڏنو، جنهن ۾ مختلف وسيلا استعمال ٿين ٿا.<ref>Clausewitz, Carl von (1976), ''On War'', Princeton University Press, p. 87.</ref> جديد اصطلاح ۾ جنگ رڳو ٻن رياستن جي وچ ۾ روايتي فوجي ويڙهه تائين محدود ناهي؛ [[گهرو ويڙهه]]، [[پراڪسي جنگ]]، [[غير روايتي جنگ]]، [[گوريلا جنگ]] ۽ ٻين منظم هٿياربند تڪرارن کي پڻ ان وسيع موضوع هيٺ بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي فڪر ۾ ''حرب''، ''قتال'' ۽ ''جهاد'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن. ''حرب'' عام طور جنگ يا هٿياربند تڪرار لاءِ عربي لفظ آهي، ''قتال'' وڙهڻ يا جنگي مقابلي جي عمل لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته ''جهاد'' جو لغوي بنياد ڪوشش ۽ جدوجهد سان لاڳاپيل آهي ۽ اسلامي متنن ۾ ان جو استعمال هٿياربند ويڙهه کان وڌيڪ وسيع معنائن ۾ پڻ ملي ٿو. مختلف اسلامي فقيهن، مفسرن ۽ جديد عالمن انهن اصطلاحن جي دائري ۽ پاڻ ۾ لاڳاپي بابت تفصيلي بحث ڪيو آهي. == '''لغوي معنيٰ''' == عربيءَ ۾ '''حَرْب''' مؤنث اسم آهي ۽ ان جو جمع '''حُرُوب''' اچي ٿو. ڪلاسيڪي عربي لغتن ۾ ان جي معنائن ۾ جنگ، ويڙهه ۽ ڪنهن ماڻهوءَ کان سندس مال يا وسيلا کسجي وڃڻ جهڙا مفهوم پڻ بيان ٿيل آهن. ان سان لاڳاپيل عربي مادو '''ح ر ب''' مختلف صرفي صورتن ۾ وڙهڻ، جنگ ڪرڻ يا محروم ٿيڻ جهڙيون معنائون ڏئي ٿو. دنيا جي ڪيترن قديم سماجن وانگر قبل از اسلام عرب ۾ پڻ قبيلائي ويڙهون، انتقامي لڙايون ۽ مال يا وسيلن لاءِ حملا ٿيندا هئا. عربن جي تاريخي ۽ ادبي روايت ۾ ڪيترين مشهور قبيلائي لڙاين ۽ واقعن کي '''[[ايام العرب]]''' جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي. انهن واقعن بابت شاعري ۽ زباني روايت قبل از اسلام عرب جي سياسي، قبيلائي ۽ سماجي تاريخ جو اهم ذريعو رهي آهي. مولانا [[ابوالڪلام آزاد]] جي تشريح موجب، عربن وٽ جنگ جون اهڙيون صورتون پڻ عام هيون، جن جو مقصد ڦرمار، انتقام يا قبيلائي دشمني هوندو هو، ۽ اسلام انهن روايتن جي مقابلي ۾ جنگ ۽ هٿياربند جدوجهد کي اخلاقي ۽ قانوني پابندين سان ڳنڍيو.<ref name="ابوالڪلام آزاد"> ڪتاب جو نالو: صدين جون صدائون (انساني سعادتن ۽ ان جي داخلي ۽ خارجي زندگيءَ جي حسناڪين جو ڏاهپ، حڪمت ۽ اسلامي فڪر جي روشنيءَ ۾ مطالعو)؛ ليکڪ: امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار: عبدالرزاق ڊکڻ؛ ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن: 2020ع؛ سنڌ سلامت ڪتاب گهر، books.sindhsalamat.com</ref> لفظ ''حرب'' انهن معنائن سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي: {{quote| حرب خشمگين شدن، تحريب بر غالا نيدن و خشم گرفتن، و بخشم آوردن و تيز کردن سنان را، حربيھ الرجل مالُه الذي يعيش به، حربُ گرفتن مال کسي و بي چيز ماندن. وقد حرب مالُه اي سلبه فهو محروب و حريب واحربته اي دللته عليٰ ما يغنمُه من عدو. ”حرب جي معنيٰ ڪاوڙجڻ آهي ۽ تحريب جي معنيٰ ڀڙڪائڻ، ڪاوڙ ڪرڻ، ڪاوڙ ڏيارڻ ۽ نيزو تيز ڪرڻ آهي. حربيھ ان مال کي چوندا آهن جنهن تي ماڻهو زندگي گذاري ٿو. حرب جو اطلاق ڪنهن جو مال وٺڻ ۽ ڪنگال رهجي وڃڻ تي به ٿئي ٿو. چيو وڃي ٿو ته ”حُرِب ماله“ يعني هن جو مال کسيو ويو. ڦريل شخص کي ‘محروب’ ۽ ‘حريب’ چوندا آهن. چئبو آهي ته ”احربتُه“ يعني مان ڪنهن کي دشمن جي مال متاع جو ڏس ڏنو.|<ref name="ابوالڪلام آزاد" />}} == جنگ جا قسم == جنگ کي ڌرين، مقصدن، استعمال ٿيندڙ هٿيارن ۽ جنگي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * '''[[روايتي جنگ]]''' ــ ٻن يا وڌيڪ منظم فوجي قوتن جي وچ ۾ روايتي هٿيارن سان ٿيندڙ جنگ. * '''[[گهرو ويڙهه]]''' ــ هڪ ئي ملڪ يا سياسي وحدت جي اندر منظم ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ هٿياربند ٽڪراءُ. * '''[[پراڪسي جنگ]]''' ــ اهڙو تڪرار جنهن ۾ ٻاهرين قوتون سڌي جنگ بدران ٻين رياستن يا هٿياربند گروهن جي مدد وسيلي پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن. * '''[[غير روايتي جنگ]]''' ــ اهڙي جنگ جنهن ۾ روايتي فوجي مقابلي بدران گوريلا ڪاررواين، مزاحمتي تحريڪن يا ٻين غير روايتي طريقن جو استعمال ٿئي. * '''[[گوريلا جنگ]]''' ــ عام طور ننڍين ۽ وڌيڪ متحرڪ هٿياربند ٽولين طرفان وڏي فوجي قوت خلاف حملي، گهات ۽ تيز نقل وحرڪت تي ٻڌل جنگ. * '''[[حياتياتي جنگ]]''' ــ اهڙي جنگ جنهن ۾ حياتياتي عاملن يا زهريلي حياتياتي مادن کي هٿيار طور استعمال ڪيو وڃي. * '''[[ڪيميائي جنگ]]''' ــ جنگ ۾ زهريلي ڪيميائي مادن يا ڪيميائي هٿيارن جو استعمال. * '''[[ايٽمي جنگ]]''' ــ اهڙو هٿياربند تڪرار جنهن ۾ [[ايٽمي هٿيار]] استعمال ٿين. * '''[[سائبر جنگ]]''' ــ ڪمپيوٽر نظامن، مواصلاتي نيٽ ورڪن يا اهم ڊجيٽل ڍانچي خلاف رياستي يا منظم سائبر ڪارروايون. * '''[[معلوماتي جنگ]]''' ــ معلومات، مواصلات، نفسياتي مهمن ۽ معلوماتي نظامن کي تڪرار جي اوزار طور استعمال ڪرڻ. * '''[[مڪمل جنگ]]''' ــ اهڙي وڏي پيماني جي جنگ جنهن ۾ رياست جا فوجي، معاشي، صنعتي ۽ انساني وسيلا وڏي سطح تي جنگي مقصدن لاءِ متحرڪ ڪيا وڃن. اسلامي فقهي ادب ۾ هٿياربند تڪرار بابت الڳ قانوني درجا ۽ اصطلاح پڻ ملن ٿا، ۽ جنگ جي جواز، اعلان، جنگي ڌرين، غير جنگجو ماڻهن، قيدين، معاهدن ۽ جنگ جي خاتمي بابت تفصيلي فقهي بحث موجود آهي. == جنگ جو تاريخي پسمنظر == جنگ انساني تاريخ جي قديم ترين منظم سرگرمين مان هڪ رهي آهي. آثار قديمه مان قبل از تاريخ دور ۾ به اجتماعي تشدد جا ثبوت مليا آهن، جڏهن ته منظم رياستن جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ فوج، قلعي بندي، هٿيارن ۽ منظم فوجي مهمن جو دائرو وڌندو ويو. بارود، جديد صنعت، ريلوي، جهازن، هوائي طاقت ۽ جديد مواصلاتي نظامن جي ترقي جنگ جي نوعيت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. قديم دنيا ۾ شهر رياستن، بادشاهتن ۽ سلطنتن جي وچ ۾ جنگيون ٿينديون رهيون. وچئين دور ۾ سلطنتي، علائقائي، خانداني ۽ مذهبي جنگيون نمايان رهيون. جديد دور ۾ قومي رياستن جي قيام، صنعتڪاري ۽ جديد هٿيارن جنگ کي وڌيڪ منظم ۽ وڏي پيماني تي تباهه ڪندڙ بڻايو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جديد تاريخ جي سڀ کان وسيع جنگين مان هيون، جن ۾ فوجين سان گڏ وڏي تعداد ۾ شهري آبادي پڻ متاثر ٿي. عربستان ۾ اسلام کان اڳ قبيلائي سماج سبب قبيلن جي وچ ۾ خونريزي، انتقام ۽ وسيلن بابت تڪرار ڊگهي عرصي تائين جاري رهي سگهندا هئا. [[بسوس جي جنگ]] ۽ [[داحس ۽ غبراءَ جي جنگ]] جهڙا واقعا قبل از اسلام عرب جي مشهور قبيلائي جنگين ۾ شمار ٿين ٿا. اسلام جي ظهور کان پوءِ مديني ۾ قائم ٿيندڙ مسلمان جماعت کي پڻ هٿياربند تڪرارن کي منهن ڏيڻو پيو، جن مان [[غزوه بدر]]، [[غزوه احد]]، [[غزوه خندق]] ۽ ٻين واقعن جو ذڪر اسلامي تاريخ ۽ سيرت جي ماخذن ۾ ملي ٿو. == جنگ جا سبب == جنگ لاءِ ڪو هڪ عالمي سبب مقرر نٿو ڪري سگهجي. مختلف دورن ۾ جنگين جا سبب سياسي اقتدار، علائقي، وسيلن، سلامتي، واپار، قومي يا قبيلائي مقابلي، نظرياتي اختلافن ۽ ٻين حالتن سان لاڳاپيل رهيا آهن. جنگ بابت سياسي، معاشي، نفسياتي، سماجياتي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. سياسي حقيقت پسنديءَ سان لاڳاپيل ڪيترن نظرين ۾ رياستن جي سلامتي، طاقت ۽ بين الاقوامي نظام ۾ سندن حيثيت کي جنگ جي اهم عنصرن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. معاشي تشريحون وسيلن، مارڪيٽن ۽ اقتصادي مفادن جي مقابلي تي زور ڏين ٿيون، جڏهن ته نفسياتي ۽ سماجياتي نظريا گروهي سڃاڻپ، خوف، دشمني، سياسي تنظيم ۽ سماجي حالتن جهڙن عنصرن جو جائزو وٺن ٿا. اسلامي ماخذن ۾ جنگ جي اجازت ۽ ان جون حدون قرآن، حديث، سيرت ۽ فقهي روايت ۾ بحث هيٺ آيون آهن. قرآن ۾ هڪ طرف جنگ ۽ قتال بابت حڪم موجود آهن، ته ٻئي طرف زيادتيءَ کان روڪڻ، معاهدن جي پاسداري ۽ امن ڏانهن لاڙو ٿيڻ بابت پڻ هدايتون ملن ٿيون: {{quote|وَ قَاتِلُوۡا فِیۡ سَبِیۡلِ اللّٰہِ الَّذِیۡنَ یُقَاتِلُوۡنَکُمۡ وَ لَا تَعۡتَدُوۡا ؕ اِنَّ اللّٰہَ لَا یُحِبُّ الۡمُعۡتَدِیۡنَ ﴿190﴾ <br>”۽ الله جي واٽ ۾ انهن سان وڙهو جيڪي اوهان سان وڙهن ٿا، پر حد کان نه لنگهو؛ بيشڪ الله حد کان لنگهندڙن کي پسند نٿو ڪري.“|[[سورة البقرة]]: 190}} {{quote|وَ اِنۡ جَنَحُوۡا لِلسَّلۡمِ فَاجۡنَحۡ لَہَا وَ تَوَکَّلۡ عَلَی اللّٰہِ ؕ اِنَّہٗ ہُوَ السَّمِیۡعُ الۡعَلِیۡمُ ﴿61﴾ <br>”۽ جيڪڏهن اهي صلح ڏانهن مائل ٿين ته تون به ان ڏانهن مائل ٿيءُ ۽ الله تي ڀروسو ڪر.“|[[سورة الأنفال]]: 61}} == جنگي تنظيم ۽ حڪمت عملي == منظم جنگ ۾ عام طور زميني [[فوج]]، [[بحري فوج]] ۽ [[هوائي فوج]] جهڙيون قوتون حصو وٺن ٿيون. جديد جنگ ۾ انهن سان گڏ انٽيليجنس، مواصلات، رسد، طبي خدمتون، سائبر نظام ۽ ٻين ادارن جو پڻ اهم ڪردار هوندو آهي. فوجي منصوبابندي کي عام طور ٻن وڏن سطحن تي سمجهيو ويندو آهي: * '''حڪمت عملي''' ــ جنگ يا فوجي مهم جا وسيع ۽ ڊگهي مدي وارا مقصد ۽ انهن کي حاصل ڪرڻ جو مجموعي منصوبو. * '''جنگي تدبير''' ــ مخصوص جنگي ميدان، معرڪي يا فوجي ڪارروائيءَ ۾ قوتن جي عملي استعمال جو طريقو. جنگي ڪارروايون زمين، سمنڊ، هوا ۽ جديد دور ۾ خلائي ۽ سائبر ميدانن ۾ پڻ ٿي سگهن ٿيون. جاگرافي، موسم، رسد، ٽيڪنالاجي، فوجي تربيت ۽ معلومات جنگ جي نتيجن تي اهم اثر وجهن ٿا. == جنگ جا اثر == جنگ جا اثر رڳو جنگي ميدان تائين محدود نه هوندا آهن. جنگ فوجين، عام شهرين، معيشت، صحت، ماحول، تعليم، بنيادي ڍانچي ۽ سماجي نظام تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏي سگهي ٿي. === انساني اثر === جنگ ۾ فوجي جاني نقصان کان علاوه شهري آبادي پڻ قتل، زخمن، بيمارين، خوراڪ جي کوٽ، بي گهر ٿيڻ ۽ لڏپلاڻ کان متاثر ٿي سگهي ٿي. جديد هٿياربند تڪرارن ۾ اسپتالن، پاڻي، بجلي، مواصلات ۽ ٻين بنيادي خدمتن جي تباهي انساني نقصان کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي. جنگ کان بچي ويل فوجي ۽ شهري جسماني زخمن سان گڏ نفسياتي صدمي ۽ ٻين ذهني اثرن کي پڻ منهن ڏئي سگهن ٿا. === معاشي اثر === جنگ دوران حڪومتن جا فوجي خرچ وڌي سگهن ٿا ۽ معيشت جو وڏو حصو جنگي ضرورتن ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو. ڊگهي جنگ صنعت، واپار، زراعت، مواصلات ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي. جنگ کان پوءِ تباهه ٿيل علائقن جي بحاليءَ لاءِ وڏي مالي ۽ انساني سرمائي جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. === سماجي اثر === جنگ آباديءَ جي بي دخلي، پناهگيرن جي واڌ، خاندانن جي ورهاڱي ۽ سماجي ادارن جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي عرصي وارا تڪرار نسلن تائين سياسي ۽ سماجي اثر ڇڏي سگهن ٿا. == جنگ ۽ اخلاق == جنگ جي اخلاقي حيثيت قديم زماني کان فلسفي، مذهب ۽ قانون جو اهم موضوع رهي آهي. مختلف مذهبي ۽ فلسفيانه روايتن ۾ بحث ڪيو ويو آهي ته ڪهڙين حالتن ۾ هٿياربند طاقت جو استعمال جائز ٿي سگهي ٿو ۽ جنگ دوران ڪهڙيون حدون لازمي آهن. اسلامي روايت ۾ پڻ جنگ بابت اخلاقي ۽ قانوني ضابطا بيان ڪيا ويا آهن. قرآن ۾ جنگ دوران حد کان لنگهڻ کان منع ڪئي وئي آهي، جڏهن ته حديث ۽ فقهي روايت ۾ عورتن، ٻارن ۽ ٻين غير جنگجو ماڻهن، قيدين، معاهدن ۽ دشمن جي ملڪيت بابت مختلف ضابطا بيان ٿيل آهن. انهن ضابطن جي تشريح ۽ عملي دائري بابت اسلامي فقهي مڪتبن ۾ تفصيلي بحث موجود آهي. حديثي روايتن ۾ [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] سان عورتن ۽ ٻارن کي قتل ڪرڻ جي ممانعت، لاشن جي بي حرمتيءَ کان روڪڻ ۽ عهد ٽوڙڻ جي مذمت منسوب آهي. انهن روايتن اسلامي قانونِ جنگ جي بعد واري فقهي تشڪيل تي اثر وڌو. جديد دور ۾ جنگ جي طريقي ۽ جنگ ۾ شامل ماڻهن جي تحفظ بابت [[بين الاقوامي انساني قانون]] ترقي ڪئي آهي. [[جنيوا ڪنوينشن|جنيوا ڪنوينشنن]] سميت مختلف بين الاقوامي معاهدن ۾ زخمين، جنگي قيدين ۽ شهري آباديءَ جي تحفظ لاءِ قانوني اصول مقرر ڪيا ويا آهن. == جنگ جي پڄاڻي == جنگ مختلف طريقن سان ختم ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[جنگبندي]]، امن معاهدو، ڌرين جي سياسي ٺاهه، فوجي واپسي، هڪ ڌر جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڪنهن ڌر جي فوجي شڪست. ڪڏهن جنگي ڪارروايون رسمي امن معاهدي کانسواءِ پڻ آهستي آهستي ختم ٿي سگهن ٿيون. امن ڳالهين دوران سرحدن، قيدين، قبضي هيٺ آيل علائقن، سلامتي، معاوضي ۽ مستقبل جي سياسي لاڳاپن بابت فيصلا ٿي سگهن ٿا. اسلامي تاريخ ۽ فقهي ادب ۾ پڻ '''صلح'''، '''عهد'''، '''امان''' ۽ ٻين تصورن وسيلي جنگ جي روڪ، معاهدن ۽ مخالف ڌر سان لاڳاپن بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ==قرآن سان آيل نظرياتي تبديلي== اها ئي قوم، اهو ئي لٽريچر ۽ اها ئي ٻولي هئي، جنهن ۾ قرآن مجيد نازل ٿيو. قرآن مجيد عقيدن، عملن، اخلاق، اُٿي ويٺي ۽ چال چلت متعلق جيڪي سڌارا آندا، سي رڳو اندروني سطح تائين محدود ناهن پر انهن جو اثر ظاهري طور تي به ٿيو آهي. لفظ ۽ اصطلاح جيتوڻيڪ حقيقي شيءِ ناهن پر معنيٰ جو پردو ضرور آهن، جيڪو مٿن چاڙهيو وڃي ٿو. پر جيئن ته اسلام باطني توڙي ظاهري اصلاح ڪئي، ان ڪري هن ٻين سمورين شين سان گڏ عربي لٽريچر ۽ عربي ٻوليءَ جو پڻ سڌارو ڪيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. عرب جي جاهليت ۽ بدويت ان قسم جا جيڪي لفظ پيدا ڪيا هئا، تن کي اعليٰ درجي جو اهو تمدن قبول ڪري نٿي سگهيو، جنهن کي قرآن مجيد پيدا ڪرڻ چاهيو ٿي. تنهن ڪري قرآن مجيد اهڙن سمورن لفظن جي اصلاح ڪري، انهن کي بدلائي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. جنگ متعلق عربن جو لٽريچر ان اصلاح جي وڌيڪ لائق هو. عرب ۾ جنگ لاءِ سوين لفظ، ترڪيبون، محاورا ۽ استعارا پيدا ڪيا ويا هئا پر اهي سڀئي هڪ وحشياڻي جنگ لاءِ مناسب هئا. هڪ مهذب قوم، ترقي يافته نظام، صلح پسند مذهب، هڪ امن جي ڳولائو جماعت لاءِ اهي لفظ استعمال ڪرڻ جي قابل نه هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اسلامي غذوات لاءِ صرف هڪ سادو لفظ ”جهاد“ استعمال ڪيو، جنهن مان جنگ وانگر نه غضب ۽ درندگيءَ جا جذبا ظاهر ٿين ٿا ۽ نه ڦر لٽ ۽ حيوانيت جي بوءِ اچي ٿي، بلڪه اهو لفظ صرف ان ڪوشش تي اُڪسائي ٿو، جيڪا هڪ اعليٰ مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪري سگهجي ٿي. پوءِ چاهي اها طاقت، زبان، بدني افعال يا ترار جي نوڪ ذريعي حاصل ڪري سگهجي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| وَ اَنۡ لَّیۡسَ لِلۡاِنۡسَانِ اِلَّا مَا سَعٰی ﴿ۙ39﴾ (النجم: 39)<br> ”انسان کي صرف پنهنجي ڪوشش جو صلو ملي سگهي ٿو.“|}} قرآن جي اصطلاح ۾ جھاد لفظ جو اطلاق ۽ استعمال صرف جنگ ۽ خون ريزيءَ تائين محدود ناهي، بلڪه عام ڪري ان ذريعي ايثار ۽ قرباني، نفس تي ضابطي ۽ پاڪائي، امن ۽ سلامتي ۽ اخلاق ۽ ڪردار جو اظهار ڪيو ويو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لٰکِنِ الرَّسُوۡلُ وَ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا مَعَہٗ جٰہَدُوۡا بِاَمۡوَالِہِمۡ وَ اَنۡفُسِہِمۡ ؕ وَ اُولٰٓئِکَ لَہُمُ الۡخَیۡرٰتُ ۫ وَ اُولٰٓئِکَ ہُمُ الۡمُفۡلِحُوۡنَ ﴿88﴾ (التوبه: 88)<br> ” مگر رسول ۽ اهي ماڻهو جن هن سان گڏ ايمان آندو، سي اُهي ماڻهو آهن جن پنهنجي جان و مال ٻنهي سان جهاد ڪيو ۽ سڀئي ڀلايون ۽ خوش نصيبيون انهن لاءِ مخصوص آهن ۽ اهي ڪامياب آهن.“|}} {{quote| وَ الَّذِیۡنَ جَاہَدُوۡا فِیۡنَا لَنَہۡدِیَنَّہُمۡ سُبُلَنَا ؕ وَ اِنَّ اللّٰہَ لَمَعَ الۡمُحۡسِنِیۡنَ ﴿٪69﴾ (العنکبوت: 69)<br> ” ۽ جيڪي ماڻهو اسان جي راهه ۾ (يعني حق جي واٽ تي هلڻ لاءِ) هر ممڪن ڪوشش ڪن ٿا تن کي اسان پنهنجي (سڌين ۽ حقيقي) واٽن تي آڻينداسين ۽ (ياد رکو ته) يقيناً الله تعاليٰ نيڪي ڪندڙن سان شامل آهي ۽ سندن مددگار آهن.“|}} اسلام جي سڀ کان پهرين ۽ وڏي جهاد جي معرڪي ۾ غنيمت جو مال حرام هو، حالانڪه جيڪڏهن اسلامي جهاد جو مقصد ڦرمار ڪرڻ هجي ها ته قريش جي تجارت جو قافلو اسلام جي دامن کي چڱي طرح ڀري پئي سگهيو. ان لاءِ اهو ئي ان جو مناسب موقعو هو. جيتوڻيڪ ان کانپوءِ غنيمت جو مال حلال ڪيو ويو، تنهن هوندي به ان سان جهاد جي ثواب ۽ نيت جي پُرخلوص هجڻ ۾ ڪمي اچي ويندي ھئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دوکو ۽ بيوفائي جنگ جي عام روايت هوندي هئي. عورتن، ٻارن، قاصدن ۽ نوڪرن کي قتل ڪرڻ ۾ ڪو فرق نه رکيو ويندو هو، بلڪه سڀني کي ترار سان ڪٺو ويندو هو. دشمن کي جيئرو باهه ۾ ساڙيو ويندو هو، دشمن جا نڪ ۽ ڪن ڪٽي فخر طور هار ڪري پاتا ويندا هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دشمن جا هٿ ۽ پير ٻڌي کين قتل ڪيو ويندو هو، کائڻ پيئڻ لاءِ رستي ۾ ڪنهن کي ڦرڻ معمولي ڳالهه هئي پر اسلام جنگ جي ان وحشياڻي روايت کي بدلائي، اهڙين سمورين وحشياڻين ڪاررواين کي ختم ڪري ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لکل غادر لواءُ يوم القيام يعرف به يقال هذا غدرة فلان (مسلم)<br> ”قيامت ۾ هر بد عهد لاءِ هڪ جهنڊو کڙو ڪيو ويندو، جنهن جي ذريعي هو سڃاتو ويندو ۽ اعلان ٿيندو ته فلاڻي وعدي جي خلاف ورزي جو جهنڊو آهي.“|}} هڪ ٻي حديث آهي ته: {{quote| ان امراة وجدت في بعض مغازي رسول الله مقتولته فانکر رسول الله قتل النساءِ والصبيان. (مسلم)<br> ”پاڻ سڳورن ﷺ ڪنهن لڙائيءَ ۾ هڪ عورت کي قتل ٿيل ڏٺو ته ان تي پاڻ ﷺ جن ٻارن ۽ عورتن کي قتل ڪرڻ کان سختيءَ سان منع فرمايائون.“|}} مسيلمه ڪذاب جو جڏهن قاصد خط کڻي آيو ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو: {{quote| لولا ان الرسول لا تقتل لضربت اعنا قکا (ابودائود)<br> ”جيڪڏهن قاصد کي قتل ڪرڻ جائز هجي ها ته مان تنهنجي گستاخيءَ جي بدلي ۾ تنهنجي ڪنڌ ڪپايان ها. هاڻي وڃ تون امن ۾ آهين.“|}} ابو دائود ۾ هڪ ٻي وضاحت هن طرح آهي: {{quote| لاتقتلن امراة ولاصبيا<br> ” عورتن ۽ ٻارن کي هرگز قتل نه ڪيو وڃي.“ باهه ۾ ساڙڻ کان به روڪي ڇڏيائون.<br> لاينبغي ان يعذب بالنار الارب النار. (ابو دائود)<br> ”باهه جو عذاب صرف خدا ڏيئي سگهي ٿو.“|}} پاڻ سڳورن ﷺ مسلمانن لاءِ جهاد ۾ اخلاق جو اعليٰ ترين نمونو قائم ڪيو ۽ اخلاقي دنيا ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو: {{quote| قال: اعفُ الناس قتلته اهل ايمان.<br> ”سڀ کان وڌيڪ محفوظ ۽ باپرده مسلمانن جا مقتول دشمن آهن.“|}} عضوا ڪپڻ جي جاهلاڻي رسم جي منع ڪيائون. ان باري ۾ ڪيتريون ئي وضاحتون آهن: {{quote| کان يحثنا علي الصدقه وَينهانا عن المثلته. (ابودائود)<br> ”پاڻ سڳورا ﷺ اصحابن کي صدقو ڏيڻ جي ترغيب ڏيندا هئا ۽ ماڻهن جا عضوا وڍڻ کان روڪيندا هئا.“|}} دشمن کي ٻڌي عضوا ڪپڻ ۽ عذاب ڏيئي مارڻ جو رواج اڄڪلهه جي مهذب قومن لاءِ فخر سمجهيو وڃي ٿو پر اڄ کان چوڏهن سؤ سال اڳ حجاز جي ريگستان جو اسلامي تمدن هي هو: {{quote| غزونا مع عبدالرحمان بن خالد بن وليد فاتي باربعته اعلاج من العدو فامربهم يقتلوا صبرا.... فبلغ ذلک بايوب الانصاري فقال سمعت رسول الله (صلي الله عليھ وآلھ وسلم) نهي عن قتل الصبر فوالذي نفسي بيده لو کانت دجاجھ مان صبرتها. فلغ ذلک عبدالرحمن بن خالد بن اوليد فاعتق اربعة رقاب. (ابو دائود)<br> ”اسين عبدالرحمان بن وليد سان هڪ غزوي ۾ شريڪ هئاسين ته چئن ڪافر دشمنن کي پڪڙي آندو ويو. هن انهن کي ٻڌي قتل ڪري ڇڏيو. ابو ايوب انصاري رضه کي جڏهن اهو معلوم ٿيو ته ان چيو ته پاڻ سڳورن ﷺ اهڙي قسم جي قتل کان منع فرمايو آهي. خدا جو قسم! جيڪڏهن ڪڪڙ به هجي ها ته ان کي ٻڌي ايئن نه ڪُهان ها. خالد کي جڏهن معلوم ٿيو ته هن ان جي ڪفاري ۾ چار غلام آزاد ڪري ڇڏيا!!“|}} ڇهين صدي عيسويءَ جي ريگستان ۾ رهندڙ عربن جي اخلاق ۾ انسان دوستيءَ جو اهو حال هو جنهن جهڙو مثال اڄ بيلجيم جي مهذب ايوانن ۾ به نٿو ملي سگهي. اڃا وڌيڪ اهو ته ڦرمار ڪرڻ ۽ مال متاع لٽڻ کان مسلمانن کي خاص طور روڪيو ويو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قال ان النهبة ليست باحل من الميتة. (ابودائود)<br> ” پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته ڦرمار جو مال بلڪل اهڙو ئي آهي جهڙو مردار گوشت، اهو مردار گوشت کان وڌيڪ حلال ناهي.“|}} هڪ دفعي اصحاب سڳورن ڪنهن غزوي ۾ زور سان تڪبير جا نعرا هنيا ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| اربعو اعليٰ انفسکم انکم لاتدعون اصم. (ابودائود)<br> ”ابودائود روايت ڪيو آهي ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته آهستي آهستي، خدا ٻوڙو ته ناهي جو اوهان زور سان ان کي پڪاريو ٿا.“|}} عرب جي جنگجو فطرت هميشه جنگ ۽ جهڙي جي منتظر رهندي هئي ۽ ان کي مال حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهندي هئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. هڪ جاهلي شاعر چوي ٿو: {{quote| فلئن بقيت لا رحلن بغزوة، تحوي الغنائم اويموت کريم.<br> ”هاڻي جيڪڏهن جيئرو رهيس ته هڪ اهڙي جنگ جي تياري ڪندس جيڪا مال غنيمت گڏ ڪرڻ جو بهترين ذريعو هوندي، نه ته شرافت جي زندگي گذاري مري ويندس.“|}} پر پاڻ سڳورن ﷺ جن مسلمانن کي اهڙين اڻ وڻندڙ اميدن کان منع فرمايو ۽ قتل ڪرڻ جي تمنا کي حرام قرار ڏيئي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قالا لاتمنوا لقاءَ العدو فاذا لقيتمو هم فاصبروا (مسلم)<br> ”دشمن سان مقابلي ڪرڻ جي آرزو نه ڪريو پر جڏهن مقابلو ٿئي ته پوءِ صبر ڪريو.“|}} ==القتال ۽ الحرب== جنگ جون اهي وحشياڻيون ڪارروايون هيون، جن تي ‘حرب’ جو مفهوم مشتمل هو ۽ اهل عرب عملي طور حرب جو اهو ئي نمونو قائم رکيو هو، جيڪو دنيا جي ٻين سڀني قومن بڻايو هو پر اسلام جنگ جي انهن سڀني آثارن ۽ نشانن کي ميساري هڪ نئون سماجي نظام قائم ڪيو. ان بنيادي لغت ۽ حقيقت جي حيثيت سان اسلامي جهاد تي حرب جو اطلاق نه ٿي سگهندو هو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهو ئي سبب آهي ته قرآن مجيد ۾ جهاد لاءِ ڪٿي به ان لفظ کي استعمال نه ڪيو ويو آهي. البت جهاد جي هڪ خاص صورت کي قتال سان تعبير ڪيو ويو آهي جيڪو بي عقلن لاءِ ظاهري مفهوم جي لحاظ کان نهايت خطرناڪ لفظ آهي، حالانڪه جهاد ۽ قتال ۾ هڪ طرح جو عام ۽ خاص جو فرق آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاقۡتُلُوا الۡمُشۡرِکِیۡنَ حَیۡثُ وَ جَدۡتُّمُوۡہُمۡ. (التوبه:5)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي به لهو تتي کين قتل ڪيو.“<br> وَ اقۡتُلُوۡہُمۡ حَیۡثُ ثَقِفۡتُمُوۡہُمۡ وَ اَخۡرِجُوۡہُمۡ مِّنۡ حَیۡثُ اَخۡرَجُوۡکُمۡ.(البقر ة:191)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي لهو اتي قتل ڪيو ۽ جتان اوهان کي ڪڍيائون اُتان اوهان به انهن کي ڪڍو.“ |}} پر هڪ ٻي آيت مان معلوم ٿئي ٿو ته اها لفظ جي لفظ سان ڀيٽ آهي، جيڪا ڳالهه ۾ زور پيدا ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. خدا پاڻ متعلق فرمائي ٿو: {{quote| وَ مَکَرُوۡا وَ مَکَرَ اللّٰہُ ؕ وَ اللّٰہُ خَیۡرُ الۡمٰکِرِیۡنَ ﴿٪54﴾ .(آل عمران:54)<br> حالانڪه خدا مڪار ناهي پُرزور طريقي سان ڪافرن جي برن عملن جو جواب ڏنو ويو آهي.|}} جيئن اسان پنهنجي ٻوليءَ ۾ چوندا آهيون ته برائي جو بدلو برائي آهي، حالانڪه برائي خود برائي آهي مگر هن جو بدلو برائي ناهي پر اهو ته عدل جي قانون جو احسن انجام آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. ارشاد خداوندي آهي: {{quote| وَ جَزٰٓؤُا سَیِّئَۃٍ سَیِّئَۃٌ مِّثۡلُہَا ۚ.(الشوريٰ-45)<br> ”برائي جو بدلو اُهڙي برائي آهي.“|}} اهڙي نموني ان لفظ کي استعمال ڪيو ويو آهي، نه ته ان جي حقيقي معنيٰ برائي ناهي ۽ نه ٿي سگهي ٿي. جهڙي طرح خدا جي مڪر مان حقيقي مڪر مراد نٿي وٺي سگهجي. اهڙيءَ طرح هت قتال مان مراد نيا جو عام قتال ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاِنۡ قٰتَلُوۡکُمۡ فَاقۡتُلُوۡہُمۡ ؕ. (البقرة:191)<br> ”جيڪڏهن اوهان سان مقابلو ڪن ته توهان به انهن سان مقابلو ڪيو.“|}} جيڪڏهن ان کي تسليم نه ڪيو وڃي، تڏهن به خود ڪافرن جي عملن جي شامت جو نتيجو آهي ۽ جهاد جو اصل مقصد ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهڙيءَ طرح هڪ ٻي آيت ۾ ان جي وضاحت ڪئي ويئي آهي: {{quote| فَمَنِ اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ فَاعۡتَدُوۡا عَلَیۡہِ بِمِثۡلِ مَا اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ ۪ وَ اتَّقُوا اللّٰہَ وَ اعۡلَمُوۡۤا اَنَّ اللّٰہَ مَعَ الۡمُتَّقِیۡنَ ﴿194﴾.(البقرة-194)<br> ”جيڪو شخص اوهان تي زيادتي ڪري، توهان به ان جهڙي زيادتي ڪري سگهو ٿا پر ان کان وڌيڪ زيادتي ڪرڻ ۾ خدا کان ڊڄو ۽ يقين ڪريو ته خدا پرهيزگارن سان گڏ آهي.“|}} سموري قرآن مجيد ۾ جهاد تي لفظ ‘حرب’ جو اطلاق ڪٿي به نه ڪيو ويو آهي. صرف ڇهن جاين تي حرب جو لفظ آيو آهي. حالانڪه سمورو قرآن مجيد جهاد جي ترغيب سان ڀريو پيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| 1. وَ الَّذِیۡنَ اتَّخَذُوۡا مَسۡجِدًا ضِرَارًا وَّ کُفۡرًا وَّ تَفۡرِیۡقًۢا بَیۡنَ الۡمُؤۡمِنِیۡنَ وَ اِرۡصَادًا لِّمَنۡ حَارَبَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ مِنۡ قَبۡلُ ؕ.(التوبه: 107)<br> ترجمو:” جن ماڻهن مسلمانن کي نقصان پهچائڻ، ڪفر ڪرڻ ۽ منجهن ڦوٽ وجهڻ ۽ ان شخص جي وجهه وٺڻ لاءِ جنهن خدا ۽ ان جي رسول سان اڳ ويڙهه ڪئي آهي ۽ پنهنجي ڪفر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ مسجد ٺاهي آهي.“<br> 2.- اِنَّمَا جَزٰٓؤُا الَّذِیۡنَ یُحَارِبُوۡنَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا اَنۡ یُّقَتَّلُوۡۤا اَوۡ یُصَلَّبُوۡۤا اَوۡ تُقَطَّعَ اَیۡدِیۡہِمۡ وَ اَرۡجُلُہُمۡ مِّنۡ خِلَافٍ اَوۡ یُنۡفَوۡا مِنَ الۡاَرۡضِ ؕ ذٰلِکَ لَہُمۡ خِزۡیٌ فِی الدُّنۡیَا وَ لَہُمۡ فِی الۡاٰخِرَۃِ عَذَابٌ عَظِیۡمٌ ﴿ۙ33﴾. (المائدة-33)<br> ترجمو:”جيڪي ماڻهو خدا ۽ سندس رسول سان وڙهن ٿا ۽ زمين ۾ فساد ڦهلائين ٿا، تن جي سزا هيءَ آهي ته انهن کي قتل ڪيو وڃي يا انهن کي ڦاهي ڏني وڃي يا انهن جا هڪ هڪ سڄا ۽ کٻا هٿ پير وڍيا وڃن يا جلاوطن ڪيا وڃن. دنيا ۾ اها انهن لاءِ ذلت ۽ رسوائي آهي ۽ آخرت ۾ انهن لاءِ سخت عذاب تيار آهي.“<br> 3.- یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰہَ وَ ذَرُوۡا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰۤوا اِنۡ کُنۡتُمۡ مُّؤۡمِنِیۡنَ ﴿278﴾ فَاِنۡ لَّمۡ تَفۡعَلُوۡا فَاۡذَنُوۡا بِحَرۡبٍ مِّنَ اللّٰہِ وَ رَسُوۡلِہٖ ۚ .(البقرة:278-279)<br> ترجمو:”مسلمانو! خدا کان ڊڄو ۽ جيڪا توهان جي وياج جي رقم ٻين تي رهيل آهي، جيڪڏهن مسلمان آهيو ته ان کي ڇڏي ڏيو ۽ جيڪڏهن اوهان ائين نه ڪيو ته الله ۽ ان جي رسول جو توهان سان جنگ جو اعلان آهي.“<br> 4.وَ اَلۡقَیۡنَا بَیۡنَہُمُ الۡعَدَاوَۃَ وَ الۡبَغۡضَآءَ اِلٰی یَوۡمِ الۡقِیٰمَۃِ ؕ کُلَّمَاۤ اَوۡ قَدُوۡا نَارًا لِّلۡحَرۡبِ اَطۡفَاَہَا اللّٰہُ ۙ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا ؕ وَ اللّٰہُ لَا یُحِبُّ الۡمُفۡسِدِیۡنَ ﴿64﴾ . (المائدة:64)<br> ترجمو:”اسان يهودين ۽ نصارن جي پاڻ ۾ قيامت تائين دشمني وجهي ڇڏي آهي. جڏهن به اهي جنگ جي باهه ڀڙڪائين ٿا ته خدا ان کي وسائي ڇڏي ٿو مگر اهي دنيا ۾ فساد ڦهلائن ٿا ۽ الله فسادين کي دوست نٿو رکي.“<br> 5.اَلَّذِیۡنَ عٰہَدۡتَّ مِنۡہُمۡ ثُمَّ یَنۡقُضُوۡنَ عَہۡدَہُمۡ فِیۡ کُلِّ مَرَّۃٍ وَّ ہُمۡ لَا یَتَّقُوۡنَ ﴿56﴾ فَاِمَّا تَثۡقَفَنَّہُمۡ فِی الۡحَرۡبِ فَشَرِّدۡ بِہِمۡ مَّنۡ خَلۡفَہُمۡ لَعَلَّہُمۡ یَذَّکَّرُوۡنَ ﴿57﴾ . (الانفال: 56-57)<br> ترجمو:”اهي ماڻهو جن سان توهان انجام ڪيو پر هر ڀيري اهي پنهنجي انجام کي ٽوڙيندا آهن ۽ خدا کان بلڪل نٿا ڊڄن، تنهن ڪري جيڪڏهن تون انهن کي جنگ ۾ لهين ته گهرجو ته انهن تي ڏاڍو دٻاءُ وجهو ته جيڪي ماڻهو انهن جي پٺيان آهن، انهن کي به ڀڄڻو پوي.“ <br> 6.فَاِذَا لَقِیۡتُمُ الَّذِیۡنَ کَفَرُوۡا فَضَرۡبَ الرِّقَابِ ؕ حَتّٰۤی اِذَاۤ اَثۡخَنۡتُمُوۡہُمۡ فَشُدُّوا الۡوَثَاقَ ٭ۙ فَاِمَّا مَنًّۢا بَعۡدُ وَ اِمَّا فِدَآءً حَتّٰی تَضَعَ الۡحَرۡبُ اَوۡزَارَہَا ۬ .(محمد:4)<br> ترجمو:”جڏهن توهان جو ڪافرن سان جنگ ۾ مقابلو ٿئي تڏهن انهن جا ڪنڌ ڪپي ڇڏيو. ايستائين جو جڏهن گهڻي رتوڇاڻ ٿئي تڏهن انهن کي غلام بڻايو، ان کان پوءِ يا ته انهن تي احسان ڪري ڇڏي ڏيو يا فديو وٺي آزاد ڪيو، ايستائين جو جنگ پنهنجا هٿيار رکي.“ (يعني ختم ٿي وڃي). |}} هنن آيتن ۾ لفظ حرب کي استعمال ڪيو ويو آهي پر ان جو اسلامي جهاد سان ڪو به واسطو ناهي اھو لفظ انسانن جي قاتلن، ڪوڙن، امن ۽ اخلاق کي بگاڙيندڙ رهزنن ۽ ڌاڙيلن جي عمل جي لاء، فساد پيدا ڪندڙن ۽ ناجائز جنگ ڪندڙن جي عمل لاء استعمال ڪيو ويو جن سان لڙائي قتال ہا جھاد آھي. سورة البقرة جي آيت نمبر 278 ۽ 279 ۾ حرب لفظ بيشڪ مسلمانن طرفان حرب ڪرڻ لاء استعمال ٿيل آھي پر ان مان قطعن اسلام کان اڳ وارو ڦورو بڻجي جنگ ڪرڻ جو مقصد نہ ٿو نڪري ڇوتہ جن خلاف حڪم اھي اھڙا وياج خور ماڻھو آھن جيڪي خدا جي حڪم باوجود وياج وصول ڪرڻ کان نہ ٿا مڙن. ن ڪري خدا فرمايو ته جهڙي طرح توهان غريبن جو مال ڦٻايو ٿا، اسان به اهڙي طرح توهان جو مال ڦري انهن کي واپس ڏينداسين. اها ئي لفظ حرب جي معنيٰ به آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. == حوالا == fwathkl87q7dw8ey0f7xt3rlcpylf6t 415778 415777 2026-09-29T18:02:15Z Intisar Ali 8681 415778 wikitext text/x-wiki '''حرب'''{{ٻيا نالا|عربي=حَرْب|انگريزي=War}} عربي ٻوليءَ ۾ [[جنگ]]، هٿياربند ٽڪراءَ يا ويڙهه لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. عام اصطلاحي معنيٰ ۾ جنگ ٻن يا وڌيڪ رياستن، سياسي قوتن، قبيلن، تنظيمن يا منظم هٿياربند ڌرين جي وچ ۾ اهڙو ٽڪراءُ آهي، جنهن ۾ پنهنجي سياسي، علائقائي، فوجي يا ٻين مقصدن حاصل ڪرڻ لاءِ منظم هٿياربند طاقت استعمال ڪئي وڃي ٿي. جنگ جي نوعيت، مقصد ۽ طريقا مختلف دورن ۽ سماجن ۾ مختلف رهيا آهن. فوجي مفڪر [[ڪارل فون ڪلاوزوٽز]] جنگ کي سياست سان ڳنڍيندي ان کي سياسي لاڳاپن جو اهڙو تسلسل قرار ڏنو، جنهن ۾ مختلف وسيلا استعمال ٿين ٿا.<ref>Clausewitz, Carl von (1976), ''On War'', Princeton University Press, p. 87.</ref> جديد اصطلاح ۾ جنگ رڳو ٻن رياستن جي وچ ۾ روايتي فوجي ويڙهه تائين محدود ناهي؛ [[گهرو ويڙهه]]، [[پراڪسي جنگ]]، [[غير روايتي جنگ]]، [[گوريلا جنگ]] ۽ ٻين منظم هٿياربند تڪرارن کي پڻ ان وسيع موضوع هيٺ بحث ڪيو ويندو آهي. اسلامي فڪر ۾ ''حرب''، ''قتال'' ۽ ''جهاد'' هڪجهڙا اصطلاح ناهن. ''حرب'' عام طور جنگ يا هٿياربند تڪرار لاءِ عربي لفظ آهي، ''قتال'' وڙهڻ يا جنگي مقابلي جي عمل لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته ''جهاد'' جو لغوي بنياد ڪوشش ۽ جدوجهد سان لاڳاپيل آهي ۽ اسلامي متنن ۾ ان جو استعمال هٿياربند ويڙهه کان وڌيڪ وسيع معنائن ۾ پڻ ملي ٿو. مختلف اسلامي فقيهن، مفسرن ۽ جديد عالمن انهن اصطلاحن جي دائري ۽ پاڻ ۾ لاڳاپي بابت تفصيلي بحث ڪيو آهي. == '''لغوي معنيٰ''' == عربيءَ ۾ '''حَرْب''' مؤنث اسم آهي ۽ ان جو جمع '''حُرُوب''' اچي ٿو. ڪلاسيڪي عربي لغتن ۾ ان جي معنائن ۾ جنگ، ويڙهه ۽ ڪنهن ماڻهوءَ کان سندس مال يا وسيلا کسجي وڃڻ جهڙا مفهوم پڻ بيان ٿيل آهن. ان سان لاڳاپيل عربي مادو '''ح ر ب''' مختلف صرفي صورتن ۾ وڙهڻ، جنگ ڪرڻ يا محروم ٿيڻ جهڙيون معنائون ڏئي ٿو. دنيا جي ڪيترن قديم سماجن وانگر قبل از اسلام عرب ۾ پڻ قبيلائي ويڙهون، انتقامي لڙايون ۽ مال يا وسيلن لاءِ حملا ٿيندا هئا. عربن جي تاريخي ۽ ادبي روايت ۾ ڪيترين مشهور قبيلائي لڙاين ۽ واقعن کي '''[[ايام العرب]]''' جي نالي سان ياد ڪيو ويو آهي. انهن واقعن بابت شاعري ۽ زباني روايت قبل از اسلام عرب جي سياسي، قبيلائي ۽ سماجي تاريخ جو اهم ذريعو رهي آهي. مولانا [[ابوالڪلام آزاد]] جي تشريح موجب، عربن وٽ جنگ جون اهڙيون صورتون پڻ عام هيون، جن جو مقصد ڦرمار، انتقام يا قبيلائي دشمني هوندو هو، ۽ اسلام انهن روايتن جي مقابلي ۾ جنگ ۽ هٿياربند جدوجهد کي اخلاقي ۽ قانوني پابندين سان ڳنڍيو.<ref name="ابوالڪلام آزاد"> ڪتاب جو نالو: صدين جون صدائون (انساني سعادتن ۽ ان جي داخلي ۽ خارجي زندگيءَ جي حسناڪين جو ڏاهپ، حڪمت ۽ اسلامي فڪر جي روشنيءَ ۾ مطالعو)؛ ليکڪ: امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد؛ سنڌيڪار: عبدالرزاق ڊکڻ؛ ڇپائيندڙ: سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي؛ ڊجيٽل ايڊيشن: 2020ع؛ سنڌ سلامت ڪتاب گهر، books.sindhsalamat.com</ref> لفظ ''حرب'' انهن معنائن سان پڻ لاڳاپيل ڄاڻايو ويو آهي: {{quote| حرب خشمگين شدن، تحريب بر غالا نيدن و خشم گرفتن، و بخشم آوردن و تيز کردن سنان را، حربيھ الرجل مالُه الذي يعيش به، حربُ گرفتن مال کسي و بي چيز ماندن. وقد حرب مالُه اي سلبه فهو محروب و حريب واحربته اي دللته عليٰ ما يغنمُه من عدو. ”حرب جي معنيٰ ڪاوڙجڻ آهي ۽ تحريب جي معنيٰ ڀڙڪائڻ، ڪاوڙ ڪرڻ، ڪاوڙ ڏيارڻ ۽ نيزو تيز ڪرڻ آهي. حربيھ ان مال کي چوندا آهن جنهن تي ماڻهو زندگي گذاري ٿو. حرب جو اطلاق ڪنهن جو مال وٺڻ ۽ ڪنگال رهجي وڃڻ تي به ٿئي ٿو. چيو وڃي ٿو ته ”حُرِب ماله“ يعني هن جو مال کسيو ويو. ڦريل شخص کي ‘محروب’ ۽ ‘حريب’ چوندا آهن. چئبو آهي ته ”احربتُه“ يعني مان ڪنهن کي دشمن جي مال متاع جو ڏس ڏنو.|<ref name="ابوالڪلام آزاد" />}} == حرب جا قسم == جنگ کي ڌرين، مقصدن، استعمال ٿيندڙ هٿيارن ۽ جنگي حڪمت عمليءَ جي لحاظ کان مختلف قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. انهن مان اهم هي آهن: * '''[[روايتي جنگ]]''' ــ ٻن يا وڌيڪ منظم فوجي قوتن جي وچ ۾ روايتي هٿيارن سان ٿيندڙ جنگ. * '''[[گهرو ويڙهه]]''' ــ هڪ ئي ملڪ يا سياسي وحدت جي اندر منظم ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ هٿياربند ٽڪراءُ. * '''[[پراڪسي جنگ]]''' ــ اهڙو تڪرار جنهن ۾ ٻاهرين قوتون سڌي جنگ بدران ٻين رياستن يا هٿياربند گروهن جي مدد وسيلي پنهنجا مقصد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪن. * '''[[غير روايتي جنگ]]''' ــ اهڙي جنگ جنهن ۾ روايتي فوجي مقابلي بدران گوريلا ڪاررواين، مزاحمتي تحريڪن يا ٻين غير روايتي طريقن جو استعمال ٿئي. * '''[[گوريلا جنگ]]''' ــ عام طور ننڍين ۽ وڌيڪ متحرڪ هٿياربند ٽولين طرفان وڏي فوجي قوت خلاف حملي، گهات ۽ تيز نقل وحرڪت تي ٻڌل جنگ. * '''[[حياتياتي جنگ]]''' ــ اهڙي جنگ جنهن ۾ حياتياتي عاملن يا زهريلي حياتياتي مادن کي هٿيار طور استعمال ڪيو وڃي. * '''[[ڪيميائي جنگ]]''' ــ جنگ ۾ زهريلي ڪيميائي مادن يا ڪيميائي هٿيارن جو استعمال. * '''[[ايٽمي جنگ]]''' ــ اهڙو هٿياربند تڪرار جنهن ۾ [[ايٽمي هٿيار]] استعمال ٿين. * '''[[سائبر جنگ]]''' ــ ڪمپيوٽر نظامن، مواصلاتي نيٽ ورڪن يا اهم ڊجيٽل ڍانچي خلاف رياستي يا منظم سائبر ڪارروايون. * '''[[معلوماتي جنگ]]''' ــ معلومات، مواصلات، نفسياتي مهمن ۽ معلوماتي نظامن کي تڪرار جي اوزار طور استعمال ڪرڻ. * '''[[مڪمل جنگ]]''' ــ اهڙي وڏي پيماني جي جنگ جنهن ۾ رياست جا فوجي، معاشي، صنعتي ۽ انساني وسيلا وڏي سطح تي جنگي مقصدن لاءِ متحرڪ ڪيا وڃن. اسلامي فقهي ادب ۾ هٿياربند تڪرار بابت الڳ قانوني درجا ۽ اصطلاح پڻ ملن ٿا، ۽ جنگ جي جواز، اعلان، جنگي ڌرين، غير جنگجو ماڻهن، قيدين، معاهدن ۽ جنگ جي خاتمي بابت تفصيلي فقهي بحث موجود آهي. == جنگ جو تاريخي پسمنظر == جنگ انساني تاريخ جي قديم ترين منظم سرگرمين مان هڪ رهي آهي. آثار قديمه مان قبل از تاريخ دور ۾ به اجتماعي تشدد جا ثبوت مليا آهن، جڏهن ته منظم رياستن جي وجود ۾ اچڻ کان پوءِ فوج، قلعي بندي، هٿيارن ۽ منظم فوجي مهمن جو دائرو وڌندو ويو. بارود، جديد صنعت، ريلوي، جهازن، هوائي طاقت ۽ جديد مواصلاتي نظامن جي ترقي جنگ جي نوعيت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. قديم دنيا ۾ شهر رياستن، بادشاهتن ۽ سلطنتن جي وچ ۾ جنگيون ٿينديون رهيون. وچئين دور ۾ سلطنتي، علائقائي، خانداني ۽ مذهبي جنگيون نمايان رهيون. جديد دور ۾ قومي رياستن جي قيام، صنعتڪاري ۽ جديد هٿيارن جنگ کي وڌيڪ منظم ۽ وڏي پيماني تي تباهه ڪندڙ بڻايو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] جديد تاريخ جي سڀ کان وسيع جنگين مان هيون، جن ۾ فوجين سان گڏ وڏي تعداد ۾ شهري آبادي پڻ متاثر ٿي. عربستان ۾ اسلام کان اڳ قبيلائي سماج سبب قبيلن جي وچ ۾ خونريزي، انتقام ۽ وسيلن بابت تڪرار ڊگهي عرصي تائين جاري رهي سگهندا هئا. [[بسوس جي جنگ]] ۽ [[داحس ۽ غبراءَ جي جنگ]] جهڙا واقعا قبل از اسلام عرب جي مشهور قبيلائي جنگين ۾ شمار ٿين ٿا. اسلام جي ظهور کان پوءِ مديني ۾ قائم ٿيندڙ مسلمان جماعت کي پڻ هٿياربند تڪرارن کي منهن ڏيڻو پيو، جن مان [[غزوه بدر]]، [[غزوه احد]]، [[غزوه خندق]] ۽ ٻين واقعن جو ذڪر اسلامي تاريخ ۽ سيرت جي ماخذن ۾ ملي ٿو. == جنگ جا سبب == جنگ لاءِ ڪو هڪ عالمي سبب مقرر نٿو ڪري سگهجي. مختلف دورن ۾ جنگين جا سبب سياسي اقتدار، علائقي، وسيلن، سلامتي، واپار، قومي يا قبيلائي مقابلي، نظرياتي اختلافن ۽ ٻين حالتن سان لاڳاپيل رهيا آهن. جنگ بابت سياسي، معاشي، نفسياتي، سماجياتي ۽ آباديءَ سان لاڳاپيل مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. سياسي حقيقت پسنديءَ سان لاڳاپيل ڪيترن نظرين ۾ رياستن جي سلامتي، طاقت ۽ بين الاقوامي نظام ۾ سندن حيثيت کي جنگ جي اهم عنصرن ۾ شمار ڪيو ويندو آهي. معاشي تشريحون وسيلن، مارڪيٽن ۽ اقتصادي مفادن جي مقابلي تي زور ڏين ٿيون، جڏهن ته نفسياتي ۽ سماجياتي نظريا گروهي سڃاڻپ، خوف، دشمني، سياسي تنظيم ۽ سماجي حالتن جهڙن عنصرن جو جائزو وٺن ٿا. اسلامي ماخذن ۾ جنگ جي اجازت ۽ ان جون حدون قرآن، حديث، سيرت ۽ فقهي روايت ۾ بحث هيٺ آيون آهن. قرآن ۾ هڪ طرف جنگ ۽ قتال بابت حڪم موجود آهن، ته ٻئي طرف زيادتيءَ کان روڪڻ، معاهدن جي پاسداري ۽ امن ڏانهن لاڙو ٿيڻ بابت پڻ هدايتون ملن ٿيون: {{quote|وَ قَاتِلُوۡا فِیۡ سَبِیۡلِ اللّٰہِ الَّذِیۡنَ یُقَاتِلُوۡنَکُمۡ وَ لَا تَعۡتَدُوۡا ؕ اِنَّ اللّٰہَ لَا یُحِبُّ الۡمُعۡتَدِیۡنَ ﴿190﴾ <br>”۽ الله جي واٽ ۾ انهن سان وڙهو جيڪي اوهان سان وڙهن ٿا، پر حد کان نه لنگهو؛ بيشڪ الله حد کان لنگهندڙن کي پسند نٿو ڪري.“|[[سورة البقرة]]: 190}} {{quote|وَ اِنۡ جَنَحُوۡا لِلسَّلۡمِ فَاجۡنَحۡ لَہَا وَ تَوَکَّلۡ عَلَی اللّٰہِ ؕ اِنَّہٗ ہُوَ السَّمِیۡعُ الۡعَلِیۡمُ ﴿61﴾ <br>”۽ جيڪڏهن اهي صلح ڏانهن مائل ٿين ته تون به ان ڏانهن مائل ٿيءُ ۽ الله تي ڀروسو ڪر.“|[[سورة الأنفال]]: 61}} == جنگي تنظيم ۽ حڪمت عملي == منظم جنگ ۾ عام طور زميني [[فوج]]، [[بحري فوج]] ۽ [[هوائي فوج]] جهڙيون قوتون حصو وٺن ٿيون. جديد جنگ ۾ انهن سان گڏ انٽيليجنس، مواصلات، رسد، طبي خدمتون، سائبر نظام ۽ ٻين ادارن جو پڻ اهم ڪردار هوندو آهي. فوجي منصوبابندي کي عام طور ٻن وڏن سطحن تي سمجهيو ويندو آهي: * '''حڪمت عملي''' ــ جنگ يا فوجي مهم جا وسيع ۽ ڊگهي مدي وارا مقصد ۽ انهن کي حاصل ڪرڻ جو مجموعي منصوبو. * '''جنگي تدبير''' ــ مخصوص جنگي ميدان، معرڪي يا فوجي ڪارروائيءَ ۾ قوتن جي عملي استعمال جو طريقو. جنگي ڪارروايون زمين، سمنڊ، هوا ۽ جديد دور ۾ خلائي ۽ سائبر ميدانن ۾ پڻ ٿي سگهن ٿيون. جاگرافي، موسم، رسد، ٽيڪنالاجي، فوجي تربيت ۽ معلومات جنگ جي نتيجن تي اهم اثر وجهن ٿا. == جنگ جا اثر == جنگ جا اثر رڳو جنگي ميدان تائين محدود نه هوندا آهن. جنگ فوجين، عام شهرين، معيشت، صحت، ماحول، تعليم، بنيادي ڍانچي ۽ سماجي نظام تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏي سگهي ٿي. === انساني اثر === جنگ ۾ فوجي جاني نقصان کان علاوه شهري آبادي پڻ قتل، زخمن، بيمارين، خوراڪ جي کوٽ، بي گهر ٿيڻ ۽ لڏپلاڻ کان متاثر ٿي سگهي ٿي. جديد هٿياربند تڪرارن ۾ اسپتالن، پاڻي، بجلي، مواصلات ۽ ٻين بنيادي خدمتن جي تباهي انساني نقصان کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿي. جنگ کان بچي ويل فوجي ۽ شهري جسماني زخمن سان گڏ نفسياتي صدمي ۽ ٻين ذهني اثرن کي پڻ منهن ڏئي سگهن ٿا. === معاشي اثر === جنگ دوران حڪومتن جا فوجي خرچ وڌي سگهن ٿا ۽ معيشت جو وڏو حصو جنگي ضرورتن ڏانهن منتقل ٿي سگهي ٿو. ڊگهي جنگ صنعت، واپار، زراعت، مواصلات ۽ بنيادي ڍانچي کي نقصان پهچائي سگهي ٿي. جنگ کان پوءِ تباهه ٿيل علائقن جي بحاليءَ لاءِ وڏي مالي ۽ انساني سرمائي جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. === سماجي اثر === جنگ آباديءَ جي بي دخلي، پناهگيرن جي واڌ، خاندانن جي ورهاڱي ۽ سماجي ادارن جي ڪمزور ٿيڻ جو سبب بڻجي سگهي ٿي. ڊگهي عرصي وارا تڪرار نسلن تائين سياسي ۽ سماجي اثر ڇڏي سگهن ٿا. == جنگ ۽ اخلاق == جنگ جي اخلاقي حيثيت قديم زماني کان فلسفي، مذهب ۽ قانون جو اهم موضوع رهي آهي. مختلف مذهبي ۽ فلسفيانه روايتن ۾ بحث ڪيو ويو آهي ته ڪهڙين حالتن ۾ هٿياربند طاقت جو استعمال جائز ٿي سگهي ٿو ۽ جنگ دوران ڪهڙيون حدون لازمي آهن. اسلامي روايت ۾ پڻ جنگ بابت اخلاقي ۽ قانوني ضابطا بيان ڪيا ويا آهن. قرآن ۾ جنگ دوران حد کان لنگهڻ کان منع ڪئي وئي آهي، جڏهن ته حديث ۽ فقهي روايت ۾ عورتن، ٻارن ۽ ٻين غير جنگجو ماڻهن، قيدين، معاهدن ۽ دشمن جي ملڪيت بابت مختلف ضابطا بيان ٿيل آهن. انهن ضابطن جي تشريح ۽ عملي دائري بابت اسلامي فقهي مڪتبن ۾ تفصيلي بحث موجود آهي. حديثي روايتن ۾ [[محمد|حضرت محمد ﷺ]] سان عورتن ۽ ٻارن کي قتل ڪرڻ جي ممانعت، لاشن جي بي حرمتيءَ کان روڪڻ ۽ عهد ٽوڙڻ جي مذمت منسوب آهي. انهن روايتن اسلامي قانونِ جنگ جي بعد واري فقهي تشڪيل تي اثر وڌو. جديد دور ۾ جنگ جي طريقي ۽ جنگ ۾ شامل ماڻهن جي تحفظ بابت [[بين الاقوامي انساني قانون]] ترقي ڪئي آهي. [[جنيوا ڪنوينشن|جنيوا ڪنوينشنن]] سميت مختلف بين الاقوامي معاهدن ۾ زخمين، جنگي قيدين ۽ شهري آباديءَ جي تحفظ لاءِ قانوني اصول مقرر ڪيا ويا آهن. == جنگ جي پڄاڻي == جنگ مختلف طريقن سان ختم ٿي سگهي ٿي، جهڙوڪ [[جنگبندي]]، امن معاهدو، ڌرين جي سياسي ٺاهه، فوجي واپسي، هڪ ڌر جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ يا ڪنهن ڌر جي فوجي شڪست. ڪڏهن جنگي ڪارروايون رسمي امن معاهدي کانسواءِ پڻ آهستي آهستي ختم ٿي سگهن ٿيون. امن ڳالهين دوران سرحدن، قيدين، قبضي هيٺ آيل علائقن، سلامتي، معاوضي ۽ مستقبل جي سياسي لاڳاپن بابت فيصلا ٿي سگهن ٿا. اسلامي تاريخ ۽ فقهي ادب ۾ پڻ '''صلح'''، '''عهد'''، '''امان''' ۽ ٻين تصورن وسيلي جنگ جي روڪ، معاهدن ۽ مخالف ڌر سان لاڳاپن بابت تفصيلي بحث موجود آهي. ==قرآن سان آيل نظرياتي تبديلي== اها ئي قوم، اهو ئي لٽريچر ۽ اها ئي ٻولي هئي، جنهن ۾ قرآن مجيد نازل ٿيو. قرآن مجيد عقيدن، عملن، اخلاق، اُٿي ويٺي ۽ چال چلت متعلق جيڪي سڌارا آندا، سي رڳو اندروني سطح تائين محدود ناهن پر انهن جو اثر ظاهري طور تي به ٿيو آهي. لفظ ۽ اصطلاح جيتوڻيڪ حقيقي شيءِ ناهن پر معنيٰ جو پردو ضرور آهن، جيڪو مٿن چاڙهيو وڃي ٿو. پر جيئن ته اسلام باطني توڙي ظاهري اصلاح ڪئي، ان ڪري هن ٻين سمورين شين سان گڏ عربي لٽريچر ۽ عربي ٻوليءَ جو پڻ سڌارو ڪيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. عرب جي جاهليت ۽ بدويت ان قسم جا جيڪي لفظ پيدا ڪيا هئا، تن کي اعليٰ درجي جو اهو تمدن قبول ڪري نٿي سگهيو، جنهن کي قرآن مجيد پيدا ڪرڻ چاهيو ٿي. تنهن ڪري قرآن مجيد اهڙن سمورن لفظن جي اصلاح ڪري، انهن کي بدلائي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. جنگ متعلق عربن جو لٽريچر ان اصلاح جي وڌيڪ لائق هو. عرب ۾ جنگ لاءِ سوين لفظ، ترڪيبون، محاورا ۽ استعارا پيدا ڪيا ويا هئا پر اهي سڀئي هڪ وحشياڻي جنگ لاءِ مناسب هئا. هڪ مهذب قوم، ترقي يافته نظام، صلح پسند مذهب، هڪ امن جي ڳولائو جماعت لاءِ اهي لفظ استعمال ڪرڻ جي قابل نه هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اسلامي غذوات لاءِ صرف هڪ سادو لفظ ”جهاد“ استعمال ڪيو، جنهن مان جنگ وانگر نه غضب ۽ درندگيءَ جا جذبا ظاهر ٿين ٿا ۽ نه ڦر لٽ ۽ حيوانيت جي بوءِ اچي ٿي، بلڪه اهو لفظ صرف ان ڪوشش تي اُڪسائي ٿو، جيڪا هڪ اعليٰ مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪري سگهجي ٿي. پوءِ چاهي اها طاقت، زبان، بدني افعال يا ترار جي نوڪ ذريعي حاصل ڪري سگهجي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| وَ اَنۡ لَّیۡسَ لِلۡاِنۡسَانِ اِلَّا مَا سَعٰی ﴿ۙ39﴾ (النجم: 39)<br> ”انسان کي صرف پنهنجي ڪوشش جو صلو ملي سگهي ٿو.“|}} قرآن جي اصطلاح ۾ جھاد لفظ جو اطلاق ۽ استعمال صرف جنگ ۽ خون ريزيءَ تائين محدود ناهي، بلڪه عام ڪري ان ذريعي ايثار ۽ قرباني، نفس تي ضابطي ۽ پاڪائي، امن ۽ سلامتي ۽ اخلاق ۽ ڪردار جو اظهار ڪيو ويو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لٰکِنِ الرَّسُوۡلُ وَ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا مَعَہٗ جٰہَدُوۡا بِاَمۡوَالِہِمۡ وَ اَنۡفُسِہِمۡ ؕ وَ اُولٰٓئِکَ لَہُمُ الۡخَیۡرٰتُ ۫ وَ اُولٰٓئِکَ ہُمُ الۡمُفۡلِحُوۡنَ ﴿88﴾ (التوبه: 88)<br> ” مگر رسول ۽ اهي ماڻهو جن هن سان گڏ ايمان آندو، سي اُهي ماڻهو آهن جن پنهنجي جان و مال ٻنهي سان جهاد ڪيو ۽ سڀئي ڀلايون ۽ خوش نصيبيون انهن لاءِ مخصوص آهن ۽ اهي ڪامياب آهن.“|}} {{quote| وَ الَّذِیۡنَ جَاہَدُوۡا فِیۡنَا لَنَہۡدِیَنَّہُمۡ سُبُلَنَا ؕ وَ اِنَّ اللّٰہَ لَمَعَ الۡمُحۡسِنِیۡنَ ﴿٪69﴾ (العنکبوت: 69)<br> ” ۽ جيڪي ماڻهو اسان جي راهه ۾ (يعني حق جي واٽ تي هلڻ لاءِ) هر ممڪن ڪوشش ڪن ٿا تن کي اسان پنهنجي (سڌين ۽ حقيقي) واٽن تي آڻينداسين ۽ (ياد رکو ته) يقيناً الله تعاليٰ نيڪي ڪندڙن سان شامل آهي ۽ سندن مددگار آهن.“|}} اسلام جي سڀ کان پهرين ۽ وڏي جهاد جي معرڪي ۾ غنيمت جو مال حرام هو، حالانڪه جيڪڏهن اسلامي جهاد جو مقصد ڦرمار ڪرڻ هجي ها ته قريش جي تجارت جو قافلو اسلام جي دامن کي چڱي طرح ڀري پئي سگهيو. ان لاءِ اهو ئي ان جو مناسب موقعو هو. جيتوڻيڪ ان کانپوءِ غنيمت جو مال حلال ڪيو ويو، تنهن هوندي به ان سان جهاد جي ثواب ۽ نيت جي پُرخلوص هجڻ ۾ ڪمي اچي ويندي ھئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دوکو ۽ بيوفائي جنگ جي عام روايت هوندي هئي. عورتن، ٻارن، قاصدن ۽ نوڪرن کي قتل ڪرڻ ۾ ڪو فرق نه رکيو ويندو هو، بلڪه سڀني کي ترار سان ڪٺو ويندو هو. دشمن کي جيئرو باهه ۾ ساڙيو ويندو هو، دشمن جا نڪ ۽ ڪن ڪٽي فخر طور هار ڪري پاتا ويندا هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دشمن جا هٿ ۽ پير ٻڌي کين قتل ڪيو ويندو هو، کائڻ پيئڻ لاءِ رستي ۾ ڪنهن کي ڦرڻ معمولي ڳالهه هئي پر اسلام جنگ جي ان وحشياڻي روايت کي بدلائي، اهڙين سمورين وحشياڻين ڪاررواين کي ختم ڪري ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لکل غادر لواءُ يوم القيام يعرف به يقال هذا غدرة فلان (مسلم)<br> ”قيامت ۾ هر بد عهد لاءِ هڪ جهنڊو کڙو ڪيو ويندو، جنهن جي ذريعي هو سڃاتو ويندو ۽ اعلان ٿيندو ته فلاڻي وعدي جي خلاف ورزي جو جهنڊو آهي.“|}} هڪ ٻي حديث آهي ته: {{quote| ان امراة وجدت في بعض مغازي رسول الله مقتولته فانکر رسول الله قتل النساءِ والصبيان. (مسلم)<br> ”پاڻ سڳورن ﷺ ڪنهن لڙائيءَ ۾ هڪ عورت کي قتل ٿيل ڏٺو ته ان تي پاڻ ﷺ جن ٻارن ۽ عورتن کي قتل ڪرڻ کان سختيءَ سان منع فرمايائون.“|}} مسيلمه ڪذاب جو جڏهن قاصد خط کڻي آيو ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو: {{quote| لولا ان الرسول لا تقتل لضربت اعنا قکا (ابودائود)<br> ”جيڪڏهن قاصد کي قتل ڪرڻ جائز هجي ها ته مان تنهنجي گستاخيءَ جي بدلي ۾ تنهنجي ڪنڌ ڪپايان ها. هاڻي وڃ تون امن ۾ آهين.“|}} ابو دائود ۾ هڪ ٻي وضاحت هن طرح آهي: {{quote| لاتقتلن امراة ولاصبيا<br> ” عورتن ۽ ٻارن کي هرگز قتل نه ڪيو وڃي.“ باهه ۾ ساڙڻ کان به روڪي ڇڏيائون.<br> لاينبغي ان يعذب بالنار الارب النار. (ابو دائود)<br> ”باهه جو عذاب صرف خدا ڏيئي سگهي ٿو.“|}} پاڻ سڳورن ﷺ مسلمانن لاءِ جهاد ۾ اخلاق جو اعليٰ ترين نمونو قائم ڪيو ۽ اخلاقي دنيا ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو: {{quote| قال: اعفُ الناس قتلته اهل ايمان.<br> ”سڀ کان وڌيڪ محفوظ ۽ باپرده مسلمانن جا مقتول دشمن آهن.“|}} عضوا ڪپڻ جي جاهلاڻي رسم جي منع ڪيائون. ان باري ۾ ڪيتريون ئي وضاحتون آهن: {{quote| کان يحثنا علي الصدقه وَينهانا عن المثلته. (ابودائود)<br> ”پاڻ سڳورا ﷺ اصحابن کي صدقو ڏيڻ جي ترغيب ڏيندا هئا ۽ ماڻهن جا عضوا وڍڻ کان روڪيندا هئا.“|}} دشمن کي ٻڌي عضوا ڪپڻ ۽ عذاب ڏيئي مارڻ جو رواج اڄڪلهه جي مهذب قومن لاءِ فخر سمجهيو وڃي ٿو پر اڄ کان چوڏهن سؤ سال اڳ حجاز جي ريگستان جو اسلامي تمدن هي هو: {{quote| غزونا مع عبدالرحمان بن خالد بن وليد فاتي باربعته اعلاج من العدو فامربهم يقتلوا صبرا.... فبلغ ذلک بايوب الانصاري فقال سمعت رسول الله (صلي الله عليھ وآلھ وسلم) نهي عن قتل الصبر فوالذي نفسي بيده لو کانت دجاجھ مان صبرتها. فلغ ذلک عبدالرحمن بن خالد بن اوليد فاعتق اربعة رقاب. (ابو دائود)<br> ”اسين عبدالرحمان بن وليد سان هڪ غزوي ۾ شريڪ هئاسين ته چئن ڪافر دشمنن کي پڪڙي آندو ويو. هن انهن کي ٻڌي قتل ڪري ڇڏيو. ابو ايوب انصاري رضه کي جڏهن اهو معلوم ٿيو ته ان چيو ته پاڻ سڳورن ﷺ اهڙي قسم جي قتل کان منع فرمايو آهي. خدا جو قسم! جيڪڏهن ڪڪڙ به هجي ها ته ان کي ٻڌي ايئن نه ڪُهان ها. خالد کي جڏهن معلوم ٿيو ته هن ان جي ڪفاري ۾ چار غلام آزاد ڪري ڇڏيا!!“|}} ڇهين صدي عيسويءَ جي ريگستان ۾ رهندڙ عربن جي اخلاق ۾ انسان دوستيءَ جو اهو حال هو جنهن جهڙو مثال اڄ بيلجيم جي مهذب ايوانن ۾ به نٿو ملي سگهي. اڃا وڌيڪ اهو ته ڦرمار ڪرڻ ۽ مال متاع لٽڻ کان مسلمانن کي خاص طور روڪيو ويو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قال ان النهبة ليست باحل من الميتة. (ابودائود)<br> ” پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته ڦرمار جو مال بلڪل اهڙو ئي آهي جهڙو مردار گوشت، اهو مردار گوشت کان وڌيڪ حلال ناهي.“|}} هڪ دفعي اصحاب سڳورن ڪنهن غزوي ۾ زور سان تڪبير جا نعرا هنيا ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| اربعو اعليٰ انفسکم انکم لاتدعون اصم. (ابودائود)<br> ”ابودائود روايت ڪيو آهي ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته آهستي آهستي، خدا ٻوڙو ته ناهي جو اوهان زور سان ان کي پڪاريو ٿا.“|}} عرب جي جنگجو فطرت هميشه جنگ ۽ جهڙي جي منتظر رهندي هئي ۽ ان کي مال حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهندي هئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. هڪ جاهلي شاعر چوي ٿو: {{quote| فلئن بقيت لا رحلن بغزوة، تحوي الغنائم اويموت کريم.<br> ”هاڻي جيڪڏهن جيئرو رهيس ته هڪ اهڙي جنگ جي تياري ڪندس جيڪا مال غنيمت گڏ ڪرڻ جو بهترين ذريعو هوندي، نه ته شرافت جي زندگي گذاري مري ويندس.“|}} پر پاڻ سڳورن ﷺ جن مسلمانن کي اهڙين اڻ وڻندڙ اميدن کان منع فرمايو ۽ قتل ڪرڻ جي تمنا کي حرام قرار ڏيئي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قالا لاتمنوا لقاءَ العدو فاذا لقيتمو هم فاصبروا (مسلم)<br> ”دشمن سان مقابلي ڪرڻ جي آرزو نه ڪريو پر جڏهن مقابلو ٿئي ته پوءِ صبر ڪريو.“|}} ==القتال ۽ الحرب== جنگ جون اهي وحشياڻيون ڪارروايون هيون، جن تي ‘حرب’ جو مفهوم مشتمل هو ۽ اهل عرب عملي طور حرب جو اهو ئي نمونو قائم رکيو هو، جيڪو دنيا جي ٻين سڀني قومن بڻايو هو پر اسلام جنگ جي انهن سڀني آثارن ۽ نشانن کي ميساري هڪ نئون سماجي نظام قائم ڪيو. ان بنيادي لغت ۽ حقيقت جي حيثيت سان اسلامي جهاد تي حرب جو اطلاق نه ٿي سگهندو هو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهو ئي سبب آهي ته قرآن مجيد ۾ جهاد لاءِ ڪٿي به ان لفظ کي استعمال نه ڪيو ويو آهي. البت جهاد جي هڪ خاص صورت کي قتال سان تعبير ڪيو ويو آهي جيڪو بي عقلن لاءِ ظاهري مفهوم جي لحاظ کان نهايت خطرناڪ لفظ آهي، حالانڪه جهاد ۽ قتال ۾ هڪ طرح جو عام ۽ خاص جو فرق آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاقۡتُلُوا الۡمُشۡرِکِیۡنَ حَیۡثُ وَ جَدۡتُّمُوۡہُمۡ. (التوبه:5)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي به لهو تتي کين قتل ڪيو.“<br> وَ اقۡتُلُوۡہُمۡ حَیۡثُ ثَقِفۡتُمُوۡہُمۡ وَ اَخۡرِجُوۡہُمۡ مِّنۡ حَیۡثُ اَخۡرَجُوۡکُمۡ.(البقر ة:191)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي لهو اتي قتل ڪيو ۽ جتان اوهان کي ڪڍيائون اُتان اوهان به انهن کي ڪڍو.“ |}} پر هڪ ٻي آيت مان معلوم ٿئي ٿو ته اها لفظ جي لفظ سان ڀيٽ آهي، جيڪا ڳالهه ۾ زور پيدا ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. خدا پاڻ متعلق فرمائي ٿو: {{quote| وَ مَکَرُوۡا وَ مَکَرَ اللّٰہُ ؕ وَ اللّٰہُ خَیۡرُ الۡمٰکِرِیۡنَ ﴿٪54﴾ .(آل عمران:54)<br> حالانڪه خدا مڪار ناهي پُرزور طريقي سان ڪافرن جي برن عملن جو جواب ڏنو ويو آهي.|}} جيئن اسان پنهنجي ٻوليءَ ۾ چوندا آهيون ته برائي جو بدلو برائي آهي، حالانڪه برائي خود برائي آهي مگر هن جو بدلو برائي ناهي پر اهو ته عدل جي قانون جو احسن انجام آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. ارشاد خداوندي آهي: {{quote| وَ جَزٰٓؤُا سَیِّئَۃٍ سَیِّئَۃٌ مِّثۡلُہَا ۚ.(الشوريٰ-45)<br> ”برائي جو بدلو اُهڙي برائي آهي.“|}} اهڙي نموني ان لفظ کي استعمال ڪيو ويو آهي، نه ته ان جي حقيقي معنيٰ برائي ناهي ۽ نه ٿي سگهي ٿي. جهڙي طرح خدا جي مڪر مان حقيقي مڪر مراد نٿي وٺي سگهجي. اهڙيءَ طرح هت قتال مان مراد نيا جو عام قتال ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاِنۡ قٰتَلُوۡکُمۡ فَاقۡتُلُوۡہُمۡ ؕ. (البقرة:191)<br> ”جيڪڏهن اوهان سان مقابلو ڪن ته توهان به انهن سان مقابلو ڪيو.“|}} جيڪڏهن ان کي تسليم نه ڪيو وڃي، تڏهن به خود ڪافرن جي عملن جي شامت جو نتيجو آهي ۽ جهاد جو اصل مقصد ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهڙيءَ طرح هڪ ٻي آيت ۾ ان جي وضاحت ڪئي ويئي آهي: {{quote| فَمَنِ اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ فَاعۡتَدُوۡا عَلَیۡہِ بِمِثۡلِ مَا اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ ۪ وَ اتَّقُوا اللّٰہَ وَ اعۡلَمُوۡۤا اَنَّ اللّٰہَ مَعَ الۡمُتَّقِیۡنَ ﴿194﴾.(البقرة-194)<br> ”جيڪو شخص اوهان تي زيادتي ڪري، توهان به ان جهڙي زيادتي ڪري سگهو ٿا پر ان کان وڌيڪ زيادتي ڪرڻ ۾ خدا کان ڊڄو ۽ يقين ڪريو ته خدا پرهيزگارن سان گڏ آهي.“|}} سموري قرآن مجيد ۾ جهاد تي لفظ ‘حرب’ جو اطلاق ڪٿي به نه ڪيو ويو آهي. صرف ڇهن جاين تي حرب جو لفظ آيو آهي. حالانڪه سمورو قرآن مجيد جهاد جي ترغيب سان ڀريو پيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| 1. وَ الَّذِیۡنَ اتَّخَذُوۡا مَسۡجِدًا ضِرَارًا وَّ کُفۡرًا وَّ تَفۡرِیۡقًۢا بَیۡنَ الۡمُؤۡمِنِیۡنَ وَ اِرۡصَادًا لِّمَنۡ حَارَبَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ مِنۡ قَبۡلُ ؕ.(التوبه: 107)<br> ترجمو:” جن ماڻهن مسلمانن کي نقصان پهچائڻ، ڪفر ڪرڻ ۽ منجهن ڦوٽ وجهڻ ۽ ان شخص جي وجهه وٺڻ لاءِ جنهن خدا ۽ ان جي رسول سان اڳ ويڙهه ڪئي آهي ۽ پنهنجي ڪفر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ مسجد ٺاهي آهي.“<br> 2.- اِنَّمَا جَزٰٓؤُا الَّذِیۡنَ یُحَارِبُوۡنَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا اَنۡ یُّقَتَّلُوۡۤا اَوۡ یُصَلَّبُوۡۤا اَوۡ تُقَطَّعَ اَیۡدِیۡہِمۡ وَ اَرۡجُلُہُمۡ مِّنۡ خِلَافٍ اَوۡ یُنۡفَوۡا مِنَ الۡاَرۡضِ ؕ ذٰلِکَ لَہُمۡ خِزۡیٌ فِی الدُّنۡیَا وَ لَہُمۡ فِی الۡاٰخِرَۃِ عَذَابٌ عَظِیۡمٌ ﴿ۙ33﴾. (المائدة-33)<br> ترجمو:”جيڪي ماڻهو خدا ۽ سندس رسول سان وڙهن ٿا ۽ زمين ۾ فساد ڦهلائين ٿا، تن جي سزا هيءَ آهي ته انهن کي قتل ڪيو وڃي يا انهن کي ڦاهي ڏني وڃي يا انهن جا هڪ هڪ سڄا ۽ کٻا هٿ پير وڍيا وڃن يا جلاوطن ڪيا وڃن. دنيا ۾ اها انهن لاءِ ذلت ۽ رسوائي آهي ۽ آخرت ۾ انهن لاءِ سخت عذاب تيار آهي.“<br> 3.- یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰہَ وَ ذَرُوۡا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰۤوا اِنۡ کُنۡتُمۡ مُّؤۡمِنِیۡنَ ﴿278﴾ فَاِنۡ لَّمۡ تَفۡعَلُوۡا فَاۡذَنُوۡا بِحَرۡبٍ مِّنَ اللّٰہِ وَ رَسُوۡلِہٖ ۚ .(البقرة:278-279)<br> ترجمو:”مسلمانو! خدا کان ڊڄو ۽ جيڪا توهان جي وياج جي رقم ٻين تي رهيل آهي، جيڪڏهن مسلمان آهيو ته ان کي ڇڏي ڏيو ۽ جيڪڏهن اوهان ائين نه ڪيو ته الله ۽ ان جي رسول جو توهان سان جنگ جو اعلان آهي.“<br> 4.وَ اَلۡقَیۡنَا بَیۡنَہُمُ الۡعَدَاوَۃَ وَ الۡبَغۡضَآءَ اِلٰی یَوۡمِ الۡقِیٰمَۃِ ؕ کُلَّمَاۤ اَوۡ قَدُوۡا نَارًا لِّلۡحَرۡبِ اَطۡفَاَہَا اللّٰہُ ۙ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا ؕ وَ اللّٰہُ لَا یُحِبُّ الۡمُفۡسِدِیۡنَ ﴿64﴾ . (المائدة:64)<br> ترجمو:”اسان يهودين ۽ نصارن جي پاڻ ۾ قيامت تائين دشمني وجهي ڇڏي آهي. جڏهن به اهي جنگ جي باهه ڀڙڪائين ٿا ته خدا ان کي وسائي ڇڏي ٿو مگر اهي دنيا ۾ فساد ڦهلائن ٿا ۽ الله فسادين کي دوست نٿو رکي.“<br> 5.اَلَّذِیۡنَ عٰہَدۡتَّ مِنۡہُمۡ ثُمَّ یَنۡقُضُوۡنَ عَہۡدَہُمۡ فِیۡ کُلِّ مَرَّۃٍ وَّ ہُمۡ لَا یَتَّقُوۡنَ ﴿56﴾ فَاِمَّا تَثۡقَفَنَّہُمۡ فِی الۡحَرۡبِ فَشَرِّدۡ بِہِمۡ مَّنۡ خَلۡفَہُمۡ لَعَلَّہُمۡ یَذَّکَّرُوۡنَ ﴿57﴾ . (الانفال: 56-57)<br> ترجمو:”اهي ماڻهو جن سان توهان انجام ڪيو پر هر ڀيري اهي پنهنجي انجام کي ٽوڙيندا آهن ۽ خدا کان بلڪل نٿا ڊڄن، تنهن ڪري جيڪڏهن تون انهن کي جنگ ۾ لهين ته گهرجو ته انهن تي ڏاڍو دٻاءُ وجهو ته جيڪي ماڻهو انهن جي پٺيان آهن، انهن کي به ڀڄڻو پوي.“ <br> 6.فَاِذَا لَقِیۡتُمُ الَّذِیۡنَ کَفَرُوۡا فَضَرۡبَ الرِّقَابِ ؕ حَتّٰۤی اِذَاۤ اَثۡخَنۡتُمُوۡہُمۡ فَشُدُّوا الۡوَثَاقَ ٭ۙ فَاِمَّا مَنًّۢا بَعۡدُ وَ اِمَّا فِدَآءً حَتّٰی تَضَعَ الۡحَرۡبُ اَوۡزَارَہَا ۬ .(محمد:4)<br> ترجمو:”جڏهن توهان جو ڪافرن سان جنگ ۾ مقابلو ٿئي تڏهن انهن جا ڪنڌ ڪپي ڇڏيو. ايستائين جو جڏهن گهڻي رتوڇاڻ ٿئي تڏهن انهن کي غلام بڻايو، ان کان پوءِ يا ته انهن تي احسان ڪري ڇڏي ڏيو يا فديو وٺي آزاد ڪيو، ايستائين جو جنگ پنهنجا هٿيار رکي.“ (يعني ختم ٿي وڃي). |}} هنن آيتن ۾ لفظ حرب کي استعمال ڪيو ويو آهي پر ان جو اسلامي جهاد سان ڪو به واسطو ناهي اھو لفظ انسانن جي قاتلن، ڪوڙن، امن ۽ اخلاق کي بگاڙيندڙ رهزنن ۽ ڌاڙيلن جي عمل جي لاء، فساد پيدا ڪندڙن ۽ ناجائز جنگ ڪندڙن جي عمل لاء استعمال ڪيو ويو جن سان لڙائي قتال ہا جھاد آھي. سورة البقرة جي آيت نمبر 278 ۽ 279 ۾ حرب لفظ بيشڪ مسلمانن طرفان حرب ڪرڻ لاء استعمال ٿيل آھي پر ان مان قطعن اسلام کان اڳ وارو ڦورو بڻجي جنگ ڪرڻ جو مقصد نہ ٿو نڪري ڇوتہ جن خلاف حڪم اھي اھڙا وياج خور ماڻھو آھن جيڪي خدا جي حڪم باوجود وياج وصول ڪرڻ کان نہ ٿا مڙن. ن ڪري خدا فرمايو ته جهڙي طرح توهان غريبن جو مال ڦٻايو ٿا، اسان به اهڙي طرح توهان جو مال ڦري انهن کي واپس ڏينداسين. اها ئي لفظ حرب جي معنيٰ به آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. == حوالا == 3t1glyn7ogcnvlndiyeyzk0eeo3au63 415779 415778 2026-09-29T18:12:51Z Intisar Ali 8681 415779 wikitext text/x-wiki '''حرب'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' War in Arabia'''}} عربي ٻوليءَ ۾ جنگ جي سمورن قسمن لاء هڪ جامع لفظ آهي. دنيا ۾ صرف ڦرمار ڪرڻ يا بغض ۽ انتقام وٺڻ لاءِ جنگ جي باهه کي ڀڙڪايو ويندو هو. پهرين قسم جي جنگين کي (جيڪي صرف ڦرمار ڪرڻ لاءِ وڙهيون وينديون هيون) عربن هڪ معمول جي روايت بڻائي ڇڏيو هو، جنهن ڪري انهن ڪا به تاريخي حيثيت حاصل ڪا نه ڪئي پر ٻي قسم جي جنگين جي عبرت انگيز داستانن کي تاريخ محفوظ رکيو، جنهن لاءِ ادب جي اصطلاح ۾ ‘ايام الحرب’ جو لفظ جوڙيو ويو آهي<ref name ="ابوالڪلام آزاد " > ڪتاب جو نالو: صدين جون صدائون (انساني سعادتن ۽ ان جي داخلي ۽ خارجي زندگيءَ جي حسناڪين جو ڏاهپ حڪمت ۽ اسلامي فڪر جي روشنيءَ ۾ مطالعو) ليکڪ: امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد سنڌيڪار: عبدالرزاق ڊکڻ ڪمپيوٽر لي آئوٽ: نديم احمد سولنگي ڇپيندڙ: آزاد ڪميونيڪيشنز، ڪراچي ڇپائيندڙ : سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي ڊجيٽل ايڊيشن : 2020ع سنڌ سلامت ڪتاب گهر books.sindhsalamat.com- </ref>.. لفظ ‘حرب’ انهن ٻنهي قسمن جي لڙاين جي سببن ۽ مقصدن تي پورو بيهي ٿو، جيئن لغت جي وضاحت مان ثابت ٿئي ٿو ته: {{quote| حرب خشمگين شدن، تحريب بر غالا نيدن و خشم گرفتن، و بخشم آوردن و تيز کردن سنان را، حربيھ الرجل مالُه الذي يعيش به، حربُ گرفتن مال کسي و بي چيز ماندن. وقد حرب مالُه اي سلبه فهو محروب و حريب واحربته اي دللته عليٰ ما يغنمُه من عدو. ”حرب جي معنيٰ ڪاوڙجڻ آهي ۽ تحريب جي معنيٰ ڀڙڪائڻ، ڪاوڙ ڪرڻ، ڪاوڙ ڏيارڻ ۽ نيزو تيز ڪرڻ آهي. حربيھ ان مال کي چوندا آهن جنهن تي ماڻهو زندگي گذاري ٿو. حرب جو اطلاق ڪنهن جو مال وٺڻ ۽ ڪنگال رهجي وڃڻ تي به ٿئي ٿو. چيو وڃي ٿو ته ”حُرِب ماله“ يعني هن جو مال کسيو ويو. ڦريل شخص کي ‘محروب’ ۽ ‘حريب’ چوندا آهن. چئبو آهي ته ”احربتُه“ يعني مان ڪنهن کي دشمن جي مال متاع جو ڏس ڏنو.|<ref name="ابوالڪلام آزاد" />}}. ==قرآن سان آيل نظرياتي تبديلي== اها ئي قوم، اهو ئي لٽريچر ۽ اها ئي ٻولي هئي، جنهن ۾ قرآن مجيد نازل ٿيو. قرآن مجيد عقيدن، عملن، اخلاق، اُٿي ويٺي ۽ چال چلت متعلق جيڪي سڌارا آندا، سي رڳو اندروني سطح تائين محدود ناهن پر انهن جو اثر ظاهري طور تي به ٿيو آهي. لفظ ۽ اصطلاح جيتوڻيڪ حقيقي شيءِ ناهن پر معنيٰ جو پردو ضرور آهن، جيڪو مٿن چاڙهيو وڃي ٿو. پر جيئن ته اسلام باطني توڙي ظاهري اصلاح ڪئي، ان ڪري هن ٻين سمورين شين سان گڏ عربي لٽريچر ۽ عربي ٻوليءَ جو پڻ سڌارو ڪيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. عرب جي جاهليت ۽ بدويت ان قسم جا جيڪي لفظ پيدا ڪيا هئا، تن کي اعليٰ درجي جو اهو تمدن قبول ڪري نٿي سگهيو، جنهن کي قرآن مجيد پيدا ڪرڻ چاهيو ٿي. تنهن ڪري قرآن مجيد اهڙن سمورن لفظن جي اصلاح ڪري، انهن کي بدلائي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. جنگ متعلق عربن جو لٽريچر ان اصلاح جي وڌيڪ لائق هو. عرب ۾ جنگ لاءِ سوين لفظ، ترڪيبون، محاورا ۽ استعارا پيدا ڪيا ويا هئا پر اهي سڀئي هڪ وحشياڻي جنگ لاءِ مناسب هئا. هڪ مهذب قوم، ترقي يافته نظام، صلح پسند مذهب، هڪ امن جي ڳولائو جماعت لاءِ اهي لفظ استعمال ڪرڻ جي قابل نه هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اسلامي غذوات لاءِ صرف هڪ سادو لفظ ”جهاد“ استعمال ڪيو، جنهن مان جنگ وانگر نه غضب ۽ درندگيءَ جا جذبا ظاهر ٿين ٿا ۽ نه ڦر لٽ ۽ حيوانيت جي بوءِ اچي ٿي، بلڪه اهو لفظ صرف ان ڪوشش تي اُڪسائي ٿو، جيڪا هڪ اعليٰ مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪري سگهجي ٿي. پوءِ چاهي اها طاقت، زبان، بدني افعال يا ترار جي نوڪ ذريعي حاصل ڪري سگهجي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| وَ اَنۡ لَّیۡسَ لِلۡاِنۡسَانِ اِلَّا مَا سَعٰی ﴿ۙ39﴾ (النجم: 39)<br> ”انسان کي صرف پنهنجي ڪوشش جو صلو ملي سگهي ٿو.“|}} قرآن جي اصطلاح ۾ جھاد لفظ جو اطلاق ۽ استعمال صرف جنگ ۽ خون ريزيءَ تائين محدود ناهي، بلڪه عام ڪري ان ذريعي ايثار ۽ قرباني، نفس تي ضابطي ۽ پاڪائي، امن ۽ سلامتي ۽ اخلاق ۽ ڪردار جو اظهار ڪيو ويو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لٰکِنِ الرَّسُوۡلُ وَ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا مَعَہٗ جٰہَدُوۡا بِاَمۡوَالِہِمۡ وَ اَنۡفُسِہِمۡ ؕ وَ اُولٰٓئِکَ لَہُمُ الۡخَیۡرٰتُ ۫ وَ اُولٰٓئِکَ ہُمُ الۡمُفۡلِحُوۡنَ ﴿88﴾ (التوبه: 88)<br> ” مگر رسول ۽ اهي ماڻهو جن هن سان گڏ ايمان آندو، سي اُهي ماڻهو آهن جن پنهنجي جان و مال ٻنهي سان جهاد ڪيو ۽ سڀئي ڀلايون ۽ خوش نصيبيون انهن لاءِ مخصوص آهن ۽ اهي ڪامياب آهن.“|}} {{quote| وَ الَّذِیۡنَ جَاہَدُوۡا فِیۡنَا لَنَہۡدِیَنَّہُمۡ سُبُلَنَا ؕ وَ اِنَّ اللّٰہَ لَمَعَ الۡمُحۡسِنِیۡنَ ﴿٪69﴾ (العنکبوت: 69)<br> ” ۽ جيڪي ماڻهو اسان جي راهه ۾ (يعني حق جي واٽ تي هلڻ لاءِ) هر ممڪن ڪوشش ڪن ٿا تن کي اسان پنهنجي (سڌين ۽ حقيقي) واٽن تي آڻينداسين ۽ (ياد رکو ته) يقيناً الله تعاليٰ نيڪي ڪندڙن سان شامل آهي ۽ سندن مددگار آهن.“|}} اسلام جي سڀ کان پهرين ۽ وڏي جهاد جي معرڪي ۾ غنيمت جو مال حرام هو، حالانڪه جيڪڏهن اسلامي جهاد جو مقصد ڦرمار ڪرڻ هجي ها ته قريش جي تجارت جو قافلو اسلام جي دامن کي چڱي طرح ڀري پئي سگهيو. ان لاءِ اهو ئي ان جو مناسب موقعو هو. جيتوڻيڪ ان کانپوءِ غنيمت جو مال حلال ڪيو ويو، تنهن هوندي به ان سان جهاد جي ثواب ۽ نيت جي پُرخلوص هجڻ ۾ ڪمي اچي ويندي ھئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دوکو ۽ بيوفائي جنگ جي عام روايت هوندي هئي. عورتن، ٻارن، قاصدن ۽ نوڪرن کي قتل ڪرڻ ۾ ڪو فرق نه رکيو ويندو هو، بلڪه سڀني کي ترار سان ڪٺو ويندو هو. دشمن کي جيئرو باهه ۾ ساڙيو ويندو هو، دشمن جا نڪ ۽ ڪن ڪٽي فخر طور هار ڪري پاتا ويندا هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دشمن جا هٿ ۽ پير ٻڌي کين قتل ڪيو ويندو هو، کائڻ پيئڻ لاءِ رستي ۾ ڪنهن کي ڦرڻ معمولي ڳالهه هئي پر اسلام جنگ جي ان وحشياڻي روايت کي بدلائي، اهڙين سمورين وحشياڻين ڪاررواين کي ختم ڪري ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لکل غادر لواءُ يوم القيام يعرف به يقال هذا غدرة فلان (مسلم)<br> ”قيامت ۾ هر بد عهد لاءِ هڪ جهنڊو کڙو ڪيو ويندو، جنهن جي ذريعي هو سڃاتو ويندو ۽ اعلان ٿيندو ته فلاڻي وعدي جي خلاف ورزي جو جهنڊو آهي.“|}} هڪ ٻي حديث آهي ته: {{quote| ان امراة وجدت في بعض مغازي رسول الله مقتولته فانکر رسول الله قتل النساءِ والصبيان. (مسلم)<br> ”پاڻ سڳورن ﷺ ڪنهن لڙائيءَ ۾ هڪ عورت کي قتل ٿيل ڏٺو ته ان تي پاڻ ﷺ جن ٻارن ۽ عورتن کي قتل ڪرڻ کان سختيءَ سان منع فرمايائون.“|}} مسيلمه ڪذاب جو جڏهن قاصد خط کڻي آيو ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو: {{quote| لولا ان الرسول لا تقتل لضربت اعنا قکا (ابودائود)<br> ”جيڪڏهن قاصد کي قتل ڪرڻ جائز هجي ها ته مان تنهنجي گستاخيءَ جي بدلي ۾ تنهنجي ڪنڌ ڪپايان ها. هاڻي وڃ تون امن ۾ آهين.“|}} ابو دائود ۾ هڪ ٻي وضاحت هن طرح آهي: {{quote| لاتقتلن امراة ولاصبيا<br> ” عورتن ۽ ٻارن کي هرگز قتل نه ڪيو وڃي.“ باهه ۾ ساڙڻ کان به روڪي ڇڏيائون.<br> لاينبغي ان يعذب بالنار الارب النار. (ابو دائود)<br> ”باهه جو عذاب صرف خدا ڏيئي سگهي ٿو.“|}} پاڻ سڳورن ﷺ مسلمانن لاءِ جهاد ۾ اخلاق جو اعليٰ ترين نمونو قائم ڪيو ۽ اخلاقي دنيا ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو: {{quote| قال: اعفُ الناس قتلته اهل ايمان.<br> ”سڀ کان وڌيڪ محفوظ ۽ باپرده مسلمانن جا مقتول دشمن آهن.“|}} عضوا ڪپڻ جي جاهلاڻي رسم جي منع ڪيائون. ان باري ۾ ڪيتريون ئي وضاحتون آهن: {{quote| کان يحثنا علي الصدقه وَينهانا عن المثلته. (ابودائود)<br> ”پاڻ سڳورا ﷺ اصحابن کي صدقو ڏيڻ جي ترغيب ڏيندا هئا ۽ ماڻهن جا عضوا وڍڻ کان روڪيندا هئا.“|}} دشمن کي ٻڌي عضوا ڪپڻ ۽ عذاب ڏيئي مارڻ جو رواج اڄڪلهه جي مهذب قومن لاءِ فخر سمجهيو وڃي ٿو پر اڄ کان چوڏهن سؤ سال اڳ حجاز جي ريگستان جو اسلامي تمدن هي هو: {{quote| غزونا مع عبدالرحمان بن خالد بن وليد فاتي باربعته اعلاج من العدو فامربهم يقتلوا صبرا.... فبلغ ذلک بايوب الانصاري فقال سمعت رسول الله (صلي الله عليھ وآلھ وسلم) نهي عن قتل الصبر فوالذي نفسي بيده لو کانت دجاجھ مان صبرتها. فلغ ذلک عبدالرحمن بن خالد بن اوليد فاعتق اربعة رقاب. (ابو دائود)<br> ”اسين عبدالرحمان بن وليد سان هڪ غزوي ۾ شريڪ هئاسين ته چئن ڪافر دشمنن کي پڪڙي آندو ويو. هن انهن کي ٻڌي قتل ڪري ڇڏيو. ابو ايوب انصاري رضه کي جڏهن اهو معلوم ٿيو ته ان چيو ته پاڻ سڳورن ﷺ اهڙي قسم جي قتل کان منع فرمايو آهي. خدا جو قسم! جيڪڏهن ڪڪڙ به هجي ها ته ان کي ٻڌي ايئن نه ڪُهان ها. خالد کي جڏهن معلوم ٿيو ته هن ان جي ڪفاري ۾ چار غلام آزاد ڪري ڇڏيا!!“|}} ڇهين صدي عيسويءَ جي ريگستان ۾ رهندڙ عربن جي اخلاق ۾ انسان دوستيءَ جو اهو حال هو جنهن جهڙو مثال اڄ بيلجيم جي مهذب ايوانن ۾ به نٿو ملي سگهي. اڃا وڌيڪ اهو ته ڦرمار ڪرڻ ۽ مال متاع لٽڻ کان مسلمانن کي خاص طور روڪيو ويو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قال ان النهبة ليست باحل من الميتة. (ابودائود)<br> ” پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته ڦرمار جو مال بلڪل اهڙو ئي آهي جهڙو مردار گوشت، اهو مردار گوشت کان وڌيڪ حلال ناهي.“|}} هڪ دفعي اصحاب سڳورن ڪنهن غزوي ۾ زور سان تڪبير جا نعرا هنيا ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| اربعو اعليٰ انفسکم انکم لاتدعون اصم. (ابودائود)<br> ”ابودائود روايت ڪيو آهي ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته آهستي آهستي، خدا ٻوڙو ته ناهي جو اوهان زور سان ان کي پڪاريو ٿا.“|}} عرب جي جنگجو فطرت هميشه جنگ ۽ جهڙي جي منتظر رهندي هئي ۽ ان کي مال حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهندي هئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. هڪ جاهلي شاعر چوي ٿو: {{quote| فلئن بقيت لا رحلن بغزوة، تحوي الغنائم اويموت کريم.<br> ”هاڻي جيڪڏهن جيئرو رهيس ته هڪ اهڙي جنگ جي تياري ڪندس جيڪا مال غنيمت گڏ ڪرڻ جو بهترين ذريعو هوندي، نه ته شرافت جي زندگي گذاري مري ويندس.“|}} پر پاڻ سڳورن ﷺ جن مسلمانن کي اهڙين اڻ وڻندڙ اميدن کان منع فرمايو ۽ قتل ڪرڻ جي تمنا کي حرام قرار ڏيئي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قالا لاتمنوا لقاءَ العدو فاذا لقيتمو هم فاصبروا (مسلم)<br> ”دشمن سان مقابلي ڪرڻ جي آرزو نه ڪريو پر جڏهن مقابلو ٿئي ته پوءِ صبر ڪريو.“|}} ==القتال ۽ الحرب== جنگ جون اهي وحشياڻيون ڪارروايون هيون، جن تي ‘حرب’ جو مفهوم مشتمل هو ۽ اهل عرب عملي طور حرب جو اهو ئي نمونو قائم رکيو هو، جيڪو دنيا جي ٻين سڀني قومن بڻايو هو پر اسلام جنگ جي انهن سڀني آثارن ۽ نشانن کي ميساري هڪ نئون سماجي نظام قائم ڪيو. ان بنيادي لغت ۽ حقيقت جي حيثيت سان اسلامي جهاد تي حرب جو اطلاق نه ٿي سگهندو هو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهو ئي سبب آهي ته قرآن مجيد ۾ جهاد لاءِ ڪٿي به ان لفظ کي استعمال نه ڪيو ويو آهي. البت جهاد جي هڪ خاص صورت کي قتال سان تعبير ڪيو ويو آهي جيڪو بي عقلن لاءِ ظاهري مفهوم جي لحاظ کان نهايت خطرناڪ لفظ آهي، حالانڪه جهاد ۽ قتال ۾ هڪ طرح جو عام ۽ خاص جو فرق آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاقۡتُلُوا الۡمُشۡرِکِیۡنَ حَیۡثُ وَ جَدۡتُّمُوۡہُمۡ. (التوبه:5)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي به لهو تتي کين قتل ڪيو.“<br> وَ اقۡتُلُوۡہُمۡ حَیۡثُ ثَقِفۡتُمُوۡہُمۡ وَ اَخۡرِجُوۡہُمۡ مِّنۡ حَیۡثُ اَخۡرَجُوۡکُمۡ.(البقر ة:191)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي لهو اتي قتل ڪيو ۽ جتان اوهان کي ڪڍيائون اُتان اوهان به انهن کي ڪڍو.“ |}} پر هڪ ٻي آيت مان معلوم ٿئي ٿو ته اها لفظ جي لفظ سان ڀيٽ آهي، جيڪا ڳالهه ۾ زور پيدا ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. خدا پاڻ متعلق فرمائي ٿو: {{quote| وَ مَکَرُوۡا وَ مَکَرَ اللّٰہُ ؕ وَ اللّٰہُ خَیۡرُ الۡمٰکِرِیۡنَ ﴿٪54﴾ .(آل عمران:54)<br> حالانڪه خدا مڪار ناهي پُرزور طريقي سان ڪافرن جي برن عملن جو جواب ڏنو ويو آهي.|}} جيئن اسان پنهنجي ٻوليءَ ۾ چوندا آهيون ته برائي جو بدلو برائي آهي، حالانڪه برائي خود برائي آهي مگر هن جو بدلو برائي ناهي پر اهو ته عدل جي قانون جو احسن انجام آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. ارشاد خداوندي آهي: {{quote| وَ جَزٰٓؤُا سَیِّئَۃٍ سَیِّئَۃٌ مِّثۡلُہَا ۚ.(الشوريٰ-45)<br> ”برائي جو بدلو اُهڙي برائي آهي.“|}} اهڙي نموني ان لفظ کي استعمال ڪيو ويو آهي، نه ته ان جي حقيقي معنيٰ برائي ناهي ۽ نه ٿي سگهي ٿي. جهڙي طرح خدا جي مڪر مان حقيقي مڪر مراد نٿي وٺي سگهجي. اهڙيءَ طرح هت قتال مان مراد نيا جو عام قتال ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاِنۡ قٰتَلُوۡکُمۡ فَاقۡتُلُوۡہُمۡ ؕ. (البقرة:191)<br> ”جيڪڏهن اوهان سان مقابلو ڪن ته توهان به انهن سان مقابلو ڪيو.“|}} جيڪڏهن ان کي تسليم نه ڪيو وڃي، تڏهن به خود ڪافرن جي عملن جي شامت جو نتيجو آهي ۽ جهاد جو اصل مقصد ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهڙيءَ طرح هڪ ٻي آيت ۾ ان جي وضاحت ڪئي ويئي آهي: {{quote| فَمَنِ اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ فَاعۡتَدُوۡا عَلَیۡہِ بِمِثۡلِ مَا اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ ۪ وَ اتَّقُوا اللّٰہَ وَ اعۡلَمُوۡۤا اَنَّ اللّٰہَ مَعَ الۡمُتَّقِیۡنَ ﴿194﴾.(البقرة-194)<br> ”جيڪو شخص اوهان تي زيادتي ڪري، توهان به ان جهڙي زيادتي ڪري سگهو ٿا پر ان کان وڌيڪ زيادتي ڪرڻ ۾ خدا کان ڊڄو ۽ يقين ڪريو ته خدا پرهيزگارن سان گڏ آهي.“|}} سموري قرآن مجيد ۾ جهاد تي لفظ ‘حرب’ جو اطلاق ڪٿي به نه ڪيو ويو آهي. صرف ڇهن جاين تي حرب جو لفظ آيو آهي. حالانڪه سمورو قرآن مجيد جهاد جي ترغيب سان ڀريو پيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| 1. وَ الَّذِیۡنَ اتَّخَذُوۡا مَسۡجِدًا ضِرَارًا وَّ کُفۡرًا وَّ تَفۡرِیۡقًۢا بَیۡنَ الۡمُؤۡمِنِیۡنَ وَ اِرۡصَادًا لِّمَنۡ حَارَبَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ مِنۡ قَبۡلُ ؕ.(التوبه: 107)<br> ترجمو:” جن ماڻهن مسلمانن کي نقصان پهچائڻ، ڪفر ڪرڻ ۽ منجهن ڦوٽ وجهڻ ۽ ان شخص جي وجهه وٺڻ لاءِ جنهن خدا ۽ ان جي رسول سان اڳ ويڙهه ڪئي آهي ۽ پنهنجي ڪفر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ مسجد ٺاهي آهي.“<br> 2.- اِنَّمَا جَزٰٓؤُا الَّذِیۡنَ یُحَارِبُوۡنَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا اَنۡ یُّقَتَّلُوۡۤا اَوۡ یُصَلَّبُوۡۤا اَوۡ تُقَطَّعَ اَیۡدِیۡہِمۡ وَ اَرۡجُلُہُمۡ مِّنۡ خِلَافٍ اَوۡ یُنۡفَوۡا مِنَ الۡاَرۡضِ ؕ ذٰلِکَ لَہُمۡ خِزۡیٌ فِی الدُّنۡیَا وَ لَہُمۡ فِی الۡاٰخِرَۃِ عَذَابٌ عَظِیۡمٌ ﴿ۙ33﴾. (المائدة-33)<br> ترجمو:”جيڪي ماڻهو خدا ۽ سندس رسول سان وڙهن ٿا ۽ زمين ۾ فساد ڦهلائين ٿا، تن جي سزا هيءَ آهي ته انهن کي قتل ڪيو وڃي يا انهن کي ڦاهي ڏني وڃي يا انهن جا هڪ هڪ سڄا ۽ کٻا هٿ پير وڍيا وڃن يا جلاوطن ڪيا وڃن. دنيا ۾ اها انهن لاءِ ذلت ۽ رسوائي آهي ۽ آخرت ۾ انهن لاءِ سخت عذاب تيار آهي.“<br> 3.- یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰہَ وَ ذَرُوۡا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰۤوا اِنۡ کُنۡتُمۡ مُّؤۡمِنِیۡنَ ﴿278﴾ فَاِنۡ لَّمۡ تَفۡعَلُوۡا فَاۡذَنُوۡا بِحَرۡبٍ مِّنَ اللّٰہِ وَ رَسُوۡلِہٖ ۚ .(البقرة:278-279)<br> ترجمو:”مسلمانو! خدا کان ڊڄو ۽ جيڪا توهان جي وياج جي رقم ٻين تي رهيل آهي، جيڪڏهن مسلمان آهيو ته ان کي ڇڏي ڏيو ۽ جيڪڏهن اوهان ائين نه ڪيو ته الله ۽ ان جي رسول جو توهان سان جنگ جو اعلان آهي.“<br> 4.وَ اَلۡقَیۡنَا بَیۡنَہُمُ الۡعَدَاوَۃَ وَ الۡبَغۡضَآءَ اِلٰی یَوۡمِ الۡقِیٰمَۃِ ؕ کُلَّمَاۤ اَوۡ قَدُوۡا نَارًا لِّلۡحَرۡبِ اَطۡفَاَہَا اللّٰہُ ۙ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا ؕ وَ اللّٰہُ لَا یُحِبُّ الۡمُفۡسِدِیۡنَ ﴿64﴾ . (المائدة:64)<br> ترجمو:”اسان يهودين ۽ نصارن جي پاڻ ۾ قيامت تائين دشمني وجهي ڇڏي آهي. جڏهن به اهي جنگ جي باهه ڀڙڪائين ٿا ته خدا ان کي وسائي ڇڏي ٿو مگر اهي دنيا ۾ فساد ڦهلائن ٿا ۽ الله فسادين کي دوست نٿو رکي.“<br> 5.اَلَّذِیۡنَ عٰہَدۡتَّ مِنۡہُمۡ ثُمَّ یَنۡقُضُوۡنَ عَہۡدَہُمۡ فِیۡ کُلِّ مَرَّۃٍ وَّ ہُمۡ لَا یَتَّقُوۡنَ ﴿56﴾ فَاِمَّا تَثۡقَفَنَّہُمۡ فِی الۡحَرۡبِ فَشَرِّدۡ بِہِمۡ مَّنۡ خَلۡفَہُمۡ لَعَلَّہُمۡ یَذَّکَّرُوۡنَ ﴿57﴾ . (الانفال: 56-57)<br> ترجمو:”اهي ماڻهو جن سان توهان انجام ڪيو پر هر ڀيري اهي پنهنجي انجام کي ٽوڙيندا آهن ۽ خدا کان بلڪل نٿا ڊڄن، تنهن ڪري جيڪڏهن تون انهن کي جنگ ۾ لهين ته گهرجو ته انهن تي ڏاڍو دٻاءُ وجهو ته جيڪي ماڻهو انهن جي پٺيان آهن، انهن کي به ڀڄڻو پوي.“ <br> 6.فَاِذَا لَقِیۡتُمُ الَّذِیۡنَ کَفَرُوۡا فَضَرۡبَ الرِّقَابِ ؕ حَتّٰۤی اِذَاۤ اَثۡخَنۡتُمُوۡہُمۡ فَشُدُّوا الۡوَثَاقَ ٭ۙ فَاِمَّا مَنًّۢا بَعۡدُ وَ اِمَّا فِدَآءً حَتّٰی تَضَعَ الۡحَرۡبُ اَوۡزَارَہَا ۬ .(محمد:4)<br> ترجمو:”جڏهن توهان جو ڪافرن سان جنگ ۾ مقابلو ٿئي تڏهن انهن جا ڪنڌ ڪپي ڇڏيو. ايستائين جو جڏهن گهڻي رتوڇاڻ ٿئي تڏهن انهن کي غلام بڻايو، ان کان پوءِ يا ته انهن تي احسان ڪري ڇڏي ڏيو يا فديو وٺي آزاد ڪيو، ايستائين جو جنگ پنهنجا هٿيار رکي.“ (يعني ختم ٿي وڃي). |}} هنن آيتن ۾ لفظ حرب کي استعمال ڪيو ويو آهي پر ان جو اسلامي جهاد سان ڪو به واسطو ناهي اھو لفظ انسانن جي قاتلن، ڪوڙن، امن ۽ اخلاق کي بگاڙيندڙ رهزنن ۽ ڌاڙيلن جي عمل جي لاء، فساد پيدا ڪندڙن ۽ ناجائز جنگ ڪندڙن جي عمل لاء استعمال ڪيو ويو جن سان لڙائي قتال ہا جھاد آھي. سورة البقرة جي آيت نمبر 278 ۽ 279 ۾ حرب لفظ بيشڪ مسلمانن طرفان حرب ڪرڻ لاء استعمال ٿيل آھي پر ان مان قطعن اسلام کان اڳ وارو ڦورو بڻجي جنگ ڪرڻ جو مقصد نہ ٿو نڪري ڇوتہ جن خلاف حڪم اھي اھڙا وياج خور ماڻھو آھن جيڪي خدا جي حڪم باوجود وياج وصول ڪرڻ کان نہ ٿا مڙن. ن ڪري خدا فرمايو ته جهڙي طرح توهان غريبن جو مال ڦٻايو ٿا، اسان به اهڙي طرح توهان جو مال ڦري انهن کي واپس ڏينداسين. اها ئي لفظ حرب جي معنيٰ به آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. == حوالا == 3406wmu4hekq7i3s7w7iarur13k1vwv 415780 415779 2026-09-29T18:17:16Z Intisar Ali 8681 415780 wikitext text/x-wiki '''حرب'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' War in Arabia'''}} عربي ٻوليءَ ۾ جنگ جي سمورن قسمن لاء هڪ جامع لفظ آهي. دنيا ۾ صرف ڦرمار ڪرڻ يا بغض ۽ انتقام وٺڻ لاءِ جنگ جي باهه کي ڀڙڪايو ويندو هو. پهرين قسم جي جنگين کي (جيڪي صرف ڦرمار ڪرڻ لاءِ وڙهيون وينديون هيون) عربن هڪ معمول جي روايت بڻائي ڇڏيو هو، جنهن ڪري انهن ڪا به تاريخي حيثيت حاصل ڪا نه ڪئي پر ٻي قسم جي جنگين جي عبرت انگيز داستانن کي تاريخ محفوظ رکيو، جنهن لاءِ ادب جي اصطلاح ۾ ‘ايام الحرب’ جو لفظ جوڙيو ويو آهي<ref name ="ابوالڪلام آزاد " > ڪتاب جو نالو: صدين جون صدائون (انساني سعادتن ۽ ان جي داخلي ۽ خارجي زندگيءَ جي حسناڪين جو ڏاهپ حڪمت ۽ اسلامي فڪر جي روشنيءَ ۾ مطالعو) ليکڪ: امام الهند مولانا ابوالڪلام آزاد سنڌيڪار: عبدالرزاق ڊکڻ ڪمپيوٽر لي آئوٽ: نديم احمد سولنگي ڇپيندڙ: آزاد ڪميونيڪيشنز، ڪراچي ڇپائيندڙ : سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي ڊجيٽل ايڊيشن : 2020ع سنڌ سلامت ڪتاب گهر books.sindhsalamat.com- </ref>.. لفظ ‘حرب’ انهن ٻنهي قسمن جي لڙاين جي سببن ۽ مقصدن تي پورو بيهي ٿو، جيئن لغت جي وضاحت مان ثابت ٿئي ٿو ته: {{quote| حرب خشمگين شدن، تحريب بر غالا نيدن و خشم گرفتن، و بخشم آوردن و تيز کردن سنان را، حربيھ الرجل مالُه الذي يعيش به، حربُ گرفتن مال کسي و بي چيز ماندن. وقد حرب مالُه اي سلبه فهو محروب و حريب واحربته اي دللته عليٰ ما يغنمُه من عدو. ”حرب جي معنيٰ ڪاوڙجڻ آهي ۽ تحريب جي معنيٰ ڀڙڪائڻ، ڪاوڙ ڪرڻ، ڪاوڙ ڏيارڻ ۽ نيزو تيز ڪرڻ آهي. حربيھ ان مال کي چوندا آهن جنهن تي ماڻهو زندگي گذاري ٿو. حرب جو اطلاق ڪنهن جو مال وٺڻ ۽ ڪنگال رهجي وڃڻ تي به ٿئي ٿو. چيو وڃي ٿو ته ”حُرِب ماله“ يعني هن جو مال کسيو ويو. ڦريل شخص کي ‘محروب’ ۽ ‘حريب’ چوندا آهن. چئبو آهي ته ”احربتُه“ يعني مان ڪنهن کي دشمن جي مال متاع جو ڏس ڏنو.|<ref name="ابوالڪلام آزاد" />}}. ==قرآن سان آيل نظرياتي تبديلي== اها ئي قوم، اهو ئي لٽريچر ۽ اها ئي ٻولي هئي، جنهن ۾ قرآن مجيد نازل ٿيو. قرآن مجيد عقيدن، عملن، اخلاق، اُٿي ويٺي ۽ چال چلت متعلق جيڪي سڌارا آندا، سي رڳو اندروني سطح تائين محدود ناهن پر انهن جو اثر ظاهري طور تي به ٿيو آهي. لفظ ۽ اصطلاح جيتوڻيڪ حقيقي شيءِ ناهن پر معنيٰ جو پردو ضرور آهن، جيڪو مٿن چاڙهيو وڃي ٿو. پر جيئن ته اسلام باطني توڙي ظاهري اصلاح ڪئي، ان ڪري هن ٻين سمورين شين سان گڏ عربي لٽريچر ۽ عربي ٻوليءَ جو پڻ سڌارو ڪيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. عرب جي جاهليت ۽ بدويت ان قسم جا جيڪي لفظ پيدا ڪيا هئا، تن کي اعليٰ درجي جو اهو تمدن قبول ڪري نٿي سگهيو، جنهن کي قرآن مجيد پيدا ڪرڻ چاهيو ٿي. تنهن ڪري قرآن مجيد اهڙن سمورن لفظن جي اصلاح ڪري، انهن کي بدلائي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. جنگ متعلق عربن جو لٽريچر ان اصلاح جي وڌيڪ لائق هو. عرب ۾ جنگ لاءِ سوين لفظ، ترڪيبون، محاورا ۽ استعارا پيدا ڪيا ويا هئا پر اهي سڀئي هڪ وحشياڻي جنگ لاءِ مناسب هئا. هڪ مهذب قوم، ترقي يافته نظام، صلح پسند مذهب، هڪ امن جي ڳولائو جماعت لاءِ اهي لفظ استعمال ڪرڻ جي قابل نه هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اسلامي غذوات لاءِ صرف هڪ سادو لفظ ”جهاد“ استعمال ڪيو، جنهن مان جنگ وانگر نه غضب ۽ درندگيءَ جا جذبا ظاهر ٿين ٿا ۽ نه ڦر لٽ ۽ حيوانيت جي بوءِ اچي ٿي، بلڪه اهو لفظ صرف ان ڪوشش تي اُڪسائي ٿو، جيڪا هڪ اعليٰ مقصد کي حاصل ڪرڻ لاءِ ڪري سگهجي ٿي. پوءِ چاهي اها طاقت، زبان، بدني افعال يا ترار جي نوڪ ذريعي حاصل ڪري سگهجي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| وَ اَنۡ لَّیۡسَ لِلۡاِنۡسَانِ اِلَّا مَا سَعٰی ﴿ۙ39﴾ (النجم: 39)<br> ”انسان کي صرف پنهنجي ڪوشش جو صلو ملي سگهي ٿو.“|}} قرآن جي اصطلاح ۾ جھاد لفظ جو اطلاق ۽ استعمال صرف جنگ ۽ خون ريزيءَ تائين محدود ناهي، بلڪه عام ڪري ان ذريعي ايثار ۽ قرباني، نفس تي ضابطي ۽ پاڪائي، امن ۽ سلامتي ۽ اخلاق ۽ ڪردار جو اظهار ڪيو ويو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لٰکِنِ الرَّسُوۡلُ وَ الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا مَعَہٗ جٰہَدُوۡا بِاَمۡوَالِہِمۡ وَ اَنۡفُسِہِمۡ ؕ وَ اُولٰٓئِکَ لَہُمُ الۡخَیۡرٰتُ ۫ وَ اُولٰٓئِکَ ہُمُ الۡمُفۡلِحُوۡنَ ﴿88﴾ (التوبه: 88)<br> ” مگر رسول ۽ اهي ماڻهو جن هن سان گڏ ايمان آندو، سي اُهي ماڻهو آهن جن پنهنجي جان و مال ٻنهي سان جهاد ڪيو ۽ سڀئي ڀلايون ۽ خوش نصيبيون انهن لاءِ مخصوص آهن ۽ اهي ڪامياب آهن.“|}} {{quote| وَ الَّذِیۡنَ جَاہَدُوۡا فِیۡنَا لَنَہۡدِیَنَّہُمۡ سُبُلَنَا ؕ وَ اِنَّ اللّٰہَ لَمَعَ الۡمُحۡسِنِیۡنَ ﴿٪69﴾ (العنکبوت: 69)<br> ” ۽ جيڪي ماڻهو اسان جي راهه ۾ (يعني حق جي واٽ تي هلڻ لاءِ) هر ممڪن ڪوشش ڪن ٿا تن کي اسان پنهنجي (سڌين ۽ حقيقي) واٽن تي آڻينداسين ۽ (ياد رکو ته) يقيناً الله تعاليٰ نيڪي ڪندڙن سان شامل آهي ۽ سندن مددگار آهن.“|}} اسلام جي سڀ کان پهرين ۽ وڏي جهاد جي معرڪي ۾ غنيمت جو مال حرام هو، حالانڪه جيڪڏهن اسلامي جهاد جو مقصد ڦرمار ڪرڻ هجي ها ته قريش جي تجارت جو قافلو اسلام جي دامن کي چڱي طرح ڀري پئي سگهيو. ان لاءِ اهو ئي ان جو مناسب موقعو هو. جيتوڻيڪ ان کانپوءِ غنيمت جو مال حلال ڪيو ويو، تنهن هوندي به ان سان جهاد جي ثواب ۽ نيت جي پُرخلوص هجڻ ۾ ڪمي اچي ويندي ھئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دوکو ۽ بيوفائي جنگ جي عام روايت هوندي هئي. عورتن، ٻارن، قاصدن ۽ نوڪرن کي قتل ڪرڻ ۾ ڪو فرق نه رکيو ويندو هو، بلڪه سڀني کي ترار سان ڪٺو ويندو هو. دشمن کي جيئرو باهه ۾ ساڙيو ويندو هو، دشمن جا نڪ ۽ ڪن ڪٽي فخر طور هار ڪري پاتا ويندا هئا<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. دشمن جا هٿ ۽ پير ٻڌي کين قتل ڪيو ويندو هو، کائڻ پيئڻ لاءِ رستي ۾ ڪنهن کي ڦرڻ معمولي ڳالهه هئي پر اسلام جنگ جي ان وحشياڻي روايت کي بدلائي، اهڙين سمورين وحشياڻين ڪاررواين کي ختم ڪري ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| لکل غادر لواءُ يوم القيام يعرف به يقال هذا غدرة فلان (مسلم)<br> ”قيامت ۾ هر بد عهد لاءِ هڪ جهنڊو کڙو ڪيو ويندو، جنهن جي ذريعي هو سڃاتو ويندو ۽ اعلان ٿيندو ته فلاڻي وعدي جي خلاف ورزي جو جهنڊو آهي.“|}} هڪ ٻي حديث آهي ته: {{quote| ان امراة وجدت في بعض مغازي رسول الله مقتولته فانکر رسول الله قتل النساءِ والصبيان. (مسلم)<br> ”پاڻ سڳورن ﷺ ڪنهن لڙائيءَ ۾ هڪ عورت کي قتل ٿيل ڏٺو ته ان تي پاڻ ﷺ جن ٻارن ۽ عورتن کي قتل ڪرڻ کان سختيءَ سان منع فرمايائون.“|}} مسيلمه ڪذاب جو جڏهن قاصد خط کڻي آيو ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو: {{quote| لولا ان الرسول لا تقتل لضربت اعنا قکا (ابودائود)<br> ”جيڪڏهن قاصد کي قتل ڪرڻ جائز هجي ها ته مان تنهنجي گستاخيءَ جي بدلي ۾ تنهنجي ڪنڌ ڪپايان ها. هاڻي وڃ تون امن ۾ آهين.“|}} ابو دائود ۾ هڪ ٻي وضاحت هن طرح آهي: {{quote| لاتقتلن امراة ولاصبيا<br> ” عورتن ۽ ٻارن کي هرگز قتل نه ڪيو وڃي.“ باهه ۾ ساڙڻ کان به روڪي ڇڏيائون.<br> لاينبغي ان يعذب بالنار الارب النار. (ابو دائود)<br> ”باهه جو عذاب صرف خدا ڏيئي سگهي ٿو.“|}} پاڻ سڳورن ﷺ مسلمانن لاءِ جهاد ۾ اخلاق جو اعليٰ ترين نمونو قائم ڪيو ۽ اخلاقي دنيا ۾ انقلاب آڻي ڇڏيو: {{quote| قال: اعفُ الناس قتلته اهل ايمان.<br> ”سڀ کان وڌيڪ محفوظ ۽ باپرده مسلمانن جا مقتول دشمن آهن.“|}} عضوا ڪپڻ جي جاهلاڻي رسم جي منع ڪيائون. ان باري ۾ ڪيتريون ئي وضاحتون آهن: {{quote| کان يحثنا علي الصدقه وَينهانا عن المثلته. (ابودائود)<br> ”پاڻ سڳورا ﷺ اصحابن کي صدقو ڏيڻ جي ترغيب ڏيندا هئا ۽ ماڻهن جا عضوا وڍڻ کان روڪيندا هئا.“|}} دشمن کي ٻڌي عضوا ڪپڻ ۽ عذاب ڏيئي مارڻ جو رواج اڄڪلهه جي مهذب قومن لاءِ فخر سمجهيو وڃي ٿو پر اڄ کان چوڏهن سؤ سال اڳ حجاز جي ريگستان جو اسلامي تمدن هي هو: {{quote| غزونا مع عبدالرحمان بن خالد بن وليد فاتي باربعته اعلاج من العدو فامربهم يقتلوا صبرا.... فبلغ ذلک بايوب الانصاري فقال سمعت رسول الله (صلي الله عليھ وآلھ وسلم) نهي عن قتل الصبر فوالذي نفسي بيده لو کانت دجاجھ مان صبرتها. فلغ ذلک عبدالرحمن بن خالد بن اوليد فاعتق اربعة رقاب. (ابو دائود)<br> ”اسين عبدالرحمان بن وليد سان هڪ غزوي ۾ شريڪ هئاسين ته چئن ڪافر دشمنن کي پڪڙي آندو ويو. هن انهن کي ٻڌي قتل ڪري ڇڏيو. ابو ايوب انصاري رضه کي جڏهن اهو معلوم ٿيو ته ان چيو ته پاڻ سڳورن ﷺ اهڙي قسم جي قتل کان منع فرمايو آهي. خدا جو قسم! جيڪڏهن ڪڪڙ به هجي ها ته ان کي ٻڌي ايئن نه ڪُهان ها. خالد کي جڏهن معلوم ٿيو ته هن ان جي ڪفاري ۾ چار غلام آزاد ڪري ڇڏيا!!“|}} ڇهين صدي عيسويءَ جي ريگستان ۾ رهندڙ عربن جي اخلاق ۾ انسان دوستيءَ جو اهو حال هو جنهن جهڙو مثال اڄ بيلجيم جي مهذب ايوانن ۾ به نٿو ملي سگهي. اڃا وڌيڪ اهو ته ڦرمار ڪرڻ ۽ مال متاع لٽڻ کان مسلمانن کي خاص طور روڪيو ويو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قال ان النهبة ليست باحل من الميتة. (ابودائود)<br> ” پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته ڦرمار جو مال بلڪل اهڙو ئي آهي جهڙو مردار گوشت، اهو مردار گوشت کان وڌيڪ حلال ناهي.“|}} هڪ دفعي اصحاب سڳورن ڪنهن غزوي ۾ زور سان تڪبير جا نعرا هنيا ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| اربعو اعليٰ انفسکم انکم لاتدعون اصم. (ابودائود)<br> ”ابودائود روايت ڪيو آهي ته پاڻ سڳورن ﷺ جن فرمايو ته آهستي آهستي، خدا ٻوڙو ته ناهي جو اوهان زور سان ان کي پڪاريو ٿا.“|}} عرب جي جنگجو فطرت هميشه جنگ ۽ جهڙي جي منتظر رهندي هئي ۽ ان کي مال حاصل ڪرڻ جو ذريعو سمجهندي هئي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. هڪ جاهلي شاعر چوي ٿو: {{quote| فلئن بقيت لا رحلن بغزوة، تحوي الغنائم اويموت کريم.<br> ”هاڻي جيڪڏهن جيئرو رهيس ته هڪ اهڙي جنگ جي تياري ڪندس جيڪا مال غنيمت گڏ ڪرڻ جو بهترين ذريعو هوندي، نه ته شرافت جي زندگي گذاري مري ويندس.“|}} پر پاڻ سڳورن ﷺ جن مسلمانن کي اهڙين اڻ وڻندڙ اميدن کان منع فرمايو ۽ قتل ڪرڻ جي تمنا کي حرام قرار ڏيئي ڇڏيو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| قالا لاتمنوا لقاءَ العدو فاذا لقيتمو هم فاصبروا (مسلم)<br> ”دشمن سان مقابلي ڪرڻ جي آرزو نه ڪريو پر جڏهن مقابلو ٿئي ته پوءِ صبر ڪريو.“|}} == قرآن ۾ جنگ، قتال ۽ امن جو تصور == قرآن مجيد ۾ هٿياربند تڪرار بابت بحث رڳو لفظ '''حرب''' تائين محدود نه آهي، بلڪه ان سلسلي ۾ '''قتال'''، '''جهاد'''، '''اعتداء'''، '''دفع'''، '''صلح'''، '''سلم'''، '''عهد''' ۽ '''ميثاق''' جهڙا مختلف لفظ استعمال ٿيا آهن. انهن اصطلاحن جي لغوي ۽ شرعي معنائن ۾ فرق آهي. ''حرب'' عام طرح جنگ يا جنگي حالت لاءِ، ''قتال'' ٻن ڌرين جي عملي هٿياربند مقابلي لاءِ، جڏهن ته ''جهاد'' پنهنجي وسيع لغوي مفهوم ۾ ڪنهن مقصد لاءِ ڀرپور ڪوشش ۽ جدوجهد لاءِ استعمال ٿئي ٿو. تنهن ڪري قرآن ۾ ''جهاد'' جو هر استعمال لازمي طور هٿياربند جنگ جي معنيٰ ۾ ناهي.<ref>{{cite book |last=الراغب الأصفهاني |title=المفردات في غريب القرآن |chapter=جَهَدَ، قَتَلَ، حَرْب |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=ابن منظور |title=لسان العرب |chapter=مواد: حرب، قتل، جهد |language=ar}}</ref> [[ابوالڪلام آزاد]] جي پيش ڪيل تشريح ۾ ''حرب'' ۽ اسلامي ''جهاد'' جي وچ ۾ خاص معنوي فرق تي زور ڏنو ويو آهي، پر قرآن جي سموري اصطلاحي استعمال کي سمجهڻ لاءِ ''حرب'' سان گڏ ''قتال'' ۽ ''جهاد'' وارين آيتن کي سندن نزولي ۽ متني سياق ۾ ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="ابوالڪلام آزاد" /> ڪلاسيڪي مفسرن پڻ جنگ بابت آيتن جي تشريح ڪندي انهن جي سببِ نزول، مخاطبن، معاهدن ۽ ان وقت موجود جنگي حالتن کي اهميت ڏني آهي.<ref>{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=جامع البيان عن تأويل آي القرآن |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=ابن كثير |first=إسماعيل بن عمر |title=تفسير القرآن العظيم |language=ar}}</ref> === قتال جي اجازت جو پسمنظر === قرآن ۾ هٿياربند مقابلي جي اجازت بابت بنيادي آيتن مان [[سورة الحج]] جون آيتون 39 ۽ 40 آهن: {{quote|أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ۝ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ<br> ”جن ماڻهن سان جنگ ڪئي پئي وڃي، تن کي وڙهڻ جي اجازت ڏني وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن تي ظلم ڪيو ويو آهي، ۽ بيشڪ الله انهن جي مدد ڪرڻ تي قادر آهي؛ اهي ماڻهو جيڪي بنا ڪنهن حق جي پنهنجن گهرن مان رڳو انهيءَ ڪري ڪڍيا ويا جو انهن چيو تہ اسان جو پالڻهار الله آهي.“|[[سورة الحج]]: 39–40}} [[ابن عباس]] سان منسوب روايت موجب هيءَ قتال جي اجازت بابت نازل ٿيل پهرين آيت هئي. [[ابن جرير طبري]] ۽ [[ابن كثير]] پڻ هن آيت جي تفسير ۾ مڪي مان مسلمانن جي اخراج ۽ انهن تي ٿيل ظلم کي ان اجازت جي پسمنظر سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=جامع البيان عن تأويل آي القرآن |chapter=تفسير سورة الحج، الآيتان 39–40 |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=ابن كثير |first=إسماعيل بن عمر |title=تفسير القرآن العظيم |chapter=تفسير سورة الحج، الآيتان 39–40 |language=ar}}</ref> هن تفسير موجب قتال جي اجازت کي ان جي تاريخي پسمنظر کان الڳ ڪري پڙهڻ بدران ظلم، جلاوطني ۽ هٿياربند مخالفت جي حالتن سان گڏ سمجهيو وڃي ٿو. ابن كثير ابن عباس، مجاهد، ضحاڪ، عروه بن زبير، زيد بن اسلم ۽ قتاده سميت ڪيترن اوائلي مفسرن کان نقل ڪيو آهي تہ الحج 39 قتال جي اجازت بابت شروعاتي آيتن مان هئي.<ref>{{cite book |last=ابن كثير |first=إسماعيل بن عمر |title=تفسير القرآن العظيم |chapter=تفسير قوله تعالى: أذن للذين يقاتلون بأنهم ظلموا |language=ar}}</ref> === قتال ۽ حد کان نه وڌڻ === [[سورة البقرة]] ۾ قتال جي حڪم سان گڏ '''اعتداء''' يعني حد کان وڌڻ جي منع پڻ آئي آهي: {{quote|وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ<br> ”الله جي واٽ ۾ انهن سان وڙهو جيڪي اوهان سان وڙهن ٿا، ۽ حد کان نه وڌو؛ بيشڪ الله حد کان وڌندڙن کي پسند نٿو ڪري.“|[[سورة البقرة]]: 190}} هن آيت جي تفسير ۾ [[ابن كثير]]، حسن بصري ۽ ٻين اوائلي مفسرن کان نقل ڪندي ''ولا تعتدوا'' جي مفهوم ۾ جنگ دوران ممنوع حدون پار ڪرڻ، لاشن جي بي حرمتي ڪرڻ، مال ۾ خيانت ڪرڻ ۽ جنگ ۾ حصو نه وٺندڙ عورتن ۽ ٻارن کي قتل ڪرڻ جهڙا عمل شامل ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن كثير |first=إسماعيل بن عمر |title=تفسير القرآن العظيم |chapter=تفسير سورة البقرة، الآية 190 |language=ar}}</ref> انهيءَ اصول جي حديثي وضاحت [[صحيح مسلم]] ۾ بريده جي روايت ۾ ملي ٿي، جنهن موجب رسول الله ﷺ فوجي مهم تي ويندڙ لشڪر جي امير کي الله کان ڊڄڻ جي نصيحت ڪرڻ سان گڏ خيانت، عهد ٽوڙڻ، لاشن جا عضوا وڍڻ ۽ ٻارن کي قتل ڪرڻ کان منع فرمائيندا هئا.<ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب تأمير الإمام الأمراء على البعوث ووصيته إياهم بآداب الغزو وغيرها |number=1731 |language=ar}}</ref> === غير جنگجو ماڻهن جو تحفظ === قرآني حڪم ''الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ'' ۽ نبوي روايتن جي بنياد تي اسلامي فقهي ادب ۾ جنگجو ۽ غير جنگجو ماڻهن جي وچ ۾ فرق بابت تفصيلي بحث پيدا ٿيو. [[صحيح بخاري]] ۽ [[صحيح مسلم]] ۾ [[عبدالله بن عمر]] کان روايت آهي تہ هڪ غزوي دوران هڪ عورت قتل ٿيل ملي، جنهن کان پوءِ رسول الله ﷺ عورتن ۽ ٻارن جي قتل کان منع ڪئي.<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب قتل النساء في الحرب |number=3015 |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب تحريم قتل النساء والصبيان في الحرب |number=1744 |language=ar}}</ref> [[ابن قدامه مقدسي]] پڻ ''المغني'' ۾ انهن ماڻهن بابت فقهي بحث ڪيو آهي جيڪي عملي جنگ ۾ حصو نٿا وٺن، جڏهن ته ٻين فقهي ڪتابن ۾ عورتن، ٻارن، پوڙهن، مذهبي گوشه نشينن ۽ ٻين غير جنگجو ماڻهن بابت تفصيلي احڪام بيان ڪيا ويا آهن. مختلف فقهي مڪتبن ۾ انهن تفصيلن ۽ استثنائن بابت اختلاف پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite book |last=ابن قدامة |first=عبد الله بن أحمد |title=المغني |chapter=كتاب الجهاد |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=السرخسي |first=محمد بن أحمد |title=شرح السير الكبير |language=ar}}</ref> === صلح کي قبول ڪرڻ === قرآن جنگ سان گڏ صلح جي امڪان کي پڻ بيان ڪري ٿو: {{quote|وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ<br> ”۽ جيڪڏهن اهي صلح ڏانهن مائل ٿين تہ تون به ان ڏانهن مائل ٿيءُ ۽ الله تي ڀروسو ڪر؛ بيشڪ اهو ئي ٻڌندڙ، ڄاڻندڙ آهي.“|[[سورة الأنفال]]: 61}} هن آيت کي مفسرن جنگ ۽ صلح جي لاڳاپي بابت اهم آيتن مان شمار ڪيو آهي. [[طبري]] ۽ ٻين مفسرن وٽ ان جي تشريح ۽ ان جي قانوني دائري بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، جڏهن ته اسلامي فقهي ادب ۾ دشمن سان '''هدنة''' يا عارضي صلح جي جواز ۽ شرطن تي الڳ باب قائم ڪيا ويا آهن.<ref>{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=جامع البيان عن تأويل آي القرآن |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 61 |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=القرطبي |first=محمد بن أحمد |title=الجامع لأحكام القرآن |chapter=تفسير سورة الأنفال، الآية 61 |language=ar}}</ref> ان سان گڏ [[سورة النساء]] ۾ اهڙن ماڻهن بابت چيو ويو آهي جيڪي جنگ کان پاسو ڪن ۽ امن پيش ڪن: {{quote|فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا<br> ”پوءِ جيڪڏهن اهي اوهان کان پاسيرا رهن، اوهان سان جنگ نه ڪن ۽ اوهان ڏانهن صلح پيش ڪن، تہ الله اوهان لاءِ انهن خلاف ڪا واٽ نه رکي آهي.“|[[سورة النساء]]: 90}} [[قرطبي]] هن آيت جي تفسير ۾ مسلمانن ۽ ٻين گروهن جي وچ ۾ صلح ۽ جنگبنديءَ جي جواز تي بحث ڪيو آهي، جڏهن ته ابن كثير ان کي انهن ماڻهن سان ڳنڍي ٿو جيڪي مسلمانن سان جنگ کان پاسو ڪن ۽ صلح اختيار ڪن.<ref>{{cite book |last=القرطبي |first=محمد بن أحمد |title=الجامع لأحكام القرآن |chapter=تفسير سورة النساء، الآية 90 |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=ابن كثير |first=إسماعيل بن عمر |title=تفسير القرآن العظيم |chapter=تفسير سورة النساء، الآية 90 |language=ar}}</ref> === معاهدن جي پابندي === قرآن ۾ جنگي حالتن ۾ به قائم معاهدن جي پابنديءَ کي اهميت ڏني وئي آهي. [[سورة التوبة]] ۾ انهن مشرڪن کي عام جنگي حڪمن کان الڳ ڪيو ويو، جن مسلمانن سان ٿيل معاهدي کي نه ٽوڙيو هو: {{quote|إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَىٰ مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ<br> ”سواءِ انهن مشرڪن جي جن سان اوهان معاهدو ڪيو، پوءِ انهن اوهان سان ڪنهن ڳالهه ۾ گهٽتائي نه ڪئي ۽ اوهان جي خلاف ڪنهن جي مدد نه ڪئي؛ تہ انهن سان سندن معاهدو مقرر مدت تائين پورو ڪريو؛ بيشڪ الله پرهيزگارن کي پسند ڪري ٿو.“|[[سورة التوبة]]: 4}} ابن كثير هن آيت جي تفسير ۾ لکي ٿو تہ جن ڌرين سان مقرر مدت وارو معاهدو موجود هو ۽ جن ان جون شرطون نه ٽوڙيون هيون، انهن سان معاهدو ان جي مقرر مدت تائين قائم رکڻ جو حڪم هو.<ref>{{cite book |last=ابن كثير |first=إسماعيل بن عمر |title=تفسير القرآن العظيم |chapter=تفسير سورة التوبة، الآية 4 |language=ar}}</ref> اهڙي طرح سورة التوبة جي جنگي آيتن کي به سندن ڀرپاسي وارين آيتن ۽ معاهدي جي پسمنظر سان گڏ پڙهڻ ضروري آهي. === غير محارب ماڻهن سان نيڪي ۽ انصاف === قرآن غير مسلمانن کي رڳو هڪ واحد جنگي درجي ۾ نٿو رکي. [[سورة الممتحنة]] ۾ انهن ماڻهن سان نيڪي ۽ انصاف ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي آهي جيڪي مسلمانن سان دين جي سبب جنگ نه ڪن ۽ کين سندن گهرن مان نه ڪڍن: {{quote|لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ<br> ”الله اوهان کي انهن ماڻهن سان نيڪي ۽ انصاف ڪرڻ کان نٿو روڪي، جن اوهان سان دين جي معاملي ۾ جنگ نه ڪئي ۽ اوهان کي اوهان جي گهرن مان نه ڪڍيو؛ بيشڪ الله انصاف ڪندڙن کي پسند ڪري ٿو.“|[[سورة الممتحنة]]: 8}} هن آيت مان ''محارب'' ۽ ''غير محارب'' ڌرين جي وچ ۾ فرق نمايان ٿئي ٿو. مفسرن هن آيت کي انهن غير مسلمانن سان حسنِ سلوڪ، عدل ۽ سماجي لاڳاپن جي دليلن مان شمار ڪيو آهي جيڪي مسلمانن خلاف جنگ ۾ شامل نه هجن.<ref>{{cite book |last=ابن كثير |first=إسماعيل بن عمر |title=تفسير القرآن العظيم |chapter=تفسير سورة الممتحنة، الآية 8 |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=القرطبي |first=محمد بن أحمد |title=الجامع لأحكام القرآن |chapter=تفسير سورة الممتحنة، الآية 8 |language=ar}}</ref> === جنگ جي خواهش کان پاسو === نبوي روايتن ۾ جنگ کي پاڻ ۾ گهربل مقصد يا خواهش بنائڻ کان پڻ روڪيو ويو آهي. [[صحيح بخاري]] ۽ [[صحيح مسلم]] ۾ رسول الله ﷺ جو ارشاد روايت ٿيل آهي: {{quote|لَا تَتَمَنَّوْا لِقَاءَ الْعَدُوِّ، وَسَلُوا اللَّهَ الْعَافِيَةَ، فَإِذَا لَقِيتُمُوهُمْ فَاصْبِرُوا<br> ”دشمن سان مقابلي جي خواهش نه ڪريو ۽ الله کان سلامتي گهرو؛ پر جڏهن مقابلو ٿي پوي تہ ثابت قدم رهو.“|<ref>{{cite book |author=محمد بن إسماعيل البخاري |title=صحيح البخاري |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب لا تتمنوا لقاء العدو |number=3026 |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |author=مسلم بن الحجاج |title=صحيح مسلم |chapter=كتاب الجهاد والسير، باب كراهة تمني لقاء العدو والأمر بالصبر عند اللقاء |number=1742 |language=ar}}</ref>}} هيءَ روايت مٿي بيان ڪيل ان تصور سان مطابقت رکي ٿي تہ هٿياربند مقابلو پاڻ ۾ گهربل مقصد نه، پر مخصوص حالتن ۾ اختيار ٿيندڙ عمل آهي، جڏهن ته مقابلو واقع ٿيڻ جي صورت ۾ ثابت قدميءَ جي هدايت ڪئي وئي آهي. === جهاد ۽ قتال ۾ اصطلاحي فرق === قرآن ۾ '''جهاد''' جو مادو اهڙن هنڌن تي به استعمال ٿيو آهي جتي هٿياربند جنگ مراد وٺڻ ممڪن نه آهي. مثال طور مڪي دور جي [[سورة الفرقان]] ۾ فرمايو ويو: {{quote|فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا<br> ”ڪافرن جي تابعداري نه ڪر ۽ هن [قرآن] وسيلي انهن سان وڏي جدوجهد ڪر.“|[[سورة الفرقان]]: 52}} هتي ''بِهِ'' مان ڪيترن مفسرن قرآن مراد ورتو آهي، تنهن ڪري هن آيت ۾ ''جهاد'' هٿياربند قتال بدران قرآن جي دليل، تبليغ ۽ فڪري جدوجهد سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=جامع البيان عن تأويل آي القرآن |chapter=تفسير سورة الفرقان، الآية 52 |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=ابن كثير |first=إسماعيل بن عمر |title=تفسير القرآن العظيم |chapter=تفسير سورة الفرقان، الآية 52 |language=ar}}</ref> اهڙي طرح [[سورة العنكبوت]] ۾ والدين جي دٻاءَ لاءِ پڻ ساڳيو مادو استعمال ٿيو آهي: {{quote|وَإِنْ جَاهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا<br> ”۽ جيڪڏهن اهي ٻئي توتي زور وجهن تہ تون مون سان اهڙي شيءِ کي شريڪ ڪر جنهن بابت توکي علم ناهي، تہ سندن ڳالهه نه مڃ.“|[[سورة العنكبوت]]: 8}} ان مان لغوي سطح تي واضح ٿئي ٿو تہ قرآن ۾ ''جهاد'' جو مادو پاڻمرادو ''جنگ'' يا ''قتل'' جو هم معنيٰ ناهي. هٿياربند جنگ لاءِ قرآن گهڻو ڪري ''قتال'' ۽ ان سان لاڳاپيل لفظ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته ''جهاد'' وڌيڪ وسيع جدوجهد لاءِ به اچي ٿو.<ref>{{cite book |last=الراغب الأصفهاني |title=المفردات في غريب القرآن |chapter=جهد |language=ar}}</ref> === حرب، قتال ۽ جهاد جو پاڻ ۾ لاڳاپو === انهيءَ بنياد تي مضمون ۾ اهو چوڻ تہ قرآن ۾ لفظ '''حرب''' جو ''اسلامي جهاد سان ڪو به واسطو ناهي''، ابوالڪلام آزاد جي پيش ڪيل مخصوص تشريح طور بيان ڪرڻ وڌيڪ درست ٿيندو، نه تہ قرآن جي اصطلاحن بابت غير اختلافي لغوي حقيقت طور. قرآن لفظ ''حرب'' کي واقعي جنگ، دشمني يا شديد مقابلي جي مختلف سياقن ۾ استعمال ڪري ٿو، جڏهن ته هٿياربند جدوجهد لاءِ ''قتال'' جو استعمال وڌيڪ نمايان آهي؛ ٻئي طرف ''جهاد'' هٿياربند ۽ غير هٿياربند ٻنهي قسمن جي جدوجهد لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref name="ابوالڪلام آزاد" /><ref>{{cite book |last=الراغب الأصفهاني |title=المفردات في غريب القرآن |chapter=حرب، قتل، جهد |language=ar}}</ref> قرآني جنگي تعليمات کي گڏيل طور ڏسڻ سان ڪيترائي اصول سامهون اچن ٿا: قتال جي اجازت جو ظلم ۽ جلاوطنيءَ سان لاڳاپيل پسمنظر ([[سورة الحج]]: 39–40)، جنگ دوران حد کان نه وڌڻ ([[سورة البقرة]]: 190)، مقابلو ختم ٿيڻ تي زيادتي بند ڪرڻ ([[سورة البقرة]]: 192–193)، متناسب جواب ([[سورة البقرة]]: 194)، صلح ڏانهن لاڙو ڪندڙ ڌر سان صلح ([[سورة الأنفال]]: 61)، جنگ کان پاسو ڪندڙن خلاف ڪارروائي نه ڪرڻ ([[سورة النساء]]: 90)، قائم معاهدن جي پابندي ([[سورة التوبة]]: 4)، ۽ غير محارب ماڻهن سان نيڪي ۽ انصاف ([[سورة الممتحنة]]: 8). ڪلاسيڪي تفسير ۽ اسلامي فقهي ادب ۾ انهن اصولن جي دائري، سندن پاڻ ۾ نسبت ۽ ڪجهه آيتن جي نسخ يا عدم نسخ بابت مختلف رايا پڻ موجود آهن؛ تنهن ڪري اسلامي قانونِ جنگ کي ڪنهن هڪ آيت يا اصطلاح تائين محدود ڪرڻ بدران انهن سمورن نصوص ۽ انهن جي فقهي تشريح کي گڏ پڙهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=الطبري |first=محمد بن جرير |title=جامع البيان عن تأويل آي القرآن |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=القرطبي |first=محمد بن أحمد |title=الجامع لأحكام القرآن |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=ابن كثير |first=إسماعيل بن عمر |title=تفسير القرآن العظيم |language=ar}}</ref><ref>{{cite book |last=السرخسي |first=محمد بن أحمد |title=شرح السير الكبير |language=ar}}</ref> ==القتال ۽ الحرب== جنگ جون اهي وحشياڻيون ڪارروايون هيون، جن تي ‘حرب’ جو مفهوم مشتمل هو ۽ اهل عرب عملي طور حرب جو اهو ئي نمونو قائم رکيو هو، جيڪو دنيا جي ٻين سڀني قومن بڻايو هو پر اسلام جنگ جي انهن سڀني آثارن ۽ نشانن کي ميساري هڪ نئون سماجي نظام قائم ڪيو. ان بنيادي لغت ۽ حقيقت جي حيثيت سان اسلامي جهاد تي حرب جو اطلاق نه ٿي سگهندو هو<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهو ئي سبب آهي ته قرآن مجيد ۾ جهاد لاءِ ڪٿي به ان لفظ کي استعمال نه ڪيو ويو آهي. البت جهاد جي هڪ خاص صورت کي قتال سان تعبير ڪيو ويو آهي جيڪو بي عقلن لاءِ ظاهري مفهوم جي لحاظ کان نهايت خطرناڪ لفظ آهي، حالانڪه جهاد ۽ قتال ۾ هڪ طرح جو عام ۽ خاص جو فرق آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاقۡتُلُوا الۡمُشۡرِکِیۡنَ حَیۡثُ وَ جَدۡتُّمُوۡہُمۡ. (التوبه:5)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي به لهو تتي کين قتل ڪيو.“<br> وَ اقۡتُلُوۡہُمۡ حَیۡثُ ثَقِفۡتُمُوۡہُمۡ وَ اَخۡرِجُوۡہُمۡ مِّنۡ حَیۡثُ اَخۡرَجُوۡکُمۡ.(البقر ة:191)<br> ترجمو:”ڪافرن کي جتي لهو اتي قتل ڪيو ۽ جتان اوهان کي ڪڍيائون اُتان اوهان به انهن کي ڪڍو.“ |}} پر هڪ ٻي آيت مان معلوم ٿئي ٿو ته اها لفظ جي لفظ سان ڀيٽ آهي، جيڪا ڳالهه ۾ زور پيدا ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. خدا پاڻ متعلق فرمائي ٿو: {{quote| وَ مَکَرُوۡا وَ مَکَرَ اللّٰہُ ؕ وَ اللّٰہُ خَیۡرُ الۡمٰکِرِیۡنَ ﴿٪54﴾ .(آل عمران:54)<br> حالانڪه خدا مڪار ناهي پُرزور طريقي سان ڪافرن جي برن عملن جو جواب ڏنو ويو آهي.|}} جيئن اسان پنهنجي ٻوليءَ ۾ چوندا آهيون ته برائي جو بدلو برائي آهي، حالانڪه برائي خود برائي آهي مگر هن جو بدلو برائي ناهي پر اهو ته عدل جي قانون جو احسن انجام آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. ارشاد خداوندي آهي: {{quote| وَ جَزٰٓؤُا سَیِّئَۃٍ سَیِّئَۃٌ مِّثۡلُہَا ۚ.(الشوريٰ-45)<br> ”برائي جو بدلو اُهڙي برائي آهي.“|}} اهڙي نموني ان لفظ کي استعمال ڪيو ويو آهي، نه ته ان جي حقيقي معنيٰ برائي ناهي ۽ نه ٿي سگهي ٿي. جهڙي طرح خدا جي مڪر مان حقيقي مڪر مراد نٿي وٺي سگهجي. اهڙيءَ طرح هت قتال مان مراد نيا جو عام قتال ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />: {{quote| فَاِنۡ قٰتَلُوۡکُمۡ فَاقۡتُلُوۡہُمۡ ؕ. (البقرة:191)<br> ”جيڪڏهن اوهان سان مقابلو ڪن ته توهان به انهن سان مقابلو ڪيو.“|}} جيڪڏهن ان کي تسليم نه ڪيو وڃي، تڏهن به خود ڪافرن جي عملن جي شامت جو نتيجو آهي ۽ جهاد جو اصل مقصد ناهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. اهڙيءَ طرح هڪ ٻي آيت ۾ ان جي وضاحت ڪئي ويئي آهي: {{quote| فَمَنِ اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ فَاعۡتَدُوۡا عَلَیۡہِ بِمِثۡلِ مَا اعۡتَدٰی عَلَیۡکُمۡ ۪ وَ اتَّقُوا اللّٰہَ وَ اعۡلَمُوۡۤا اَنَّ اللّٰہَ مَعَ الۡمُتَّقِیۡنَ ﴿194﴾.(البقرة-194)<br> ”جيڪو شخص اوهان تي زيادتي ڪري، توهان به ان جهڙي زيادتي ڪري سگهو ٿا پر ان کان وڌيڪ زيادتي ڪرڻ ۾ خدا کان ڊڄو ۽ يقين ڪريو ته خدا پرهيزگارن سان گڏ آهي.“|}} سموري قرآن مجيد ۾ جهاد تي لفظ ‘حرب’ جو اطلاق ڪٿي به نه ڪيو ويو آهي. صرف ڇهن جاين تي حرب جو لفظ آيو آهي. حالانڪه سمورو قرآن مجيد جهاد جي ترغيب سان ڀريو پيو آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. {{quote| 1. وَ الَّذِیۡنَ اتَّخَذُوۡا مَسۡجِدًا ضِرَارًا وَّ کُفۡرًا وَّ تَفۡرِیۡقًۢا بَیۡنَ الۡمُؤۡمِنِیۡنَ وَ اِرۡصَادًا لِّمَنۡ حَارَبَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ مِنۡ قَبۡلُ ؕ.(التوبه: 107)<br> ترجمو:” جن ماڻهن مسلمانن کي نقصان پهچائڻ، ڪفر ڪرڻ ۽ منجهن ڦوٽ وجهڻ ۽ ان شخص جي وجهه وٺڻ لاءِ جنهن خدا ۽ ان جي رسول سان اڳ ويڙهه ڪئي آهي ۽ پنهنجي ڪفر کي ظاهر ڪرڻ لاءِ مسجد ٺاهي آهي.“<br> 2.- اِنَّمَا جَزٰٓؤُا الَّذِیۡنَ یُحَارِبُوۡنَ اللّٰہَ وَ رَسُوۡلَہٗ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا اَنۡ یُّقَتَّلُوۡۤا اَوۡ یُصَلَّبُوۡۤا اَوۡ تُقَطَّعَ اَیۡدِیۡہِمۡ وَ اَرۡجُلُہُمۡ مِّنۡ خِلَافٍ اَوۡ یُنۡفَوۡا مِنَ الۡاَرۡضِ ؕ ذٰلِکَ لَہُمۡ خِزۡیٌ فِی الدُّنۡیَا وَ لَہُمۡ فِی الۡاٰخِرَۃِ عَذَابٌ عَظِیۡمٌ ﴿ۙ33﴾. (المائدة-33)<br> ترجمو:”جيڪي ماڻهو خدا ۽ سندس رسول سان وڙهن ٿا ۽ زمين ۾ فساد ڦهلائين ٿا، تن جي سزا هيءَ آهي ته انهن کي قتل ڪيو وڃي يا انهن کي ڦاهي ڏني وڃي يا انهن جا هڪ هڪ سڄا ۽ کٻا هٿ پير وڍيا وڃن يا جلاوطن ڪيا وڃن. دنيا ۾ اها انهن لاءِ ذلت ۽ رسوائي آهي ۽ آخرت ۾ انهن لاءِ سخت عذاب تيار آهي.“<br> 3.- یٰۤاَیُّہَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰہَ وَ ذَرُوۡا مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبٰۤوا اِنۡ کُنۡتُمۡ مُّؤۡمِنِیۡنَ ﴿278﴾ فَاِنۡ لَّمۡ تَفۡعَلُوۡا فَاۡذَنُوۡا بِحَرۡبٍ مِّنَ اللّٰہِ وَ رَسُوۡلِہٖ ۚ .(البقرة:278-279)<br> ترجمو:”مسلمانو! خدا کان ڊڄو ۽ جيڪا توهان جي وياج جي رقم ٻين تي رهيل آهي، جيڪڏهن مسلمان آهيو ته ان کي ڇڏي ڏيو ۽ جيڪڏهن اوهان ائين نه ڪيو ته الله ۽ ان جي رسول جو توهان سان جنگ جو اعلان آهي.“<br> 4.وَ اَلۡقَیۡنَا بَیۡنَہُمُ الۡعَدَاوَۃَ وَ الۡبَغۡضَآءَ اِلٰی یَوۡمِ الۡقِیٰمَۃِ ؕ کُلَّمَاۤ اَوۡ قَدُوۡا نَارًا لِّلۡحَرۡبِ اَطۡفَاَہَا اللّٰہُ ۙ وَ یَسۡعَوۡنَ فِی الۡاَرۡضِ فَسَادًا ؕ وَ اللّٰہُ لَا یُحِبُّ الۡمُفۡسِدِیۡنَ ﴿64﴾ . (المائدة:64)<br> ترجمو:”اسان يهودين ۽ نصارن جي پاڻ ۾ قيامت تائين دشمني وجهي ڇڏي آهي. جڏهن به اهي جنگ جي باهه ڀڙڪائين ٿا ته خدا ان کي وسائي ڇڏي ٿو مگر اهي دنيا ۾ فساد ڦهلائن ٿا ۽ الله فسادين کي دوست نٿو رکي.“<br> 5.اَلَّذِیۡنَ عٰہَدۡتَّ مِنۡہُمۡ ثُمَّ یَنۡقُضُوۡنَ عَہۡدَہُمۡ فِیۡ کُلِّ مَرَّۃٍ وَّ ہُمۡ لَا یَتَّقُوۡنَ ﴿56﴾ فَاِمَّا تَثۡقَفَنَّہُمۡ فِی الۡحَرۡبِ فَشَرِّدۡ بِہِمۡ مَّنۡ خَلۡفَہُمۡ لَعَلَّہُمۡ یَذَّکَّرُوۡنَ ﴿57﴾ . (الانفال: 56-57)<br> ترجمو:”اهي ماڻهو جن سان توهان انجام ڪيو پر هر ڀيري اهي پنهنجي انجام کي ٽوڙيندا آهن ۽ خدا کان بلڪل نٿا ڊڄن، تنهن ڪري جيڪڏهن تون انهن کي جنگ ۾ لهين ته گهرجو ته انهن تي ڏاڍو دٻاءُ وجهو ته جيڪي ماڻهو انهن جي پٺيان آهن، انهن کي به ڀڄڻو پوي.“ <br> 6.فَاِذَا لَقِیۡتُمُ الَّذِیۡنَ کَفَرُوۡا فَضَرۡبَ الرِّقَابِ ؕ حَتّٰۤی اِذَاۤ اَثۡخَنۡتُمُوۡہُمۡ فَشُدُّوا الۡوَثَاقَ ٭ۙ فَاِمَّا مَنًّۢا بَعۡدُ وَ اِمَّا فِدَآءً حَتّٰی تَضَعَ الۡحَرۡبُ اَوۡزَارَہَا ۬ .(محمد:4)<br> ترجمو:”جڏهن توهان جو ڪافرن سان جنگ ۾ مقابلو ٿئي تڏهن انهن جا ڪنڌ ڪپي ڇڏيو. ايستائين جو جڏهن گهڻي رتوڇاڻ ٿئي تڏهن انهن کي غلام بڻايو، ان کان پوءِ يا ته انهن تي احسان ڪري ڇڏي ڏيو يا فديو وٺي آزاد ڪيو، ايستائين جو جنگ پنهنجا هٿيار رکي.“ (يعني ختم ٿي وڃي). |}} هنن آيتن ۾ لفظ حرب کي استعمال ڪيو ويو آهي پر ان جو اسلامي جهاد سان ڪو به واسطو ناهي اھو لفظ انسانن جي قاتلن، ڪوڙن، امن ۽ اخلاق کي بگاڙيندڙ رهزنن ۽ ڌاڙيلن جي عمل جي لاء، فساد پيدا ڪندڙن ۽ ناجائز جنگ ڪندڙن جي عمل لاء استعمال ڪيو ويو جن سان لڙائي قتال ہا جھاد آھي. سورة البقرة جي آيت نمبر 278 ۽ 279 ۾ حرب لفظ بيشڪ مسلمانن طرفان حرب ڪرڻ لاء استعمال ٿيل آھي پر ان مان قطعن اسلام کان اڳ وارو ڦورو بڻجي جنگ ڪرڻ جو مقصد نہ ٿو نڪري ڇوتہ جن خلاف حڪم اھي اھڙا وياج خور ماڻھو آھن جيڪي خدا جي حڪم باوجود وياج وصول ڪرڻ کان نہ ٿا مڙن. ن ڪري خدا فرمايو ته جهڙي طرح توهان غريبن جو مال ڦٻايو ٿا، اسان به اهڙي طرح توهان جو مال ڦري انهن کي واپس ڏينداسين. اها ئي لفظ حرب جي معنيٰ به آهي<ref name="ابوالڪلام آزاد" />. == حوالا == cod7nhsutu15w6vn8aespu8t477xe8f 0 58066 415781 255123 2026-09-29T18:29:03Z Intisar Ali 8681 415781 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|1843ع کان 1947ع تائين سنڌ جي تاريخ جو دور}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Sindh under British rule}} '''برطانوي راڄ هيٺ سنڌ''' يا '''برٽش انڊيا ۾ سنڌ'''، [[سنڌ جي تاريخ]] جو اهو دور آهي، جيڪو 1843ع ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هٿان [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي شڪست ۽ سنڌ جي فتح سان شروع ٿيو ۽ آگسٽ 1947ع ۾ [[برطانوي هندستان]] جي ورهاڱي ۽ [[پاڪستان]] جي قيام سان ختم ٿيو. 1843ع کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي تائين الڳ انتظام هيٺ رهي، جنهن کان پوءِ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي انتظام سان ڳنڍيو ويو. لڳ ڀڳ نوَ ڏهاڪن جي سياسي جدوجهد کان پوءِ سنڌ 1 اپريل 1936ع تي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ گورنر وارو صوبو بڻيو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> برطانوي دور سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ سماجي تاريخ ۾ وڏي تبديليءَ جو زمانو هو. هن دور ۾ هڪ پاسي نوآبادياتي انتظام، زميني محصول ۽ نئين عدالتي ۽ انتظامي نظام وسيلي برطانوي اقتدار مضبوط ٿيو، ته ٻئي پاسي ريلوي، بندرگاهن، روڊن، جديد آبپاشي، ڇپائي، جديد تعليم ۽ شهري ادارن جو ڦهلاءُ ٿيو. [[ڪراچي]] هڪ ننڍي بندرگاهي شهر مان برطانوي هندستان جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو، جڏهن ته [[سکر بئراج]] ۽ واهن جي وسيع نظام سنڌ جي زرعي معيشت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪمراني خلاف مزاحمت، سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرائڻ جي تحريڪ، [[حر تحريڪ]] ۽ هندستان جي آزاديءَ سان لاڳاپيل سياسي سرگرميون پڻ هن دور جون اهم خصوصيتون هيون. == پسمنظر == {{مک|ٽالپر خاندان}} ارڙهين صديءَ جي آخر کان سنڌ تي [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هئي. ٽالپرن جا مرڪز [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] هئا. اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اتر-اولهه هندستان، [[افغانستان]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي واپاري ۽ فوجي اهميت ۾ دلچسپي وڌندي وئي. برطانيا کي وچ ايشيا ڏانهن روسي اثر وڌڻ جو پڻ خدشو هو، جنهن ڪري سنڌ ۽ افغانستان برطانوي حڪمت عمليءَ ۾ اهميت اختيار ڪئي. 1809ع ۾ انگريزن ۽ سنڌ جي ميرن وچ ۾ معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1832ع واري معاهدي تحت سنڌو درياهه ۽ سنڌ جا ڪجهه رستا واپار لاءِ کوليا ويا. 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوجن جي سنڌ مان گذرڻ ۽ نون معاهدن ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن جي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ وڌائي.<ref>{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen |location=London |year=1851 |language=en}}</ref> == سنڌ تي برطانوي قبضو == {{مک|مياڻي جي جنگ|دٻي جي جنگ}} 1842ع ۾ [[چارلس نيپئر]] کي سنڌ ۾ برطانوي فوجي ۽ سياسي اختيار ڏنا ويا. ٽالپر ميرن ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ وچ ۾ نون معاهدن ۽ اختيارن بابت تڪرار وڌڻ کان پوءِ معاملو هٿياربند مقابلي تائين پهتو. 17 فيبروري 1843ع تي [[مياڻي جي جنگ]] ۾ چارلس نيپئر جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج ٽالپرن جي فوج کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ حيدرآباد تي انگريزن جو قبضو قائم ٿيو. [[مير شير محمد ٽالپر]] مزاحمت جاري رکي، پر 24 مارچ 1843ع تي [[دٻي جي جنگ]] ۾ سندس فوج کي پڻ شڪست ملي. ان جنگ ۾ [[هوشو شيدي]] ٽالپر فوج طرفان وڙهندي مارجي ويو.<ref>{{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}}</ref> انهن جنگين کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قبضي هيٺ اچي ويو. البت [[خيرپور رياست]] کي ٽالپر حڪمرانن جي هڪ شاخ هيٺ نوابي رياست جي حيثيت سان برقرار رکيو ويو، جيڪا برطانوي بالادستي قبول ڪندي 1947ع تائين الڳ نوابي رياست رهي. سنڌ جي الحاق بابت برطانيا اندر به اختلاف موجود هئا. ڪي همعصر برطانوي عملدار ۽ پوءِ جا مورخ ان ڪارروائيءَ کي ضرورت کان وڌيڪ جارحاڻي نوآبادياتي توسيع قرار ڏيندا رهيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي مفادن جي تناظر ۾ جائز قرار ڏنو. == شروعاتي برطانوي انتظام == فتح کان پوءِ چارلس نيپئر سنڌ جو پهريون برطانوي گورنر بڻيو. 1847ع ۾ سندس روانگيءَ کان پوءِ سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ سنڌ لاءِ ڪمشنر جو عهدو قائم ڪيو ويو. بعد ۾ سنڌ ڊگهي عرصي تائين [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو انتظامي ڊويزن رهي. سنڌ جو ڪمشنر صوبي جو مکيه نوآبادياتي عملدار هو. انتظامي مقصدن لاءِ سنڌ کي ضلعن ۽ تعلقن ۾ ورهايو ويو ۽ ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ مختيارڪار جهڙا عهدا نوآبادياتي انتظام جو حصو بڻيا. روينيو وصولي، پوليس، عدالتن ۽ مقامي حڪومت لاءِ پڻ نوان يا تنظيم نو ڪيل ادارا قائم ٿيا. [[بارٽل فريئر]]، جيڪو 1851ع کان 1859ع تائين سنڌ جو ڪمشنر رهيو، شروعاتي برطانوي انتظام جي اهم شخصيتن مان هو. سندس دور ۾ رستا، بندرگاهه، ٽپال، تعليم ۽ سنڌي ٻوليءَ جي انتظامي استعمال لاءِ قدم کنيا ويا. == 1857ع جي بغاوت ۽ سنڌ == {{مک|1857ع جي هندستاني بغاوت}} 1857ع ۾ اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي فوجي ۽ سياسي بغاوت ٿي. سنڌ ۾ بغاوت اتر هندستان جهڙي وسيع پيماني تي نه پکڙي، پر [[ڪراچي]] ۾ مقرر 21هين بمبئي نيٽو انفنٽريءَ جي ڪجهه سپاهين سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت جي ڪوشش ڪئي. برطانوي اختيارين ان کي جلد دٻائي ڇڏيو. 1857ع کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستان تي حڪمراني ختم ڪئي وئي ۽ 1858ع ۾ هندستان سڌو سنئون برطانوي تاج جي ماتحت آيو. ان سان سنڌ پڻ [[برطانوي راڄ]] جو حصو بڻجي وئي. == سنڌي ٻولي ۽ رسم الخط == برطانوي قبضي کان اڳ فارسيءَ کي انتظامي ۽ درٻاري ٻوليءَ طور وڏي حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته سنڌي مختلف رسم الخطن ۾ لکبي هئي. برطانوي انتظام سنڌيءَ کي هيٺين سطح جي انتظام، عدالتن ۽ تعليم ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ هڪ معياري رسم الخط جي ضرورت محسوس ڪئي. 1848ع کان سنڌيءَ کي انتظامي ڪم ۾ آڻڻ بابت سرڪاري بحث شروع ٿيو. [[بارٽل فريئر]] 1851ع ۾ سنڌ ۾ مقرر سول آفيسرن لاءِ سنڌي ڳالهائڻ جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ تي زور ڏنو. برطانوي عملدارن ۾ رسم الخط بابت اختلاف هئا: [[رچرڊ فرانسس برٽن]] عربي بنياد واري رسم الخط جو حامي هو، جڏهن ته [[جارج اسٽئڪ]] سنڌ ۾ استعمال ٿيندڙ هندو-سنڌي يا خداوادي بنيادن واري رسم الخط کي ترجيح ڏني.<ref>{{cite journal |last=Shah |first=Saqlain |author2=Kiran Fatima |author3=Faryal Wadho |title=British Language Policy in Colonial Sindh |journal=University of Chitral Journal of Linguistics and Literature |language=en}}</ref> 1853ع ۾ بي. ايڇ. ايلس جي نگرانيءَ هيٺ مقامي سنڌي عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي مدد سان عربي-فارسي بنياد واري سنڌي الفابيٽ کي معياري صورت ڏني وئي. ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن لاءِ اضافي اکر شامل ڪيا ويا. ان کان پوءِ اسڪولي ڪتاب، سرڪاري مواد ۽ ترجما سنڌيءَ ۾ ڇپجڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}}</ref> هن پاليسيءَ جو جديد سنڌي نثر، درسي ڪتابن، ڇپائي ۽ معياري لکڻيءَ جي ترقيءَ تي وڏو اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌي رسم الخط جي تاريخ برطانوي دور کان گهڻي پراڻي آهي ۽ عربي-سنڌي، خداوادي ۽ ٻيا رسم الخط اڳ ئي مختلف حلقن ۾ استعمال ٿيندا هئا. == جديد تعليم جو ڦهلاءُ == برطانوي دور ۾ روايتي مڪتبن ۽ مدرسن سان گڏ جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا. سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارن ۾ سنڌي ۽ بعد ۾ انگريزي تعليم جو دائرو وڌيو. مسلمانن ۾ جديد تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ [[حسن علي آفندي]] ۽ سندس ساٿين 1 سيپٽمبر 1885ع تي ڪراچيءَ ۾ [[سنڌ مدرسته الاسلام]] قائم ڪيو. هي ادارو سنڌ ۾ جديد مسلم تعليم جي اهم مرڪزن مان بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Madressatul Islam |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |publisher=Sindh Madressatul Islam University |language=en}}</ref> 1887ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌ آرٽس ڪاليج قائم ٿيو، جيڪو بعد ۾ [[ڏيارام ڄيٺمل سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. ان کان سواءِ مشنري، هندو سماجي تنظيمن، مسلمان تعليمي انجمنن ۽ مقامي مخير ماڻهن ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ڪيا. تعليم جي واڌ سان سنڌ ۾ وڪيلن، استادن، صحافين، سرڪاري ملازمن ۽ جديد سياسي قيادت جو نئون طبقو پيدا ٿيو، جنهن ويهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == ڪراچيءَ جي ترقي == {{مک|ڪراچي جي تاريخ}} برطانوي دور ۾ سڀ کان وڏي شهري تبديلي [[ڪراچي]] ۾ آئي. انگريزن فيبروري 1839ع ۾ ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو هو، يعني سنڌ جي مڪمل فتح کان چار سال اڳ. 1843ع کان پوءِ ڪراچيءَ جي جاگرافيائي مقام ۽ قدرتي بندرگاهه سبب ان کي سنڌ جي فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان ڪراچي بندرگاهه ۾ کوٽائي، بند، جيٽي، پلن ۽ ٻين سهولتن جي تعمير شروع ٿي. 1886ع جي قانون تحت [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] قائم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو ۽ 1887ع کان بندرگاهه جو انتظام ٽرسٽ حوالي ٿيو.<ref>{{cite web |title=Karachi Port Trust Act, 1886 |url=https://kpt.gov.pk/ |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران آمريڪي ڪپهه جي فراهمي گهٽجڻ سبب سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان ڪپهه جي برآمد وڌي. 1869ع ۾ [[سوئيز ڪئنال]] کلڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي يورپ سان سامونڊي واپار جي اهميت وڌيڪ وڌي. 1899ع تائين ڪراچي ڏکڻ ايشيا جي اهم ڪڻڪ ۽ ڪپهه برآمد ڪندڙ بندرگاهن مان هڪ بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite web |title=KPT History |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ادارن، بندرگاهه، ڇانوڻي، مارڪيٽن، رستن، تعليمي ادارن ۽ نئين رهائشي علائقن جي قيام سان آبادي تيزيءَ سان وڌي. سنڌي ۽ بلوچ مقامي آباديءَ سان گڏ پارسي، گجراتي، ڪڇي، ميمڻ، هندو واپاري، گوا جا عيسائي ۽ ٻين علائقن جا ماڻهو پڻ شهر ۾ اچي آباد ٿيا. == ريلوي ۽ آمدرفت == سنڌ جي زرعي پيداوار کي ڪراچي بندرگاهه تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ لاءِ ريلويءَ کي خاص اهميت ڏني وئي. 13 مئي 1861ع تي [[ڪراچي]] کان [[ڪوٽڙي]] تائين لڳ ڀڳ 105 ميل ڊگهي ريلوي لائين عام آمدرفت لاءِ کولي وئي، جيڪا موجوده پاڪستان جي علائقي ۾ قائم ٿيل شروعاتي ريلوي لائينن مان هئي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://pakrail.gov.pk/History.aspx |publisher=Pakistan Railways |language=en}}</ref> بعد ۾ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ کي اتر طرف وڌائي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. ريلوي ۽ سنڌو درياهه تي هلندڙ ٻاڦ وارين ٻيڙين ڪراچي بندرگاهه، سنڌ جي زرعي علائقن ۽ اتر هندستان جي مارڪيٽن وچ ۾ واپار کي تيز ڪيو. == آبپاشي ۽ زرعي تبديليون == سنڌ جي معيشت بنيادي طور [[سنڌو درياهه]] ۽ زراعت تي دارومدار رکندي هئي. برطانوي دور جي شروعات ۾ آبپاشيءَ جو وڏو حصو موسمي ٻوڏ وارن واهن تي ٻڌل هو. نوآبادياتي حڪومت موجود واهن جي مرمت سان گڏ نوان واهه ۽ آبپاشي منصوبا تعمير ڪيا. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڄامڙائو سميت ڪيترن واهن جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو. سڀ کان وڏي تبديلي [[سکر بئراج]] جي تعمير سان آئي. بئراج جو تصور اڻويهين صديءَ ۾ پيش ڪيو ويو هو، پر منصوبي جي منظوري 1923ع ۾ ٿي. تعمير 1 جولاءِ 1923ع تي شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en}}</ref> ان وقت ان کي '''لائيڊ بئراج''' پڻ چيو ويندو هو. بئراج مان نڪرندڙ ستن وڏن واهن سنڌ جي لکين ايڪڙ زمين لاءِ وڌيڪ يقيني آبپاشي مهيا ڪئي. ان سان ڪڻڪ، ڪپهه، چانور ۽ ٻين فصلن جي پوک وڌي ۽ ڪيترائي نوان زرعي علائقا آباد ٿيا. بئراج ۽ واهن جي نظام سان گڏ زمين جي ورڇ، آبادڪاري ۽ روينيو پاليسين سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. نوآبادياتي دور ۾ وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ مقامي بااثر طبقي جي سياسي ۽ معاشي حيثيت پڻ ڪيترن علائقن ۾ مضبوط رهي. == زميني محصول ۽ ڳوٺاڻي سماج == برطانوي انتظام لاءِ زمين مان حاصل ٿيندڙ محصول آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو. ان مقصد لاءِ زمين جي ماپ، سروي، ملڪيت ۽ پوک بابت وڌيڪ منظم سرڪاري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. ڪليڪٽر ۽ روينيو عملو زرعي محصول جي وصولي ۽ زميني انتظام ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ويو. آبپاشيءَ جي توسيع سان زرعي پيداوار ۽ پوک هيٺ ايراضي وڌي، پر ان جا فائدا سماج جي سڀني طبقن ۾ هڪجهڙا ورهايل نه هئا. زمين جي ملڪيت جو وڏو حصو وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ پيرن وٽ رهڻ، هارين جي قرضداري ۽ زميندار-هاري لاڳاپا سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج جا اهم مسئلا رهيا. ويهين صديءَ ۾ اهي مسئلا سنڌ جي سياسي بحث ۽ هاري تحريڪن جو پڻ موضوع بڻيا. == واپار ۽ معيشت == برطانوي دور ۾ سنڌ جي معيشت کي هندستاني ۽ عالمي نوآبادياتي مارڪيٽ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍيو ويو. ڪپهه، ڪڻڪ، چانور، اُن ۽ ٻين زرعي شين جي برآمد ۾ واڌ ٿي. ڪراچي بندرگاهه ۽ ريلويءَ جي ترقيءَ سان سنڌ نه رڳو پنهنجي زرعي پيداوار، پر پنجاب ۽ اتر-اولهه وارن علائقن جي مال لاءِ پڻ سامونڊي واپار جو اهم رستو بڻجي وئي. انهيءَ معاشي تبديليءَ سان ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ شڪارپور جهڙن شهرن ۾ واپاري ۽ بئنڪنگ سرگرميون وڌيون. سنڌي هندو واپاري برادريون هندستان، وچ ايشيا، خليج ۽ ٻين علائقن تائين پکڙيل واپاري نيٽ ورڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون. == مڪاني حڪومت ۽ شهري ادارا == اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ برطانوي حڪومت ميونسپل ادارا قائم ڪرڻ شروع ڪيا. ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور ۽ ٻين شهرن ۾ ميونسپل انتظام صفائي، پاڻي، رستن، مارڪيٽن ۽ شهري سهولتن جي ذميواري سنڀالڻ لڳو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين مقامي حڪومت جا ادارا سياسي تربيت جو به ذريعو بڻيا. [[ڄامشيد نسروانجي مهتا]] جهڙن اڳواڻن ڪراچيءَ جي شهري انتظام ۽ ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. == سنڌ کي بمبئي کان ڌار ڪرڻ جي تحريڪ == {{مک|سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي}} سنڌ جو بمبئي پريزيڊنسيءَ سان ڳانڍاپو جغرافيائي فاصلي، انتظامي ضرورتن، مالي معاملن ۽ سياسي نمائندگيءَ سبب ڊگهي عرصي تائين بحث هيٺ رهيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مسلمان سياسي قيادت سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪري الڳ صوبو ٺاهڻ جو مطالبو وڌيڪ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو. سنڌ جي جدائيءَ جي تحريڪ ۾ [[غلام محمد ڀرڳڙي]]، [[شاهنواز ڀٽو]]، [[عبدالله هارون]]، [[غلام حسين هدايت الله]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سياسي اڳواڻن مختلف مرحلن تي ڪردار ادا ڪيو. [[آغا خان ٽيون]] پڻ آل انڊيا سطح تي سنڌ جي جدا صوبي واري مطالبي جي حمايت ڪئي. سنڌ جي مالي طور الڳ صوبو بڻجڻ جي صلاحيت هڪ اهم تڪراري سوال هو. جدائيءَ جي حامين دليل ڏنو ته سنڌ پنهنجي آمدني ۽ وسيلن سان صوبائي انتظام هلائڻ جي قابل هئي. سر غلام حسين هدايت الله سميت سنڌي نمائندن ان سلسلي ۾ بمبئي ۽ آل انڊيا فورمن تي دليل پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Ghulam Hussain Hidayatullah |url=https://archives.sindhculture.gov.pk/ghulam_hussain_hidayatullah/ |publisher=Sindh Archives |language=en}}</ref> [[گول ميز ڪانفرنسون|گول ميز ڪانفرنسن]] ۽ بعد واري آئيني عمل ۾ سنڌ جي جدائيءَ جو سوال شامل ٿيو. آخرڪار [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪري گورنر وارو صوبو ٺاهڻ جو قانوني بندوبست ڪيو ويو. == الڳ سنڌ صوبو، 1936ع == {{مک|سنڌ صوبو (1936–1955)}} '''1 اپريل 1936ع''' تي سنڌ رسمي طور بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ '''سنڌ صوبو''' بڻيو. [[ڪراچي]] ان جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ٿيو. [[سر لينسلاٽ گراهم]] سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] جي سيڪشن 46 ۾ سنڌ کي گورنر جي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سيڪشن 47 تحت ان کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> == 1937ع جون چونڊون ۽ صوبائي سياست == سنڌ جي پهرين صوبائي قانون ساز اسيمبليءَ جون چونڊون '''7 فيبروري 1937ع''' تي ٿيون.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> سنڌ جي سياست ۾ ان دور ۾ مضبوط پارٽي نظم بدران وڏن زميندارن، پيرن، قبائلي اڳواڻن ۽ مختلف سياسي گروهن جو اثر گهڻو هو، جنهن سبب حڪومتون ۽ اتحاد بار بار تبديل ٿيندا رهيا. [[سر غلام حسين هدايت الله]]، [[الله بخش سومرو]]، [[مير بنده علي خان ٽالپر]] ۽ [[محمد ايوب کهڙو]] هن دور جي اهم سياسي شخصيتن مان هئا. الله بخش سومرو ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم رهيو. هو آل انڊيا مسلم ليگ جي پاڪستان واري سياست سان اختلاف رکندو هو ۽ گڏيل هندستان جي حمايت ڪندڙ اڳواڻن مان هو. 1942ع ۾ برطانوي حڪومت طرفان ڏنل اعزاز واپس ڪرڻ کان پوءِ کيس وزارت تان هٽايو ويو. 1943ع ۾ سندس قتل سنڌ جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو. == حر تحريڪ == {{مک|حر تحريڪ}} برطانوي راڄ خلاف سنڌ ۾ سڀ کان نمايان هٿياربند مزاحمتي تحريڪن مان هڪ [[حر تحريڪ]] هئي، جيڪا پير پاڳاري جي مريدن سان لاڳاپيل هئي. ان جون پاڙون اڻويهين صديءَ تائين پهچن ٿيون، پر [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]، جيڪو '''سورهيه بادشاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جي دور ۾ تحريڪ برطانوي حڪومت لاءِ وڏو چئلينج بڻجي وئي. ٻي عالمي جنگ دوران حرن ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ هٿياربند تڪرار تيز ٿيو. ريلوي، سرڪاري مواصلات ۽ ٻين نوآبادياتي هدفن تي حملا ٿيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت وڏي پيماني تي گرفتاريون ۽ فوجي ڪارروايون ڪيون. 1942ع ۾ سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sind (Outbreak of Violence) |url=https://hansard.parliament.uk/Commons/1942-06-04/debates/36a1a7d9-ceb4-48a0-9449-18d603a71265/Sind%28OutbreakOfViolence%29 |publisher=UK Parliament |language=en}}</ref> پير صبغت الله شاهه کي برطانوي اختيارين گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ مقدمو هلائڻ کان پوءِ 20 مارچ 1943ع تي ڦاهي ڏني. حر تحريڪ جي نوعيت بابت تاريخدانن جون تشريحون مختلف آهن: پاڪستاني ۽ سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري برطانوي سامراج خلاف آزاديءَ جي مزاحمت طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن ته نوآبادياتي برطانوي دستاويزن ۾ حرن کي امن امان لاءِ خطرو ۽ سندن سرگرمين کي ڏوهاري ڪاررواين طور پيش ڪيو ويو. ان ڪري تحريڪ بابت ٻنهي قسمن جي ذريعن کي سندن تاريخي پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي. == ٻي عالمي جنگ == [[ٻي عالمي جنگ]] دوران سنڌ، خاص طور ڪراچي، برطانوي فوجي رسد ۽ آمدرفت لاءِ اهم مرڪز بڻيو. سوئيز ڪئنال کان هندستان ايندڙ سامونڊي رستن تي ڪراچي پهرين اهم بندرگاهن مان هو. بندرگاهه، ريلوي، هوائي اڏن ۽ فوجي ڇانوڻين جي اهميت جنگ دوران وڌيڪ وڌي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> == پاڪستان جي تحريڪ ۽ سنڌ == 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] سنڌ ۾ پنهنجو تنظيمي اثر وڌايو. [[عبدالله هارون]]، [[جي. ايم. سيد]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سنڌي اڳواڻن مختلف مرحلن تي مسلم ليگ ۽ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته الله بخش سومري سميت ڪجهه اهم سنڌي سياستدان ورهاڱي جي مخالفت ڪندا رهيا. '''3 مارچ 1943ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمان اڪثريتي علائقن لاءِ الڳ سياسي بندوبست جي مطالبي جي حمايت ڪئي وئي. سنڌ جي موجوده صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب سنڌ اسيمبلي برطانوي هندستان جي صوبائي قانون ساز ادارن مان پهرين هئي جنهن پاڪستان جي قيام جي حق ۾ اهڙي قرارداد منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Resolution of Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> ان دور ۾ سنڌ جي سياست هڪجهڙي نه هئي؛ مسلم ليگ، ڪانگريس، قومپرست، آزاد گروهه، هندو سياسي تنظيمون، زميندار گروهه ۽ مذهبي اڳواڻ مختلف سياسي موقف رکندا هئا. تنهن ڪري 1940ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست کي رڳو هڪ سياسي ڌارا تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. == 1947ع ۽ برطانوي راڄ جو خاتمو == 1947ع ۾ برطانوي حڪومت هندستان ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. '''26 جون 1947ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جي خاص اجلاس ۾ سنڌ جي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ تي برطانوي راڄ ختم ٿي ويو ۽ سنڌ پاڪستان جو صوبو بڻجي ويو. ڪراچي نئين ملڪ جي پهرين گاديءَ جو هنڌ بڻيو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ تمام وڏي آباديءَ جي لڏپلاڻ ٿي. سنڌ جي هندو ۽ سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجر وڏي انگ ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. ان آباديءَ جي تبديليءَ سنڌ جي شهري سماج، معيشت، ٻولي ۽ سياست تي گهرا اثر ڇڏيا. == برطانوي دور جا اثر == برطانوي حڪمراني سنڌ تي گهڻ رخا ۽ ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. جديد ريلوي، بندرگاهه، آبپاشي، سرڪاري کاتا، جديد تعليمي ادارا، ميونسپل حڪومت ۽ جديد مواصلاتي نظام وڏي حد تائين هن دور ۾ وڌيا. سنڌي ٻوليءَ جي موجوده عربي بنياد واري معياري الفابيٽ کي 1853ع ۾ سرڪاري صورت ڏني وئي ۽ سنڌيءَ ۾ جديد درسي ۽ نثري ادب جي اشاعت تيزيءَ سان وڌي. ساڳئي وقت اهي تبديليون نوآبادياتي رياست جي سياسي ۽ معاشي ضرورتن سان پڻ ڳنڍيل هيون. ريلوي ۽ بندرگاهن سنڌ جي واپار کي وڌايو، پر انهن جو هڪ اهم مقصد خام مال ۽ زرعي پيداوار کي برطانوي هندستان ۽ عالمي سامراجي منڊي تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ پڻ هو. آبپاشيءَ زرعي پيداوار وڌائي، پر زمين جي ورڇ ۽ نوآبادياتي روينيو نظام سان گڏ وڏن زميندارن جي طاقت ۽ هاري مسئلن جا ڪيترائي پراڻا ڍانچا به برقرار رهيا. اهڙيءَ طرح برطانوي دور سنڌ لاءِ هڪ طرف جديد انفراسٽرڪچر، ادارن ۽ نئين سياسي شعور جي واڌ جو زمانو هو، ته ٻئي طرف سياسي خودمختياري وڃائڻ، نوآبادياتي معاشي پاليسين ۽ برطانوي اقتدار خلاف مزاحمت جو دور پڻ هو. == اهم تاريخون == * '''1832ع''' — انگريزن ۽ ٽالپرن وچ ۾ واپار ۽ سنڌ جي رستن بابت معاهدو. * '''1839ع''' — برطانوي فوجن جو ڪراچيءَ تي قبضو. * '''17 فيبروري 1843ع''' — [[مياڻي جي جنگ]]؛ ٽالپر فوج جي شڪست. * '''24 مارچ 1843ع''' — [[دٻي جي جنگ]]؛ مير شير محمد ٽالپر جي فوج جي شڪست. * '''1843ع''' — سنڌ جي وڏي حصي جو ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان الحاق. '''1847ع''' — سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ ڪمشنري نظام قائم ٿيو. '''1853ع''' — عربي بنياد واري معياري سنڌي الفابيٽ جي سرڪاري ترتيب. '''1857ع''' — ڪراچيءَ ۾ 21هين نيٽو انفنٽريءَ جي بغاوت جي ڪوشش. '''1858ع''' — ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي جاءِ تي سڌي برطانوي تاج جي حڪمراني. '''13 مئي 1861ع''' — ڪراچي–ڪوٽڙي ريلوي لائين جو افتتاح. '''1885ع''' — [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو قيام. '''1887ع''' — ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عملي شروعات ۽ سنڌ آرٽس ڪاليج جو قيام. '''1923ع''' — سکر بئراج جي تعمير جي شروعات. '''1932ع''' — [[سکر بئراج]] جو آبپاشي نظام ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. '''1 اپريل 1936ع''' — سنڌ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي الڳ صوبو بڻيو. '''7 فيبروري 1937ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جون پهريون چونڊون. '''1942ع''' — حر تحريڪ دوران سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا. '''20 مارچ 1943ع''' — [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|سورهيه بادشاهه]] کي ڦاهي. '''3 مارچ 1943ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حق ۾ قرارداد. '''26 جون 1947ع''' — سنڌ اسيمبليءَ جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو. '''14 آگسٽ 1947ع''' — برطانوي راڄ جو خاتمو ۽ سنڌ جو پاڪستان جو صوبو بڻجڻ. == پڻ ڏسو == [[سنڌ جي تاريخ]] [[ٽالپر خاندان]] [[مياڻي جي جنگ]] [[دٻي جي جنگ]] [[برطانوي هندستان]] [[بمبئي پريزيڊنسي]] [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي]] [[سنڌ صوبو (1936–1955)]] [[حر تحريڪ]] [[سکر بئراج]] [[ڪراچي جي تاريخ]] [[سنڌي ٻولي]] [[پاڪستان جي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |year=1851 |publisher=W. H. Allen |location=London |language=en}} {{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}} {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sir Charles Napier and Sind |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Khuhro |first=Hamida |title=Mohammed Ayub Khuhro: A Life of Courage in Politics |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Ansari |first=Sarah F. D. |title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843–1947 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |language=en}} {{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي هندستان]] [[زمرو:برطانوي راڄ]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:20هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:سنڌ ۾ برطانوي راڄ]] hql0p1yf19wi7yitsb98ogm32k9tgi7 415782 415781 2026-09-29T18:29:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 415782 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|1843ع کان 1947ع تائين سنڌ جي تاريخ جو دور}} '''برطانوي راڄ هيٺ سنڌ''' يا '''برٽش انڊيا ۾ سنڌ'''، [[سنڌ جي تاريخ]] جو اهو دور آهي، جيڪو 1843ع ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هٿان [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي شڪست ۽ سنڌ جي فتح سان شروع ٿيو ۽ آگسٽ 1947ع ۾ [[برطانوي هندستان]] جي ورهاڱي ۽ [[پاڪستان]] جي قيام سان ختم ٿيو. 1843ع کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي تائين الڳ انتظام هيٺ رهي، جنهن کان پوءِ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي انتظام سان ڳنڍيو ويو. لڳ ڀڳ نوَ ڏهاڪن جي سياسي جدوجهد کان پوءِ سنڌ 1 اپريل 1936ع تي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ گورنر وارو صوبو بڻيو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> برطانوي دور سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ سماجي تاريخ ۾ وڏي تبديليءَ جو زمانو هو. هن دور ۾ هڪ پاسي نوآبادياتي انتظام، زميني محصول ۽ نئين عدالتي ۽ انتظامي نظام وسيلي برطانوي اقتدار مضبوط ٿيو، ته ٻئي پاسي ريلوي، بندرگاهن، روڊن، جديد آبپاشي، ڇپائي، جديد تعليم ۽ شهري ادارن جو ڦهلاءُ ٿيو. [[ڪراچي]] هڪ ننڍي بندرگاهي شهر مان برطانوي هندستان جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو، جڏهن ته [[سکر بئراج]] ۽ واهن جي وسيع نظام سنڌ جي زرعي معيشت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪمراني خلاف مزاحمت، سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرائڻ جي تحريڪ، [[حر تحريڪ]] ۽ هندستان جي آزاديءَ سان لاڳاپيل سياسي سرگرميون پڻ هن دور جون اهم خصوصيتون هيون. == پسمنظر == {{مک|ٽالپر خاندان}} ارڙهين صديءَ جي آخر کان سنڌ تي [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هئي. ٽالپرن جا مرڪز [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] هئا. اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اتر-اولهه هندستان، [[افغانستان]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي واپاري ۽ فوجي اهميت ۾ دلچسپي وڌندي وئي. برطانيا کي وچ ايشيا ڏانهن روسي اثر وڌڻ جو پڻ خدشو هو، جنهن ڪري سنڌ ۽ افغانستان برطانوي حڪمت عمليءَ ۾ اهميت اختيار ڪئي. 1809ع ۾ انگريزن ۽ سنڌ جي ميرن وچ ۾ معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1832ع واري معاهدي تحت سنڌو درياهه ۽ سنڌ جا ڪجهه رستا واپار لاءِ کوليا ويا. 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوجن جي سنڌ مان گذرڻ ۽ نون معاهدن ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن جي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ وڌائي.<ref>{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen |location=London |year=1851 |language=en}}</ref> == سنڌ تي برطانوي قبضو == {{مک|مياڻي جي جنگ|دٻي جي جنگ}} 1842ع ۾ [[چارلس نيپئر]] کي سنڌ ۾ برطانوي فوجي ۽ سياسي اختيار ڏنا ويا. ٽالپر ميرن ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ وچ ۾ نون معاهدن ۽ اختيارن بابت تڪرار وڌڻ کان پوءِ معاملو هٿياربند مقابلي تائين پهتو. 17 فيبروري 1843ع تي [[مياڻي جي جنگ]] ۾ چارلس نيپئر جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج ٽالپرن جي فوج کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ حيدرآباد تي انگريزن جو قبضو قائم ٿيو. [[مير شير محمد ٽالپر]] مزاحمت جاري رکي، پر 24 مارچ 1843ع تي [[دٻي جي جنگ]] ۾ سندس فوج کي پڻ شڪست ملي. ان جنگ ۾ [[هوشو شيدي]] ٽالپر فوج طرفان وڙهندي مارجي ويو.<ref>{{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}}</ref> انهن جنگين کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قبضي هيٺ اچي ويو. البت [[خيرپور رياست]] کي ٽالپر حڪمرانن جي هڪ شاخ هيٺ نوابي رياست جي حيثيت سان برقرار رکيو ويو، جيڪا برطانوي بالادستي قبول ڪندي 1947ع تائين الڳ نوابي رياست رهي. سنڌ جي الحاق بابت برطانيا اندر به اختلاف موجود هئا. ڪي همعصر برطانوي عملدار ۽ پوءِ جا مورخ ان ڪارروائيءَ کي ضرورت کان وڌيڪ جارحاڻي نوآبادياتي توسيع قرار ڏيندا رهيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي مفادن جي تناظر ۾ جائز قرار ڏنو. == شروعاتي برطانوي انتظام == فتح کان پوءِ چارلس نيپئر سنڌ جو پهريون برطانوي گورنر بڻيو. 1847ع ۾ سندس روانگيءَ کان پوءِ سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ سنڌ لاءِ ڪمشنر جو عهدو قائم ڪيو ويو. بعد ۾ سنڌ ڊگهي عرصي تائين [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو انتظامي ڊويزن رهي. سنڌ جو ڪمشنر صوبي جو مکيه نوآبادياتي عملدار هو. انتظامي مقصدن لاءِ سنڌ کي ضلعن ۽ تعلقن ۾ ورهايو ويو ۽ ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ مختيارڪار جهڙا عهدا نوآبادياتي انتظام جو حصو بڻيا. روينيو وصولي، پوليس، عدالتن ۽ مقامي حڪومت لاءِ پڻ نوان يا تنظيم نو ڪيل ادارا قائم ٿيا. [[بارٽل فريئر]]، جيڪو 1851ع کان 1859ع تائين سنڌ جو ڪمشنر رهيو، شروعاتي برطانوي انتظام جي اهم شخصيتن مان هو. سندس دور ۾ رستا، بندرگاهه، ٽپال، تعليم ۽ سنڌي ٻوليءَ جي انتظامي استعمال لاءِ قدم کنيا ويا. == 1857ع جي بغاوت ۽ سنڌ == {{مک|1857ع جي هندستاني بغاوت}} 1857ع ۾ اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي فوجي ۽ سياسي بغاوت ٿي. سنڌ ۾ بغاوت اتر هندستان جهڙي وسيع پيماني تي نه پکڙي، پر [[ڪراچي]] ۾ مقرر 21هين بمبئي نيٽو انفنٽريءَ جي ڪجهه سپاهين سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت جي ڪوشش ڪئي. برطانوي اختيارين ان کي جلد دٻائي ڇڏيو. 1857ع کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستان تي حڪمراني ختم ڪئي وئي ۽ 1858ع ۾ هندستان سڌو سنئون برطانوي تاج جي ماتحت آيو. ان سان سنڌ پڻ [[برطانوي راڄ]] جو حصو بڻجي وئي. == سنڌي ٻولي ۽ رسم الخط == برطانوي قبضي کان اڳ فارسيءَ کي انتظامي ۽ درٻاري ٻوليءَ طور وڏي حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته سنڌي مختلف رسم الخطن ۾ لکبي هئي. برطانوي انتظام سنڌيءَ کي هيٺين سطح جي انتظام، عدالتن ۽ تعليم ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ هڪ معياري رسم الخط جي ضرورت محسوس ڪئي. 1848ع کان سنڌيءَ کي انتظامي ڪم ۾ آڻڻ بابت سرڪاري بحث شروع ٿيو. [[بارٽل فريئر]] 1851ع ۾ سنڌ ۾ مقرر سول آفيسرن لاءِ سنڌي ڳالهائڻ جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ تي زور ڏنو. برطانوي عملدارن ۾ رسم الخط بابت اختلاف هئا: [[رچرڊ فرانسس برٽن]] عربي بنياد واري رسم الخط جو حامي هو، جڏهن ته [[جارج اسٽئڪ]] سنڌ ۾ استعمال ٿيندڙ هندو-سنڌي يا خداوادي بنيادن واري رسم الخط کي ترجيح ڏني.<ref>{{cite journal |last=Shah |first=Saqlain |author2=Kiran Fatima |author3=Faryal Wadho |title=British Language Policy in Colonial Sindh |journal=University of Chitral Journal of Linguistics and Literature |language=en}}</ref> 1853ع ۾ بي. ايڇ. ايلس جي نگرانيءَ هيٺ مقامي سنڌي عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي مدد سان عربي-فارسي بنياد واري سنڌي الفابيٽ کي معياري صورت ڏني وئي. ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن لاءِ اضافي اکر شامل ڪيا ويا. ان کان پوءِ اسڪولي ڪتاب، سرڪاري مواد ۽ ترجما سنڌيءَ ۾ ڇپجڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}}</ref> هن پاليسيءَ جو جديد سنڌي نثر، درسي ڪتابن، ڇپائي ۽ معياري لکڻيءَ جي ترقيءَ تي وڏو اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌي رسم الخط جي تاريخ برطانوي دور کان گهڻي پراڻي آهي ۽ عربي-سنڌي، خداوادي ۽ ٻيا رسم الخط اڳ ئي مختلف حلقن ۾ استعمال ٿيندا هئا. == جديد تعليم جو ڦهلاءُ == برطانوي دور ۾ روايتي مڪتبن ۽ مدرسن سان گڏ جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا. سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارن ۾ سنڌي ۽ بعد ۾ انگريزي تعليم جو دائرو وڌيو. مسلمانن ۾ جديد تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ [[حسن علي آفندي]] ۽ سندس ساٿين 1 سيپٽمبر 1885ع تي ڪراچيءَ ۾ [[سنڌ مدرسته الاسلام]] قائم ڪيو. هي ادارو سنڌ ۾ جديد مسلم تعليم جي اهم مرڪزن مان بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Madressatul Islam |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |publisher=Sindh Madressatul Islam University |language=en}}</ref> 1887ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌ آرٽس ڪاليج قائم ٿيو، جيڪو بعد ۾ [[ڏيارام ڄيٺمل سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. ان کان سواءِ مشنري، هندو سماجي تنظيمن، مسلمان تعليمي انجمنن ۽ مقامي مخير ماڻهن ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ڪيا. تعليم جي واڌ سان سنڌ ۾ وڪيلن، استادن، صحافين، سرڪاري ملازمن ۽ جديد سياسي قيادت جو نئون طبقو پيدا ٿيو، جنهن ويهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == ڪراچيءَ جي ترقي == {{مک|ڪراچي جي تاريخ}} برطانوي دور ۾ سڀ کان وڏي شهري تبديلي [[ڪراچي]] ۾ آئي. انگريزن فيبروري 1839ع ۾ ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو هو، يعني سنڌ جي مڪمل فتح کان چار سال اڳ. 1843ع کان پوءِ ڪراچيءَ جي جاگرافيائي مقام ۽ قدرتي بندرگاهه سبب ان کي سنڌ جي فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان ڪراچي بندرگاهه ۾ کوٽائي، بند، جيٽي، پلن ۽ ٻين سهولتن جي تعمير شروع ٿي. 1886ع جي قانون تحت [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] قائم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو ۽ 1887ع کان بندرگاهه جو انتظام ٽرسٽ حوالي ٿيو.<ref>{{cite web |title=Karachi Port Trust Act, 1886 |url=https://kpt.gov.pk/ |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران آمريڪي ڪپهه جي فراهمي گهٽجڻ سبب سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان ڪپهه جي برآمد وڌي. 1869ع ۾ [[سوئيز ڪئنال]] کلڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي يورپ سان سامونڊي واپار جي اهميت وڌيڪ وڌي. 1899ع تائين ڪراچي ڏکڻ ايشيا جي اهم ڪڻڪ ۽ ڪپهه برآمد ڪندڙ بندرگاهن مان هڪ بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite web |title=KPT History |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ادارن، بندرگاهه، ڇانوڻي، مارڪيٽن، رستن، تعليمي ادارن ۽ نئين رهائشي علائقن جي قيام سان آبادي تيزيءَ سان وڌي. سنڌي ۽ بلوچ مقامي آباديءَ سان گڏ پارسي، گجراتي، ڪڇي، ميمڻ، هندو واپاري، گوا جا عيسائي ۽ ٻين علائقن جا ماڻهو پڻ شهر ۾ اچي آباد ٿيا. == ريلوي ۽ آمدرفت == سنڌ جي زرعي پيداوار کي ڪراچي بندرگاهه تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ لاءِ ريلويءَ کي خاص اهميت ڏني وئي. 13 مئي 1861ع تي [[ڪراچي]] کان [[ڪوٽڙي]] تائين لڳ ڀڳ 105 ميل ڊگهي ريلوي لائين عام آمدرفت لاءِ کولي وئي، جيڪا موجوده پاڪستان جي علائقي ۾ قائم ٿيل شروعاتي ريلوي لائينن مان هئي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://pakrail.gov.pk/History.aspx |publisher=Pakistan Railways |language=en}}</ref> بعد ۾ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ کي اتر طرف وڌائي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. ريلوي ۽ سنڌو درياهه تي هلندڙ ٻاڦ وارين ٻيڙين ڪراچي بندرگاهه، سنڌ جي زرعي علائقن ۽ اتر هندستان جي مارڪيٽن وچ ۾ واپار کي تيز ڪيو. == آبپاشي ۽ زرعي تبديليون == سنڌ جي معيشت بنيادي طور [[سنڌو درياهه]] ۽ زراعت تي دارومدار رکندي هئي. برطانوي دور جي شروعات ۾ آبپاشيءَ جو وڏو حصو موسمي ٻوڏ وارن واهن تي ٻڌل هو. نوآبادياتي حڪومت موجود واهن جي مرمت سان گڏ نوان واهه ۽ آبپاشي منصوبا تعمير ڪيا. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڄامڙائو سميت ڪيترن واهن جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو. سڀ کان وڏي تبديلي [[سکر بئراج]] جي تعمير سان آئي. بئراج جو تصور اڻويهين صديءَ ۾ پيش ڪيو ويو هو، پر منصوبي جي منظوري 1923ع ۾ ٿي. تعمير 1 جولاءِ 1923ع تي شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en}}</ref> ان وقت ان کي '''لائيڊ بئراج''' پڻ چيو ويندو هو. بئراج مان نڪرندڙ ستن وڏن واهن سنڌ جي لکين ايڪڙ زمين لاءِ وڌيڪ يقيني آبپاشي مهيا ڪئي. ان سان ڪڻڪ، ڪپهه، چانور ۽ ٻين فصلن جي پوک وڌي ۽ ڪيترائي نوان زرعي علائقا آباد ٿيا. بئراج ۽ واهن جي نظام سان گڏ زمين جي ورڇ، آبادڪاري ۽ روينيو پاليسين سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. نوآبادياتي دور ۾ وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ مقامي بااثر طبقي جي سياسي ۽ معاشي حيثيت پڻ ڪيترن علائقن ۾ مضبوط رهي. == زميني محصول ۽ ڳوٺاڻي سماج == برطانوي انتظام لاءِ زمين مان حاصل ٿيندڙ محصول آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو. ان مقصد لاءِ زمين جي ماپ، سروي، ملڪيت ۽ پوک بابت وڌيڪ منظم سرڪاري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. ڪليڪٽر ۽ روينيو عملو زرعي محصول جي وصولي ۽ زميني انتظام ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ويو. آبپاشيءَ جي توسيع سان زرعي پيداوار ۽ پوک هيٺ ايراضي وڌي، پر ان جا فائدا سماج جي سڀني طبقن ۾ هڪجهڙا ورهايل نه هئا. زمين جي ملڪيت جو وڏو حصو وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ پيرن وٽ رهڻ، هارين جي قرضداري ۽ زميندار-هاري لاڳاپا سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج جا اهم مسئلا رهيا. ويهين صديءَ ۾ اهي مسئلا سنڌ جي سياسي بحث ۽ هاري تحريڪن جو پڻ موضوع بڻيا. == واپار ۽ معيشت == برطانوي دور ۾ سنڌ جي معيشت کي هندستاني ۽ عالمي نوآبادياتي مارڪيٽ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍيو ويو. ڪپهه، ڪڻڪ، چانور، اُن ۽ ٻين زرعي شين جي برآمد ۾ واڌ ٿي. ڪراچي بندرگاهه ۽ ريلويءَ جي ترقيءَ سان سنڌ نه رڳو پنهنجي زرعي پيداوار، پر پنجاب ۽ اتر-اولهه وارن علائقن جي مال لاءِ پڻ سامونڊي واپار جو اهم رستو بڻجي وئي. انهيءَ معاشي تبديليءَ سان ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ شڪارپور جهڙن شهرن ۾ واپاري ۽ بئنڪنگ سرگرميون وڌيون. سنڌي هندو واپاري برادريون هندستان، وچ ايشيا، خليج ۽ ٻين علائقن تائين پکڙيل واپاري نيٽ ورڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون. == مڪاني حڪومت ۽ شهري ادارا == اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ برطانوي حڪومت ميونسپل ادارا قائم ڪرڻ شروع ڪيا. ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور ۽ ٻين شهرن ۾ ميونسپل انتظام صفائي، پاڻي، رستن، مارڪيٽن ۽ شهري سهولتن جي ذميواري سنڀالڻ لڳو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين مقامي حڪومت جا ادارا سياسي تربيت جو به ذريعو بڻيا. [[ڄامشيد نسروانجي مهتا]] جهڙن اڳواڻن ڪراچيءَ جي شهري انتظام ۽ ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. == سنڌ کي بمبئي کان ڌار ڪرڻ جي تحريڪ == {{مک|سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي}} سنڌ جو بمبئي پريزيڊنسيءَ سان ڳانڍاپو جغرافيائي فاصلي، انتظامي ضرورتن، مالي معاملن ۽ سياسي نمائندگيءَ سبب ڊگهي عرصي تائين بحث هيٺ رهيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مسلمان سياسي قيادت سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪري الڳ صوبو ٺاهڻ جو مطالبو وڌيڪ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو. سنڌ جي جدائيءَ جي تحريڪ ۾ [[غلام محمد ڀرڳڙي]]، [[شاهنواز ڀٽو]]، [[عبدالله هارون]]، [[غلام حسين هدايت الله]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سياسي اڳواڻن مختلف مرحلن تي ڪردار ادا ڪيو. [[آغا خان ٽيون]] پڻ آل انڊيا سطح تي سنڌ جي جدا صوبي واري مطالبي جي حمايت ڪئي. سنڌ جي مالي طور الڳ صوبو بڻجڻ جي صلاحيت هڪ اهم تڪراري سوال هو. جدائيءَ جي حامين دليل ڏنو ته سنڌ پنهنجي آمدني ۽ وسيلن سان صوبائي انتظام هلائڻ جي قابل هئي. سر غلام حسين هدايت الله سميت سنڌي نمائندن ان سلسلي ۾ بمبئي ۽ آل انڊيا فورمن تي دليل پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Ghulam Hussain Hidayatullah |url=https://archives.sindhculture.gov.pk/ghulam_hussain_hidayatullah/ |publisher=Sindh Archives |language=en}}</ref> [[گول ميز ڪانفرنسون|گول ميز ڪانفرنسن]] ۽ بعد واري آئيني عمل ۾ سنڌ جي جدائيءَ جو سوال شامل ٿيو. آخرڪار [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪري گورنر وارو صوبو ٺاهڻ جو قانوني بندوبست ڪيو ويو. == الڳ سنڌ صوبو، 1936ع == {{مک|سنڌ صوبو (1936–1955)}} '''1 اپريل 1936ع''' تي سنڌ رسمي طور بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ '''سنڌ صوبو''' بڻيو. [[ڪراچي]] ان جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ٿيو. [[سر لينسلاٽ گراهم]] سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] جي سيڪشن 46 ۾ سنڌ کي گورنر جي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سيڪشن 47 تحت ان کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> == 1937ع جون چونڊون ۽ صوبائي سياست == سنڌ جي پهرين صوبائي قانون ساز اسيمبليءَ جون چونڊون '''7 فيبروري 1937ع''' تي ٿيون.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> سنڌ جي سياست ۾ ان دور ۾ مضبوط پارٽي نظم بدران وڏن زميندارن، پيرن، قبائلي اڳواڻن ۽ مختلف سياسي گروهن جو اثر گهڻو هو، جنهن سبب حڪومتون ۽ اتحاد بار بار تبديل ٿيندا رهيا. [[سر غلام حسين هدايت الله]]، [[الله بخش سومرو]]، [[مير بنده علي خان ٽالپر]] ۽ [[محمد ايوب کهڙو]] هن دور جي اهم سياسي شخصيتن مان هئا. الله بخش سومرو ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم رهيو. هو آل انڊيا مسلم ليگ جي پاڪستان واري سياست سان اختلاف رکندو هو ۽ گڏيل هندستان جي حمايت ڪندڙ اڳواڻن مان هو. 1942ع ۾ برطانوي حڪومت طرفان ڏنل اعزاز واپس ڪرڻ کان پوءِ کيس وزارت تان هٽايو ويو. 1943ع ۾ سندس قتل سنڌ جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو. == حر تحريڪ == {{مک|حر تحريڪ}} برطانوي راڄ خلاف سنڌ ۾ سڀ کان نمايان هٿياربند مزاحمتي تحريڪن مان هڪ [[حر تحريڪ]] هئي، جيڪا پير پاڳاري جي مريدن سان لاڳاپيل هئي. ان جون پاڙون اڻويهين صديءَ تائين پهچن ٿيون، پر [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]، جيڪو '''سورهيه بادشاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جي دور ۾ تحريڪ برطانوي حڪومت لاءِ وڏو چئلينج بڻجي وئي. ٻي عالمي جنگ دوران حرن ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ هٿياربند تڪرار تيز ٿيو. ريلوي، سرڪاري مواصلات ۽ ٻين نوآبادياتي هدفن تي حملا ٿيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت وڏي پيماني تي گرفتاريون ۽ فوجي ڪارروايون ڪيون. 1942ع ۾ سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sind (Outbreak of Violence) |url=https://hansard.parliament.uk/Commons/1942-06-04/debates/36a1a7d9-ceb4-48a0-9449-18d603a71265/Sind%28OutbreakOfViolence%29 |publisher=UK Parliament |language=en}}</ref> پير صبغت الله شاهه کي برطانوي اختيارين گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ مقدمو هلائڻ کان پوءِ 20 مارچ 1943ع تي ڦاهي ڏني. حر تحريڪ جي نوعيت بابت تاريخدانن جون تشريحون مختلف آهن: پاڪستاني ۽ سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري برطانوي سامراج خلاف آزاديءَ جي مزاحمت طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن ته نوآبادياتي برطانوي دستاويزن ۾ حرن کي امن امان لاءِ خطرو ۽ سندن سرگرمين کي ڏوهاري ڪاررواين طور پيش ڪيو ويو. ان ڪري تحريڪ بابت ٻنهي قسمن جي ذريعن کي سندن تاريخي پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي. == ٻي عالمي جنگ == [[ٻي عالمي جنگ]] دوران سنڌ، خاص طور ڪراچي، برطانوي فوجي رسد ۽ آمدرفت لاءِ اهم مرڪز بڻيو. سوئيز ڪئنال کان هندستان ايندڙ سامونڊي رستن تي ڪراچي پهرين اهم بندرگاهن مان هو. بندرگاهه، ريلوي، هوائي اڏن ۽ فوجي ڇانوڻين جي اهميت جنگ دوران وڌيڪ وڌي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> == پاڪستان جي تحريڪ ۽ سنڌ == 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] سنڌ ۾ پنهنجو تنظيمي اثر وڌايو. [[عبدالله هارون]]، [[جي. ايم. سيد]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سنڌي اڳواڻن مختلف مرحلن تي مسلم ليگ ۽ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته الله بخش سومري سميت ڪجهه اهم سنڌي سياستدان ورهاڱي جي مخالفت ڪندا رهيا. '''3 مارچ 1943ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمان اڪثريتي علائقن لاءِ الڳ سياسي بندوبست جي مطالبي جي حمايت ڪئي وئي. سنڌ جي موجوده صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب سنڌ اسيمبلي برطانوي هندستان جي صوبائي قانون ساز ادارن مان پهرين هئي جنهن پاڪستان جي قيام جي حق ۾ اهڙي قرارداد منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Resolution of Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> ان دور ۾ سنڌ جي سياست هڪجهڙي نه هئي؛ مسلم ليگ، ڪانگريس، قومپرست، آزاد گروهه، هندو سياسي تنظيمون، زميندار گروهه ۽ مذهبي اڳواڻ مختلف سياسي موقف رکندا هئا. تنهن ڪري 1940ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست کي رڳو هڪ سياسي ڌارا تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. == 1947ع ۽ برطانوي راڄ جو خاتمو == 1947ع ۾ برطانوي حڪومت هندستان ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. '''26 جون 1947ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جي خاص اجلاس ۾ سنڌ جي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ تي برطانوي راڄ ختم ٿي ويو ۽ سنڌ پاڪستان جو صوبو بڻجي ويو. ڪراچي نئين ملڪ جي پهرين گاديءَ جو هنڌ بڻيو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ تمام وڏي آباديءَ جي لڏپلاڻ ٿي. سنڌ جي هندو ۽ سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجر وڏي انگ ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. ان آباديءَ جي تبديليءَ سنڌ جي شهري سماج، معيشت، ٻولي ۽ سياست تي گهرا اثر ڇڏيا. == برطانوي دور جا اثر == برطانوي حڪمراني سنڌ تي گهڻ رخا ۽ ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. جديد ريلوي، بندرگاهه، آبپاشي، سرڪاري کاتا، جديد تعليمي ادارا، ميونسپل حڪومت ۽ جديد مواصلاتي نظام وڏي حد تائين هن دور ۾ وڌيا. سنڌي ٻوليءَ جي موجوده عربي بنياد واري معياري الفابيٽ کي 1853ع ۾ سرڪاري صورت ڏني وئي ۽ سنڌيءَ ۾ جديد درسي ۽ نثري ادب جي اشاعت تيزيءَ سان وڌي. ساڳئي وقت اهي تبديليون نوآبادياتي رياست جي سياسي ۽ معاشي ضرورتن سان پڻ ڳنڍيل هيون. ريلوي ۽ بندرگاهن سنڌ جي واپار کي وڌايو، پر انهن جو هڪ اهم مقصد خام مال ۽ زرعي پيداوار کي برطانوي هندستان ۽ عالمي سامراجي منڊي تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ پڻ هو. آبپاشيءَ زرعي پيداوار وڌائي، پر زمين جي ورڇ ۽ نوآبادياتي روينيو نظام سان گڏ وڏن زميندارن جي طاقت ۽ هاري مسئلن جا ڪيترائي پراڻا ڍانچا به برقرار رهيا. اهڙيءَ طرح برطانوي دور سنڌ لاءِ هڪ طرف جديد انفراسٽرڪچر، ادارن ۽ نئين سياسي شعور جي واڌ جو زمانو هو، ته ٻئي طرف سياسي خودمختياري وڃائڻ، نوآبادياتي معاشي پاليسين ۽ برطانوي اقتدار خلاف مزاحمت جو دور پڻ هو. == اهم تاريخون == * '''1832ع''' — انگريزن ۽ ٽالپرن وچ ۾ واپار ۽ سنڌ جي رستن بابت معاهدو. * '''1839ع''' — برطانوي فوجن جو ڪراچيءَ تي قبضو. * '''17 فيبروري 1843ع''' — [[مياڻي جي جنگ]]؛ ٽالپر فوج جي شڪست. * '''24 مارچ 1843ع''' — [[دٻي جي جنگ]]؛ مير شير محمد ٽالپر جي فوج جي شڪست. * '''1843ع''' — سنڌ جي وڏي حصي جو ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان الحاق. '''1847ع''' — سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ ڪمشنري نظام قائم ٿيو. '''1853ع''' — عربي بنياد واري معياري سنڌي الفابيٽ جي سرڪاري ترتيب. '''1857ع''' — ڪراچيءَ ۾ 21هين نيٽو انفنٽريءَ جي بغاوت جي ڪوشش. '''1858ع''' — ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي جاءِ تي سڌي برطانوي تاج جي حڪمراني. '''13 مئي 1861ع''' — ڪراچي–ڪوٽڙي ريلوي لائين جو افتتاح. '''1885ع''' — [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو قيام. '''1887ع''' — ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عملي شروعات ۽ سنڌ آرٽس ڪاليج جو قيام. '''1923ع''' — سکر بئراج جي تعمير جي شروعات. '''1932ع''' — [[سکر بئراج]] جو آبپاشي نظام ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. '''1 اپريل 1936ع''' — سنڌ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي الڳ صوبو بڻيو. '''7 فيبروري 1937ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جون پهريون چونڊون. '''1942ع''' — حر تحريڪ دوران سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا. '''20 مارچ 1943ع''' — [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|سورهيه بادشاهه]] کي ڦاهي. '''3 مارچ 1943ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حق ۾ قرارداد. '''26 جون 1947ع''' — سنڌ اسيمبليءَ جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو. '''14 آگسٽ 1947ع''' — برطانوي راڄ جو خاتمو ۽ سنڌ جو پاڪستان جو صوبو بڻجڻ. == پڻ ڏسو == [[سنڌ جي تاريخ]] [[ٽالپر خاندان]] [[مياڻي جي جنگ]] [[دٻي جي جنگ]] [[برطانوي هندستان]] [[بمبئي پريزيڊنسي]] [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي]] [[سنڌ صوبو (1936–1955)]] [[حر تحريڪ]] [[سکر بئراج]] [[ڪراچي جي تاريخ]] [[سنڌي ٻولي]] [[پاڪستان جي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |year=1851 |publisher=W. H. Allen |location=London |language=en}} {{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}} {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sir Charles Napier and Sind |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Khuhro |first=Hamida |title=Mohammed Ayub Khuhro: A Life of Courage in Politics |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Ansari |first=Sarah F. D. |title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843–1947 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |language=en}} {{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي هندستان]] [[زمرو:برطانوي راڄ]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:20هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:سنڌ ۾ برطانوي راڄ]] g2vqt85pm8al64jfjm22jzs24ceieda 415783 415782 2026-09-29T18:30:04Z Intisar Ali 8681 415783 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|1843ع کان 1947ع تائين سنڌ جي تاريخ جو دور}} '''برطانوي راڄ هيٺ سنڌ''' يا '''برٽش انڊيا ۾ سنڌ'''، [[سنڌ جي تاريخ]] جو اهو دور آهي، جيڪو 1843ع ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هٿان [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي شڪست ۽ سنڌ جي فتح سان شروع ٿيو ۽ آگسٽ 1947ع ۾ [[برطانوي هندستان]] جي ورهاڱي ۽ [[پاڪستان]] جي قيام سان ختم ٿيو. 1843ع کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي تائين الڳ انتظام هيٺ رهي، جنهن کان پوءِ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي انتظام سان ڳنڍيو ويو. لڳ ڀڳ نوَ ڏهاڪن جي سياسي جدوجهد کان پوءِ سنڌ 1 اپريل 1936ع تي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ گورنر وارو صوبو بڻيو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> برطانوي دور سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ سماجي تاريخ ۾ وڏي تبديليءَ جو زمانو هو. هن دور ۾ هڪ پاسي نوآبادياتي انتظام، زميني محصول ۽ نئين عدالتي ۽ انتظامي نظام وسيلي برطانوي اقتدار مضبوط ٿيو، ته ٻئي پاسي ريلوي، بندرگاهن، روڊن، جديد آبپاشي، ڇپائي، جديد تعليم ۽ شهري ادارن جو ڦهلاءُ ٿيو. [[ڪراچي]] هڪ ننڍي بندرگاهي شهر مان برطانوي هندستان جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو، جڏهن ته [[سکر بئراج]] ۽ واهن جي وسيع نظام سنڌ جي زرعي معيشت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪمراني خلاف مزاحمت، سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرائڻ جي تحريڪ، [[حر تحريڪ]] ۽ هندستان جي آزاديءَ سان لاڳاپيل سياسي سرگرميون پڻ هن دور جون اهم خصوصيتون هيون. == پسمنظر == {{Main|ٽالپر خاندان}} ارڙهين صديءَ جي آخر کان سنڌ تي [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هئي. ٽالپرن جا مرڪز [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] هئا. اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اتر-اولهه هندستان، [[افغانستان]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي واپاري ۽ فوجي اهميت ۾ دلچسپي وڌندي وئي. برطانيا کي وچ ايشيا ڏانهن روسي اثر وڌڻ جو پڻ خدشو هو، جنهن ڪري سنڌ ۽ افغانستان برطانوي حڪمت عمليءَ ۾ اهميت اختيار ڪئي. 1809ع ۾ انگريزن ۽ سنڌ جي ميرن وچ ۾ معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1832ع واري معاهدي تحت سنڌو درياهه ۽ سنڌ جا ڪجهه رستا واپار لاءِ کوليا ويا. 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوجن جي سنڌ مان گذرڻ ۽ نون معاهدن ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن جي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ وڌائي.<ref>{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen |location=London |year=1851 |language=en}}</ref> == سنڌ تي برطانوي قبضو == {{مک|مياڻي جي جنگ|دٻي جي جنگ}} 1842ع ۾ [[چارلس نيپئر]] کي سنڌ ۾ برطانوي فوجي ۽ سياسي اختيار ڏنا ويا. ٽالپر ميرن ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ وچ ۾ نون معاهدن ۽ اختيارن بابت تڪرار وڌڻ کان پوءِ معاملو هٿياربند مقابلي تائين پهتو. 17 فيبروري 1843ع تي [[مياڻي جي جنگ]] ۾ چارلس نيپئر جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج ٽالپرن جي فوج کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ حيدرآباد تي انگريزن جو قبضو قائم ٿيو. [[مير شير محمد ٽالپر]] مزاحمت جاري رکي، پر 24 مارچ 1843ع تي [[دٻي جي جنگ]] ۾ سندس فوج کي پڻ شڪست ملي. ان جنگ ۾ [[هوشو شيدي]] ٽالپر فوج طرفان وڙهندي مارجي ويو.<ref>{{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}}</ref> انهن جنگين کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قبضي هيٺ اچي ويو. البت [[خيرپور رياست]] کي ٽالپر حڪمرانن جي هڪ شاخ هيٺ نوابي رياست جي حيثيت سان برقرار رکيو ويو، جيڪا برطانوي بالادستي قبول ڪندي 1947ع تائين الڳ نوابي رياست رهي. سنڌ جي الحاق بابت برطانيا اندر به اختلاف موجود هئا. ڪي همعصر برطانوي عملدار ۽ پوءِ جا مورخ ان ڪارروائيءَ کي ضرورت کان وڌيڪ جارحاڻي نوآبادياتي توسيع قرار ڏيندا رهيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي مفادن جي تناظر ۾ جائز قرار ڏنو. == شروعاتي برطانوي انتظام == فتح کان پوءِ چارلس نيپئر سنڌ جو پهريون برطانوي گورنر بڻيو. 1847ع ۾ سندس روانگيءَ کان پوءِ سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ سنڌ لاءِ ڪمشنر جو عهدو قائم ڪيو ويو. بعد ۾ سنڌ ڊگهي عرصي تائين [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو انتظامي ڊويزن رهي. سنڌ جو ڪمشنر صوبي جو مکيه نوآبادياتي عملدار هو. انتظامي مقصدن لاءِ سنڌ کي ضلعن ۽ تعلقن ۾ ورهايو ويو ۽ ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ مختيارڪار جهڙا عهدا نوآبادياتي انتظام جو حصو بڻيا. روينيو وصولي، پوليس، عدالتن ۽ مقامي حڪومت لاءِ پڻ نوان يا تنظيم نو ڪيل ادارا قائم ٿيا. [[بارٽل فريئر]]، جيڪو 1851ع کان 1859ع تائين سنڌ جو ڪمشنر رهيو، شروعاتي برطانوي انتظام جي اهم شخصيتن مان هو. سندس دور ۾ رستا، بندرگاهه، ٽپال، تعليم ۽ سنڌي ٻوليءَ جي انتظامي استعمال لاءِ قدم کنيا ويا. == 1857ع جي بغاوت ۽ سنڌ == {{مک|1857ع جي هندستاني بغاوت}} 1857ع ۾ اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي فوجي ۽ سياسي بغاوت ٿي. سنڌ ۾ بغاوت اتر هندستان جهڙي وسيع پيماني تي نه پکڙي، پر [[ڪراچي]] ۾ مقرر 21هين بمبئي نيٽو انفنٽريءَ جي ڪجهه سپاهين سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت جي ڪوشش ڪئي. برطانوي اختيارين ان کي جلد دٻائي ڇڏيو. 1857ع کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستان تي حڪمراني ختم ڪئي وئي ۽ 1858ع ۾ هندستان سڌو سنئون برطانوي تاج جي ماتحت آيو. ان سان سنڌ پڻ [[برطانوي راڄ]] جو حصو بڻجي وئي. == سنڌي ٻولي ۽ رسم الخط == برطانوي قبضي کان اڳ فارسيءَ کي انتظامي ۽ درٻاري ٻوليءَ طور وڏي حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته سنڌي مختلف رسم الخطن ۾ لکبي هئي. برطانوي انتظام سنڌيءَ کي هيٺين سطح جي انتظام، عدالتن ۽ تعليم ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ هڪ معياري رسم الخط جي ضرورت محسوس ڪئي. 1848ع کان سنڌيءَ کي انتظامي ڪم ۾ آڻڻ بابت سرڪاري بحث شروع ٿيو. [[بارٽل فريئر]] 1851ع ۾ سنڌ ۾ مقرر سول آفيسرن لاءِ سنڌي ڳالهائڻ جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ تي زور ڏنو. برطانوي عملدارن ۾ رسم الخط بابت اختلاف هئا: [[رچرڊ فرانسس برٽن]] عربي بنياد واري رسم الخط جو حامي هو، جڏهن ته [[جارج اسٽئڪ]] سنڌ ۾ استعمال ٿيندڙ هندو-سنڌي يا خداوادي بنيادن واري رسم الخط کي ترجيح ڏني.<ref>{{cite journal |last=Shah |first=Saqlain |author2=Kiran Fatima |author3=Faryal Wadho |title=British Language Policy in Colonial Sindh |journal=University of Chitral Journal of Linguistics and Literature |language=en}}</ref> 1853ع ۾ بي. ايڇ. ايلس جي نگرانيءَ هيٺ مقامي سنڌي عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي مدد سان عربي-فارسي بنياد واري سنڌي الفابيٽ کي معياري صورت ڏني وئي. ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن لاءِ اضافي اکر شامل ڪيا ويا. ان کان پوءِ اسڪولي ڪتاب، سرڪاري مواد ۽ ترجما سنڌيءَ ۾ ڇپجڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}}</ref> هن پاليسيءَ جو جديد سنڌي نثر، درسي ڪتابن، ڇپائي ۽ معياري لکڻيءَ جي ترقيءَ تي وڏو اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌي رسم الخط جي تاريخ برطانوي دور کان گهڻي پراڻي آهي ۽ عربي-سنڌي، خداوادي ۽ ٻيا رسم الخط اڳ ئي مختلف حلقن ۾ استعمال ٿيندا هئا. == جديد تعليم جو ڦهلاءُ == برطانوي دور ۾ روايتي مڪتبن ۽ مدرسن سان گڏ جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا. سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارن ۾ سنڌي ۽ بعد ۾ انگريزي تعليم جو دائرو وڌيو. مسلمانن ۾ جديد تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ [[حسن علي آفندي]] ۽ سندس ساٿين 1 سيپٽمبر 1885ع تي ڪراچيءَ ۾ [[سنڌ مدرسته الاسلام]] قائم ڪيو. هي ادارو سنڌ ۾ جديد مسلم تعليم جي اهم مرڪزن مان بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Madressatul Islam |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |publisher=Sindh Madressatul Islam University |language=en}}</ref> 1887ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌ آرٽس ڪاليج قائم ٿيو، جيڪو بعد ۾ [[ڏيارام ڄيٺمل سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. ان کان سواءِ مشنري، هندو سماجي تنظيمن، مسلمان تعليمي انجمنن ۽ مقامي مخير ماڻهن ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ڪيا. تعليم جي واڌ سان سنڌ ۾ وڪيلن، استادن، صحافين، سرڪاري ملازمن ۽ جديد سياسي قيادت جو نئون طبقو پيدا ٿيو، جنهن ويهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == ڪراچيءَ جي ترقي == {{مک|ڪراچي جي تاريخ}} برطانوي دور ۾ سڀ کان وڏي شهري تبديلي [[ڪراچي]] ۾ آئي. انگريزن فيبروري 1839ع ۾ ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو هو، يعني سنڌ جي مڪمل فتح کان چار سال اڳ. 1843ع کان پوءِ ڪراچيءَ جي جاگرافيائي مقام ۽ قدرتي بندرگاهه سبب ان کي سنڌ جي فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان ڪراچي بندرگاهه ۾ کوٽائي، بند، جيٽي، پلن ۽ ٻين سهولتن جي تعمير شروع ٿي. 1886ع جي قانون تحت [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] قائم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو ۽ 1887ع کان بندرگاهه جو انتظام ٽرسٽ حوالي ٿيو.<ref>{{cite web |title=Karachi Port Trust Act, 1886 |url=https://kpt.gov.pk/ |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران آمريڪي ڪپهه جي فراهمي گهٽجڻ سبب سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان ڪپهه جي برآمد وڌي. 1869ع ۾ [[سوئيز ڪئنال]] کلڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي يورپ سان سامونڊي واپار جي اهميت وڌيڪ وڌي. 1899ع تائين ڪراچي ڏکڻ ايشيا جي اهم ڪڻڪ ۽ ڪپهه برآمد ڪندڙ بندرگاهن مان هڪ بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite web |title=KPT History |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ادارن، بندرگاهه، ڇانوڻي، مارڪيٽن، رستن، تعليمي ادارن ۽ نئين رهائشي علائقن جي قيام سان آبادي تيزيءَ سان وڌي. سنڌي ۽ بلوچ مقامي آباديءَ سان گڏ پارسي، گجراتي، ڪڇي، ميمڻ، هندو واپاري، گوا جا عيسائي ۽ ٻين علائقن جا ماڻهو پڻ شهر ۾ اچي آباد ٿيا. == ريلوي ۽ آمدرفت == سنڌ جي زرعي پيداوار کي ڪراچي بندرگاهه تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ لاءِ ريلويءَ کي خاص اهميت ڏني وئي. 13 مئي 1861ع تي [[ڪراچي]] کان [[ڪوٽڙي]] تائين لڳ ڀڳ 105 ميل ڊگهي ريلوي لائين عام آمدرفت لاءِ کولي وئي، جيڪا موجوده پاڪستان جي علائقي ۾ قائم ٿيل شروعاتي ريلوي لائينن مان هئي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://pakrail.gov.pk/History.aspx |publisher=Pakistan Railways |language=en}}</ref> بعد ۾ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ کي اتر طرف وڌائي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. ريلوي ۽ سنڌو درياهه تي هلندڙ ٻاڦ وارين ٻيڙين ڪراچي بندرگاهه، سنڌ جي زرعي علائقن ۽ اتر هندستان جي مارڪيٽن وچ ۾ واپار کي تيز ڪيو. == آبپاشي ۽ زرعي تبديليون == سنڌ جي معيشت بنيادي طور [[سنڌو درياهه]] ۽ زراعت تي دارومدار رکندي هئي. برطانوي دور جي شروعات ۾ آبپاشيءَ جو وڏو حصو موسمي ٻوڏ وارن واهن تي ٻڌل هو. نوآبادياتي حڪومت موجود واهن جي مرمت سان گڏ نوان واهه ۽ آبپاشي منصوبا تعمير ڪيا. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڄامڙائو سميت ڪيترن واهن جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو. سڀ کان وڏي تبديلي [[سکر بئراج]] جي تعمير سان آئي. بئراج جو تصور اڻويهين صديءَ ۾ پيش ڪيو ويو هو، پر منصوبي جي منظوري 1923ع ۾ ٿي. تعمير 1 جولاءِ 1923ع تي شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en}}</ref> ان وقت ان کي '''لائيڊ بئراج''' پڻ چيو ويندو هو. بئراج مان نڪرندڙ ستن وڏن واهن سنڌ جي لکين ايڪڙ زمين لاءِ وڌيڪ يقيني آبپاشي مهيا ڪئي. ان سان ڪڻڪ، ڪپهه، چانور ۽ ٻين فصلن جي پوک وڌي ۽ ڪيترائي نوان زرعي علائقا آباد ٿيا. بئراج ۽ واهن جي نظام سان گڏ زمين جي ورڇ، آبادڪاري ۽ روينيو پاليسين سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. نوآبادياتي دور ۾ وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ مقامي بااثر طبقي جي سياسي ۽ معاشي حيثيت پڻ ڪيترن علائقن ۾ مضبوط رهي. == زميني محصول ۽ ڳوٺاڻي سماج == برطانوي انتظام لاءِ زمين مان حاصل ٿيندڙ محصول آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو. ان مقصد لاءِ زمين جي ماپ، سروي، ملڪيت ۽ پوک بابت وڌيڪ منظم سرڪاري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. ڪليڪٽر ۽ روينيو عملو زرعي محصول جي وصولي ۽ زميني انتظام ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ويو. آبپاشيءَ جي توسيع سان زرعي پيداوار ۽ پوک هيٺ ايراضي وڌي، پر ان جا فائدا سماج جي سڀني طبقن ۾ هڪجهڙا ورهايل نه هئا. زمين جي ملڪيت جو وڏو حصو وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ پيرن وٽ رهڻ، هارين جي قرضداري ۽ زميندار-هاري لاڳاپا سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج جا اهم مسئلا رهيا. ويهين صديءَ ۾ اهي مسئلا سنڌ جي سياسي بحث ۽ هاري تحريڪن جو پڻ موضوع بڻيا. == واپار ۽ معيشت == برطانوي دور ۾ سنڌ جي معيشت کي هندستاني ۽ عالمي نوآبادياتي مارڪيٽ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍيو ويو. ڪپهه، ڪڻڪ، چانور، اُن ۽ ٻين زرعي شين جي برآمد ۾ واڌ ٿي. ڪراچي بندرگاهه ۽ ريلويءَ جي ترقيءَ سان سنڌ نه رڳو پنهنجي زرعي پيداوار، پر پنجاب ۽ اتر-اولهه وارن علائقن جي مال لاءِ پڻ سامونڊي واپار جو اهم رستو بڻجي وئي. انهيءَ معاشي تبديليءَ سان ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ شڪارپور جهڙن شهرن ۾ واپاري ۽ بئنڪنگ سرگرميون وڌيون. سنڌي هندو واپاري برادريون هندستان، وچ ايشيا، خليج ۽ ٻين علائقن تائين پکڙيل واپاري نيٽ ورڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون. == مڪاني حڪومت ۽ شهري ادارا == اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ برطانوي حڪومت ميونسپل ادارا قائم ڪرڻ شروع ڪيا. ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور ۽ ٻين شهرن ۾ ميونسپل انتظام صفائي، پاڻي، رستن، مارڪيٽن ۽ شهري سهولتن جي ذميواري سنڀالڻ لڳو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين مقامي حڪومت جا ادارا سياسي تربيت جو به ذريعو بڻيا. [[ڄامشيد نسروانجي مهتا]] جهڙن اڳواڻن ڪراچيءَ جي شهري انتظام ۽ ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. == سنڌ کي بمبئي کان ڌار ڪرڻ جي تحريڪ == {{مک|سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي}} سنڌ جو بمبئي پريزيڊنسيءَ سان ڳانڍاپو جغرافيائي فاصلي، انتظامي ضرورتن، مالي معاملن ۽ سياسي نمائندگيءَ سبب ڊگهي عرصي تائين بحث هيٺ رهيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مسلمان سياسي قيادت سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪري الڳ صوبو ٺاهڻ جو مطالبو وڌيڪ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو. سنڌ جي جدائيءَ جي تحريڪ ۾ [[غلام محمد ڀرڳڙي]]، [[شاهنواز ڀٽو]]، [[عبدالله هارون]]، [[غلام حسين هدايت الله]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سياسي اڳواڻن مختلف مرحلن تي ڪردار ادا ڪيو. [[آغا خان ٽيون]] پڻ آل انڊيا سطح تي سنڌ جي جدا صوبي واري مطالبي جي حمايت ڪئي. سنڌ جي مالي طور الڳ صوبو بڻجڻ جي صلاحيت هڪ اهم تڪراري سوال هو. جدائيءَ جي حامين دليل ڏنو ته سنڌ پنهنجي آمدني ۽ وسيلن سان صوبائي انتظام هلائڻ جي قابل هئي. سر غلام حسين هدايت الله سميت سنڌي نمائندن ان سلسلي ۾ بمبئي ۽ آل انڊيا فورمن تي دليل پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Ghulam Hussain Hidayatullah |url=https://archives.sindhculture.gov.pk/ghulam_hussain_hidayatullah/ |publisher=Sindh Archives |language=en}}</ref> [[گول ميز ڪانفرنسون|گول ميز ڪانفرنسن]] ۽ بعد واري آئيني عمل ۾ سنڌ جي جدائيءَ جو سوال شامل ٿيو. آخرڪار [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪري گورنر وارو صوبو ٺاهڻ جو قانوني بندوبست ڪيو ويو. == الڳ سنڌ صوبو، 1936ع == {{مک|سنڌ صوبو (1936–1955)}} '''1 اپريل 1936ع''' تي سنڌ رسمي طور بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ '''سنڌ صوبو''' بڻيو. [[ڪراچي]] ان جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ٿيو. [[سر لينسلاٽ گراهم]] سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] جي سيڪشن 46 ۾ سنڌ کي گورنر جي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سيڪشن 47 تحت ان کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> == 1937ع جون چونڊون ۽ صوبائي سياست == سنڌ جي پهرين صوبائي قانون ساز اسيمبليءَ جون چونڊون '''7 فيبروري 1937ع''' تي ٿيون.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> سنڌ جي سياست ۾ ان دور ۾ مضبوط پارٽي نظم بدران وڏن زميندارن، پيرن، قبائلي اڳواڻن ۽ مختلف سياسي گروهن جو اثر گهڻو هو، جنهن سبب حڪومتون ۽ اتحاد بار بار تبديل ٿيندا رهيا. [[سر غلام حسين هدايت الله]]، [[الله بخش سومرو]]، [[مير بنده علي خان ٽالپر]] ۽ [[محمد ايوب کهڙو]] هن دور جي اهم سياسي شخصيتن مان هئا. الله بخش سومرو ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم رهيو. هو آل انڊيا مسلم ليگ جي پاڪستان واري سياست سان اختلاف رکندو هو ۽ گڏيل هندستان جي حمايت ڪندڙ اڳواڻن مان هو. 1942ع ۾ برطانوي حڪومت طرفان ڏنل اعزاز واپس ڪرڻ کان پوءِ کيس وزارت تان هٽايو ويو. 1943ع ۾ سندس قتل سنڌ جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو. == حر تحريڪ == {{مک|حر تحريڪ}} برطانوي راڄ خلاف سنڌ ۾ سڀ کان نمايان هٿياربند مزاحمتي تحريڪن مان هڪ [[حر تحريڪ]] هئي، جيڪا پير پاڳاري جي مريدن سان لاڳاپيل هئي. ان جون پاڙون اڻويهين صديءَ تائين پهچن ٿيون، پر [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]، جيڪو '''سورهيه بادشاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جي دور ۾ تحريڪ برطانوي حڪومت لاءِ وڏو چئلينج بڻجي وئي. ٻي عالمي جنگ دوران حرن ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ هٿياربند تڪرار تيز ٿيو. ريلوي، سرڪاري مواصلات ۽ ٻين نوآبادياتي هدفن تي حملا ٿيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت وڏي پيماني تي گرفتاريون ۽ فوجي ڪارروايون ڪيون. 1942ع ۾ سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sind (Outbreak of Violence) |url=https://hansard.parliament.uk/Commons/1942-06-04/debates/36a1a7d9-ceb4-48a0-9449-18d603a71265/Sind%28OutbreakOfViolence%29 |publisher=UK Parliament |language=en}}</ref> پير صبغت الله شاهه کي برطانوي اختيارين گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ مقدمو هلائڻ کان پوءِ 20 مارچ 1943ع تي ڦاهي ڏني. حر تحريڪ جي نوعيت بابت تاريخدانن جون تشريحون مختلف آهن: پاڪستاني ۽ سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري برطانوي سامراج خلاف آزاديءَ جي مزاحمت طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن ته نوآبادياتي برطانوي دستاويزن ۾ حرن کي امن امان لاءِ خطرو ۽ سندن سرگرمين کي ڏوهاري ڪاررواين طور پيش ڪيو ويو. ان ڪري تحريڪ بابت ٻنهي قسمن جي ذريعن کي سندن تاريخي پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي. == ٻي عالمي جنگ == [[ٻي عالمي جنگ]] دوران سنڌ، خاص طور ڪراچي، برطانوي فوجي رسد ۽ آمدرفت لاءِ اهم مرڪز بڻيو. سوئيز ڪئنال کان هندستان ايندڙ سامونڊي رستن تي ڪراچي پهرين اهم بندرگاهن مان هو. بندرگاهه، ريلوي، هوائي اڏن ۽ فوجي ڇانوڻين جي اهميت جنگ دوران وڌيڪ وڌي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> == پاڪستان جي تحريڪ ۽ سنڌ == 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] سنڌ ۾ پنهنجو تنظيمي اثر وڌايو. [[عبدالله هارون]]، [[جي. ايم. سيد]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سنڌي اڳواڻن مختلف مرحلن تي مسلم ليگ ۽ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته الله بخش سومري سميت ڪجهه اهم سنڌي سياستدان ورهاڱي جي مخالفت ڪندا رهيا. '''3 مارچ 1943ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمان اڪثريتي علائقن لاءِ الڳ سياسي بندوبست جي مطالبي جي حمايت ڪئي وئي. سنڌ جي موجوده صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب سنڌ اسيمبلي برطانوي هندستان جي صوبائي قانون ساز ادارن مان پهرين هئي جنهن پاڪستان جي قيام جي حق ۾ اهڙي قرارداد منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Resolution of Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> ان دور ۾ سنڌ جي سياست هڪجهڙي نه هئي؛ مسلم ليگ، ڪانگريس، قومپرست، آزاد گروهه، هندو سياسي تنظيمون، زميندار گروهه ۽ مذهبي اڳواڻ مختلف سياسي موقف رکندا هئا. تنهن ڪري 1940ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست کي رڳو هڪ سياسي ڌارا تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. == 1947ع ۽ برطانوي راڄ جو خاتمو == 1947ع ۾ برطانوي حڪومت هندستان ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. '''26 جون 1947ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جي خاص اجلاس ۾ سنڌ جي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ تي برطانوي راڄ ختم ٿي ويو ۽ سنڌ پاڪستان جو صوبو بڻجي ويو. ڪراچي نئين ملڪ جي پهرين گاديءَ جو هنڌ بڻيو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ تمام وڏي آباديءَ جي لڏپلاڻ ٿي. سنڌ جي هندو ۽ سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجر وڏي انگ ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. ان آباديءَ جي تبديليءَ سنڌ جي شهري سماج، معيشت، ٻولي ۽ سياست تي گهرا اثر ڇڏيا. == برطانوي دور جا اثر == برطانوي حڪمراني سنڌ تي گهڻ رخا ۽ ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. جديد ريلوي، بندرگاهه، آبپاشي، سرڪاري کاتا، جديد تعليمي ادارا، ميونسپل حڪومت ۽ جديد مواصلاتي نظام وڏي حد تائين هن دور ۾ وڌيا. سنڌي ٻوليءَ جي موجوده عربي بنياد واري معياري الفابيٽ کي 1853ع ۾ سرڪاري صورت ڏني وئي ۽ سنڌيءَ ۾ جديد درسي ۽ نثري ادب جي اشاعت تيزيءَ سان وڌي. ساڳئي وقت اهي تبديليون نوآبادياتي رياست جي سياسي ۽ معاشي ضرورتن سان پڻ ڳنڍيل هيون. ريلوي ۽ بندرگاهن سنڌ جي واپار کي وڌايو، پر انهن جو هڪ اهم مقصد خام مال ۽ زرعي پيداوار کي برطانوي هندستان ۽ عالمي سامراجي منڊي تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ پڻ هو. آبپاشيءَ زرعي پيداوار وڌائي، پر زمين جي ورڇ ۽ نوآبادياتي روينيو نظام سان گڏ وڏن زميندارن جي طاقت ۽ هاري مسئلن جا ڪيترائي پراڻا ڍانچا به برقرار رهيا. اهڙيءَ طرح برطانوي دور سنڌ لاءِ هڪ طرف جديد انفراسٽرڪچر، ادارن ۽ نئين سياسي شعور جي واڌ جو زمانو هو، ته ٻئي طرف سياسي خودمختياري وڃائڻ، نوآبادياتي معاشي پاليسين ۽ برطانوي اقتدار خلاف مزاحمت جو دور پڻ هو. == اهم تاريخون == * '''1832ع''' — انگريزن ۽ ٽالپرن وچ ۾ واپار ۽ سنڌ جي رستن بابت معاهدو. * '''1839ع''' — برطانوي فوجن جو ڪراچيءَ تي قبضو. * '''17 فيبروري 1843ع''' — [[مياڻي جي جنگ]]؛ ٽالپر فوج جي شڪست. * '''24 مارچ 1843ع''' — [[دٻي جي جنگ]]؛ مير شير محمد ٽالپر جي فوج جي شڪست. * '''1843ع''' — سنڌ جي وڏي حصي جو ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان الحاق. '''1847ع''' — سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ ڪمشنري نظام قائم ٿيو. '''1853ع''' — عربي بنياد واري معياري سنڌي الفابيٽ جي سرڪاري ترتيب. '''1857ع''' — ڪراچيءَ ۾ 21هين نيٽو انفنٽريءَ جي بغاوت جي ڪوشش. '''1858ع''' — ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي جاءِ تي سڌي برطانوي تاج جي حڪمراني. '''13 مئي 1861ع''' — ڪراچي–ڪوٽڙي ريلوي لائين جو افتتاح. '''1885ع''' — [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو قيام. '''1887ع''' — ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عملي شروعات ۽ سنڌ آرٽس ڪاليج جو قيام. '''1923ع''' — سکر بئراج جي تعمير جي شروعات. '''1932ع''' — [[سکر بئراج]] جو آبپاشي نظام ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. '''1 اپريل 1936ع''' — سنڌ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي الڳ صوبو بڻيو. '''7 فيبروري 1937ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جون پهريون چونڊون. '''1942ع''' — حر تحريڪ دوران سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا. '''20 مارچ 1943ع''' — [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|سورهيه بادشاهه]] کي ڦاهي. '''3 مارچ 1943ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حق ۾ قرارداد. '''26 جون 1947ع''' — سنڌ اسيمبليءَ جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو. '''14 آگسٽ 1947ع''' — برطانوي راڄ جو خاتمو ۽ سنڌ جو پاڪستان جو صوبو بڻجڻ. == پڻ ڏسو == [[سنڌ جي تاريخ]] [[ٽالپر خاندان]] [[مياڻي جي جنگ]] [[دٻي جي جنگ]] [[برطانوي هندستان]] [[بمبئي پريزيڊنسي]] [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي]] [[سنڌ صوبو (1936–1955)]] [[حر تحريڪ]] [[سکر بئراج]] [[ڪراچي جي تاريخ]] [[سنڌي ٻولي]] [[پاڪستان جي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |year=1851 |publisher=W. H. Allen |location=London |language=en}} {{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}} {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sir Charles Napier and Sind |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Khuhro |first=Hamida |title=Mohammed Ayub Khuhro: A Life of Courage in Politics |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Ansari |first=Sarah F. D. |title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843–1947 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |language=en}} {{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي هندستان]] [[زمرو:برطانوي راڄ]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:20هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:سنڌ ۾ برطانوي راڄ]] a7bjoyc5xvflex7nupngnaa8aknij5m 415784 415783 2026-09-29T18:33:26Z Intisar Ali 8681 415784 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|1843ع کان 1947ع تائين سنڌ جي تاريخ جو دور}} '''برطانوي راڄ هيٺ سنڌ''' يا '''برٽش انڊيا ۾ سنڌ'''، [[سنڌ جي تاريخ]] جو اهو دور آهي، جيڪو 1843ع ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هٿان [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي شڪست ۽ سنڌ جي فتح سان شروع ٿيو ۽ آگسٽ 1947ع ۾ [[برطانوي هندستان]] جي ورهاڱي ۽ [[پاڪستان]] جي قيام سان ختم ٿيو. 1843ع کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي تائين الڳ انتظام هيٺ رهي، جنهن کان پوءِ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي انتظام سان ڳنڍيو ويو. لڳ ڀڳ نوَ ڏهاڪن جي سياسي جدوجهد کان پوءِ سنڌ 1 اپريل 1936ع تي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ گورنر وارو صوبو بڻيو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> برطانوي دور سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ سماجي تاريخ ۾ وڏي تبديليءَ جو زمانو هو. هن دور ۾ هڪ پاسي نوآبادياتي انتظام، زميني محصول ۽ نئين عدالتي ۽ انتظامي نظام وسيلي برطانوي اقتدار مضبوط ٿيو، ته ٻئي پاسي ريلوي، بندرگاهن، روڊن، جديد آبپاشي، ڇپائي، جديد تعليم ۽ شهري ادارن جو ڦهلاءُ ٿيو. [[ڪراچي]] هڪ ننڍي بندرگاهي شهر مان برطانوي هندستان جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو، جڏهن ته [[سکر بئراج]] ۽ واهن جي وسيع نظام سنڌ جي زرعي معيشت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪمراني خلاف مزاحمت، سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرائڻ جي تحريڪ، [[حر تحريڪ]] ۽ هندستان جي آزاديءَ سان لاڳاپيل سياسي سرگرميون پڻ هن دور جون اهم خصوصيتون هيون. == پسمنظر == {{Main|ٽالپر خاندان}} ارڙهين صديءَ جي آخر کان سنڌ تي [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هئي. ٽالپرن جا مرڪز [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] هئا. اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اتر-اولهه هندستان، [[افغانستان]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي واپاري ۽ فوجي اهميت ۾ دلچسپي وڌندي وئي. برطانيا کي وچ ايشيا ڏانهن روسي اثر وڌڻ جو پڻ خدشو هو، جنهن ڪري سنڌ ۽ افغانستان برطانوي حڪمت عمليءَ ۾ اهميت اختيار ڪئي. 1809ع ۾ انگريزن ۽ سنڌ جي ميرن وچ ۾ معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1832ع واري معاهدي تحت سنڌو درياهه ۽ سنڌ جا ڪجهه رستا واپار لاءِ کوليا ويا. 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوجن جي سنڌ مان گذرڻ ۽ نون معاهدن ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن جي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ وڌائي.<ref>{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen |location=London |year=1851 |language=en}}</ref> == سنڌ تي برطانوي قبضو == {{Main|مياڻي جي جنگ|دٻي جي جنگ}} 1842ع ۾ [[چارلس نيپئر]] کي سنڌ ۾ برطانوي فوجي ۽ سياسي اختيار ڏنا ويا. ٽالپر ميرن ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ وچ ۾ نون معاهدن ۽ اختيارن بابت تڪرار وڌڻ کان پوءِ معاملو هٿياربند مقابلي تائين پهتو. 17 فيبروري 1843ع تي [[مياڻي جي جنگ]] ۾ چارلس نيپئر جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج ٽالپرن جي فوج کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ حيدرآباد تي انگريزن جو قبضو قائم ٿيو. [[مير شير محمد ٽالپر]] مزاحمت جاري رکي، پر 24 مارچ 1843ع تي [[دٻي جي جنگ]] ۾ سندس فوج کي پڻ شڪست ملي. ان جنگ ۾ [[هوشو شيدي]] ٽالپر فوج طرفان وڙهندي مارجي ويو.<ref>{{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}}</ref> انهن جنگين کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قبضي هيٺ اچي ويو. البت [[خيرپور رياست]] کي ٽالپر حڪمرانن جي هڪ شاخ هيٺ نوابي رياست جي حيثيت سان برقرار رکيو ويو، جيڪا برطانوي بالادستي قبول ڪندي 1947ع تائين الڳ نوابي رياست رهي. سنڌ جي الحاق بابت برطانيا اندر به اختلاف موجود هئا. ڪي همعصر برطانوي عملدار ۽ پوءِ جا مورخ ان ڪارروائيءَ کي ضرورت کان وڌيڪ جارحاڻي نوآبادياتي توسيع قرار ڏيندا رهيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي مفادن جي تناظر ۾ جائز قرار ڏنو. == شروعاتي برطانوي انتظام == فتح کان پوءِ چارلس نيپئر سنڌ جو پهريون برطانوي گورنر بڻيو. 1847ع ۾ سندس روانگيءَ کان پوءِ سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ سنڌ لاءِ ڪمشنر جو عهدو قائم ڪيو ويو. بعد ۾ سنڌ ڊگهي عرصي تائين [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو انتظامي ڊويزن رهي. سنڌ جو ڪمشنر صوبي جو مکيه نوآبادياتي عملدار هو. انتظامي مقصدن لاءِ سنڌ کي ضلعن ۽ تعلقن ۾ ورهايو ويو ۽ ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ مختيارڪار جهڙا عهدا نوآبادياتي انتظام جو حصو بڻيا. روينيو وصولي، پوليس، عدالتن ۽ مقامي حڪومت لاءِ پڻ نوان يا تنظيم نو ڪيل ادارا قائم ٿيا. [[بارٽل فريئر]]، جيڪو 1851ع کان 1859ع تائين سنڌ جو ڪمشنر رهيو، شروعاتي برطانوي انتظام جي اهم شخصيتن مان هو. سندس دور ۾ رستا، بندرگاهه، ٽپال، تعليم ۽ سنڌي ٻوليءَ جي انتظامي استعمال لاءِ قدم کنيا ويا. == 1857ع جي بغاوت ۽ سنڌ == {{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}} 1857ع ۾ اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي فوجي ۽ سياسي بغاوت ٿي. سنڌ ۾ بغاوت اتر هندستان جهڙي وسيع پيماني تي نه پکڙي، پر [[ڪراچي]] ۾ مقرر 21هين بمبئي نيٽو انفنٽريءَ جي ڪجهه سپاهين سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت جي ڪوشش ڪئي. برطانوي اختيارين ان کي جلد دٻائي ڇڏيو. 1857ع کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستان تي حڪمراني ختم ڪئي وئي ۽ 1858ع ۾ هندستان سڌو سنئون برطانوي تاج جي ماتحت آيو. ان سان سنڌ پڻ [[برطانوي راڄ]] جو حصو بڻجي وئي. == سنڌي ٻولي ۽ رسم الخط == برطانوي قبضي کان اڳ فارسيءَ کي انتظامي ۽ درٻاري ٻوليءَ طور وڏي حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته سنڌي مختلف رسم الخطن ۾ لکبي هئي. برطانوي انتظام سنڌيءَ کي هيٺين سطح جي انتظام، عدالتن ۽ تعليم ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ هڪ معياري رسم الخط جي ضرورت محسوس ڪئي. 1848ع کان سنڌيءَ کي انتظامي ڪم ۾ آڻڻ بابت سرڪاري بحث شروع ٿيو. [[بارٽل فريئر]] 1851ع ۾ سنڌ ۾ مقرر سول آفيسرن لاءِ سنڌي ڳالهائڻ جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ تي زور ڏنو. برطانوي عملدارن ۾ رسم الخط بابت اختلاف هئا: [[رچرڊ فرانسس برٽن]] عربي بنياد واري رسم الخط جو حامي هو، جڏهن ته [[جارج اسٽئڪ]] سنڌ ۾ استعمال ٿيندڙ هندو-سنڌي يا خداوادي بنيادن واري رسم الخط کي ترجيح ڏني.<ref>{{cite journal |last=Shah |first=Saqlain |author2=Kiran Fatima |author3=Faryal Wadho |title=British Language Policy in Colonial Sindh |journal=University of Chitral Journal of Linguistics and Literature |language=en}}</ref> 1853ع ۾ بي. ايڇ. ايلس جي نگرانيءَ هيٺ مقامي سنڌي عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي مدد سان عربي-فارسي بنياد واري سنڌي الفابيٽ کي معياري صورت ڏني وئي. ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن لاءِ اضافي اکر شامل ڪيا ويا. ان کان پوءِ اسڪولي ڪتاب، سرڪاري مواد ۽ ترجما سنڌيءَ ۾ ڇپجڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}}</ref> هن پاليسيءَ جو جديد سنڌي نثر، درسي ڪتابن، ڇپائي ۽ معياري لکڻيءَ جي ترقيءَ تي وڏو اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌي رسم الخط جي تاريخ برطانوي دور کان گهڻي پراڻي آهي ۽ عربي-سنڌي، خداوادي ۽ ٻيا رسم الخط اڳ ئي مختلف حلقن ۾ استعمال ٿيندا هئا. == جديد تعليم جو ڦهلاءُ == برطانوي دور ۾ روايتي مڪتبن ۽ مدرسن سان گڏ جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا. سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارن ۾ سنڌي ۽ بعد ۾ انگريزي تعليم جو دائرو وڌيو. مسلمانن ۾ جديد تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ [[حسن علي آفندي]] ۽ سندس ساٿين 1 سيپٽمبر 1885ع تي ڪراچيءَ ۾ [[سنڌ مدرسته الاسلام]] قائم ڪيو. هي ادارو سنڌ ۾ جديد مسلم تعليم جي اهم مرڪزن مان بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Madressatul Islam |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |publisher=Sindh Madressatul Islam University |language=en}}</ref> 1887ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌ آرٽس ڪاليج قائم ٿيو، جيڪو بعد ۾ [[ڏيارام ڄيٺمل سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. ان کان سواءِ مشنري، هندو سماجي تنظيمن، مسلمان تعليمي انجمنن ۽ مقامي مخير ماڻهن ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ڪيا. تعليم جي واڌ سان سنڌ ۾ وڪيلن، استادن، صحافين، سرڪاري ملازمن ۽ جديد سياسي قيادت جو نئون طبقو پيدا ٿيو، جنهن ويهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == ڪراچيءَ جي ترقي == {{Main|ڪراچي جي تاريخ}} برطانوي دور ۾ سڀ کان وڏي شهري تبديلي [[ڪراچي]] ۾ آئي. انگريزن فيبروري 1839ع ۾ ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو هو، يعني سنڌ جي مڪمل فتح کان چار سال اڳ. 1843ع کان پوءِ ڪراچيءَ جي جاگرافيائي مقام ۽ قدرتي بندرگاهه سبب ان کي سنڌ جي فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان ڪراچي بندرگاهه ۾ کوٽائي، بند، جيٽي، پلن ۽ ٻين سهولتن جي تعمير شروع ٿي. 1886ع جي قانون تحت [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] قائم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو ۽ 1887ع کان بندرگاهه جو انتظام ٽرسٽ حوالي ٿيو.<ref>{{cite web |title=Karachi Port Trust Act, 1886 |url=https://kpt.gov.pk/ |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران آمريڪي ڪپهه جي فراهمي گهٽجڻ سبب سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان ڪپهه جي برآمد وڌي. 1869ع ۾ [[سوئيز ڪئنال]] کلڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي يورپ سان سامونڊي واپار جي اهميت وڌيڪ وڌي. 1899ع تائين ڪراچي ڏکڻ ايشيا جي اهم ڪڻڪ ۽ ڪپهه برآمد ڪندڙ بندرگاهن مان هڪ بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite web |title=KPT History |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ادارن، بندرگاهه، ڇانوڻي، مارڪيٽن، رستن، تعليمي ادارن ۽ نئين رهائشي علائقن جي قيام سان آبادي تيزيءَ سان وڌي. سنڌي ۽ بلوچ مقامي آباديءَ سان گڏ پارسي، گجراتي، ڪڇي، ميمڻ، هندو واپاري، گوا جا عيسائي ۽ ٻين علائقن جا ماڻهو پڻ شهر ۾ اچي آباد ٿيا. == ريلوي ۽ آمدرفت == سنڌ جي زرعي پيداوار کي ڪراچي بندرگاهه تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ لاءِ ريلويءَ کي خاص اهميت ڏني وئي. 13 مئي 1861ع تي [[ڪراچي]] کان [[ڪوٽڙي]] تائين لڳ ڀڳ 105 ميل ڊگهي ريلوي لائين عام آمدرفت لاءِ کولي وئي، جيڪا موجوده پاڪستان جي علائقي ۾ قائم ٿيل شروعاتي ريلوي لائينن مان هئي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://pakrail.gov.pk/History.aspx |publisher=Pakistan Railways |language=en}}</ref> بعد ۾ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ کي اتر طرف وڌائي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. ريلوي ۽ سنڌو درياهه تي هلندڙ ٻاڦ وارين ٻيڙين ڪراچي بندرگاهه، سنڌ جي زرعي علائقن ۽ اتر هندستان جي مارڪيٽن وچ ۾ واپار کي تيز ڪيو. == آبپاشي ۽ زرعي تبديليون == سنڌ جي معيشت بنيادي طور [[سنڌو درياهه]] ۽ زراعت تي دارومدار رکندي هئي. برطانوي دور جي شروعات ۾ آبپاشيءَ جو وڏو حصو موسمي ٻوڏ وارن واهن تي ٻڌل هو. نوآبادياتي حڪومت موجود واهن جي مرمت سان گڏ نوان واهه ۽ آبپاشي منصوبا تعمير ڪيا. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڄامڙائو سميت ڪيترن واهن جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو. سڀ کان وڏي تبديلي [[سکر بئراج]] جي تعمير سان آئي. بئراج جو تصور اڻويهين صديءَ ۾ پيش ڪيو ويو هو، پر منصوبي جي منظوري 1923ع ۾ ٿي. تعمير 1 جولاءِ 1923ع تي شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en}}</ref> ان وقت ان کي '''لائيڊ بئراج''' پڻ چيو ويندو هو. بئراج مان نڪرندڙ ستن وڏن واهن سنڌ جي لکين ايڪڙ زمين لاءِ وڌيڪ يقيني آبپاشي مهيا ڪئي. ان سان ڪڻڪ، ڪپهه، چانور ۽ ٻين فصلن جي پوک وڌي ۽ ڪيترائي نوان زرعي علائقا آباد ٿيا. بئراج ۽ واهن جي نظام سان گڏ زمين جي ورڇ، آبادڪاري ۽ روينيو پاليسين سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. نوآبادياتي دور ۾ وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ مقامي بااثر طبقي جي سياسي ۽ معاشي حيثيت پڻ ڪيترن علائقن ۾ مضبوط رهي. == زميني محصول ۽ ڳوٺاڻي سماج == برطانوي انتظام لاءِ زمين مان حاصل ٿيندڙ محصول آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو. ان مقصد لاءِ زمين جي ماپ، سروي، ملڪيت ۽ پوک بابت وڌيڪ منظم سرڪاري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. ڪليڪٽر ۽ روينيو عملو زرعي محصول جي وصولي ۽ زميني انتظام ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ويو. آبپاشيءَ جي توسيع سان زرعي پيداوار ۽ پوک هيٺ ايراضي وڌي، پر ان جا فائدا سماج جي سڀني طبقن ۾ هڪجهڙا ورهايل نه هئا. زمين جي ملڪيت جو وڏو حصو وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ پيرن وٽ رهڻ، هارين جي قرضداري ۽ زميندار-هاري لاڳاپا سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج جا اهم مسئلا رهيا. ويهين صديءَ ۾ اهي مسئلا سنڌ جي سياسي بحث ۽ هاري تحريڪن جو پڻ موضوع بڻيا. == واپار ۽ معيشت == برطانوي دور ۾ سنڌ جي معيشت کي هندستاني ۽ عالمي نوآبادياتي مارڪيٽ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍيو ويو. ڪپهه، ڪڻڪ، چانور، اُن ۽ ٻين زرعي شين جي برآمد ۾ واڌ ٿي. ڪراچي بندرگاهه ۽ ريلويءَ جي ترقيءَ سان سنڌ نه رڳو پنهنجي زرعي پيداوار، پر پنجاب ۽ اتر-اولهه وارن علائقن جي مال لاءِ پڻ سامونڊي واپار جو اهم رستو بڻجي وئي. انهيءَ معاشي تبديليءَ سان ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ شڪارپور جهڙن شهرن ۾ واپاري ۽ بئنڪنگ سرگرميون وڌيون. سنڌي هندو واپاري برادريون هندستان، وچ ايشيا، خليج ۽ ٻين علائقن تائين پکڙيل واپاري نيٽ ورڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون. == مڪاني حڪومت ۽ شهري ادارا == اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ برطانوي حڪومت ميونسپل ادارا قائم ڪرڻ شروع ڪيا. ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور ۽ ٻين شهرن ۾ ميونسپل انتظام صفائي، پاڻي، رستن، مارڪيٽن ۽ شهري سهولتن جي ذميواري سنڀالڻ لڳو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين مقامي حڪومت جا ادارا سياسي تربيت جو به ذريعو بڻيا. [[ڄامشيد نسروانجي مهتا]] جهڙن اڳواڻن ڪراچيءَ جي شهري انتظام ۽ ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. == سنڌ کي بمبئي کان ڌار ڪرڻ جي تحريڪ == {{Main|سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي}} سنڌ جو بمبئي پريزيڊنسيءَ سان ڳانڍاپو جغرافيائي فاصلي، انتظامي ضرورتن، مالي معاملن ۽ سياسي نمائندگيءَ سبب ڊگهي عرصي تائين بحث هيٺ رهيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مسلمان سياسي قيادت سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪري الڳ صوبو ٺاهڻ جو مطالبو وڌيڪ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو. سنڌ جي جدائيءَ جي تحريڪ ۾ [[غلام محمد ڀرڳڙي]]، [[شاهنواز ڀٽو]]، [[عبدالله هارون]]، [[غلام حسين هدايت الله]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سياسي اڳواڻن مختلف مرحلن تي ڪردار ادا ڪيو. [[آغا خان ٽيون]] پڻ آل انڊيا سطح تي سنڌ جي جدا صوبي واري مطالبي جي حمايت ڪئي. سنڌ جي مالي طور الڳ صوبو بڻجڻ جي صلاحيت هڪ اهم تڪراري سوال هو. جدائيءَ جي حامين دليل ڏنو ته سنڌ پنهنجي آمدني ۽ وسيلن سان صوبائي انتظام هلائڻ جي قابل هئي. سر غلام حسين هدايت الله سميت سنڌي نمائندن ان سلسلي ۾ بمبئي ۽ آل انڊيا فورمن تي دليل پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Ghulam Hussain Hidayatullah |url=https://archives.sindhculture.gov.pk/ghulam_hussain_hidayatullah/ |publisher=Sindh Archives |language=en}}</ref> [[گول ميز ڪانفرنسون|گول ميز ڪانفرنسن]] ۽ بعد واري آئيني عمل ۾ سنڌ جي جدائيءَ جو سوال شامل ٿيو. آخرڪار [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪري گورنر وارو صوبو ٺاهڻ جو قانوني بندوبست ڪيو ويو. == الڳ سنڌ صوبو، 1936ع == {{Main|سنڌ صوبو (1936–1955)}} '''1 اپريل 1936ع''' تي سنڌ رسمي طور بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ '''سنڌ صوبو''' بڻيو. [[ڪراچي]] ان جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ٿيو. [[سر لينسلاٽ گراهم]] سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] جي سيڪشن 46 ۾ سنڌ کي گورنر جي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سيڪشن 47 تحت ان کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> == 1937ع جون چونڊون ۽ صوبائي سياست == سنڌ جي پهرين صوبائي قانون ساز اسيمبليءَ جون چونڊون '''7 فيبروري 1937ع''' تي ٿيون.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> سنڌ جي سياست ۾ ان دور ۾ مضبوط پارٽي نظم بدران وڏن زميندارن، پيرن، قبائلي اڳواڻن ۽ مختلف سياسي گروهن جو اثر گهڻو هو، جنهن سبب حڪومتون ۽ اتحاد بار بار تبديل ٿيندا رهيا. [[سر غلام حسين هدايت الله]]، [[الله بخش سومرو]]، [[مير بنده علي خان ٽالپر]] ۽ [[محمد ايوب کهڙو]] هن دور جي اهم سياسي شخصيتن مان هئا. الله بخش سومرو ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم رهيو. هو آل انڊيا مسلم ليگ جي پاڪستان واري سياست سان اختلاف رکندو هو ۽ گڏيل هندستان جي حمايت ڪندڙ اڳواڻن مان هو. 1942ع ۾ برطانوي حڪومت طرفان ڏنل اعزاز واپس ڪرڻ کان پوءِ کيس وزارت تان هٽايو ويو. 1943ع ۾ سندس قتل سنڌ جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو. == حر تحريڪ == {{Main|حر تحريڪ}} برطانوي راڄ خلاف سنڌ ۾ سڀ کان نمايان هٿياربند مزاحمتي تحريڪن مان هڪ [[حر تحريڪ]] هئي، جيڪا پير پاڳاري جي مريدن سان لاڳاپيل هئي. ان جون پاڙون اڻويهين صديءَ تائين پهچن ٿيون، پر [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]، جيڪو '''سورهيه بادشاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جي دور ۾ تحريڪ برطانوي حڪومت لاءِ وڏو چئلينج بڻجي وئي. ٻي عالمي جنگ دوران حرن ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ هٿياربند تڪرار تيز ٿيو. ريلوي، سرڪاري مواصلات ۽ ٻين نوآبادياتي هدفن تي حملا ٿيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت وڏي پيماني تي گرفتاريون ۽ فوجي ڪارروايون ڪيون. 1942ع ۾ سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sind (Outbreak of Violence) |url=https://hansard.parliament.uk/Commons/1942-06-04/debates/36a1a7d9-ceb4-48a0-9449-18d603a71265/Sind%28OutbreakOfViolence%29 |publisher=UK Parliament |language=en}}</ref> پير صبغت الله شاهه کي برطانوي اختيارين گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ مقدمو هلائڻ کان پوءِ 20 مارچ 1943ع تي ڦاهي ڏني. حر تحريڪ جي نوعيت بابت تاريخدانن جون تشريحون مختلف آهن: پاڪستاني ۽ سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري برطانوي سامراج خلاف آزاديءَ جي مزاحمت طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن ته نوآبادياتي برطانوي دستاويزن ۾ حرن کي امن امان لاءِ خطرو ۽ سندن سرگرمين کي ڏوهاري ڪاررواين طور پيش ڪيو ويو. ان ڪري تحريڪ بابت ٻنهي قسمن جي ذريعن کي سندن تاريخي پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي. == ٻي عالمي جنگ == [[ٻي عالمي جنگ]] دوران سنڌ، خاص طور ڪراچي، برطانوي فوجي رسد ۽ آمدرفت لاءِ اهم مرڪز بڻيو. سوئيز ڪئنال کان هندستان ايندڙ سامونڊي رستن تي ڪراچي پهرين اهم بندرگاهن مان هو. بندرگاهه، ريلوي، هوائي اڏن ۽ فوجي ڇانوڻين جي اهميت جنگ دوران وڌيڪ وڌي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> == پاڪستان جي تحريڪ ۽ سنڌ == 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] سنڌ ۾ پنهنجو تنظيمي اثر وڌايو. [[عبدالله هارون]]، [[جي. ايم. سيد]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سنڌي اڳواڻن مختلف مرحلن تي مسلم ليگ ۽ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته الله بخش سومري سميت ڪجهه اهم سنڌي سياستدان ورهاڱي جي مخالفت ڪندا رهيا. '''3 مارچ 1943ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمان اڪثريتي علائقن لاءِ الڳ سياسي بندوبست جي مطالبي جي حمايت ڪئي وئي. سنڌ جي موجوده صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب سنڌ اسيمبلي برطانوي هندستان جي صوبائي قانون ساز ادارن مان پهرين هئي جنهن پاڪستان جي قيام جي حق ۾ اهڙي قرارداد منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Resolution of Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> ان دور ۾ سنڌ جي سياست هڪجهڙي نه هئي؛ مسلم ليگ، ڪانگريس، قومپرست، آزاد گروهه، هندو سياسي تنظيمون، زميندار گروهه ۽ مذهبي اڳواڻ مختلف سياسي موقف رکندا هئا. تنهن ڪري 1940ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست کي رڳو هڪ سياسي ڌارا تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. == 1947ع ۽ برطانوي راڄ جو خاتمو == 1947ع ۾ برطانوي حڪومت هندستان ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. '''26 جون 1947ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جي خاص اجلاس ۾ سنڌ جي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ تي برطانوي راڄ ختم ٿي ويو ۽ سنڌ پاڪستان جو صوبو بڻجي ويو. ڪراچي نئين ملڪ جي پهرين گاديءَ جو هنڌ بڻيو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ تمام وڏي آباديءَ جي لڏپلاڻ ٿي. سنڌ جي هندو ۽ سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجر وڏي انگ ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. ان آباديءَ جي تبديليءَ سنڌ جي شهري سماج، معيشت، ٻولي ۽ سياست تي گهرا اثر ڇڏيا. == برطانوي دور جا اثر == برطانوي حڪمراني سنڌ تي گهڻ رخا ۽ ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. جديد ريلوي، بندرگاهه، آبپاشي، سرڪاري کاتا، جديد تعليمي ادارا، ميونسپل حڪومت ۽ جديد مواصلاتي نظام وڏي حد تائين هن دور ۾ وڌيا. سنڌي ٻوليءَ جي موجوده عربي بنياد واري معياري الفابيٽ کي 1853ع ۾ سرڪاري صورت ڏني وئي ۽ سنڌيءَ ۾ جديد درسي ۽ نثري ادب جي اشاعت تيزيءَ سان وڌي. ساڳئي وقت اهي تبديليون نوآبادياتي رياست جي سياسي ۽ معاشي ضرورتن سان پڻ ڳنڍيل هيون. ريلوي ۽ بندرگاهن سنڌ جي واپار کي وڌايو، پر انهن جو هڪ اهم مقصد خام مال ۽ زرعي پيداوار کي برطانوي هندستان ۽ عالمي سامراجي منڊي تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ پڻ هو. آبپاشيءَ زرعي پيداوار وڌائي، پر زمين جي ورڇ ۽ نوآبادياتي روينيو نظام سان گڏ وڏن زميندارن جي طاقت ۽ هاري مسئلن جا ڪيترائي پراڻا ڍانچا به برقرار رهيا. اهڙيءَ طرح برطانوي دور سنڌ لاءِ هڪ طرف جديد انفراسٽرڪچر، ادارن ۽ نئين سياسي شعور جي واڌ جو زمانو هو، ته ٻئي طرف سياسي خودمختياري وڃائڻ، نوآبادياتي معاشي پاليسين ۽ برطانوي اقتدار خلاف مزاحمت جو دور پڻ هو. == اهم تاريخون == * '''1832ع''' — انگريزن ۽ ٽالپرن وچ ۾ واپار ۽ سنڌ جي رستن بابت معاهدو. * '''1839ع''' — برطانوي فوجن جو ڪراچيءَ تي قبضو. * '''17 فيبروري 1843ع''' — [[مياڻي جي جنگ]]؛ ٽالپر فوج جي شڪست. * '''24 مارچ 1843ع''' — [[دٻي جي جنگ]]؛ مير شير محمد ٽالپر جي فوج جي شڪست. * '''1843ع''' — سنڌ جي وڏي حصي جو ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان الحاق. '''1847ع''' — سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ ڪمشنري نظام قائم ٿيو. '''1853ع''' — عربي بنياد واري معياري سنڌي الفابيٽ جي سرڪاري ترتيب. '''1857ع''' — ڪراچيءَ ۾ 21هين نيٽو انفنٽريءَ جي بغاوت جي ڪوشش. '''1858ع''' — ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي جاءِ تي سڌي برطانوي تاج جي حڪمراني. '''13 مئي 1861ع''' — ڪراچي–ڪوٽڙي ريلوي لائين جو افتتاح. '''1885ع''' — [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو قيام. '''1887ع''' — ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عملي شروعات ۽ سنڌ آرٽس ڪاليج جو قيام. '''1923ع''' — سکر بئراج جي تعمير جي شروعات. '''1932ع''' — [[سکر بئراج]] جو آبپاشي نظام ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. '''1 اپريل 1936ع''' — سنڌ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي الڳ صوبو بڻيو. '''7 فيبروري 1937ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جون پهريون چونڊون. '''1942ع''' — حر تحريڪ دوران سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا. '''20 مارچ 1943ع''' — [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|سورهيه بادشاهه]] کي ڦاهي. '''3 مارچ 1943ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حق ۾ قرارداد. '''26 جون 1947ع''' — سنڌ اسيمبليءَ جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو. '''14 آگسٽ 1947ع''' — برطانوي راڄ جو خاتمو ۽ سنڌ جو پاڪستان جو صوبو بڻجڻ. == پڻ ڏسو == [[سنڌ جي تاريخ]] [[ٽالپر خاندان]] [[مياڻي جي جنگ]] [[دٻي جي جنگ]] [[برطانوي هندستان]] [[بمبئي پريزيڊنسي]] [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي]] [[سنڌ صوبو (1936–1955)]] [[حر تحريڪ]] [[سکر بئراج]] [[ڪراچي جي تاريخ]] [[سنڌي ٻولي]] [[پاڪستان جي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |year=1851 |publisher=W. H. Allen |location=London |language=en}} {{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}} {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sir Charles Napier and Sind |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Khuhro |first=Hamida |title=Mohammed Ayub Khuhro: A Life of Courage in Politics |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Ansari |first=Sarah F. D. |title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843–1947 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |language=en}} {{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي هندستان]] [[زمرو:برطانوي راڄ]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:20هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:سنڌ ۾ برطانوي راڄ]] qmiwdlfc22a1urp0fankiqck5ljjsxr 415785 415784 2026-09-29T18:35:17Z Intisar Ali 8681 415785 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|1843ع کان 1947ع تائين سنڌ جي تاريخ جو دور}} '''برطانوي راڄ هيٺ سنڌ''' يا '''برٽش انڊيا ۾ سنڌ'''، [[سنڌ جي تاريخ]] جو اهو دور آهي، جيڪو 1843ع ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هٿان [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي شڪست ۽ سنڌ جي فتح سان شروع ٿيو ۽ آگسٽ 1947ع ۾ [[برطانوي هندستان]] جي ورهاڱي ۽ [[پاڪستان]] جي قيام سان ختم ٿيو. 1843ع کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي تائين الڳ انتظام هيٺ رهي، جنهن کان پوءِ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي انتظام سان ڳنڍيو ويو. لڳ ڀڳ نوَ ڏهاڪن جي سياسي جدوجهد کان پوءِ سنڌ 1 اپريل 1936ع تي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ گورنر وارو صوبو بڻيو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> برطانوي دور سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ سماجي تاريخ ۾ وڏي تبديليءَ جو زمانو هو. هن دور ۾ هڪ پاسي نوآبادياتي انتظام، زميني محصول ۽ نئين عدالتي ۽ انتظامي نظام وسيلي برطانوي اقتدار مضبوط ٿيو، ته ٻئي پاسي ريلوي، بندرگاهن، روڊن، جديد آبپاشي، ڇپائي، جديد تعليم ۽ شهري ادارن جو ڦهلاءُ ٿيو. [[ڪراچي]] هڪ ننڍي بندرگاهي شهر مان برطانوي هندستان جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو، جڏهن ته [[سکر بئراج]] ۽ واهن جي وسيع نظام سنڌ جي زرعي معيشت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪمراني خلاف مزاحمت، سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرائڻ جي تحريڪ، [[حر تحريڪ]] ۽ هندستان جي آزاديءَ سان لاڳاپيل سياسي سرگرميون پڻ هن دور جون اهم خصوصيتون هيون. == پسمنظر == {{Main|ٽالپر خاندان}} ارڙهين صديءَ جي آخر کان سنڌ تي [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هئي. ٽالپرن جا مرڪز [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] هئا. اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اتر-اولهه هندستان، [[افغانستان]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي واپاري ۽ فوجي اهميت ۾ دلچسپي وڌندي وئي. برطانيا کي وچ ايشيا ڏانهن روسي اثر وڌڻ جو پڻ خدشو هو، جنهن ڪري سنڌ ۽ افغانستان برطانوي حڪمت عمليءَ ۾ اهميت اختيار ڪئي. 1809ع ۾ انگريزن ۽ سنڌ جي ميرن وچ ۾ معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1832ع واري معاهدي تحت سنڌو درياهه ۽ سنڌ جا ڪجهه رستا واپار لاءِ کوليا ويا. 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوجن جي سنڌ مان گذرڻ ۽ نون معاهدن ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن جي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ وڌائي.<ref>{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen |location=London |year=1851 |language=en}}</ref> == سنڌ تي برطانوي قبضو == {{Main|مياڻي جي جنگ|دٻي جي جنگ}} 1842ع ۾ [[چارلس نيپئر]] کي سنڌ ۾ برطانوي فوجي ۽ سياسي اختيار ڏنا ويا. ٽالپر ميرن ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ وچ ۾ نون معاهدن ۽ اختيارن بابت تڪرار وڌڻ کان پوءِ معاملو هٿياربند مقابلي تائين پهتو. 17 فيبروري 1843ع تي [[مياڻي جي جنگ]] ۾ چارلس نيپئر جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج ٽالپرن جي فوج کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ حيدرآباد تي انگريزن جو قبضو قائم ٿيو. [[مير شير محمد ٽالپر]] مزاحمت جاري رکي، پر 24 مارچ 1843ع تي [[دٻي جي جنگ]] ۾ سندس فوج کي پڻ شڪست ملي. ان جنگ ۾ [[هوشو شيدي]] ٽالپر فوج طرفان وڙهندي مارجي ويو.<ref>{{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}}</ref> انهن جنگين کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قبضي هيٺ اچي ويو. البت [[خيرپور رياست]] کي ٽالپر حڪمرانن جي هڪ شاخ هيٺ نوابي رياست جي حيثيت سان برقرار رکيو ويو، جيڪا برطانوي بالادستي قبول ڪندي 1947ع تائين الڳ نوابي رياست رهي. سنڌ جي الحاق بابت برطانيا اندر به اختلاف موجود هئا. ڪي همعصر برطانوي عملدار ۽ پوءِ جا مورخ ان ڪارروائيءَ کي ضرورت کان وڌيڪ جارحاڻي نوآبادياتي توسيع قرار ڏيندا رهيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي مفادن جي تناظر ۾ جائز قرار ڏنو. == شروعاتي برطانوي انتظام == فتح کان پوءِ چارلس نيپئر سنڌ جو پهريون برطانوي گورنر بڻيو. 1847ع ۾ سندس روانگيءَ کان پوءِ سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ سنڌ لاءِ ڪمشنر جو عهدو قائم ڪيو ويو. بعد ۾ سنڌ ڊگهي عرصي تائين [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو انتظامي ڊويزن رهي. سنڌ جو ڪمشنر صوبي جو مکيه نوآبادياتي عملدار هو. انتظامي مقصدن لاءِ سنڌ کي ضلعن ۽ تعلقن ۾ ورهايو ويو ۽ ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ مختيارڪار جهڙا عهدا نوآبادياتي انتظام جو حصو بڻيا. روينيو وصولي، پوليس، عدالتن ۽ مقامي حڪومت لاءِ پڻ نوان يا تنظيم نو ڪيل ادارا قائم ٿيا. [[بارٽل فريئر]]، جيڪو 1851ع کان 1859ع تائين سنڌ جو ڪمشنر رهيو، شروعاتي برطانوي انتظام جي اهم شخصيتن مان هو. سندس دور ۾ رستا، بندرگاهه، ٽپال، تعليم ۽ سنڌي ٻوليءَ جي انتظامي استعمال لاءِ قدم کنيا ويا. == 1857ع جي بغاوت ۽ سنڌ == {{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}} 1857ع ۾ اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي فوجي ۽ سياسي بغاوت ٿي. سنڌ ۾ بغاوت اتر هندستان جهڙي وسيع پيماني تي نه پکڙي، پر [[ڪراچي]] ۾ مقرر 21هين بمبئي نيٽو انفنٽريءَ جي ڪجهه سپاهين سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت جي ڪوشش ڪئي. برطانوي اختيارين ان کي جلد دٻائي ڇڏيو. 1857ع کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستان تي حڪمراني ختم ڪئي وئي ۽ 1858ع ۾ هندستان سڌو سنئون برطانوي تاج جي ماتحت آيو. ان سان سنڌ پڻ [[برطانوي راڄ]] جو حصو بڻجي وئي. == سنڌي ٻولي ۽ رسم الخط == برطانوي قبضي کان اڳ فارسيءَ کي انتظامي ۽ درٻاري ٻوليءَ طور وڏي حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته سنڌي مختلف رسم الخطن ۾ لکبي هئي. برطانوي انتظام سنڌيءَ کي هيٺين سطح جي انتظام، عدالتن ۽ تعليم ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ هڪ معياري رسم الخط جي ضرورت محسوس ڪئي. 1848ع کان سنڌيءَ کي انتظامي ڪم ۾ آڻڻ بابت سرڪاري بحث شروع ٿيو. [[بارٽل فريئر]] 1851ع ۾ سنڌ ۾ مقرر سول آفيسرن لاءِ سنڌي ڳالهائڻ جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ تي زور ڏنو. برطانوي عملدارن ۾ رسم الخط بابت اختلاف هئا: [[رچرڊ فرانسس برٽن]] عربي بنياد واري رسم الخط جو حامي هو، جڏهن ته [[جارج اسٽئڪ]] سنڌ ۾ استعمال ٿيندڙ هندو-سنڌي يا خداوادي بنيادن واري رسم الخط کي ترجيح ڏني.<ref>{{cite journal |last=Shah |first=Saqlain |author2=Kiran Fatima |author3=Faryal Wadho |title=British Language Policy in Colonial Sindh |journal=University of Chitral Journal of Linguistics and Literature |language=en}}</ref> 1853ع ۾ بي. ايڇ. ايلس جي نگرانيءَ هيٺ مقامي سنڌي عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي مدد سان عربي-فارسي بنياد واري سنڌي الفابيٽ کي معياري صورت ڏني وئي. ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن لاءِ اضافي اکر شامل ڪيا ويا. ان کان پوءِ اسڪولي ڪتاب، سرڪاري مواد ۽ ترجما سنڌيءَ ۾ ڇپجڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}}</ref> هن پاليسيءَ جو جديد سنڌي نثر، درسي ڪتابن، ڇپائي ۽ معياري لکڻيءَ جي ترقيءَ تي وڏو اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌي رسم الخط جي تاريخ برطانوي دور کان گهڻي پراڻي آهي ۽ عربي-سنڌي، خداوادي ۽ ٻيا رسم الخط اڳ ئي مختلف حلقن ۾ استعمال ٿيندا هئا. == جديد تعليم جو ڦهلاءُ == برطانوي دور ۾ روايتي مڪتبن ۽ مدرسن سان گڏ جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا. سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارن ۾ سنڌي ۽ بعد ۾ انگريزي تعليم جو دائرو وڌيو. مسلمانن ۾ جديد تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ [[حسن علي آفندي]] ۽ سندس ساٿين 1 سيپٽمبر 1885ع تي ڪراچيءَ ۾ [[سنڌ مدرسته الاسلام]] قائم ڪيو. هي ادارو سنڌ ۾ جديد مسلم تعليم جي اهم مرڪزن مان بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Madressatul Islam |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |publisher=Sindh Madressatul Islam University |language=en}}</ref> 1887ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌ آرٽس ڪاليج قائم ٿيو، جيڪو بعد ۾ [[ڏيارام ڄيٺمل سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. ان کان سواءِ مشنري، هندو سماجي تنظيمن، مسلمان تعليمي انجمنن ۽ مقامي مخير ماڻهن ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ڪيا. تعليم جي واڌ سان سنڌ ۾ وڪيلن، استادن، صحافين، سرڪاري ملازمن ۽ جديد سياسي قيادت جو نئون طبقو پيدا ٿيو، جنهن ويهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == ڪراچيءَ جي ترقي == {{Main|ڪراچي جي تاريخ}} برطانوي دور ۾ سڀ کان وڏي شهري تبديلي [[ڪراچي]] ۾ آئي. انگريزن فيبروري 1839ع ۾ ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو هو، يعني سنڌ جي مڪمل فتح کان چار سال اڳ. 1843ع کان پوءِ ڪراچيءَ جي جاگرافيائي مقام ۽ قدرتي بندرگاهه سبب ان کي سنڌ جي فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان ڪراچي بندرگاهه ۾ کوٽائي، بند، جيٽي، پلن ۽ ٻين سهولتن جي تعمير شروع ٿي. 1886ع جي قانون تحت [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] قائم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو ۽ 1887ع کان بندرگاهه جو انتظام ٽرسٽ حوالي ٿيو.<ref>{{cite web |title=Karachi Port Trust Act, 1886 |url=https://kpt.gov.pk/ |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران آمريڪي ڪپهه جي فراهمي گهٽجڻ سبب سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان ڪپهه جي برآمد وڌي. 1869ع ۾ [[سوئيز ڪئنال]] کلڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي يورپ سان سامونڊي واپار جي اهميت وڌيڪ وڌي. 1899ع تائين ڪراچي ڏکڻ ايشيا جي اهم ڪڻڪ ۽ ڪپهه برآمد ڪندڙ بندرگاهن مان هڪ بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite web |title=KPT History |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ادارن، بندرگاهه، ڇانوڻي، مارڪيٽن، رستن، تعليمي ادارن ۽ نئين رهائشي علائقن جي قيام سان آبادي تيزيءَ سان وڌي. سنڌي ۽ بلوچ مقامي آباديءَ سان گڏ پارسي، گجراتي، ڪڇي، ميمڻ، هندو واپاري، گوا جا عيسائي ۽ ٻين علائقن جا ماڻهو پڻ شهر ۾ اچي آباد ٿيا. == ريلوي ۽ آمدرفت == سنڌ جي زرعي پيداوار کي ڪراچي بندرگاهه تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ لاءِ ريلويءَ کي خاص اهميت ڏني وئي. 13 مئي 1861ع تي [[ڪراچي]] کان [[ڪوٽڙي]] تائين لڳ ڀڳ 105 ميل ڊگهي ريلوي لائين عام آمدرفت لاءِ کولي وئي، جيڪا موجوده پاڪستان جي علائقي ۾ قائم ٿيل شروعاتي ريلوي لائينن مان هئي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://pakrail.gov.pk/History.aspx |publisher=Pakistan Railways |language=en}}</ref> بعد ۾ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ کي اتر طرف وڌائي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. ريلوي ۽ سنڌو درياهه تي هلندڙ ٻاڦ وارين ٻيڙين ڪراچي بندرگاهه، سنڌ جي زرعي علائقن ۽ اتر هندستان جي مارڪيٽن وچ ۾ واپار کي تيز ڪيو. == آبپاشي ۽ زرعي تبديليون == سنڌ جي معيشت بنيادي طور [[سنڌو درياهه]] ۽ زراعت تي دارومدار رکندي هئي. برطانوي دور جي شروعات ۾ آبپاشيءَ جو وڏو حصو موسمي ٻوڏ وارن واهن تي ٻڌل هو. نوآبادياتي حڪومت موجود واهن جي مرمت سان گڏ نوان واهه ۽ آبپاشي منصوبا تعمير ڪيا. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڄامڙائو سميت ڪيترن واهن جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو. سڀ کان وڏي تبديلي [[سکر بئراج]] جي تعمير سان آئي. بئراج جو تصور اڻويهين صديءَ ۾ پيش ڪيو ويو هو، پر منصوبي جي منظوري 1923ع ۾ ٿي. تعمير 1 جولاءِ 1923ع تي شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en}}</ref> ان وقت ان کي '''لائيڊ بئراج''' پڻ چيو ويندو هو. بئراج مان نڪرندڙ ستن وڏن واهن سنڌ جي لکين ايڪڙ زمين لاءِ وڌيڪ يقيني آبپاشي مهيا ڪئي. ان سان ڪڻڪ، ڪپهه، چانور ۽ ٻين فصلن جي پوک وڌي ۽ ڪيترائي نوان زرعي علائقا آباد ٿيا. بئراج ۽ واهن جي نظام سان گڏ زمين جي ورڇ، آبادڪاري ۽ روينيو پاليسين سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. نوآبادياتي دور ۾ وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ مقامي بااثر طبقي جي سياسي ۽ معاشي حيثيت پڻ ڪيترن علائقن ۾ مضبوط رهي. == زميني محصول ۽ ڳوٺاڻي سماج == برطانوي انتظام لاءِ زمين مان حاصل ٿيندڙ محصول آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو. ان مقصد لاءِ زمين جي ماپ، سروي، ملڪيت ۽ پوک بابت وڌيڪ منظم سرڪاري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. ڪليڪٽر ۽ روينيو عملو زرعي محصول جي وصولي ۽ زميني انتظام ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ويو. آبپاشيءَ جي توسيع سان زرعي پيداوار ۽ پوک هيٺ ايراضي وڌي، پر ان جا فائدا سماج جي سڀني طبقن ۾ هڪجهڙا ورهايل نه هئا. زمين جي ملڪيت جو وڏو حصو وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ پيرن وٽ رهڻ، هارين جي قرضداري ۽ زميندار-هاري لاڳاپا سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج جا اهم مسئلا رهيا. ويهين صديءَ ۾ اهي مسئلا سنڌ جي سياسي بحث ۽ هاري تحريڪن جو پڻ موضوع بڻيا. == واپار ۽ معيشت == برطانوي دور ۾ سنڌ جي معيشت کي هندستاني ۽ عالمي نوآبادياتي مارڪيٽ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍيو ويو. ڪپهه، ڪڻڪ، چانور، اُن ۽ ٻين زرعي شين جي برآمد ۾ واڌ ٿي. ڪراچي بندرگاهه ۽ ريلويءَ جي ترقيءَ سان سنڌ نه رڳو پنهنجي زرعي پيداوار، پر پنجاب ۽ اتر-اولهه وارن علائقن جي مال لاءِ پڻ سامونڊي واپار جو اهم رستو بڻجي وئي. انهيءَ معاشي تبديليءَ سان ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ شڪارپور جهڙن شهرن ۾ واپاري ۽ بئنڪنگ سرگرميون وڌيون. سنڌي هندو واپاري برادريون هندستان، وچ ايشيا، خليج ۽ ٻين علائقن تائين پکڙيل واپاري نيٽ ورڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون. == مڪاني حڪومت ۽ شهري ادارا == اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ برطانوي حڪومت ميونسپل ادارا قائم ڪرڻ شروع ڪيا. ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور ۽ ٻين شهرن ۾ ميونسپل انتظام صفائي، پاڻي، رستن، مارڪيٽن ۽ شهري سهولتن جي ذميواري سنڀالڻ لڳو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين مقامي حڪومت جا ادارا سياسي تربيت جو به ذريعو بڻيا. [[ڄامشيد نسروانجي مهتا]] جهڙن اڳواڻن ڪراچيءَ جي شهري انتظام ۽ ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. == سنڌ کي بمبئي کان ڌار ڪرڻ جي تحريڪ == {{Main|سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي}} سنڌ جو بمبئي پريزيڊنسيءَ سان ڳانڍاپو جغرافيائي فاصلي، انتظامي ضرورتن، مالي معاملن ۽ سياسي نمائندگيءَ سبب ڊگهي عرصي تائين بحث هيٺ رهيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مسلمان سياسي قيادت سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪري الڳ صوبو ٺاهڻ جو مطالبو وڌيڪ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو. سنڌ جي جدائيءَ جي تحريڪ ۾ [[غلام محمد ڀرڳڙي]]، [[شاهنواز ڀٽو]]، [[عبدالله هارون]]، [[غلام حسين هدايت الله]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سياسي اڳواڻن مختلف مرحلن تي ڪردار ادا ڪيو. [[آغا خان ٽيون]] پڻ آل انڊيا سطح تي سنڌ جي جدا صوبي واري مطالبي جي حمايت ڪئي. سنڌ جي مالي طور الڳ صوبو بڻجڻ جي صلاحيت هڪ اهم تڪراري سوال هو. جدائيءَ جي حامين دليل ڏنو ته سنڌ پنهنجي آمدني ۽ وسيلن سان صوبائي انتظام هلائڻ جي قابل هئي. سر غلام حسين هدايت الله سميت سنڌي نمائندن ان سلسلي ۾ بمبئي ۽ آل انڊيا فورمن تي دليل پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Ghulam Hussain Hidayatullah |url=https://archives.sindhculture.gov.pk/ghulam_hussain_hidayatullah/ |publisher=Sindh Archives |language=en}}</ref> [[گول ميز ڪانفرنسون|گول ميز ڪانفرنسن]] ۽ بعد واري آئيني عمل ۾ سنڌ جي جدائيءَ جو سوال شامل ٿيو. آخرڪار [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪري گورنر وارو صوبو ٺاهڻ جو قانوني بندوبست ڪيو ويو. == الڳ سنڌ صوبو، 1936ع == {{Main|سنڌ صوبو (1936–1955)}} '''1 اپريل 1936ع''' تي سنڌ رسمي طور بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ '''سنڌ صوبو''' بڻيو. [[ڪراچي]] ان جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ٿيو. [[سر لينسلاٽ گراهم]] سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] جي سيڪشن 46 ۾ سنڌ کي گورنر جي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سيڪشن 47 تحت ان کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> == 1937ع جون چونڊون ۽ صوبائي سياست == سنڌ جي پهرين صوبائي قانون ساز اسيمبليءَ جون چونڊون '''7 فيبروري 1937ع''' تي ٿيون.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> سنڌ جي سياست ۾ ان دور ۾ مضبوط پارٽي نظم بدران وڏن زميندارن، پيرن، قبائلي اڳواڻن ۽ مختلف سياسي گروهن جو اثر گهڻو هو، جنهن سبب حڪومتون ۽ اتحاد بار بار تبديل ٿيندا رهيا. [[سر غلام حسين هدايت الله]]، [[الله بخش سومرو]]، [[مير بنده علي خان ٽالپر]] ۽ [[محمد ايوب کهڙو]] هن دور جي اهم سياسي شخصيتن مان هئا. الله بخش سومرو ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم رهيو. هو آل انڊيا مسلم ليگ جي پاڪستان واري سياست سان اختلاف رکندو هو ۽ گڏيل هندستان جي حمايت ڪندڙ اڳواڻن مان هو. 1942ع ۾ برطانوي حڪومت طرفان ڏنل اعزاز واپس ڪرڻ کان پوءِ کيس وزارت تان هٽايو ويو. 1943ع ۾ سندس قتل سنڌ جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو. == حر تحريڪ == {{Main|حر تحريڪ}} برطانوي راڄ خلاف سنڌ ۾ سڀ کان نمايان هٿياربند مزاحمتي تحريڪن مان هڪ [[حر تحريڪ]] هئي، جيڪا پير پاڳاري جي مريدن سان لاڳاپيل هئي. ان جون پاڙون اڻويهين صديءَ تائين پهچن ٿيون، پر [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]، جيڪو '''سورهيه بادشاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جي دور ۾ تحريڪ برطانوي حڪومت لاءِ وڏو چئلينج بڻجي وئي. ٻي عالمي جنگ دوران حرن ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ هٿياربند تڪرار تيز ٿيو. ريلوي، سرڪاري مواصلات ۽ ٻين نوآبادياتي هدفن تي حملا ٿيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت وڏي پيماني تي گرفتاريون ۽ فوجي ڪارروايون ڪيون. 1942ع ۾ سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sind (Outbreak of Violence) |url=https://hansard.parliament.uk/Commons/1942-06-04/debates/36a1a7d9-ceb4-48a0-9449-18d603a71265/Sind%28OutbreakOfViolence%29 |publisher=UK Parliament |language=en}}</ref> پير صبغت الله شاهه کي برطانوي اختيارين گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ مقدمو هلائڻ کان پوءِ 20 مارچ 1943ع تي ڦاهي ڏني. حر تحريڪ جي نوعيت بابت تاريخدانن جون تشريحون مختلف آهن: پاڪستاني ۽ سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري برطانوي سامراج خلاف آزاديءَ جي مزاحمت طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن ته نوآبادياتي برطانوي دستاويزن ۾ حرن کي امن امان لاءِ خطرو ۽ سندن سرگرمين کي ڏوهاري ڪاررواين طور پيش ڪيو ويو. ان ڪري تحريڪ بابت ٻنهي قسمن جي ذريعن کي سندن تاريخي پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي. == ٻي عالمي جنگ == [[ٻي عالمي جنگ]] دوران سنڌ، خاص طور ڪراچي، برطانوي فوجي رسد ۽ آمدرفت لاءِ اهم مرڪز بڻيو. سوئيز ڪئنال کان هندستان ايندڙ سامونڊي رستن تي ڪراچي پهرين اهم بندرگاهن مان هو. بندرگاهه، ريلوي، هوائي اڏن ۽ فوجي ڇانوڻين جي اهميت جنگ دوران وڌيڪ وڌي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> == پاڪستان جي تحريڪ ۽ سنڌ == 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] سنڌ ۾ پنهنجو تنظيمي اثر وڌايو. [[عبدالله هارون]]، [[جي. ايم. سيد]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سنڌي اڳواڻن مختلف مرحلن تي مسلم ليگ ۽ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته الله بخش سومري سميت ڪجهه اهم سنڌي سياستدان ورهاڱي جي مخالفت ڪندا رهيا. '''3 مارچ 1943ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمان اڪثريتي علائقن لاءِ الڳ سياسي بندوبست جي مطالبي جي حمايت ڪئي وئي. سنڌ جي موجوده صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب سنڌ اسيمبلي برطانوي هندستان جي صوبائي قانون ساز ادارن مان پهرين هئي جنهن پاڪستان جي قيام جي حق ۾ اهڙي قرارداد منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Resolution of Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> ان دور ۾ سنڌ جي سياست هڪجهڙي نه هئي؛ مسلم ليگ، ڪانگريس، قومپرست، آزاد گروهه، هندو سياسي تنظيمون، زميندار گروهه ۽ مذهبي اڳواڻ مختلف سياسي موقف رکندا هئا. تنهن ڪري 1940ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست کي رڳو هڪ سياسي ڌارا تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. == 1947ع ۽ برطانوي راڄ جو خاتمو == 1947ع ۾ برطانوي حڪومت هندستان ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. '''26 جون 1947ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جي خاص اجلاس ۾ سنڌ جي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ تي برطانوي راڄ ختم ٿي ويو ۽ سنڌ پاڪستان جو صوبو بڻجي ويو. ڪراچي نئين ملڪ جي پهرين گاديءَ جو هنڌ بڻيو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ تمام وڏي آباديءَ جي لڏپلاڻ ٿي. سنڌ جي هندو ۽ سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجر وڏي انگ ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. ان آباديءَ جي تبديليءَ سنڌ جي شهري سماج، معيشت، ٻولي ۽ سياست تي گهرا اثر ڇڏيا. == برطانوي دور جا اثر == برطانوي حڪمراني سنڌ تي گهڻ رخا ۽ ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. جديد ريلوي، بندرگاهه، آبپاشي، سرڪاري کاتا، جديد تعليمي ادارا، ميونسپل حڪومت ۽ جديد مواصلاتي نظام وڏي حد تائين هن دور ۾ وڌيا. سنڌي ٻوليءَ جي موجوده عربي بنياد واري معياري الفابيٽ کي 1853ع ۾ سرڪاري صورت ڏني وئي ۽ سنڌيءَ ۾ جديد درسي ۽ نثري ادب جي اشاعت تيزيءَ سان وڌي. ساڳئي وقت اهي تبديليون نوآبادياتي رياست جي سياسي ۽ معاشي ضرورتن سان پڻ ڳنڍيل هيون. ريلوي ۽ بندرگاهن سنڌ جي واپار کي وڌايو، پر انهن جو هڪ اهم مقصد خام مال ۽ زرعي پيداوار کي برطانوي هندستان ۽ عالمي سامراجي منڊي تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ پڻ هو. آبپاشيءَ زرعي پيداوار وڌائي، پر زمين جي ورڇ ۽ نوآبادياتي روينيو نظام سان گڏ وڏن زميندارن جي طاقت ۽ هاري مسئلن جا ڪيترائي پراڻا ڍانچا به برقرار رهيا. اهڙيءَ طرح برطانوي دور سنڌ لاءِ هڪ طرف جديد انفراسٽرڪچر، ادارن ۽ نئين سياسي شعور جي واڌ جو زمانو هو، ته ٻئي طرف سياسي خودمختياري وڃائڻ، نوآبادياتي معاشي پاليسين ۽ برطانوي اقتدار خلاف مزاحمت جو دور پڻ هو. == اهم تاريخون == * '''1832ع''' — انگريزن ۽ ٽالپرن وچ ۾ واپار ۽ سنڌ جي رستن بابت معاهدو. * '''1839ع''' — برطانوي فوجن جو ڪراچيءَ تي قبضو. * '''17 فيبروري 1843ع''' — [[مياڻي جي جنگ]]؛ ٽالپر فوج جي شڪست. * '''24 مارچ 1843ع''' — [[دٻي جي جنگ]]؛ مير شير محمد ٽالپر جي فوج جي شڪست. * '''1843ع''' — سنڌ جي وڏي حصي جو ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان الحاق. '''1847ع''' — سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ ڪمشنري نظام قائم ٿيو. '''1853ع''' — عربي بنياد واري معياري سنڌي الفابيٽ جي سرڪاري ترتيب. '''1857ع''' — ڪراچيءَ ۾ 21هين نيٽو انفنٽريءَ جي بغاوت جي ڪوشش. '''1858ع''' — ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي جاءِ تي سڌي برطانوي تاج جي حڪمراني. '''13 مئي 1861ع''' — ڪراچي–ڪوٽڙي ريلوي لائين جو افتتاح. '''1885ع''' — [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو قيام. '''1887ع''' — ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عملي شروعات ۽ سنڌ آرٽس ڪاليج جو قيام. '''1923ع''' — سکر بئراج جي تعمير جي شروعات. '''1932ع''' — [[سکر بئراج]] جو آبپاشي نظام ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. '''1 اپريل 1936ع''' — سنڌ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي الڳ صوبو بڻيو. '''7 فيبروري 1937ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جون پهريون چونڊون. '''1942ع''' — حر تحريڪ دوران سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا. '''20 مارچ 1943ع''' — [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|سورهيه بادشاهه]] کي ڦاهي. '''3 مارچ 1943ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حق ۾ قرارداد. '''26 جون 1947ع''' — سنڌ اسيمبليءَ جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو. '''14 آگسٽ 1947ع''' — برطانوي راڄ جو خاتمو ۽ سنڌ جو پاڪستان جو صوبو بڻجڻ. == پڻ ڏسو == [[سنڌ جي تاريخ]] [[ٽالپر خاندان]] [[مياڻي جي جنگ]] [[دٻي جي جنگ]] [[برطانوي هندستان]] [[بمبئي پريزيڊنسي]] [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي]] [[سنڌ صوبو (1936–1955)]] [[حر تحريڪ]] [[سکر بئراج]] [[ڪراچي جي تاريخ]] [[سنڌي ٻولي]] [[پاڪستان جي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |year=1851 |publisher=W. H. Allen |location=London |language=en}} {{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}} {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sir Charles Napier and Sind |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Khuhro |first=Hamida |title=Mohammed Ayub Khuhro: A Life of Courage in Politics |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Ansari |first=Sarah F. D. |title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843–1947 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |language=en}} {{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي هندستان]] [[زمرو:برطانوي راڄ]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:20هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:سنڌ ۾ برطانوي راڄ]] sifpe3t4frmqh9anzlu9uu66qlkjij3 415786 415785 2026-09-29T18:35:59Z Intisar Ali 8681 /* وڌيڪ پڙهڻ */ 415786 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|1843ع کان 1947ع تائين سنڌ جي تاريخ جو دور}} '''برطانوي راڄ هيٺ سنڌ''' يا '''برٽش انڊيا ۾ سنڌ'''، [[سنڌ جي تاريخ]] جو اهو دور آهي، جيڪو 1843ع ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هٿان [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي شڪست ۽ سنڌ جي فتح سان شروع ٿيو ۽ آگسٽ 1947ع ۾ [[برطانوي هندستان]] جي ورهاڱي ۽ [[پاڪستان]] جي قيام سان ختم ٿيو. 1843ع کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي تائين الڳ انتظام هيٺ رهي، جنهن کان پوءِ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي انتظام سان ڳنڍيو ويو. لڳ ڀڳ نوَ ڏهاڪن جي سياسي جدوجهد کان پوءِ سنڌ 1 اپريل 1936ع تي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ گورنر وارو صوبو بڻيو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> برطانوي دور سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ سماجي تاريخ ۾ وڏي تبديليءَ جو زمانو هو. هن دور ۾ هڪ پاسي نوآبادياتي انتظام، زميني محصول ۽ نئين عدالتي ۽ انتظامي نظام وسيلي برطانوي اقتدار مضبوط ٿيو، ته ٻئي پاسي ريلوي، بندرگاهن، روڊن، جديد آبپاشي، ڇپائي، جديد تعليم ۽ شهري ادارن جو ڦهلاءُ ٿيو. [[ڪراچي]] هڪ ننڍي بندرگاهي شهر مان برطانوي هندستان جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو، جڏهن ته [[سکر بئراج]] ۽ واهن جي وسيع نظام سنڌ جي زرعي معيشت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪمراني خلاف مزاحمت، سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرائڻ جي تحريڪ، [[حر تحريڪ]] ۽ هندستان جي آزاديءَ سان لاڳاپيل سياسي سرگرميون پڻ هن دور جون اهم خصوصيتون هيون. == پسمنظر == {{Main|ٽالپر خاندان}} ارڙهين صديءَ جي آخر کان سنڌ تي [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هئي. ٽالپرن جا مرڪز [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] هئا. اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اتر-اولهه هندستان، [[افغانستان]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي واپاري ۽ فوجي اهميت ۾ دلچسپي وڌندي وئي. برطانيا کي وچ ايشيا ڏانهن روسي اثر وڌڻ جو پڻ خدشو هو، جنهن ڪري سنڌ ۽ افغانستان برطانوي حڪمت عمليءَ ۾ اهميت اختيار ڪئي. 1809ع ۾ انگريزن ۽ سنڌ جي ميرن وچ ۾ معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1832ع واري معاهدي تحت سنڌو درياهه ۽ سنڌ جا ڪجهه رستا واپار لاءِ کوليا ويا. 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوجن جي سنڌ مان گذرڻ ۽ نون معاهدن ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن جي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ وڌائي.<ref>{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen |location=London |year=1851 |language=en}}</ref> == سنڌ تي برطانوي قبضو == {{Main|مياڻي جي جنگ|دٻي جي جنگ}} 1842ع ۾ [[چارلس نيپئر]] کي سنڌ ۾ برطانوي فوجي ۽ سياسي اختيار ڏنا ويا. ٽالپر ميرن ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ وچ ۾ نون معاهدن ۽ اختيارن بابت تڪرار وڌڻ کان پوءِ معاملو هٿياربند مقابلي تائين پهتو. 17 فيبروري 1843ع تي [[مياڻي جي جنگ]] ۾ چارلس نيپئر جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج ٽالپرن جي فوج کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ حيدرآباد تي انگريزن جو قبضو قائم ٿيو. [[مير شير محمد ٽالپر]] مزاحمت جاري رکي، پر 24 مارچ 1843ع تي [[دٻي جي جنگ]] ۾ سندس فوج کي پڻ شڪست ملي. ان جنگ ۾ [[هوشو شيدي]] ٽالپر فوج طرفان وڙهندي مارجي ويو.<ref>{{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}}</ref> انهن جنگين کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قبضي هيٺ اچي ويو. البت [[خيرپور رياست]] کي ٽالپر حڪمرانن جي هڪ شاخ هيٺ نوابي رياست جي حيثيت سان برقرار رکيو ويو، جيڪا برطانوي بالادستي قبول ڪندي 1947ع تائين الڳ نوابي رياست رهي. سنڌ جي الحاق بابت برطانيا اندر به اختلاف موجود هئا. ڪي همعصر برطانوي عملدار ۽ پوءِ جا مورخ ان ڪارروائيءَ کي ضرورت کان وڌيڪ جارحاڻي نوآبادياتي توسيع قرار ڏيندا رهيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي مفادن جي تناظر ۾ جائز قرار ڏنو. == شروعاتي برطانوي انتظام == فتح کان پوءِ چارلس نيپئر سنڌ جو پهريون برطانوي گورنر بڻيو. 1847ع ۾ سندس روانگيءَ کان پوءِ سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ سنڌ لاءِ ڪمشنر جو عهدو قائم ڪيو ويو. بعد ۾ سنڌ ڊگهي عرصي تائين [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو انتظامي ڊويزن رهي. سنڌ جو ڪمشنر صوبي جو مکيه نوآبادياتي عملدار هو. انتظامي مقصدن لاءِ سنڌ کي ضلعن ۽ تعلقن ۾ ورهايو ويو ۽ ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ مختيارڪار جهڙا عهدا نوآبادياتي انتظام جو حصو بڻيا. روينيو وصولي، پوليس، عدالتن ۽ مقامي حڪومت لاءِ پڻ نوان يا تنظيم نو ڪيل ادارا قائم ٿيا. [[بارٽل فريئر]]، جيڪو 1851ع کان 1859ع تائين سنڌ جو ڪمشنر رهيو، شروعاتي برطانوي انتظام جي اهم شخصيتن مان هو. سندس دور ۾ رستا، بندرگاهه، ٽپال، تعليم ۽ سنڌي ٻوليءَ جي انتظامي استعمال لاءِ قدم کنيا ويا. == 1857ع جي بغاوت ۽ سنڌ == {{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}} 1857ع ۾ اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي فوجي ۽ سياسي بغاوت ٿي. سنڌ ۾ بغاوت اتر هندستان جهڙي وسيع پيماني تي نه پکڙي، پر [[ڪراچي]] ۾ مقرر 21هين بمبئي نيٽو انفنٽريءَ جي ڪجهه سپاهين سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت جي ڪوشش ڪئي. برطانوي اختيارين ان کي جلد دٻائي ڇڏيو. 1857ع کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستان تي حڪمراني ختم ڪئي وئي ۽ 1858ع ۾ هندستان سڌو سنئون برطانوي تاج جي ماتحت آيو. ان سان سنڌ پڻ [[برطانوي راڄ]] جو حصو بڻجي وئي. == سنڌي ٻولي ۽ رسم الخط == برطانوي قبضي کان اڳ فارسيءَ کي انتظامي ۽ درٻاري ٻوليءَ طور وڏي حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته سنڌي مختلف رسم الخطن ۾ لکبي هئي. برطانوي انتظام سنڌيءَ کي هيٺين سطح جي انتظام، عدالتن ۽ تعليم ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ هڪ معياري رسم الخط جي ضرورت محسوس ڪئي. 1848ع کان سنڌيءَ کي انتظامي ڪم ۾ آڻڻ بابت سرڪاري بحث شروع ٿيو. [[بارٽل فريئر]] 1851ع ۾ سنڌ ۾ مقرر سول آفيسرن لاءِ سنڌي ڳالهائڻ جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ تي زور ڏنو. برطانوي عملدارن ۾ رسم الخط بابت اختلاف هئا: [[رچرڊ فرانسس برٽن]] عربي بنياد واري رسم الخط جو حامي هو، جڏهن ته [[جارج اسٽئڪ]] سنڌ ۾ استعمال ٿيندڙ هندو-سنڌي يا خداوادي بنيادن واري رسم الخط کي ترجيح ڏني.<ref>{{cite journal |last=Shah |first=Saqlain |author2=Kiran Fatima |author3=Faryal Wadho |title=British Language Policy in Colonial Sindh |journal=University of Chitral Journal of Linguistics and Literature |language=en}}</ref> 1853ع ۾ بي. ايڇ. ايلس جي نگرانيءَ هيٺ مقامي سنڌي عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي مدد سان عربي-فارسي بنياد واري سنڌي الفابيٽ کي معياري صورت ڏني وئي. ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن لاءِ اضافي اکر شامل ڪيا ويا. ان کان پوءِ اسڪولي ڪتاب، سرڪاري مواد ۽ ترجما سنڌيءَ ۾ ڇپجڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}}</ref> هن پاليسيءَ جو جديد سنڌي نثر، درسي ڪتابن، ڇپائي ۽ معياري لکڻيءَ جي ترقيءَ تي وڏو اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌي رسم الخط جي تاريخ برطانوي دور کان گهڻي پراڻي آهي ۽ عربي-سنڌي، خداوادي ۽ ٻيا رسم الخط اڳ ئي مختلف حلقن ۾ استعمال ٿيندا هئا. == جديد تعليم جو ڦهلاءُ == برطانوي دور ۾ روايتي مڪتبن ۽ مدرسن سان گڏ جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا. سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارن ۾ سنڌي ۽ بعد ۾ انگريزي تعليم جو دائرو وڌيو. مسلمانن ۾ جديد تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ [[حسن علي آفندي]] ۽ سندس ساٿين 1 سيپٽمبر 1885ع تي ڪراچيءَ ۾ [[سنڌ مدرسته الاسلام]] قائم ڪيو. هي ادارو سنڌ ۾ جديد مسلم تعليم جي اهم مرڪزن مان بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Madressatul Islam |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |publisher=Sindh Madressatul Islam University |language=en}}</ref> 1887ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌ آرٽس ڪاليج قائم ٿيو، جيڪو بعد ۾ [[ڏيارام ڄيٺمل سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. ان کان سواءِ مشنري، هندو سماجي تنظيمن، مسلمان تعليمي انجمنن ۽ مقامي مخير ماڻهن ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ڪيا. تعليم جي واڌ سان سنڌ ۾ وڪيلن، استادن، صحافين، سرڪاري ملازمن ۽ جديد سياسي قيادت جو نئون طبقو پيدا ٿيو، جنهن ويهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == ڪراچيءَ جي ترقي == {{Main|ڪراچي جي تاريخ}} برطانوي دور ۾ سڀ کان وڏي شهري تبديلي [[ڪراچي]] ۾ آئي. انگريزن فيبروري 1839ع ۾ ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو هو، يعني سنڌ جي مڪمل فتح کان چار سال اڳ. 1843ع کان پوءِ ڪراچيءَ جي جاگرافيائي مقام ۽ قدرتي بندرگاهه سبب ان کي سنڌ جي فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان ڪراچي بندرگاهه ۾ کوٽائي، بند، جيٽي، پلن ۽ ٻين سهولتن جي تعمير شروع ٿي. 1886ع جي قانون تحت [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] قائم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو ۽ 1887ع کان بندرگاهه جو انتظام ٽرسٽ حوالي ٿيو.<ref>{{cite web |title=Karachi Port Trust Act, 1886 |url=https://kpt.gov.pk/ |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران آمريڪي ڪپهه جي فراهمي گهٽجڻ سبب سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان ڪپهه جي برآمد وڌي. 1869ع ۾ [[سوئيز ڪئنال]] کلڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي يورپ سان سامونڊي واپار جي اهميت وڌيڪ وڌي. 1899ع تائين ڪراچي ڏکڻ ايشيا جي اهم ڪڻڪ ۽ ڪپهه برآمد ڪندڙ بندرگاهن مان هڪ بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite web |title=KPT History |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ادارن، بندرگاهه، ڇانوڻي، مارڪيٽن، رستن، تعليمي ادارن ۽ نئين رهائشي علائقن جي قيام سان آبادي تيزيءَ سان وڌي. سنڌي ۽ بلوچ مقامي آباديءَ سان گڏ پارسي، گجراتي، ڪڇي، ميمڻ، هندو واپاري، گوا جا عيسائي ۽ ٻين علائقن جا ماڻهو پڻ شهر ۾ اچي آباد ٿيا. == ريلوي ۽ آمدرفت == سنڌ جي زرعي پيداوار کي ڪراچي بندرگاهه تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ لاءِ ريلويءَ کي خاص اهميت ڏني وئي. 13 مئي 1861ع تي [[ڪراچي]] کان [[ڪوٽڙي]] تائين لڳ ڀڳ 105 ميل ڊگهي ريلوي لائين عام آمدرفت لاءِ کولي وئي، جيڪا موجوده پاڪستان جي علائقي ۾ قائم ٿيل شروعاتي ريلوي لائينن مان هئي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://pakrail.gov.pk/History.aspx |publisher=Pakistan Railways |language=en}}</ref> بعد ۾ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ کي اتر طرف وڌائي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. ريلوي ۽ سنڌو درياهه تي هلندڙ ٻاڦ وارين ٻيڙين ڪراچي بندرگاهه، سنڌ جي زرعي علائقن ۽ اتر هندستان جي مارڪيٽن وچ ۾ واپار کي تيز ڪيو. == آبپاشي ۽ زرعي تبديليون == سنڌ جي معيشت بنيادي طور [[سنڌو درياهه]] ۽ زراعت تي دارومدار رکندي هئي. برطانوي دور جي شروعات ۾ آبپاشيءَ جو وڏو حصو موسمي ٻوڏ وارن واهن تي ٻڌل هو. نوآبادياتي حڪومت موجود واهن جي مرمت سان گڏ نوان واهه ۽ آبپاشي منصوبا تعمير ڪيا. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڄامڙائو سميت ڪيترن واهن جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو. سڀ کان وڏي تبديلي [[سکر بئراج]] جي تعمير سان آئي. بئراج جو تصور اڻويهين صديءَ ۾ پيش ڪيو ويو هو، پر منصوبي جي منظوري 1923ع ۾ ٿي. تعمير 1 جولاءِ 1923ع تي شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en}}</ref> ان وقت ان کي '''لائيڊ بئراج''' پڻ چيو ويندو هو. بئراج مان نڪرندڙ ستن وڏن واهن سنڌ جي لکين ايڪڙ زمين لاءِ وڌيڪ يقيني آبپاشي مهيا ڪئي. ان سان ڪڻڪ، ڪپهه، چانور ۽ ٻين فصلن جي پوک وڌي ۽ ڪيترائي نوان زرعي علائقا آباد ٿيا. بئراج ۽ واهن جي نظام سان گڏ زمين جي ورڇ، آبادڪاري ۽ روينيو پاليسين سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. نوآبادياتي دور ۾ وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ مقامي بااثر طبقي جي سياسي ۽ معاشي حيثيت پڻ ڪيترن علائقن ۾ مضبوط رهي. == زميني محصول ۽ ڳوٺاڻي سماج == برطانوي انتظام لاءِ زمين مان حاصل ٿيندڙ محصول آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو. ان مقصد لاءِ زمين جي ماپ، سروي، ملڪيت ۽ پوک بابت وڌيڪ منظم سرڪاري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. ڪليڪٽر ۽ روينيو عملو زرعي محصول جي وصولي ۽ زميني انتظام ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ويو. آبپاشيءَ جي توسيع سان زرعي پيداوار ۽ پوک هيٺ ايراضي وڌي، پر ان جا فائدا سماج جي سڀني طبقن ۾ هڪجهڙا ورهايل نه هئا. زمين جي ملڪيت جو وڏو حصو وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ پيرن وٽ رهڻ، هارين جي قرضداري ۽ زميندار-هاري لاڳاپا سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج جا اهم مسئلا رهيا. ويهين صديءَ ۾ اهي مسئلا سنڌ جي سياسي بحث ۽ هاري تحريڪن جو پڻ موضوع بڻيا. == واپار ۽ معيشت == برطانوي دور ۾ سنڌ جي معيشت کي هندستاني ۽ عالمي نوآبادياتي مارڪيٽ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍيو ويو. ڪپهه، ڪڻڪ، چانور، اُن ۽ ٻين زرعي شين جي برآمد ۾ واڌ ٿي. ڪراچي بندرگاهه ۽ ريلويءَ جي ترقيءَ سان سنڌ نه رڳو پنهنجي زرعي پيداوار، پر پنجاب ۽ اتر-اولهه وارن علائقن جي مال لاءِ پڻ سامونڊي واپار جو اهم رستو بڻجي وئي. انهيءَ معاشي تبديليءَ سان ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ شڪارپور جهڙن شهرن ۾ واپاري ۽ بئنڪنگ سرگرميون وڌيون. سنڌي هندو واپاري برادريون هندستان، وچ ايشيا، خليج ۽ ٻين علائقن تائين پکڙيل واپاري نيٽ ورڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون. == مڪاني حڪومت ۽ شهري ادارا == اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ برطانوي حڪومت ميونسپل ادارا قائم ڪرڻ شروع ڪيا. ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور ۽ ٻين شهرن ۾ ميونسپل انتظام صفائي، پاڻي، رستن، مارڪيٽن ۽ شهري سهولتن جي ذميواري سنڀالڻ لڳو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين مقامي حڪومت جا ادارا سياسي تربيت جو به ذريعو بڻيا. [[ڄامشيد نسروانجي مهتا]] جهڙن اڳواڻن ڪراچيءَ جي شهري انتظام ۽ ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. == سنڌ کي بمبئي کان ڌار ڪرڻ جي تحريڪ == {{Main|سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي}} سنڌ جو بمبئي پريزيڊنسيءَ سان ڳانڍاپو جغرافيائي فاصلي، انتظامي ضرورتن، مالي معاملن ۽ سياسي نمائندگيءَ سبب ڊگهي عرصي تائين بحث هيٺ رهيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مسلمان سياسي قيادت سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪري الڳ صوبو ٺاهڻ جو مطالبو وڌيڪ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو. سنڌ جي جدائيءَ جي تحريڪ ۾ [[غلام محمد ڀرڳڙي]]، [[شاهنواز ڀٽو]]، [[عبدالله هارون]]، [[غلام حسين هدايت الله]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سياسي اڳواڻن مختلف مرحلن تي ڪردار ادا ڪيو. [[آغا خان ٽيون]] پڻ آل انڊيا سطح تي سنڌ جي جدا صوبي واري مطالبي جي حمايت ڪئي. سنڌ جي مالي طور الڳ صوبو بڻجڻ جي صلاحيت هڪ اهم تڪراري سوال هو. جدائيءَ جي حامين دليل ڏنو ته سنڌ پنهنجي آمدني ۽ وسيلن سان صوبائي انتظام هلائڻ جي قابل هئي. سر غلام حسين هدايت الله سميت سنڌي نمائندن ان سلسلي ۾ بمبئي ۽ آل انڊيا فورمن تي دليل پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Ghulam Hussain Hidayatullah |url=https://archives.sindhculture.gov.pk/ghulam_hussain_hidayatullah/ |publisher=Sindh Archives |language=en}}</ref> [[گول ميز ڪانفرنسون|گول ميز ڪانفرنسن]] ۽ بعد واري آئيني عمل ۾ سنڌ جي جدائيءَ جو سوال شامل ٿيو. آخرڪار [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪري گورنر وارو صوبو ٺاهڻ جو قانوني بندوبست ڪيو ويو. == الڳ سنڌ صوبو، 1936ع == {{Main|سنڌ صوبو (1936–1955)}} '''1 اپريل 1936ع''' تي سنڌ رسمي طور بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ '''سنڌ صوبو''' بڻيو. [[ڪراچي]] ان جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ٿيو. [[سر لينسلاٽ گراهم]] سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] جي سيڪشن 46 ۾ سنڌ کي گورنر جي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سيڪشن 47 تحت ان کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> == 1937ع جون چونڊون ۽ صوبائي سياست == سنڌ جي پهرين صوبائي قانون ساز اسيمبليءَ جون چونڊون '''7 فيبروري 1937ع''' تي ٿيون.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> سنڌ جي سياست ۾ ان دور ۾ مضبوط پارٽي نظم بدران وڏن زميندارن، پيرن، قبائلي اڳواڻن ۽ مختلف سياسي گروهن جو اثر گهڻو هو، جنهن سبب حڪومتون ۽ اتحاد بار بار تبديل ٿيندا رهيا. [[سر غلام حسين هدايت الله]]، [[الله بخش سومرو]]، [[مير بنده علي خان ٽالپر]] ۽ [[محمد ايوب کهڙو]] هن دور جي اهم سياسي شخصيتن مان هئا. الله بخش سومرو ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم رهيو. هو آل انڊيا مسلم ليگ جي پاڪستان واري سياست سان اختلاف رکندو هو ۽ گڏيل هندستان جي حمايت ڪندڙ اڳواڻن مان هو. 1942ع ۾ برطانوي حڪومت طرفان ڏنل اعزاز واپس ڪرڻ کان پوءِ کيس وزارت تان هٽايو ويو. 1943ع ۾ سندس قتل سنڌ جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو. == حر تحريڪ == {{Main|حر تحريڪ}} برطانوي راڄ خلاف سنڌ ۾ سڀ کان نمايان هٿياربند مزاحمتي تحريڪن مان هڪ [[حر تحريڪ]] هئي، جيڪا پير پاڳاري جي مريدن سان لاڳاپيل هئي. ان جون پاڙون اڻويهين صديءَ تائين پهچن ٿيون، پر [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]، جيڪو '''سورهيه بادشاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جي دور ۾ تحريڪ برطانوي حڪومت لاءِ وڏو چئلينج بڻجي وئي. ٻي عالمي جنگ دوران حرن ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ هٿياربند تڪرار تيز ٿيو. ريلوي، سرڪاري مواصلات ۽ ٻين نوآبادياتي هدفن تي حملا ٿيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت وڏي پيماني تي گرفتاريون ۽ فوجي ڪارروايون ڪيون. 1942ع ۾ سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sind (Outbreak of Violence) |url=https://hansard.parliament.uk/Commons/1942-06-04/debates/36a1a7d9-ceb4-48a0-9449-18d603a71265/Sind%28OutbreakOfViolence%29 |publisher=UK Parliament |language=en}}</ref> پير صبغت الله شاهه کي برطانوي اختيارين گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ مقدمو هلائڻ کان پوءِ 20 مارچ 1943ع تي ڦاهي ڏني. حر تحريڪ جي نوعيت بابت تاريخدانن جون تشريحون مختلف آهن: پاڪستاني ۽ سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري برطانوي سامراج خلاف آزاديءَ جي مزاحمت طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن ته نوآبادياتي برطانوي دستاويزن ۾ حرن کي امن امان لاءِ خطرو ۽ سندن سرگرمين کي ڏوهاري ڪاررواين طور پيش ڪيو ويو. ان ڪري تحريڪ بابت ٻنهي قسمن جي ذريعن کي سندن تاريخي پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي. == ٻي عالمي جنگ == [[ٻي عالمي جنگ]] دوران سنڌ، خاص طور ڪراچي، برطانوي فوجي رسد ۽ آمدرفت لاءِ اهم مرڪز بڻيو. سوئيز ڪئنال کان هندستان ايندڙ سامونڊي رستن تي ڪراچي پهرين اهم بندرگاهن مان هو. بندرگاهه، ريلوي، هوائي اڏن ۽ فوجي ڇانوڻين جي اهميت جنگ دوران وڌيڪ وڌي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> == پاڪستان جي تحريڪ ۽ سنڌ == 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] سنڌ ۾ پنهنجو تنظيمي اثر وڌايو. [[عبدالله هارون]]، [[جي. ايم. سيد]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سنڌي اڳواڻن مختلف مرحلن تي مسلم ليگ ۽ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته الله بخش سومري سميت ڪجهه اهم سنڌي سياستدان ورهاڱي جي مخالفت ڪندا رهيا. '''3 مارچ 1943ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمان اڪثريتي علائقن لاءِ الڳ سياسي بندوبست جي مطالبي جي حمايت ڪئي وئي. سنڌ جي موجوده صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب سنڌ اسيمبلي برطانوي هندستان جي صوبائي قانون ساز ادارن مان پهرين هئي جنهن پاڪستان جي قيام جي حق ۾ اهڙي قرارداد منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Resolution of Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> ان دور ۾ سنڌ جي سياست هڪجهڙي نه هئي؛ مسلم ليگ، ڪانگريس، قومپرست، آزاد گروهه، هندو سياسي تنظيمون، زميندار گروهه ۽ مذهبي اڳواڻ مختلف سياسي موقف رکندا هئا. تنهن ڪري 1940ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست کي رڳو هڪ سياسي ڌارا تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. == 1947ع ۽ برطانوي راڄ جو خاتمو == 1947ع ۾ برطانوي حڪومت هندستان ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. '''26 جون 1947ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جي خاص اجلاس ۾ سنڌ جي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ تي برطانوي راڄ ختم ٿي ويو ۽ سنڌ پاڪستان جو صوبو بڻجي ويو. ڪراچي نئين ملڪ جي پهرين گاديءَ جو هنڌ بڻيو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ تمام وڏي آباديءَ جي لڏپلاڻ ٿي. سنڌ جي هندو ۽ سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجر وڏي انگ ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. ان آباديءَ جي تبديليءَ سنڌ جي شهري سماج، معيشت، ٻولي ۽ سياست تي گهرا اثر ڇڏيا. == برطانوي دور جا اثر == برطانوي حڪمراني سنڌ تي گهڻ رخا ۽ ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. جديد ريلوي، بندرگاهه، آبپاشي، سرڪاري کاتا، جديد تعليمي ادارا، ميونسپل حڪومت ۽ جديد مواصلاتي نظام وڏي حد تائين هن دور ۾ وڌيا. سنڌي ٻوليءَ جي موجوده عربي بنياد واري معياري الفابيٽ کي 1853ع ۾ سرڪاري صورت ڏني وئي ۽ سنڌيءَ ۾ جديد درسي ۽ نثري ادب جي اشاعت تيزيءَ سان وڌي. ساڳئي وقت اهي تبديليون نوآبادياتي رياست جي سياسي ۽ معاشي ضرورتن سان پڻ ڳنڍيل هيون. ريلوي ۽ بندرگاهن سنڌ جي واپار کي وڌايو، پر انهن جو هڪ اهم مقصد خام مال ۽ زرعي پيداوار کي برطانوي هندستان ۽ عالمي سامراجي منڊي تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ پڻ هو. آبپاشيءَ زرعي پيداوار وڌائي، پر زمين جي ورڇ ۽ نوآبادياتي روينيو نظام سان گڏ وڏن زميندارن جي طاقت ۽ هاري مسئلن جا ڪيترائي پراڻا ڍانچا به برقرار رهيا. اهڙيءَ طرح برطانوي دور سنڌ لاءِ هڪ طرف جديد انفراسٽرڪچر، ادارن ۽ نئين سياسي شعور جي واڌ جو زمانو هو، ته ٻئي طرف سياسي خودمختياري وڃائڻ، نوآبادياتي معاشي پاليسين ۽ برطانوي اقتدار خلاف مزاحمت جو دور پڻ هو. == اهم تاريخون == * '''1832ع''' — انگريزن ۽ ٽالپرن وچ ۾ واپار ۽ سنڌ جي رستن بابت معاهدو. * '''1839ع''' — برطانوي فوجن جو ڪراچيءَ تي قبضو. * '''17 فيبروري 1843ع''' — [[مياڻي جي جنگ]]؛ ٽالپر فوج جي شڪست. * '''24 مارچ 1843ع''' — [[دٻي جي جنگ]]؛ مير شير محمد ٽالپر جي فوج جي شڪست. * '''1843ع''' — سنڌ جي وڏي حصي جو ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان الحاق. '''1847ع''' — سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ ڪمشنري نظام قائم ٿيو. '''1853ع''' — عربي بنياد واري معياري سنڌي الفابيٽ جي سرڪاري ترتيب. '''1857ع''' — ڪراچيءَ ۾ 21هين نيٽو انفنٽريءَ جي بغاوت جي ڪوشش. '''1858ع''' — ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي جاءِ تي سڌي برطانوي تاج جي حڪمراني. '''13 مئي 1861ع''' — ڪراچي–ڪوٽڙي ريلوي لائين جو افتتاح. '''1885ع''' — [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو قيام. '''1887ع''' — ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عملي شروعات ۽ سنڌ آرٽس ڪاليج جو قيام. '''1923ع''' — سکر بئراج جي تعمير جي شروعات. '''1932ع''' — [[سکر بئراج]] جو آبپاشي نظام ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. '''1 اپريل 1936ع''' — سنڌ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي الڳ صوبو بڻيو. '''7 فيبروري 1937ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جون پهريون چونڊون. '''1942ع''' — حر تحريڪ دوران سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا. '''20 مارچ 1943ع''' — [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|سورهيه بادشاهه]] کي ڦاهي. '''3 مارچ 1943ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حق ۾ قرارداد. '''26 جون 1947ع''' — سنڌ اسيمبليءَ جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو. '''14 آگسٽ 1947ع''' — برطانوي راڄ جو خاتمو ۽ سنڌ جو پاڪستان جو صوبو بڻجڻ. == پڻ ڏسو == [[سنڌ جي تاريخ]] [[ٽالپر خاندان]] [[مياڻي جي جنگ]] [[دٻي جي جنگ]] [[برطانوي هندستان]] [[بمبئي پريزيڊنسي]] [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي]] [[سنڌ صوبو (1936–1955)]] [[حر تحريڪ]] [[سکر بئراج]] [[ڪراچي جي تاريخ]] [[سنڌي ٻولي]] [[پاڪستان جي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |year=1851 |publisher=W. H. Allen |location=London |language=en}} {{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}} {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sir Charles Napier and Sind |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Khuhro |first=Hamida |title=Mohammed Ayub Khuhro: A Life of Courage in Politics |publisher=Oxford University Press |language=en}} {{cite book |last=Ansari |first=Sarah F. D. |title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843–1947 |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |language=en}} {{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي هندستان]] [[زمرو:برطانوي راڄ]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:20هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:سنڌ ۾ برطانوي راڄ]] 77naxc3wmcstcod6xcyqfaviozs8y4t 415787 415786 2026-09-29T18:37:05Z Intisar Ali 8681 415787 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|1843ع کان 1947ع تائين سنڌ جي تاريخ جو دور}} '''برطانوي راڄ هيٺ سنڌ''' يا '''برٽش انڊيا ۾ سنڌ'''، [[سنڌ جي تاريخ]] جو اهو دور آهي، جيڪو 1843ع ۾ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] هٿان [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] جي شڪست ۽ سنڌ جي فتح سان شروع ٿيو ۽ آگسٽ 1947ع ۾ [[برطانوي هندستان]] جي ورهاڱي ۽ [[پاڪستان]] جي قيام سان ختم ٿيو. 1843ع کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي تائين الڳ انتظام هيٺ رهي، جنهن کان پوءِ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] جي انتظام سان ڳنڍيو ويو. لڳ ڀڳ نوَ ڏهاڪن جي سياسي جدوجهد کان پوءِ سنڌ 1 اپريل 1936ع تي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ گورنر وارو صوبو بڻيو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> برطانوي دور سنڌ جي سياسي، معاشي ۽ سماجي تاريخ ۾ وڏي تبديليءَ جو زمانو هو. هن دور ۾ هڪ پاسي نوآبادياتي انتظام، زميني محصول ۽ نئين عدالتي ۽ انتظامي نظام وسيلي برطانوي اقتدار مضبوط ٿيو، ته ٻئي پاسي ريلوي، بندرگاهن، روڊن، جديد آبپاشي، ڇپائي، جديد تعليم ۽ شهري ادارن جو ڦهلاءُ ٿيو. [[ڪراچي]] هڪ ننڍي بندرگاهي شهر مان برطانوي هندستان جي اهم واپاري بندرگاهن مان هڪ بڻجي ويو، جڏهن ته [[سکر بئراج]] ۽ واهن جي وسيع نظام سنڌ جي زرعي معيشت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. ساڳئي وقت نوآبادياتي حڪمراني خلاف مزاحمت، سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرائڻ جي تحريڪ، [[حر تحريڪ]] ۽ هندستان جي آزاديءَ سان لاڳاپيل سياسي سرگرميون پڻ هن دور جون اهم خصوصيتون هيون. == پسمنظر == {{Main|ٽالپر خاندان}} ارڙهين صديءَ جي آخر کان سنڌ تي [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هئي. ٽالپرن جا مرڪز [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] هئا. اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي اتر-اولهه هندستان، [[افغانستان]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي واپاري ۽ فوجي اهميت ۾ دلچسپي وڌندي وئي. برطانيا کي وچ ايشيا ڏانهن روسي اثر وڌڻ جو پڻ خدشو هو، جنهن ڪري سنڌ ۽ افغانستان برطانوي حڪمت عمليءَ ۾ اهميت اختيار ڪئي. 1809ع ۾ انگريزن ۽ سنڌ جي ميرن وچ ۾ معاهدو ٿيو، جڏهن ته 1832ع واري معاهدي تحت سنڌو درياهه ۽ سنڌ جا ڪجهه رستا واپار لاءِ کوليا ويا. 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[پهرين اينگلو-افغان جنگ]] دوران برطانوي فوجن جي سنڌ مان گذرڻ ۽ نون معاهدن ٽالپر حڪمرانن ۽ انگريزن جي لاڳاپن ۾ ڇڪتاڻ وڌائي.<ref>{{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |publisher=W. H. Allen |location=London |year=1851 |language=en}}</ref> == سنڌ تي برطانوي قبضو == {{Main|مياڻي جي جنگ|دٻي جي جنگ}} 1842ع ۾ [[چارلس نيپئر]] کي سنڌ ۾ برطانوي فوجي ۽ سياسي اختيار ڏنا ويا. ٽالپر ميرن ۽ برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ وچ ۾ نون معاهدن ۽ اختيارن بابت تڪرار وڌڻ کان پوءِ معاملو هٿياربند مقابلي تائين پهتو. 17 فيبروري 1843ع تي [[مياڻي جي جنگ]] ۾ چارلس نيپئر جي اڳواڻيءَ هيٺ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوج ٽالپرن جي فوج کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ حيدرآباد تي انگريزن جو قبضو قائم ٿيو. [[مير شير محمد ٽالپر]] مزاحمت جاري رکي، پر 24 مارچ 1843ع تي [[دٻي جي جنگ]] ۾ سندس فوج کي پڻ شڪست ملي. ان جنگ ۾ [[هوشو شيدي]] ٽالپر فوج طرفان وڙهندي مارجي ويو.<ref>{{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en}}</ref> انهن جنگين کان پوءِ سنڌ جو وڏو حصو برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي قبضي هيٺ اچي ويو. البت [[خيرپور رياست]] کي ٽالپر حڪمرانن جي هڪ شاخ هيٺ نوابي رياست جي حيثيت سان برقرار رکيو ويو، جيڪا برطانوي بالادستي قبول ڪندي 1947ع تائين الڳ نوابي رياست رهي. سنڌ جي الحاق بابت برطانيا اندر به اختلاف موجود هئا. ڪي همعصر برطانوي عملدار ۽ پوءِ جا مورخ ان ڪارروائيءَ کي ضرورت کان وڌيڪ جارحاڻي نوآبادياتي توسيع قرار ڏيندا رهيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت ان کي پنهنجي سياسي ۽ فوجي مفادن جي تناظر ۾ جائز قرار ڏنو. == شروعاتي برطانوي انتظام == فتح کان پوءِ چارلس نيپئر سنڌ جو پهريون برطانوي گورنر بڻيو. 1847ع ۾ سندس روانگيءَ کان پوءِ سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ سنڌ لاءِ ڪمشنر جو عهدو قائم ڪيو ويو. بعد ۾ سنڌ ڊگهي عرصي تائين [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو انتظامي ڊويزن رهي. سنڌ جو ڪمشنر صوبي جو مکيه نوآبادياتي عملدار هو. انتظامي مقصدن لاءِ سنڌ کي ضلعن ۽ تعلقن ۾ ورهايو ويو ۽ ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ مختيارڪار جهڙا عهدا نوآبادياتي انتظام جو حصو بڻيا. روينيو وصولي، پوليس، عدالتن ۽ مقامي حڪومت لاءِ پڻ نوان يا تنظيم نو ڪيل ادارا قائم ٿيا. [[بارٽل فريئر]]، جيڪو 1851ع کان 1859ع تائين سنڌ جو ڪمشنر رهيو، شروعاتي برطانوي انتظام جي اهم شخصيتن مان هو. سندس دور ۾ رستا، بندرگاهه، ٽپال، تعليم ۽ سنڌي ٻوليءَ جي انتظامي استعمال لاءِ قدم کنيا ويا. == 1857ع جي بغاوت ۽ سنڌ == {{Main|1857ع جي هندستاني بغاوت}} 1857ع ۾ اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترن علائقن ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ خلاف وڏي فوجي ۽ سياسي بغاوت ٿي. سنڌ ۾ بغاوت اتر هندستان جهڙي وسيع پيماني تي نه پکڙي، پر [[ڪراچي]] ۾ مقرر 21هين بمبئي نيٽو انفنٽريءَ جي ڪجهه سپاهين سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت جي ڪوشش ڪئي. برطانوي اختيارين ان کي جلد دٻائي ڇڏيو. 1857ع کان پوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هندستان تي حڪمراني ختم ڪئي وئي ۽ 1858ع ۾ هندستان سڌو سنئون برطانوي تاج جي ماتحت آيو. ان سان سنڌ پڻ [[برطانوي راڄ]] جو حصو بڻجي وئي. == سنڌي ٻولي ۽ رسم الخط == برطانوي قبضي کان اڳ فارسيءَ کي انتظامي ۽ درٻاري ٻوليءَ طور وڏي حيثيت حاصل هئي، جڏهن ته سنڌي مختلف رسم الخطن ۾ لکبي هئي. برطانوي انتظام سنڌيءَ کي هيٺين سطح جي انتظام، عدالتن ۽ تعليم ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ هڪ معياري رسم الخط جي ضرورت محسوس ڪئي. 1848ع کان سنڌيءَ کي انتظامي ڪم ۾ آڻڻ بابت سرڪاري بحث شروع ٿيو. [[بارٽل فريئر]] 1851ع ۾ سنڌ ۾ مقرر سول آفيسرن لاءِ سنڌي ڳالهائڻ جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ تي زور ڏنو. برطانوي عملدارن ۾ رسم الخط بابت اختلاف هئا: [[رچرڊ فرانسس برٽن]] عربي بنياد واري رسم الخط جو حامي هو، جڏهن ته [[جارج اسٽئڪ]] سنڌ ۾ استعمال ٿيندڙ هندو-سنڌي يا خداوادي بنيادن واري رسم الخط کي ترجيح ڏني.<ref>{{cite journal |last=Shah |first=Saqlain |author2=Kiran Fatima |author3=Faryal Wadho |title=British Language Policy in Colonial Sindh |journal=University of Chitral Journal of Linguistics and Literature |language=en}}</ref> 1853ع ۾ بي. ايڇ. ايلس جي نگرانيءَ هيٺ مقامي سنڌي عالمن ۽ سرڪاري عملدارن جي مدد سان عربي-فارسي بنياد واري سنڌي الفابيٽ کي معياري صورت ڏني وئي. ان ۾ سنڌيءَ جي مخصوص آوازن لاءِ اضافي اکر شامل ڪيا ويا. ان کان پوءِ اسڪولي ڪتاب، سرڪاري مواد ۽ ترجما سنڌيءَ ۾ ڇپجڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en}}</ref> هن پاليسيءَ جو جديد سنڌي نثر، درسي ڪتابن، ڇپائي ۽ معياري لکڻيءَ جي ترقيءَ تي وڏو اثر پيو، جيتوڻيڪ سنڌي رسم الخط جي تاريخ برطانوي دور کان گهڻي پراڻي آهي ۽ عربي-سنڌي، خداوادي ۽ ٻيا رسم الخط اڳ ئي مختلف حلقن ۾ استعمال ٿيندا هئا. == جديد تعليم جو ڦهلاءُ == برطانوي دور ۾ روايتي مڪتبن ۽ مدرسن سان گڏ جديد طرز جا اسڪول قائم ٿيڻ شروع ٿيا. سرڪاري ۽ خانگي تعليمي ادارن ۾ سنڌي ۽ بعد ۾ انگريزي تعليم جو دائرو وڌيو. مسلمانن ۾ جديد تعليم کي هٿي ڏيڻ لاءِ [[حسن علي آفندي]] ۽ سندس ساٿين 1 سيپٽمبر 1885ع تي ڪراچيءَ ۾ [[سنڌ مدرسته الاسلام]] قائم ڪيو. هي ادارو سنڌ ۾ جديد مسلم تعليم جي اهم مرڪزن مان بڻيو.<ref>{{cite web |title=History of Sindh Madressatul Islam |url=https://www.smiu.edu.pk/about/history |publisher=Sindh Madressatul Islam University |language=en}}</ref> 1887ع ۾ ڪراچيءَ ۾ سنڌ آرٽس ڪاليج قائم ٿيو، جيڪو بعد ۾ [[ڏيارام ڄيٺمل سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج|ڊي. جي. سنڌ ڪاليج]] جي نالي سان مشهور ٿيو. ان کان سواءِ مشنري، هندو سماجي تنظيمن، مسلمان تعليمي انجمنن ۽ مقامي مخير ماڻهن ڪيترائي اسڪول ۽ تعليمي ادارا قائم ڪيا. تعليم جي واڌ سان سنڌ ۾ وڪيلن، استادن، صحافين، سرڪاري ملازمن ۽ جديد سياسي قيادت جو نئون طبقو پيدا ٿيو، جنهن ويهين صديءَ جي سياسي ۽ سماجي تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. == ڪراچيءَ جي ترقي == {{Main|ڪراچي جي تاريخ}} برطانوي دور ۾ سڀ کان وڏي شهري تبديلي [[ڪراچي]] ۾ آئي. انگريزن فيبروري 1839ع ۾ ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو هو، يعني سنڌ جي مڪمل فتح کان چار سال اڳ. 1843ع کان پوءِ ڪراچيءَ جي جاگرافيائي مقام ۽ قدرتي بندرگاهه سبب ان کي سنڌ جي فوجي، انتظامي ۽ واپاري مرڪز طور ترقي ڏني وئي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي کان ڪراچي بندرگاهه ۾ کوٽائي، بند، جيٽي، پلن ۽ ٻين سهولتن جي تعمير شروع ٿي. 1886ع جي قانون تحت [[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] قائم ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو ۽ 1887ع کان بندرگاهه جو انتظام ٽرسٽ حوالي ٿيو.<ref>{{cite web |title=Karachi Port Trust Act, 1886 |url=https://kpt.gov.pk/ |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران آمريڪي ڪپهه جي فراهمي گهٽجڻ سبب سنڌ ۽ ڀرپاسي جي علائقن مان ڪپهه جي برآمد وڌي. 1869ع ۾ [[سوئيز ڪئنال]] کلڻ کان پوءِ ڪراچيءَ جي يورپ سان سامونڊي واپار جي اهميت وڌيڪ وڌي. 1899ع تائين ڪراچي ڏکڻ ايشيا جي اهم ڪڻڪ ۽ ڪپهه برآمد ڪندڙ بندرگاهن مان هڪ بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite web |title=KPT History |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> ڪراچيءَ ۾ ميونسپل ادارن، بندرگاهه، ڇانوڻي، مارڪيٽن، رستن، تعليمي ادارن ۽ نئين رهائشي علائقن جي قيام سان آبادي تيزيءَ سان وڌي. سنڌي ۽ بلوچ مقامي آباديءَ سان گڏ پارسي، گجراتي، ڪڇي، ميمڻ، هندو واپاري، گوا جا عيسائي ۽ ٻين علائقن جا ماڻهو پڻ شهر ۾ اچي آباد ٿيا. == ريلوي ۽ آمدرفت == سنڌ جي زرعي پيداوار کي ڪراچي بندرگاهه تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ لاءِ ريلويءَ کي خاص اهميت ڏني وئي. 13 مئي 1861ع تي [[ڪراچي]] کان [[ڪوٽڙي]] تائين لڳ ڀڳ 105 ميل ڊگهي ريلوي لائين عام آمدرفت لاءِ کولي وئي، جيڪا موجوده پاڪستان جي علائقي ۾ قائم ٿيل شروعاتي ريلوي لائينن مان هئي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://pakrail.gov.pk/History.aspx |publisher=Pakistan Railways |language=en}}</ref> بعد ۾ سنڌ جي ريلوي نيٽ ورڪ کي اتر طرف وڌائي پنجاب ۽ برطانوي هندستان جي ٻين علائقن سان ڳنڍيو ويو. ريلوي ۽ سنڌو درياهه تي هلندڙ ٻاڦ وارين ٻيڙين ڪراچي بندرگاهه، سنڌ جي زرعي علائقن ۽ اتر هندستان جي مارڪيٽن وچ ۾ واپار کي تيز ڪيو. == آبپاشي ۽ زرعي تبديليون == سنڌ جي معيشت بنيادي طور [[سنڌو درياهه]] ۽ زراعت تي دارومدار رکندي هئي. برطانوي دور جي شروعات ۾ آبپاشيءَ جو وڏو حصو موسمي ٻوڏ وارن واهن تي ٻڌل هو. نوآبادياتي حڪومت موجود واهن جي مرمت سان گڏ نوان واهه ۽ آبپاشي منصوبا تعمير ڪيا. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڄامڙائو سميت ڪيترن واهن جي منصوبن تي ڪم ڪيو ويو. سڀ کان وڏي تبديلي [[سکر بئراج]] جي تعمير سان آئي. بئراج جو تصور اڻويهين صديءَ ۾ پيش ڪيو ويو هو، پر منصوبي جي منظوري 1923ع ۾ ٿي. تعمير 1 جولاءِ 1923ع تي شروع ٿي ۽ بئراج 1932ع ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite web |title=Sukkur Barrage |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/SukkurLeftBankRegion |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |language=en}}</ref> ان وقت ان کي '''لائيڊ بئراج''' پڻ چيو ويندو هو. بئراج مان نڪرندڙ ستن وڏن واهن سنڌ جي لکين ايڪڙ زمين لاءِ وڌيڪ يقيني آبپاشي مهيا ڪئي. ان سان ڪڻڪ، ڪپهه، چانور ۽ ٻين فصلن جي پوک وڌي ۽ ڪيترائي نوان زرعي علائقا آباد ٿيا. بئراج ۽ واهن جي نظام سان گڏ زمين جي ورڇ، آبادڪاري ۽ روينيو پاليسين سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج تي ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. نوآبادياتي دور ۾ وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ مقامي بااثر طبقي جي سياسي ۽ معاشي حيثيت پڻ ڪيترن علائقن ۾ مضبوط رهي. == زميني محصول ۽ ڳوٺاڻي سماج == برطانوي انتظام لاءِ زمين مان حاصل ٿيندڙ محصول آمدنيءَ جو اهم ذريعو هو. ان مقصد لاءِ زمين جي ماپ، سروي، ملڪيت ۽ پوک بابت وڌيڪ منظم سرڪاري رڪارڊ تيار ڪيا ويا. ڪليڪٽر ۽ روينيو عملو زرعي محصول جي وصولي ۽ زميني انتظام ۾ مرڪزي حيثيت اختيار ڪري ويو. آبپاشيءَ جي توسيع سان زرعي پيداوار ۽ پوک هيٺ ايراضي وڌي، پر ان جا فائدا سماج جي سڀني طبقن ۾ هڪجهڙا ورهايل نه هئا. زمين جي ملڪيت جو وڏو حصو وڏن زميندارن، جاگيردارن ۽ پيرن وٽ رهڻ، هارين جي قرضداري ۽ زميندار-هاري لاڳاپا سنڌ جي ڳوٺاڻي سماج جا اهم مسئلا رهيا. ويهين صديءَ ۾ اهي مسئلا سنڌ جي سياسي بحث ۽ هاري تحريڪن جو پڻ موضوع بڻيا. == واپار ۽ معيشت == برطانوي دور ۾ سنڌ جي معيشت کي هندستاني ۽ عالمي نوآبادياتي مارڪيٽ سان وڌيڪ مضبوطيءَ سان ڳنڍيو ويو. ڪپهه، ڪڻڪ، چانور، اُن ۽ ٻين زرعي شين جي برآمد ۾ واڌ ٿي. ڪراچي بندرگاهه ۽ ريلويءَ جي ترقيءَ سان سنڌ نه رڳو پنهنجي زرعي پيداوار، پر پنجاب ۽ اتر-اولهه وارن علائقن جي مال لاءِ پڻ سامونڊي واپار جو اهم رستو بڻجي وئي. انهيءَ معاشي تبديليءَ سان ڪراچي، حيدرآباد، سکر ۽ شڪارپور جهڙن شهرن ۾ واپاري ۽ بئنڪنگ سرگرميون وڌيون. سنڌي هندو واپاري برادريون هندستان، وچ ايشيا، خليج ۽ ٻين علائقن تائين پکڙيل واپاري نيٽ ورڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون. == مڪاني حڪومت ۽ شهري ادارا == اڻويهين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ برطانوي حڪومت ميونسپل ادارا قائم ڪرڻ شروع ڪيا. ڪراچي، حيدرآباد، شڪارپور ۽ ٻين شهرن ۾ ميونسپل انتظام صفائي، پاڻي، رستن، مارڪيٽن ۽ شهري سهولتن جي ذميواري سنڀالڻ لڳو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين مقامي حڪومت جا ادارا سياسي تربيت جو به ذريعو بڻيا. [[ڄامشيد نسروانجي مهتا]] جهڙن اڳواڻن ڪراچيءَ جي شهري انتظام ۽ ترقيءَ ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو. == سنڌ کي بمبئي کان ڌار ڪرڻ جي تحريڪ == {{Main|سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي}} سنڌ جو بمبئي پريزيڊنسيءَ سان ڳانڍاپو جغرافيائي فاصلي، انتظامي ضرورتن، مالي معاملن ۽ سياسي نمائندگيءَ سبب ڊگهي عرصي تائين بحث هيٺ رهيو. ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ جي مسلمان سياسي قيادت سنڌ کي بمبئيءَ کان ڌار ڪري الڳ صوبو ٺاهڻ جو مطالبو وڌيڪ منظم انداز ۾ پيش ڪرڻ شروع ڪيو. سنڌ جي جدائيءَ جي تحريڪ ۾ [[غلام محمد ڀرڳڙي]]، [[شاهنواز ڀٽو]]، [[عبدالله هارون]]، [[غلام حسين هدايت الله]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سياسي اڳواڻن مختلف مرحلن تي ڪردار ادا ڪيو. [[آغا خان ٽيون]] پڻ آل انڊيا سطح تي سنڌ جي جدا صوبي واري مطالبي جي حمايت ڪئي. سنڌ جي مالي طور الڳ صوبو بڻجڻ جي صلاحيت هڪ اهم تڪراري سوال هو. جدائيءَ جي حامين دليل ڏنو ته سنڌ پنهنجي آمدني ۽ وسيلن سان صوبائي انتظام هلائڻ جي قابل هئي. سر غلام حسين هدايت الله سميت سنڌي نمائندن ان سلسلي ۾ بمبئي ۽ آل انڊيا فورمن تي دليل پيش ڪيا.<ref>{{cite web |title=Ghulam Hussain Hidayatullah |url=https://archives.sindhculture.gov.pk/ghulam_hussain_hidayatullah/ |publisher=Sindh Archives |language=en}}</ref> [[گول ميز ڪانفرنسون|گول ميز ڪانفرنسن]] ۽ بعد واري آئيني عمل ۾ سنڌ جي جدائيءَ جو سوال شامل ٿيو. آخرڪار [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪري گورنر وارو صوبو ٺاهڻ جو قانوني بندوبست ڪيو ويو. == الڳ سنڌ صوبو، 1936ع == {{Main|سنڌ صوبو (1936–1955)}} '''1 اپريل 1936ع''' تي سنڌ رسمي طور بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي برطانوي هندستان جو الڳ '''سنڌ صوبو''' بڻيو. [[ڪراچي]] ان جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ٿيو. [[سر لينسلاٽ گراهم]] سنڌ جو پهريون گورنر مقرر ٿيو.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] جي سيڪشن 46 ۾ سنڌ کي گورنر جي صوبن ۾ شامل ڪيو ويو ۽ سيڪشن 47 تحت ان کي بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ڪرڻ جو بندوبست ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Government of India Act 1935 |url=https://www.legislation.gov.uk/ukpga/Geo5and1Edw8/26/2/enacted |publisher=UK Legislation |language=en}}</ref> == 1937ع جون چونڊون ۽ صوبائي سياست == سنڌ جي پهرين صوبائي قانون ساز اسيمبليءَ جون چونڊون '''7 فيبروري 1937ع''' تي ٿيون.<ref>{{cite web |title=Legislative Assembly of Sind under Government of India Act 1935 |url=https://www.pas.gov.pk/uploads/downloads/mpas_1st_assembly.pdf |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> سنڌ جي سياست ۾ ان دور ۾ مضبوط پارٽي نظم بدران وڏن زميندارن، پيرن، قبائلي اڳواڻن ۽ مختلف سياسي گروهن جو اثر گهڻو هو، جنهن سبب حڪومتون ۽ اتحاد بار بار تبديل ٿيندا رهيا. [[سر غلام حسين هدايت الله]]، [[الله بخش سومرو]]، [[مير بنده علي خان ٽالپر]] ۽ [[محمد ايوب کهڙو]] هن دور جي اهم سياسي شخصيتن مان هئا. الله بخش سومرو ٻه ڀيرا سنڌ جو وزيراعظم رهيو. هو آل انڊيا مسلم ليگ جي پاڪستان واري سياست سان اختلاف رکندو هو ۽ گڏيل هندستان جي حمايت ڪندڙ اڳواڻن مان هو. 1942ع ۾ برطانوي حڪومت طرفان ڏنل اعزاز واپس ڪرڻ کان پوءِ کيس وزارت تان هٽايو ويو. 1943ع ۾ سندس قتل سنڌ جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم واقعو هو. == حر تحريڪ == {{Main|حر تحريڪ}} برطانوي راڄ خلاف سنڌ ۾ سڀ کان نمايان هٿياربند مزاحمتي تحريڪن مان هڪ [[حر تحريڪ]] هئي، جيڪا پير پاڳاري جي مريدن سان لاڳاپيل هئي. ان جون پاڙون اڻويهين صديءَ تائين پهچن ٿيون، پر [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|پير صبغت الله شاهه راشدي ثاني]]، جيڪو '''سورهيه بادشاهه''' جي نالي سان مشهور ٿيو، جي دور ۾ تحريڪ برطانوي حڪومت لاءِ وڏو چئلينج بڻجي وئي. ٻي عالمي جنگ دوران حرن ۽ برطانوي اختيارين وچ ۾ هٿياربند تڪرار تيز ٿيو. ريلوي، سرڪاري مواصلات ۽ ٻين نوآبادياتي هدفن تي حملا ٿيا، جڏهن ته برطانوي حڪومت وڏي پيماني تي گرفتاريون ۽ فوجي ڪارروايون ڪيون. 1942ع ۾ سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Sind (Outbreak of Violence) |url=https://hansard.parliament.uk/Commons/1942-06-04/debates/36a1a7d9-ceb4-48a0-9449-18d603a71265/Sind%28OutbreakOfViolence%29 |publisher=UK Parliament |language=en}}</ref> پير صبغت الله شاهه کي برطانوي اختيارين گرفتار ڪري فوجي عدالت ۾ مقدمو هلائڻ کان پوءِ 20 مارچ 1943ع تي ڦاهي ڏني. حر تحريڪ جي نوعيت بابت تاريخدانن جون تشريحون مختلف آهن: پاڪستاني ۽ سنڌي تاريخ نويسيءَ ۾ ان کي گهڻو ڪري برطانوي سامراج خلاف آزاديءَ جي مزاحمت طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن ته نوآبادياتي برطانوي دستاويزن ۾ حرن کي امن امان لاءِ خطرو ۽ سندن سرگرمين کي ڏوهاري ڪاررواين طور پيش ڪيو ويو. ان ڪري تحريڪ بابت ٻنهي قسمن جي ذريعن کي سندن تاريخي پسمنظر سان پڙهڻ ضروري آهي. == ٻي عالمي جنگ == [[ٻي عالمي جنگ]] دوران سنڌ، خاص طور ڪراچي، برطانوي فوجي رسد ۽ آمدرفت لاءِ اهم مرڪز بڻيو. سوئيز ڪئنال کان هندستان ايندڙ سامونڊي رستن تي ڪراچي پهرين اهم بندرگاهن مان هو. بندرگاهه، ريلوي، هوائي اڏن ۽ فوجي ڇانوڻين جي اهميت جنگ دوران وڌيڪ وڌي.<ref>{{cite web |title=History of Karachi Port Trust |url=https://kpt.gov.pk/pages/42/kpt-history |publisher=Karachi Port Trust |language=en}}</ref> == پاڪستان جي تحريڪ ۽ سنڌ == 1930ع ۽ 1940ع واري ڏهاڪي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] سنڌ ۾ پنهنجو تنظيمي اثر وڌايو. [[عبدالله هارون]]، [[جي. ايم. سيد]]، [[محمد ايوب کهڙو]] ۽ ٻين سنڌي اڳواڻن مختلف مرحلن تي مسلم ليگ ۽ پاڪستان جي مطالبي جي حمايت ڪئي، جڏهن ته الله بخش سومري سميت ڪجهه اهم سنڌي سياستدان ورهاڱي جي مخالفت ڪندا رهيا. '''3 مارچ 1943ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ هڪ قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمان اڪثريتي علائقن لاءِ الڳ سياسي بندوبست جي مطالبي جي حمايت ڪئي وئي. سنڌ جي موجوده صوبائي اسيمبليءَ جي سرڪاري رڪارڊ موجب سنڌ اسيمبلي برطانوي هندستان جي صوبائي قانون ساز ادارن مان پهرين هئي جنهن پاڪستان جي قيام جي حق ۾ اهڙي قرارداد منظور ڪئي.<ref>{{cite web |title=Resolution of Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> ان دور ۾ سنڌ جي سياست هڪجهڙي نه هئي؛ مسلم ليگ، ڪانگريس، قومپرست، آزاد گروهه، هندو سياسي تنظيمون، زميندار گروهه ۽ مذهبي اڳواڻ مختلف سياسي موقف رکندا هئا. تنهن ڪري 1940ع واري ڏهاڪي جي سنڌي سياست کي رڳو هڪ سياسي ڌارا تائين محدود نٿو ڪري سگهجي. == 1947ع ۽ برطانوي راڄ جو خاتمو == 1947ع ۾ برطانوي حڪومت هندستان ڇڏڻ جو فيصلو ڪيو. '''26 جون 1947ع''' تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جي خاص اجلاس ۾ سنڌ جي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبليءَ ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Provincial Assembly of Sindh |url=https://pas.gov.pk/ |publisher=Provincial Assembly of Sindh |language=en}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي [[پاڪستان]] جي قيام سان سنڌ تي برطانوي راڄ ختم ٿي ويو ۽ سنڌ پاڪستان جو صوبو بڻجي ويو. ڪراچي نئين ملڪ جي پهرين گاديءَ جو هنڌ بڻيو. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ ۾ تمام وڏي آباديءَ جي لڏپلاڻ ٿي. سنڌ جي هندو ۽ سک آباديءَ جو وڏو حصو هندستان لڏي ويو، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مسلمان مهاجر وڏي انگ ۾ سنڌ، خاص طور ڪراچي، حيدرآباد ۽ ٻين شهري علائقن ۾ اچي آباد ٿيا. ان آباديءَ جي تبديليءَ سنڌ جي شهري سماج، معيشت، ٻولي ۽ سياست تي گهرا اثر ڇڏيا. == برطانوي دور جا اثر == برطانوي حڪمراني سنڌ تي گهڻ رخا ۽ ڊگهي مدي وارا اثر ڇڏيا. جديد ريلوي، بندرگاهه، آبپاشي، سرڪاري کاتا، جديد تعليمي ادارا، ميونسپل حڪومت ۽ جديد مواصلاتي نظام وڏي حد تائين هن دور ۾ وڌيا. سنڌي ٻوليءَ جي موجوده عربي بنياد واري معياري الفابيٽ کي 1853ع ۾ سرڪاري صورت ڏني وئي ۽ سنڌيءَ ۾ جديد درسي ۽ نثري ادب جي اشاعت تيزيءَ سان وڌي. ساڳئي وقت اهي تبديليون نوآبادياتي رياست جي سياسي ۽ معاشي ضرورتن سان پڻ ڳنڍيل هيون. ريلوي ۽ بندرگاهن سنڌ جي واپار کي وڌايو، پر انهن جو هڪ اهم مقصد خام مال ۽ زرعي پيداوار کي برطانوي هندستان ۽ عالمي سامراجي منڊي تائين پهچائڻ ۽ فوجي آمدرفت آسان ڪرڻ پڻ هو. آبپاشيءَ زرعي پيداوار وڌائي، پر زمين جي ورڇ ۽ نوآبادياتي روينيو نظام سان گڏ وڏن زميندارن جي طاقت ۽ هاري مسئلن جا ڪيترائي پراڻا ڍانچا به برقرار رهيا. اهڙيءَ طرح برطانوي دور سنڌ لاءِ هڪ طرف جديد انفراسٽرڪچر، ادارن ۽ نئين سياسي شعور جي واڌ جو زمانو هو، ته ٻئي طرف سياسي خودمختياري وڃائڻ، نوآبادياتي معاشي پاليسين ۽ برطانوي اقتدار خلاف مزاحمت جو دور پڻ هو. == اهم تاريخون == * '''1832ع''' — انگريزن ۽ ٽالپرن وچ ۾ واپار ۽ سنڌ جي رستن بابت معاهدو. * '''1839ع''' — برطانوي فوجن جو ڪراچيءَ تي قبضو. * '''17 فيبروري 1843ع''' — [[مياڻي جي جنگ]]؛ ٽالپر فوج جي شڪست. * '''24 مارچ 1843ع''' — [[دٻي جي جنگ]]؛ مير شير محمد ٽالپر جي فوج جي شڪست. * '''1843ع''' — سنڌ جي وڏي حصي جو ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ سان الحاق. '''1847ع''' — سنڌ جو انتظام بمبئي حڪومت سان ڳنڍيو ويو ۽ ڪمشنري نظام قائم ٿيو. '''1853ع''' — عربي بنياد واري معياري سنڌي الفابيٽ جي سرڪاري ترتيب. '''1857ع''' — ڪراچيءَ ۾ 21هين نيٽو انفنٽريءَ جي بغاوت جي ڪوشش. '''1858ع''' — ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي جاءِ تي سڌي برطانوي تاج جي حڪمراني. '''13 مئي 1861ع''' — ڪراچي–ڪوٽڙي ريلوي لائين جو افتتاح. '''1885ع''' — [[سنڌ مدرسته الاسلام]] جو قيام. '''1887ع''' — ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عملي شروعات ۽ سنڌ آرٽس ڪاليج جو قيام. '''1923ع''' — سکر بئراج جي تعمير جي شروعات. '''1932ع''' — [[سکر بئراج]] جو آبپاشي نظام ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. '''1 اپريل 1936ع''' — سنڌ بمبئي پريزيڊنسيءَ کان ڌار ٿي الڳ صوبو بڻيو. '''7 فيبروري 1937ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جون پهريون چونڊون. '''1942ع''' — حر تحريڪ دوران سنڌ جي متاثر علائقن ۾ مارشل لا. '''20 مارچ 1943ع''' — [[پير صبغت الله شاهه راشدي ٻيون|سورهيه بادشاهه]] کي ڦاهي. '''3 مارچ 1943ع''' — سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حق ۾ قرارداد. '''26 جون 1947ع''' — سنڌ اسيمبليءَ جو پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جي حق ۾ فيصلو. '''14 آگسٽ 1947ع''' — برطانوي راڄ جو خاتمو ۽ سنڌ جو پاڪستان جو صوبو بڻجڻ. == پڻ ڏسو == [[سنڌ جي تاريخ]] [[ٽالپر خاندان]] [[مياڻي جي جنگ]] [[دٻي جي جنگ]] [[برطانوي هندستان]] [[بمبئي پريزيڊنسي]] [[سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان جدائي]] [[سنڌ صوبو (1936–1955)]] [[حر تحريڪ]] [[سکر بئراج]] [[ڪراچي جي تاريخ]] [[سنڌي ٻولي]] [[پاڪستان جي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Burton |first=Richard F. |title=Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus |year=1851 |publisher=W. H. Allen |location=London |language=en }} * {{cite book |last=Outram |first=James |title=The Conquest of Scinde: A Commentary |year=1846 |language=en }} * {{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=Sir Charles Napier and Sind |publisher=Oxford University Press |language=en }} * {{cite book |last=Khuhro |first=Hamida |title=Mohammed Ayub Khuhro: A Life of Courage in Politics |publisher=Oxford University Press |language=en }} * {{cite book |last=Ansari |first=Sarah F. D. |title=Sufi Saints and State Power: The Pirs of Sind, 1843–1947 |year=1992 |publisher=Cambridge University Press |language=en }} * {{cite book |last=Ellis |first=B. H. |title=Report on Education in Sindh |year=1855 |publisher=Education Society's Press |location=Bombay |language=en }} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي هندستان]] [[زمرو:برطانوي راڄ]] [[زمرو:19هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:20هين صديءَ ۾ سنڌ]] [[زمرو:سنڌ ۾ برطانوي راڄ]] 9wn3j3ok4cg79a5jwtqm7gyg1s4yekf 0 58068 415788 255923 2026-09-29T18:40:23Z Intisar Ali 8681 415788 wikitext text/x-wiki محمد عارف “صنعت” اعواڻ جو ڳاڻاٽو، سنڌ جي مشهور شاعرن ۾ ٿئي ٿو. هو فارسي زبان جو صاحبِ ديوان شاعر ٿي گذريو آهي<ref name="منگي" />. “صنعت” جي ڪلام جي باري ۾ پير حسام الدين شاهه راشدي لکي ٿو ته: سندس ڪلام ۾ ايرانيت جو عنصر زياده آهي. جيڪڏهن ڪو غير واقف پڙهندو ته محسوس نه ڪري سگهندو ته ڪنهن سنڌي شاعر جو چيل آهي. روزاني، آمد سلاست ۽ زورِ بيان جا خوب جوهر ڏيکاريل آهن<ref name="منگي" />. تذڪره لطفي جو بيان آهي ته، “صنعت” ڪلهوڙن جي دؤر ۾ پيدا ٿيو، ميرن جو دؤر ڏسي، انگريزن جي دؤر ۾ 2-صفر 1266ھ تي وفات ڪيائين<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. == تعليم ۽ شاعري == محمد عارف ”صنعت“ شڪارپوريءَ ابتدائي تعليم شڪارپور جي قاضين واري مسجد جي امام ۽ شاعر آخوند صاحبڏني ”صاحب“ وٽ حاصل ڪئي. شاعريءَ ڏانهن سندس لاڙو ننڍپڻ کان هو. شروعات ۾ پنهنجي نالي جي مناسبت سان ”عارف“ تخلص استعمال ڪندو هو، پر پوءِ استاد صاحبڏني جي صلاح تي ”صنعت“ تخلص اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaArif">{{Cite web |title=محمد عارف شڪارپوري |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عارف+شڪارپوري |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref><ref name="RashdiSanat">{{Cite web |title=ميان محمد عارف ”صنعت“: شڪارپور جو ھڪ فارسي شاعر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2183/read/67680 |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |work=ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> سندس علمي تربيت ۽ شاعريءَ تي سندس استاد صاحبڏني ”صاحب“ جو گهرو اثر هو. پير حسام الدين شاهه راشديءَ موجب، صاحبڏنو پنهنجي شاگرد جي شاعراڻي صلاحيت کان ايترو متاثر هو، جو سندس شعر جي ساراهه فارسي شعرن ۾ پڻ ڪندو هو. محمد عارف کي فارسي شاعريءَ تي خاص دسترس حاصل هئي ۽ سندس ڪلام جي ٻولي ۽ اسلوب تي فارسيءَ جي ڪلاسيڪي ادبي روايت جو گهرو اثر نظر اچي ٿو.<ref name="RashdiSanat" /> محمد عارف رڳو شاعر نہ، پر هڪ هنرمند پڻ هو. هو خيمي دوزي، يعني خيما ۽ تنبو ٺاهڻ جي هنر ۾ ماهر هو ۽ اهو ئي سندس ڌنڌو هو.<ref name="SindhianaArif" /> سنڌي ادبي ماخذن ۾ سندس شخصيت کي سادي ۽ زاهدانه زندگي گذاريندڙ ۽ شهرت کان پاسو ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaArif" /> == ديوان صنعت == محمد عارف ”صنعت“ پنهنجي حياتيءَ ۾ پنهنجي شاعريءَ کي باقاعدي ديوان جي صورت ۾ مرتب نہ ڪيو. سندس پٽ عبدالخالق جي بيان موجب، هو پنهنجا شعر جدا جدا ڪاغذن تي لکندو هو ۽ شهرت کان بي نياز رهڻ سبب انهن جي باقاعدي حفاظت نہ ڪندو هو. ان ڪري سندس ڪلام جو هڪ حصو وقت سان ضايع ٿي ويو.<ref name="RashdiSanat" /> سندس وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ محمد امين بچيل ڪلام گڏ ڪرڻ شروع ڪيو. انهيءَ دوران خاندان جي ڪتبخاني کي باهه لڳڻ ۽ ڪجهه مسودن کي مينهن سبب نقصان پهچڻ ڪري سندس وڌيڪ ڪلام ضايع ٿي ويو. باقي بچيل مواد مان محمد امين 27 ربيع الثاني 1278هه تي ديوان جو هڪ نامڪمل مسودو تيار ڪيو. محمد امين جي وفات کان پوءِ سندس ننڍي ڀاءُ عبدالخالق، مولانا شيخ عبدالمجيد وڪيل شڪارپوريءَ جي مدد سان ان مواد کي ٻيهر ترتيب ڏئي ديوان مڪمل ڪيو.<ref name="RashdiSanat" /> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، ”ديوان صنعت“ ۾ لڳ ڀڳ ٻه سئو غزل، ٻارهن قصيدا ۽ ان کان سواءِ رباعيون، مخمس ۽ قطعا شامل آهن.<ref name="SindhianaArif" /> ديوان جي شروعات حمد واري قصيدي سان ٿئي ٿي، جڏهن تہ ان ۾ [[محمد|رسول الله ﷺ]] جي مدح، [[عبدالقادر جيلاني|شيخ عبدالقادر جيلاني]] جي ساراهه، شڪارپور جي تعريف ۽ ان وقت جي مقامي شخصيتن بابت قصيدا پڻ شامل آهن.<ref name="RashdiSanat" /> ”ديوان صنعت“ جي اشاعتي تاريخ به سنڌ ۾ فارسي ادب جي مطالعي جي حوالي سان اهم آهي. موجوده ڪتابياتي رڪارڊ موجب لطف الله بدويءَ ”ديوان صنعت“ کي مرتب ڪيو ۽ اهو ويهين صديءَ ۾ ٻيهر شايع ٿيو.<ref name="BadawiSindhiana">{{Cite web |title=لطف الله بدوي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=+لطف+الله+بدوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == شاعريءَ جون خصوصيتون == ”صنعت“ جي شاعريءَ جو وڏو حصو فارسيءَ ۾ آهي. پير حسام الدين شاهه راشدي سندس شاعريءَ جو جائزو وٺندي ان ۾ ”ايرانيت“ جي گهري اثر، رواني، سلاست ۽ زورِ بيان کي نمايان ڪيو آهي. راشديءَ جي راءِ موجب سندس فارسي ايتري فصيح ۽ روايتي فارسي شاعريءَ جي رنگ ۾ رچيل آهي، جو اڻواقف پڙهندڙ لاءِ اهو اندازو لڳائڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو تہ شاعر سنڌ سان تعلق رکندڙ هو.<ref name="RashdiSanat" /> سندس شاعريءَ ۾ غزل سان گڏ قصيدي کي به اهم جاءِ حاصل آهي. سندس قصيدن جا موضوع مذهبي مدح، شخصيتن جي ساراهه ۽ پنهنجي اباڻي شهر شڪارپور جي تعريف تائين پکڙيل آهن. سندس شڪارپور بابت فارسي قصيدو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ شهر جي حسن سان گڏ ان دور جي علمي، ادبي ۽ هنري ماحول جو به ذڪر ملي ٿو.<ref name="RashdiSanat" /> شڪارپور جي واکاڻ ڪندي ”صنعت“ لکيو آهي: {{شعر| شکارپور که رشکِ ریاضِ رضوان است چمن همیشه بهار و شگفته خندان است ز هوش و عقل و هنر با فرنگ هم پهلو است ز جوش علم و ادب انتخاب ایران است }} انهن شعرن ۾ شاعر شڪارپور کي باغِ رضوان سان ڀيٽيندي شهر جي علم، ادب ۽ هنر جي واکاڻ ڪئي آهي.<ref name="RashdiSanat" /> == شڪارپور سان وابستگي == ”صنعت“ جي شاعري شڪارپور جي ادبي تاريخ جو هڪ اهم ماخذ پڻ سمجهي سگهجي ٿي. سندس قصيدي ۾ شهر جي باغن، گهٽين، ماڻهن، علمي ماحول، هنر ۽ تمدني زندگيءَ جا ادبي عڪس ملن ٿا. خاص طور سندس اهو شعر تہ شڪارپور ”علم ۽ ادب جي جوش“ سبب ايران جي چونڊيل شهرن جهڙو آهي، ان دور ۾ شڪارپور اندر فارسي زبان ۽ ادب جي اثر جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="RashdiSanat" /> محمد عارف جو تعلق شڪارپور جي اعواڻ گهراڻي سان هو. سندس خاندان ۾ ادبي روايت پوءِ به جاري رهي. سنڌي ادب جي مشهور ڪهاڻيڪار [[ثميره زرين]] سندس پڙڏوهٽي هئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ثميره زرين کي ننڍپڻ کان مليل ادبي ماحول جي پس منظر ۾ محمد عارف اعواڻ جي ادبي ورثي جو به ذڪر ملي ٿو.<ref name="SameeraSindhiana">{{Cite web |title=ثميره زرين |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ثميره+زرين |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == وفات == محمد عارف ”صنعت“ 2 صفر 1266هه تي شڪارپور ۾ وفات ڪئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ان تاريخ جو عيسوي برابر 18 ڊسمبر 1849ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaArif" /> سندس آخري وقت بابت پير حسام الدين شاهه راشدي لکي ٿو تہ هو ڳچيءَ ۾ نڪتل ڦرڙيءَ سبب سخت بيمار ٿيو هو ۽ بيماريءَ جي آخري مرحلي ۾ پڻ فارسي غزل چيو هئائين.<ref name="RashdiSanat" /> == ادبي ورثو == محمد عارف ”صنعت“ جو ادبي مقام خاص طور سنڌ ۾ فارسي شاعريءَ جي روايت سان ڳنڍيل آهي. سندس ”ديوان صنعت“ مان معلوم ٿئي ٿو تہ اڻويهين صديءَ جي پهرئين اڌ تائين شڪارپور ۾ فارسي نه رڳو علمي ۽ ادبي اظهار جي اهم ٻولي هئي، پر مقامي شاعر فارسيءَ جي ڪلاسيڪي غزل ۽ قصيدي جي روايت ۾ پڻ تخليق ڪري رهيا هئا.<ref name="RashdiSanat" /> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي هڪ تحقيقي مطالعي ۾ پڻ محمد عارف ”صنعت“ کي شڪارپور جو مشهور شاعر، صاحبِ ديوان ۽ فارسي توڙي عربيءَ تي عبور رکندڙ عالم شاعر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SLAArif">{{Cite web |title=بلوچستان ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جو اڀياس |url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/57/read/1398 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ سندس شاعريءَ کي گڏ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ ۽ ڇپائڻ جون ڪوششون ٿيون، جنهن ڪري ضايع ٿيل مواد جي باوجود سندس ادبي ورثي جو هڪ اهم حصو ”ديوان صنعت“ جي صورت ۾ محفوظ رهيو.<ref name="RashdiSanat" /> 7rjlf0h6v0lxatvu0ui63kbk6b0zf4s 415789 415788 2026-09-29T18:40:46Z Intisar Ali 8681 415789 wikitext text/x-wiki محمد عارف “صنعت” اعواڻ جو ڳاڻاٽو، سنڌ جي مشهور شاعرن ۾ ٿئي ٿو. هو فارسي زبان جو صاحبِ ديوان شاعر ٿي گذريو آهي<ref name="منگي" />. “صنعت” جي ڪلام جي باري ۾ پير حسام الدين شاهه راشدي لکي ٿو ته: سندس ڪلام ۾ ايرانيت جو عنصر زياده آهي. جيڪڏهن ڪو غير واقف پڙهندو ته محسوس نه ڪري سگهندو ته ڪنهن سنڌي شاعر جو چيل آهي. روزاني، آمد سلاست ۽ زورِ بيان جا خوب جوهر ڏيکاريل آهن<ref name="منگي" />. تذڪره لطفي جو بيان آهي ته، “صنعت” ڪلهوڙن جي دؤر ۾ پيدا ٿيو، ميرن جو دؤر ڏسي، انگريزن جي دؤر ۾ 2-صفر 1266ھ تي وفات ڪيائين<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. == تعليم ۽ شاعري == محمد عارف ”صنعت“ شڪارپوريءَ ابتدائي تعليم شڪارپور جي قاضين واري مسجد جي امام ۽ شاعر آخوند صاحبڏني ”صاحب“ وٽ حاصل ڪئي. شاعريءَ ڏانهن سندس لاڙو ننڍپڻ کان هو. شروعات ۾ پنهنجي نالي جي مناسبت سان ”عارف“ تخلص استعمال ڪندو هو، پر پوءِ استاد صاحبڏني جي صلاح تي ”صنعت“ تخلص اختيار ڪيائين.<ref name="SindhianaArif">{{Cite web |title=محمد عارف شڪارپوري |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=محمد+عارف+شڪارپوري |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref><ref name="RashdiSanat">{{Cite web |title=ميان محمد عارف ”صنعت“: شڪارپور جو ھڪ فارسي شاعر |url=https://books.sindhsalamat.com/book/2183/read/67680 |last=راشدي |first=سيد حسام الدين |work=ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> سندس علمي تربيت ۽ شاعريءَ تي سندس استاد صاحبڏني ”صاحب“ جو گهرو اثر هو. پير حسام الدين شاهه راشديءَ موجب، صاحبڏنو پنهنجي شاگرد جي شاعراڻي صلاحيت کان ايترو متاثر هو، جو سندس شعر جي ساراهه فارسي شعرن ۾ پڻ ڪندو هو. محمد عارف کي فارسي شاعريءَ تي خاص دسترس حاصل هئي ۽ سندس ڪلام جي ٻولي ۽ اسلوب تي فارسيءَ جي ڪلاسيڪي ادبي روايت جو گهرو اثر نظر اچي ٿو.<ref name="RashdiSanat" /> محمد عارف رڳو شاعر نہ، پر هڪ هنرمند پڻ هو. هو خيمي دوزي، يعني خيما ۽ تنبو ٺاهڻ جي هنر ۾ ماهر هو ۽ اهو ئي سندس ڌنڌو هو.<ref name="SindhianaArif" /> سنڌي ادبي ماخذن ۾ سندس شخصيت کي سادي ۽ زاهدانه زندگي گذاريندڙ ۽ شهرت کان پاسو ڪندڙ شخص طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhianaArif" /> == ديوان صنعت == محمد عارف ”صنعت“ پنهنجي حياتيءَ ۾ پنهنجي شاعريءَ کي باقاعدي ديوان جي صورت ۾ مرتب نہ ڪيو. سندس پٽ عبدالخالق جي بيان موجب، هو پنهنجا شعر جدا جدا ڪاغذن تي لکندو هو ۽ شهرت کان بي نياز رهڻ سبب انهن جي باقاعدي حفاظت نہ ڪندو هو. ان ڪري سندس ڪلام جو هڪ حصو وقت سان ضايع ٿي ويو.<ref name="RashdiSanat" /> سندس وفات کان پوءِ سندس وڏي پٽ محمد امين بچيل ڪلام گڏ ڪرڻ شروع ڪيو. انهيءَ دوران خاندان جي ڪتبخاني کي باهه لڳڻ ۽ ڪجهه مسودن کي مينهن سبب نقصان پهچڻ ڪري سندس وڌيڪ ڪلام ضايع ٿي ويو. باقي بچيل مواد مان محمد امين 27 ربيع الثاني 1278هه تي ديوان جو هڪ نامڪمل مسودو تيار ڪيو. محمد امين جي وفات کان پوءِ سندس ننڍي ڀاءُ عبدالخالق، مولانا شيخ عبدالمجيد وڪيل شڪارپوريءَ جي مدد سان ان مواد کي ٻيهر ترتيب ڏئي ديوان مڪمل ڪيو.<ref name="RashdiSanat" /> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب، ”ديوان صنعت“ ۾ لڳ ڀڳ ٻه سئو غزل، ٻارهن قصيدا ۽ ان کان سواءِ رباعيون، مخمس ۽ قطعا شامل آهن.<ref name="SindhianaArif" /> ديوان جي شروعات حمد واري قصيدي سان ٿئي ٿي، جڏهن تہ ان ۾ [[محمد|رسول الله ﷺ]] جي مدح، [[عبدالقادر جيلاني|شيخ عبدالقادر جيلاني]] جي ساراهه، شڪارپور جي تعريف ۽ ان وقت جي مقامي شخصيتن بابت قصيدا پڻ شامل آهن.<ref name="RashdiSanat" /> ”ديوان صنعت“ جي اشاعتي تاريخ به سنڌ ۾ فارسي ادب جي مطالعي جي حوالي سان اهم آهي. موجوده ڪتابياتي رڪارڊ موجب لطف الله بدويءَ ”ديوان صنعت“ کي مرتب ڪيو ۽ اهو ويهين صديءَ ۾ ٻيهر شايع ٿيو.<ref name="BadawiSindhiana">{{Cite web |title=لطف الله بدوي |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=+لطف+الله+بدوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == شاعريءَ جون خصوصيتون == ”صنعت“ جي شاعريءَ جو وڏو حصو فارسيءَ ۾ آهي. پير حسام الدين شاهه راشدي سندس شاعريءَ جو جائزو وٺندي ان ۾ ”ايرانيت“ جي گهري اثر، رواني، سلاست ۽ زورِ بيان کي نمايان ڪيو آهي. راشديءَ جي راءِ موجب سندس فارسي ايتري فصيح ۽ روايتي فارسي شاعريءَ جي رنگ ۾ رچيل آهي، جو اڻواقف پڙهندڙ لاءِ اهو اندازو لڳائڻ ڏکيو ٿي سگهي ٿو تہ شاعر سنڌ سان تعلق رکندڙ هو.<ref name="RashdiSanat" /> سندس شاعريءَ ۾ غزل سان گڏ قصيدي کي به اهم جاءِ حاصل آهي. سندس قصيدن جا موضوع مذهبي مدح، شخصيتن جي ساراهه ۽ پنهنجي اباڻي شهر شڪارپور جي تعريف تائين پکڙيل آهن. سندس شڪارپور بابت فارسي قصيدو خاص اهميت رکي ٿو، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ شهر جي حسن سان گڏ ان دور جي علمي، ادبي ۽ هنري ماحول جو به ذڪر ملي ٿو.<ref name="RashdiSanat" /> شڪارپور جي واکاڻ ڪندي ”صنعت“ لکيو آهي: {{شعر| شکارپور که رشکِ ریاضِ رضوان است چمن همیشه بهار و شگفته خندان است ز هوش و عقل و هنر با فرنگ هم پهلو است ز جوش علم و ادب انتخاب ایران است }} انهن شعرن ۾ شاعر شڪارپور کي باغِ رضوان سان ڀيٽيندي شهر جي علم، ادب ۽ هنر جي واکاڻ ڪئي آهي.<ref name="RashdiSanat" /> == شڪارپور سان وابستگي == ”صنعت“ جي شاعري شڪارپور جي ادبي تاريخ جو هڪ اهم ماخذ پڻ سمجهي سگهجي ٿي. سندس قصيدي ۾ شهر جي باغن، گهٽين، ماڻهن، علمي ماحول، هنر ۽ تمدني زندگيءَ جا ادبي عڪس ملن ٿا. خاص طور سندس اهو شعر تہ شڪارپور ”علم ۽ ادب جي جوش“ سبب ايران جي چونڊيل شهرن جهڙو آهي، ان دور ۾ شڪارپور اندر فارسي زبان ۽ ادب جي اثر جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="RashdiSanat" /> محمد عارف جو تعلق شڪارپور جي اعواڻ گهراڻي سان هو. سندس خاندان ۾ ادبي روايت پوءِ به جاري رهي. سنڌي ادب جي مشهور ڪهاڻيڪار [[ثميره زرين]] سندس پڙڏوهٽي هئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب ثميره زرين کي ننڍپڻ کان مليل ادبي ماحول جي پس منظر ۾ محمد عارف اعواڻ جي ادبي ورثي جو به ذڪر ملي ٿو.<ref name="SameeraSindhiana">{{Cite web |title=ثميره زرين |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ثميره+زرين |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == وفات == محمد عارف ”صنعت“ 2 صفر 1266هه تي شڪارپور ۾ وفات ڪئي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ان تاريخ جو عيسوي برابر 18 ڊسمبر 1849ع ڄاڻائي ٿي.<ref name="SindhianaArif" /> سندس آخري وقت بابت پير حسام الدين شاهه راشدي لکي ٿو تہ هو ڳچيءَ ۾ نڪتل ڦرڙيءَ سبب سخت بيمار ٿيو هو ۽ بيماريءَ جي آخري مرحلي ۾ پڻ فارسي غزل چيو هئائين.<ref name="RashdiSanat" /> == ادبي ورثو == محمد عارف ”صنعت“ جو ادبي مقام خاص طور سنڌ ۾ فارسي شاعريءَ جي روايت سان ڳنڍيل آهي. سندس ”ديوان صنعت“ مان معلوم ٿئي ٿو تہ اڻويهين صديءَ جي پهرئين اڌ تائين شڪارپور ۾ فارسي نه رڳو علمي ۽ ادبي اظهار جي اهم ٻولي هئي، پر مقامي شاعر فارسيءَ جي ڪلاسيڪي غزل ۽ قصيدي جي روايت ۾ پڻ تخليق ڪري رهيا هئا.<ref name="RashdiSanat" /> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري جي هڪ تحقيقي مطالعي ۾ پڻ محمد عارف ”صنعت“ کي شڪارپور جو مشهور شاعر، صاحبِ ديوان ۽ فارسي توڙي عربيءَ تي عبور رکندڙ عالم شاعر ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="SLAArif">{{Cite web |title=بلوچستان ۾ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جو اڀياس |url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/57/read/1398 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> سندس وفات کان پوءِ سندس شاعريءَ کي گڏ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ ۽ ڇپائڻ جون ڪوششون ٿيون، جنهن ڪري ضايع ٿيل مواد جي باوجود سندس ادبي ورثي جو هڪ اهم حصو ”ديوان صنعت“ جي صورت ۾ محفوظ رهيو.<ref name="RashdiSanat" /> ==حوالا== ah9q1u0x6lf5gkytw66z9qg6lkmvs4y 0 58069 415790 251946 2026-09-29T18:42:23Z Intisar Ali 8681 415790 wikitext text/x-wiki '''مير ڪاظم شاھ''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Mir Kazam Shah '''}} ھڪ شاعر ھيو. مير ڪاظم شاهه ولد اسماعيل شاهه، حيدرآبادي ٽالپرن پاران، شڪارپور جو پهريون گورنر مقرر ٿي آيو. پنهنجي وڏي ڀاءُ عابد شاهه وانگر فارسي زبان جو سٺو شاعر ٿي گذريو آهي. سنڌ جي ادبي تاريخن ۽ فارسي تذڪرن ۾ سندس نالو نمايان نظر اچي ٿو. شڪارپور جي بلند پايه فارسي گو شاعر آخوند صاحبڏني سان سندس تعلقات گهرا هئا، کيس شڪارپور شهر گهڻو پسند هيو<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. == خانداني پسمنظر == مير ڪاظم شاهه سنڌ جي ان سيد گهراڻي سان تعلق رکندو هو، جنهن جا فرد ڪلهوڙن ۽ پوءِ ٽالپرن جي دور ۾ سرڪاري ۽ سفارتي عهدن تي رهيا. سندس پيءُ آغا اسماعيل شاهه هو، جڏهن تہ سندس خاندان جو بزرگ آغا ابراهيم شاهه ڪلهوڙن جي دور ۾ خراسان ۽ ڪابل جي درٻارن ڏانهن سفارتي خدمتون سرانجام ڏيندو رهيو ۽ ٽالپرن جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ به سياسي معاملن ۾ اثر رسوخ رکندو هو.<ref name="KalichHistory">{{cite book |last=Fredunbeg |first=Mirza Kalichbeg |title=A History of Sind |volume=2 |language=en }}</ref> هن گهراڻي جا ڪيترائي فرد شڪارپور جي انتظام سان لاڳاپيل رهيا. سنڌ جي تاريخ بابت مرزا قليچ بيگ جي لکيل مواد موجب، خاندان جي چئن فردن ــ زين العابدين شاهه، طالق شاهه، ابراهيم شاهه ۽ ڪاظم شاهه ــ مختلف وقتن تي شڪارپور جي گورنري سنڀالي. ساڳئي ماخذ ۾ ڪاظم شاهه جي شڪارپور ۾ حڪومتي مدت لڳ ڀڳ تيرهن سال ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="KalichHistory" /> == شڪارپور جو انتظام == [[ٽالپر|ٽالپرن]] 1824ع ۾ شڪارپور تي پنهنجو اختيار قائم ڪيو. ان کان اڳ شڪارپور ڊگهي عرصي تائين افغان حڪمرانن جي اثر هيٺ رهيو هو. رحيمداد خان مولائي شيدائيءَ جي حوالي سان بيان ٿيل تاريخ موجب، آگسٽ 1824ع ۾ مير ڪرم علي خان، مير مراد علي خان ۽ مير رستم خان جي گڏيل ڪارروائيءَ کان پوءِ افغان نائب عبدالمنصور خان کان شڪارپور جو اختيار ورتو ويو. ان کان پوءِ شهر جي انتظام ۾ حيدرآباد ۽ خيرپور جي ٽالپرن جا الڳ نمائندا مقرر ٿيا؛ حيدرآباد جي ٽالپرن پاران سيد ڪاظم شاهه ۽ خيرپور جي ٽالپرن پاران گولي شاهه نائب مقرر ٿيا.<ref name="ShikarpurHistory">{{cite book |last1=منگي |first1=نقش ناياب |last2=منگي |first2=حسيب ناياب |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد |year=2017 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/510/read/26772 }}</ref> ان دور ۾ شڪارپور جي انتظام لاءِ ٻه ڪچهريون قائم هيون، جيڪي حيدرآباد ۽ خيرپور جي ٽالپر حڪمرانن جي نمائندن سان لاڳاپيل هيون.<ref name="ShikarpurHistory" /> ڪاظم شاهه بابت ساڳئي ماخذ ۾ کيس لياقت وارو، لحاظ رکندڙ ۽ سرڪاري ذميوارين جي ادائگيءَ ۾ لائق منتظم قرار ڏنو ويو آهي.<ref name="ShikarpurHistory" /> == شاهه شجاع سان تڪرار == 1833ع ۾ اڳوڻي افغان بادشاهه [[شاهه شجاع دراني|شاهه شجاع الملڪ]] جي شڪارپور اچڻ کان پوءِ علائقي جي سياسي صورتحال ۾ وڏي تبديلي آئي. مرزا قليچ بيگ جي ''A History of Sind'' موجب، مير مراد علي خان شاهه شجاع کي شڪارپور ۾ رهڻ جي اجازت ڏني هئي، پر مير مراد علي خان جي وفات کان پوءِ شاهه شجاع شهر تي پنهنجو اختيار قائم ڪري ڪاظم شاهه کي سندس عهدي تان هٽائي ڇڏيو.<ref name="KalichHistory" /> ٽالپر حڪمرانن شاهه شجاع کي شڪارپور مان ڪڍڻ لاءِ لشڪر گڏ ڪيو. مرزا قليچ بيگ موجب حيدرآباد ۽ خيرپور جي ميرن جون فوجون گڏ ٿي شڪارپور ڏانهن روانيون ٿيون ۽ شڪارپور کان ڪجهه مفاصلي تي افغان فوج سان مقابلو ٿيو.<ref name="KalichHistory" /> برطانوي دور جي ''Imperial Gazetteer of India'' پڻ 1833ع ۾ شاهه شجاع جي شڪارپور تي قبضي ۽ ان جي نتيجي ۾ ٽالپرن ۽ افغانن وچ ۾ پيدا ٿيل فوجي تڪرار جو ذڪر ڪري ٿي.<ref name="ImperialGazetteer">{{cite book |title=The Imperial Gazetteer of India |volume=12 |edition=2nd |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |language=en }}</ref> == وفات == مير ڪاظم شاهه جي وفات به انهيءَ سياسي ۽ فوجي تڪرار سان لاڳاپيل هئي. تاريخي ماخذن موجب هو شڪارپور واري علائقي ۾ ٽالپرن ۽ شاهه شجاع جي افغان فوجن وچ ۾ ٿيل ويڙهه ۾ مارجي ويو.<ref name="KalichHistory" /> ''شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾'' ۾ پڻ ڄاڻايو ويو آهي تہ ان مقابلي ۾ حيدرآباد جي ٽالپرن جو نائب ڪاظم شاهه ۽ خيرپور جي ٽالپرن جو نمائندو گولي شاهه مارجي ويا. ان کان پوءِ ٻنهي ڌرين وچ ۾ ڳالهين ذريعي ٺاهه ٿيو ۽ شاهه شجاع رقم حاصل ڪرڻ کان پوءِ لڌيانه ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="ShikarpurHistory" /> == ادبي خدمتون == سرڪاري ذميوارين سان گڏ مير ڪاظم شاهه فارسي زبان جو شاعر پڻ هو. ٽالپرن جي دور ۾ سنڌ اندر فارسي شاعريءَ جي مضبوط روايت موجود هئي ۽ ٽالپر درٻارون شاعرن ۽ عالمن جي سرپرستيءَ جا مرڪز هيون. ان دور جي فارسي شاعرن ۾ سيد عظيم الدين ٺٽوي، مير ڪرم علي خان، نواب ولي محمد خان لغاري ۽ ٻين سان گڏ مير ڪاظم شاهه جو نالو پڻ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="SindhiLanguageHistory">{{cite web |title=Chapter Eighth: The Period of Sachal Sarmast and Sami |work=Evolution of Sindhi Language |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=https://library.sindhila.org/book/44/read/1306 |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ٽالپر درٻار جي ادبي ماحول ۾ فارسي زبان کي خاص اهميت حاصل هئي. ايران، خراسان، عراق ۽ ٻين علائقن جا اديب ۽ شاعر پڻ سنڌ جي ٽالپر درٻارن سان لاڳاپيل رهيا. اهڙي ماحول ۾ ڪاظم شاهه جو فارسي شاعريءَ ڏانهن لاڙو ان دور جي سنڌي اشرافيه ۽ درٻاري ادبي روايت جو حصو هو.<ref name="SindhiLanguageHistory" /> == شڪارپور بابت شاعري == مير ڪاظم شاهه جو شڪارپور سان رڳو انتظامي تعلق نہ هو، پر سندس فارسي شاعريءَ مان شهر سان جذباتي وابستگي پڻ ظاهر ٿئي ٿي. شڪارپور جي فارسي گو شاعر آخوند صاحبڏني سان سندس گهرا ادبي لاڳاپا هئا.<ref name="ShikarpurHistory" /> هن شڪارپور جي واکاڻ ڪندي لکيو: {{شعر| شکارپور عجب جاي خوب رويانست، مقام و منزل و مأواي عندليبانست؛ نه موسم گل و فصل بهار باشد، ليک، بهر طرف که نظر ميکنم، گلستانست۔ }} انهن شعرن ۾ ڪاظم شاهه شڪارپور کي حسين ماڻهن جي جاءِ ۽ بلبلن جي آستاني سان تشبيهه ڏئي ٿو ۽ چوي ٿو تہ گلن ۽ بهار جي موسم نہ هئڻ باوجود، هو جنهن طرف نظر ڪري ٿو تنهن طرف کيس گلستان نظر اچي ٿو.<ref name="ShikarpurHistory" /> ڪاظم شاهه جي شڪارپور بابت شاعري ان دور ۾ شهر جي فارسي ادبي ماحول جي هڪ شاهدي پڻ آهي. اڻويهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ شڪارپور واپار سان گڏ علمي ۽ ادبي سرگرمين جو به اهم مرڪز هو ۽ فارسي زبان مقامي عالمن، شاعرن ۽ حڪومتي اهلڪارن ۾ ادبي اظهار جي اهم ٻولي رهي.<ref name="ShikarpurHistory" /><ref name="SindhiLanguageHistory" /> == خاندان == ڪاظم شاهه جي خاندان جا ٻيا فرد به شاعري ۽ حڪومتي خدمتن سان وابسته هئا. زين العابدين شاهه پڻ فارسيءَ جو شاعر هو ۽ ”عابد“ تخلص استعمال ڪندو هو. ڪاظم شاهه کان پوءِ هن خاندان جا فرد شڪارپور جي انتظام ۾ اهم عهدن تي رهيا.<ref name="KalichHistory" /><ref name="ShikarpurHistory" /> == پڻ ڏسو == * [[ٽالپر]] * [[شڪارپور]] * [[شاهه شجاع دراني]] * [[سنڌ ۾ ٽالپرن جي حڪومت]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} dp2z8a10g3su20catgm2clwlaj2066q 0 58070 415791 253689 2026-09-29T18:45:35Z Intisar Ali 8681 415791 wikitext text/x-wiki '''مرزا احمد علي “احمد”'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Mirza Ahmed Ali Ahmed '''}} مرزا احمد علي “احمد” جي باري ۾ تذڪره نويسن لکيو آهي ته هو اصل ۾ قلات جو رهواسي هو. قلات جي خان مير خداداد خان سان اختلاف پيدا ٿيڻ ڪري 1873ع ڌاري جيڪب آباد ۾ اچي رهيو، پر ترت ئي شڪارپور ۾ عارضي سڪونت اختيار ڪري، خيرپور جي والي مير مراد علي خان جي درٻار سان وابسته ٿي ويو<ref name="منگي" />. شڪارپور ۾ رهندي، هتان جي ادبي حلقي ۾ چڱو نانءُ ڪڍيائين، فارسي زبان جو سٺو شاعر هيو. سندس ڪلام هفتيوار “مفرح القلوب” ڪراچي ۾ اڪثر شايع ٿيندو هيو. چوڏهين نومبر 1880ع جي شماري ۾ شڪارپور جي واکاڻ ۾ سندس هيٺيون قصيدو شايع ٿيل آهي، جيڪو سنڌي ترجمي سان پيش ڪجي ٿو<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. {{quote| بهشت روئي زمين گلشنِ شکارپور است، نگار خانهء چين گلشنِ شکارپور است، به قصر هائي فراوان و گل رخان و فير، به باغِ خلد - برين گلشنِ شڪارپور است، اگر ز روضهء مينو سواد گفتندي، يقين شدم که همين گلشنِ شکارپور است، هزار همچو جهاندار و بهره ور بانو، بياببين که درين گلشنِ شکارپور است، چه احتياج کند سوئي گلشنِ “احمد”، کسي که ساکنِ اين گلشنِ شکارپور است.<br> ترجمو<br> بهشت روئي زمين گلشنِ شڪارپور آ، نگار خانهء چين گلشنِ شڪارپور آ. فراوان محل ۽ ماڙين ۽ گلرخن جي ڪري، شريڪ – خلد برين گلشنِ شڪارپور آ. پڇو جي مون کان ته ڇا هي بهشت جو روضو، يقين آهي يقين گلشنِ شڪارپور آ. هزارين مثل جهاندار ۽ بهرور بانو، هتي پسين جو پرين گلشنِ شڪارپور آ. ضرور ڪنهن کي آ “احمد” جي باغ ڏانهن ڏسي، وطن هي جنهن جو حسين، گلشنِ شڪارپور آ.| مترجم : “آذر” ناياب صديقي|}} == اصل ۽ خانداني پسمنظر == مرزا احمد علي ”احمد“ جو تعلق [[قلات]] سان هو. سنڌي ادبي تحقيق ۾ کيس قلات جي [[احمدزئي]] گهراڻي جي نوازيل ماڻهن مان ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="Mehran1999">{{cite journal |title=ٽماهي مهراڻ |volume=48 |issue=1–2 |year=1999 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |language=sd }}</ref> قلات ان وقت [[خانيت قلات]] جو مرڪز هو ۽ احمد عليءَ جي زندگيءَ جو هڪ اهم حصو خانيت جي انتظامي ۽ سياسي ماحول سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Mehran1999" /> دستياب تذڪرن موجب قلات جي خان [[خداداد خان قلات|مير خداداد خان]] سان اختلاف ٿيڻ کان پوءِ مرزا احمد علي 1873ع ڌاري قلات ڇڏي [[جيڪب آباد]] آيو ۽ پوءِ ڪجهه وقت [[شڪارپور]] ۾ رهيو.<ref name="منگي" /> بعد ۾ سندس تعلق [[خيرپور رياست]] جي درٻار سان پڻ قائم ٿيو.<ref name="منگي" /> == سرڪاري خدمتون == مرزا احمد علي رڳو شاعر ۽ اديب نہ هو، پر قلات جي انتظامي معاملن سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' ۾ ڇپيل هڪ تحقيقي مقالي موجب، خان خداداد خان جي حڪومت جي آخري دور ۾ مرزا احمد علي ڪليڪٽر جي عهدي تي پڻ فائز رهيو.<ref name="Mehran1999" /> سندس زندگيءَ جو ڪجهه عرصو سنڌ ۾ سرڪاري ملازمت سان به وابسته رهيو. قلات جي تاريخ بابت دستياب ڪتابياتي ڄاڻ ۾ احمد عليءَ بابت لکيل آهي تہ هو سنڌ ۾ ملازم رهيو ۽ فارسيءَ ۾ شاعري ڪندو هو.<ref name="AfghanHistorians">{{cite web |title=د افغانستان او پښتنو د تاريخ نوم ورکي مورخين - څلورمه برخه |url=https://af.dawatmedia24.com/?p=120316 |website=Dawat Media |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == ادبي شخصيت == مرزا احمد علي ”احمد“ فارسي زبان جو شاعر هو ۽ ”احمد“ سندس شاعراڻو تخلص هو. سندس شاعريءَ جو هڪ اهم پهلو فارسي قصيده گوئي هو. شڪارپور ۾ رهڻ دوران هو اتان جي ادبي ماحول سان وابسته ٿيو ۽ سندس فارسي ڪلام کي مقامي ادبي حلقن ۾ سڃاڻپ ملي.<ref name="منگي" /> سندس فارسي شاعري رڳو رسالن ۾ ڇپيل منتشر ڪلام تائين محدود نہ هئي. قلات جي تاريخ بابت هڪ ڪتابياتي ماخذ مرزا احمد عليءَ جي هڪ '''قلمي ديوان''' جي موجودگيءَ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو تہ سندس شاعراڻو سرمايو وڌيڪ وسيع هو.<ref name="AfghanHistorians" /> جيڪڏهن اهو قلمي ديوان مڪمل صورت ۾ محفوظ آهي تہ سندس ادبي مقام ۽ شاعريءَ جي موضوعن جي وڌيڪ تحقيق لاءِ اهو هڪ اهم بنيادي ماخذ ٿي سگهي ٿو. == مفرح القلوب سان وابستگي == مرزا احمد عليءَ جو فارسي ڪلام ڪراچيءَ مان نڪرندڙ هفتيوار ''مفرح القلوب'' ۾ شايع ٿيندو هو.<ref name="منگي" /> 14 نومبر 1880ع واري شماري ۾ شڪارپور بابت سندس فارسي قصيدو ڇپيو، جنهن ۾ هن شهر جي باغن، عمارتن ۽ حسن جي واکاڻ ڪئي.<ref name="منگي" /> هن قصيدي مان مرزا احمد عليءَ جي شڪارپور سان وابستگيءَ جو به اظهار ٿئي ٿو. قصيدي ۾ شڪارپور کي زمين تي بهشت، چين جي نگارخاني ۽ جنت جي باغ سان تشبيهه ڏني وئي آهي. آخري شعر ۾ شاعر پنهنجي تخلص ”احمد“ کي استعمال ڪندي چوي ٿو تہ جيڪو شڪارپور جهڙي گلشن ۾ رهي ٿو، تنهن کي ڪنهن ٻئي باغ ڏانهن وڃڻ جي ضرورت ڪانهي.<ref name="منگي" /> شڪارپور بابت سندس اهو قصيدو شهر جي ادبي تاريخ ۾ پڻ محفوظ رهيو آهي. شڪارپور جي تاريخ ۽ شاعريءَ بابت بعد جي تحقيق ۾ محمد عارف ”صنعت“ ۽ مير ڪاظم شاهه سميت انهن فارسي شاعرن جو ڪلام گڏ ڪيو ويو آهي، جن شڪارپور کي پنهنجي شاعريءَ جو موضوع بڻايو.<ref>{{cite book |last1=منگي |first1=نقش ناياب |last2=منگي |first2=حسيب ناياب |title=شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ |publisher=سمبارا پبليڪيشن |location=حيدرآباد |year=2017 |url=https://books.sindhsalamat.com/book/510/read/26778 }}</ref> == تصنيفون == مرزا احمد عليءَ جي ادبي ۽ تاريخي ڪم ۾ '''بلوچي نامه''' نالي هڪ تصنيف جو ذڪر پڻ ملي ٿو. ''ٽماهي مهراڻ'' ۾ شايع ٿيل تحقيق موجب، ڪن اڳين حوالن ۾ ''بلوچي نامه'' کي آخوند محمد صديق ڏانهن منسوب ڪيو ويو هو، پر مقالي جي محقق ان نسبت کي درست نہ ڄاڻائيندي ''بلوچي نامه'' جو مصنف احمد علي ”احمد“ قلاتي قرار ڏنو آهي.<ref name="Mehran1999" /> {{quote|''بلوچي نامه'' دراصل احمد علي ”احمد“ قلاتي جو لکيل آهي.|<ref name="Mehran1999" />}} انهيءَ نسبت کي بيان ڪندي احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ اڳين ڪتابياتي روايتن ۾ ڪتاب جي مصنف بابت اختلاف ملي ٿو. تنهنڪري ''بلوچي نامه'' کي احمد عليءَ جي قطعي تصنيف چوڻ بدران اهو لکڻ وڌيڪ مناسب آهي تہ سنڌي ادبي بورڊ ۾ شايع ٿيل تحقيق ان ڪتاب کي سندس تصنيف قرار ڏئي ٿي.<ref name="Mehran1999" /> مرزا احمد عليءَ سان هڪ ٻيو فارسي تاريخي مسودو پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن کي ماخذن ۾ '''مرزا احمد علي ڪتابچه''' سڏيو ويو آهي. دستياب ڪتابياتي بيان موجب ان جو هڪ قلمي نسخو قلات جي ڪتبخاني ۾ موجود هو. ان ۾ 1817ع کان 1893ع تائين قلات جي حڪمرانن، خاص طور [[مير محراب خان قلات|مير محراب خان]]، ٻئي [[مير نصير خان قلات|مير نصير خان]] ۽ [[خداداد خان قلات|مير خداداد خان]] جي دورن بابت احوال ڏنل هو.<ref name="AfghanHistorians" /> == تاريخي اهميت == مرزا احمد علي ”احمد“ جي شخصيت قلات ۽ سنڌ جي اڻويهين صديءَ واري ادبي رابطي جو هڪ مثال آهي. قلات مان سنڌ اچڻ کان پوءِ جيڪب آباد، شڪارپور ۽ خيرپور سان سندس وابستگي ۽ فارسيءَ ۾ سندس ادبي سرگرمي ان دور ۾ ٻنهي علائقن جي درٻاري ۽ ادبي لاڳاپن کي ظاهر ڪري ٿي.<ref name="منگي" /><ref name="Mehran1999" /> سندس شڪارپور بابت قصيدو پڻ ان دور جي شهري تاريخ لاءِ ادبي ماخذ جي حيثيت رکي ٿو. ان ۾ شڪارپور جي محلن، باغن ۽ شهري حسن جي واکاڻ ملي ٿي، جنهن مان اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ شڪارپور بابت هڪ همعصر شاعر جو ادبي تصور سامهون اچي ٿو.<ref name="منگي" /> == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور]] * [[قلات]] * [[خانيت قلات]] * [[خداداد خان قلات]] * [[خيرپور رياست]] * [[سنڌ ۾ فارسي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} m0u7dgmmythn56miho6etlpn7mget0j 0 58071 415792 255394 2026-09-29T18:47:29Z Intisar Ali 8681 415792 wikitext text/x-wiki '''صاحبداد شيخ'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Sahibdad Shaikh '''}} صاحبداد شيخ ولد شيخ ميهر علي سنه 1850ع ڌاري شڪارپور ۾ ڄائو. شڪارپور جو هيءُ گمنام، غير معروف پر هڪ بهترين شاعر ۽ عمدو نثر نويس ٿي گذريو آهي، جيڪو پنهنجي وقت جو چڱو حڪيم به هو. مادري ٻولي سنڌي کان علاوه عربي، فارسي، اردو، پشتو، پنجابي، انگريزي ۽ ترڪي زبانن تي به خاصي دسترس حاصل هيس. پاڻ ڪيترو عرصو برطانيه حڪومت جي مختلف کاتن ۾ ملازمت ڪيائين. بحرين ۾ ايسٽ انڊيا ڪمپني پاران مترجم جا فرائض به سر انجام ڏنائين<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. سندس تصنيفات ۾ فرهنگِ قادري ۽ انشاء سنڌي مشهور آهن. سندس وفات 1936ع ڌاري شڪارپور ۾ ئي ٿي. شڪارپور تي سندس فارسي ۾ هيٺيون قصيدو ملي ٿو<ref name="منگي" />، جيڪو ترجمي سان پيش ڪجي ٿو: {{quote|شهر شکارپور که درِفن حسن وري، در ملک هند گشت يکي شهر نادري. در شهر اين مرتبه صد کوچهء شدند، هر کوچهء سرمست رئيس سنمبري، در کوچهء شاهدان راگر ميکني نظر، هر يک صنم چرا پري مانند که يک وري، زين شهر گر به بيني يک شوخ پُر جمال، بر حسن او فدائي شوي در نظر وري، هر يک شمان آن بت جادو تو بينگري، سامان دل دهي تو اگر زهد پروري.<br> ترجمو<br> شهر - شڪارپور بصد حسن و دلبري، بيشڪ آ هند و سنڌ ۾ هڪ شهر نادري. هن شهر جي گهٽين جو وڏو مرتبو ٿيو، هر هڪ گهٽي لڳي ٿي رئيسِ سنمبري، سهڻن جي گس ۾ پئجي وڃي جيڪڏهين نظر، هر هڪ صنم پيو ڀانئين ته آ پنهنجي مٽ پري، هن شهر جو ڏسين جي هڪ شوخ پُر جمال، پهرين نظر سان تنهنجي ڪري دل ڇڏي چري، جنهن کي به تون ڏسين توکي جادو نظر اچي، واري وِهين انهيءَ تان سڄي زهد پروري.| مترجم : “آذر” ناياب صديقي|}} == زندگي ۽ تعليم == صاحبداد شيخ جو جنم لڳ ڀڳ 1850ع ڌاري [[شڪارپور]] ۾ شيخ ميهر عليءَ جي گهر ٿيو.<ref name="منگي" /> سندس باقاعدي تعليم بابت تفصيلي احوال دستياب نہ آهي، پر سندس لکڻين ۽ لساني ڄاڻ مان ظاهر ٿئي ٿو تہ هن مشرقي توڙي مغربي ٻولين جو وسيع مطالعو ڪيو هو. سنڌي سندس مادري ٻولي هئي، جڏهن تہ عربي، فارسي، اردو، پشتو، پنجابي، انگريزي ۽ ترڪي ٻولين کان پڻ واقف هو.<ref name="منگي" /> ٻولين تي اها دسترس سندس ادبي ڪم سان گڏ سرڪاري خدمتن ۾ به ڪم آئي. برطانوي دور ۾ هن مختلف سرڪاري کاتن ۾ ملازمت ڪئي ۽ هڪ عرصي تائين [[بحرين]] ۾ مترجم طور پڻ ڪم ڪيو.<ref name="منگي" /> سندس بحرين واري ملازمت بابت دستياب ماخذ ان کي [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] سان منسوب ڪري ٿو،<ref name="منگي" /> پر ان دعويٰ جي تاريخي طور وڌيڪ تحقيق جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ تہ صاحبداد شيخ جي ڄمڻ کان اڳ ئي ڪمپنيءَ جي سياسي حيثيت ۾ وڏيون تبديليون اچي چڪيون هيون ۽ 1858ع کان پوءِ هندستان جو انتظام سڌيءَ ريت برطانوي تاج هيٺ هليو ويو. == ادبي خدمتون == صاحبداد شيخ شاعر هجڻ سان گڏ نثر نويس پڻ هو. سندس ادبي ڪم سنڌي ۽ فارسي ٻنهي ٻولين سان سندس واقفيت کي ظاهر ڪري ٿو. دستياب احوالن ۾ سندس ٻن تصنيفن '''فرهنگِ قادري''' ۽ '''انشاءِ سنڌي''' جو خاص طور ذڪر ملي ٿو.<ref name="منگي" /> انهن ڪتابن جا ڇاپا، اشاعت جا سال ۽ موجود نسخا اڃا وڌيڪ ڪتابياتي تحقيق جا محتاج آهن. سندس نالي سان منسوب '''فرهنگِ قادري''' کي ساڳئي نالي سان لاڳاپيل ٻين ڪتابن کان ڌار سمجهڻ ضروري آهي. مثال طور [[علي محمد قادري]] جي ''ديوان قادري'' سان گڏ پڻ ڏکين لفظن جي معنيٰ تي مشتمل هڪ فرهنگ شامل آهي، جنهن کي ماخذن ۾ ”فرهنگ ديوان قادري“ چيو ويو آهي.<ref name="DiwanQadri">{{Cite web |title=ديوانِ قادري |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ديوانِ%20قادري |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ان ڪري صاحبداد شيخ جي ''فرهنگِ قادري'' جي صحيح ڪتابياتي سڃاڻپ لاءِ اصل نسخي يا پراڻي ڪتابي فهرست جي ضرورت آهي. == شاعري == صاحبداد شيخ سنڌي نثر سان گڏ فارسي شاعريءَ ۾ پڻ طبع آزمائي ڪئي. سندس محفوظ ٿيل فارسي ڪلام مان شڪارپور جي واکاڻ ۾ لکيل قصيدو خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="منگي" /> ان قصيدي ۾ شاعر شڪارپور جي شهري حسن، گهٽين ۽ ماڻهن جي حسن کي فارسي قصيده گوئيءَ جي روايتي تشبيهن ۽ استعارن وسيلي بيان ڪيو آهي. قصيدي جي پهرين شعر ۾ هو شڪارپور کي حسن ۽ دلبريءَ ۾ هندستان جي شهرن مان هڪ نرالو شهر قرار ڏئي ٿو: {{شعر| شهر شکارپور که در فنِ حسن وری، در ملک هند گشت یکی شهر نادری۔ }} قصيدي جي باقي شعرن ۾ شهر جي گهٽين ۽ رهواسين جي حسن جو ذڪر ملي ٿو. اهڙي طرح هي نظم رڳو مدحي شاعري نہ، پر اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات واري شڪارپور بابت فارسي ادبي روايت جو هڪ مثال پڻ آهي.<ref name="منگي" /> == شڪارپور جي فارسي ادبي روايت == صاحبداد شيخ جو فارسي قصيدو شڪارپور بابت لکيل فارسي شاعريءَ جي هڪ وسيع مقامي روايت سان تعلق رکي ٿو. شڪارپور سان لاڳاپيل ٻين فارسي شاعرن، جهڙوڪ محمد عارف ”صنعت“، مير ڪاظم شاهه ۽ مرزا احمد علي ”احمد“ پڻ شهر جي واکاڻ ۾ فارسي شعر لکيا.<ref name="منگي" /> صاحبداد شيخ جو ڪلام ان لحاظ کان به اهم آهي تہ فارسي شاعريءَ جي اها روايت سنڌ ۾ برطانوي دور تائين جاري رهڻ جو مثال پيش ڪري ٿي. اڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌي شاعريءَ تي فارسي ۽ اردو عروض ۽ شعري هيئتن جو گهرو اثر موجود هو. بعد ۾ سنڌي عروضي شاعريءَ بابت باقاعدي ڪتاب ۽ لغتون پڻ تيار ٿيون.<ref name="SindhianaArooz">{{Cite web |title=سنڌي شاعريءَ جي گرامر ۽ عروض جا محقق ۽ عالم |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20شاعريءَ%20جي%20گرامر%20۽%20عروض%20جا%20محقق%20۽%20عالم |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> صاحبداد شيخ جي فارسي قصيدي کي انهيءَ ادبي پس منظر ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == حڪمت == ادبي سرگرمين کان سواءِ صاحبداد شيخ پنهنجي دور ۾ [[حڪيم]] طور پڻ سڃاتو ويندو هو.<ref name="منگي" /> ان مان سندس دلچسپين جو دائرو شاعري ۽ نثر تائين محدود نہ هجڻ جو پتو پوي ٿو. البت سندس طبي تعليم، استادن، علاج جي طريقي يا طب بابت ڪنهن تصنيف جي تفصيل جي آزاد تصديق ڪندڙ ماخذ هن وقت دستياب نہ آهي. == وفات == صاحبداد شيخ جي وفات لڳ ڀڳ 1936ع ڌاري شڪارپور ۾ ٿي.<ref name="منگي" /> سندس ڄمڻ ۽ وفات جا سال دستياب ماخذ ۾ تقريبن ڏنل آهن، تنهنڪري وڌيڪ مستند دستاويز ملڻ تائين 1850ع ۽ 1936ع کي قطعي تاريخن بدران اندازي طور لکڻ مناسب آهي. == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور]] * [[سنڌي ادب]] * [[فارسي ادب]] * [[سنڌ ۾ فارسي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} epep7i6glk1zl7pu2lcodwk1ppjuwu6 0 58072 415793 250363 2026-09-29T18:49:36Z Intisar Ali 8681 415793 wikitext text/x-wiki '''پروفيسر شيوارام ڦيرواڻي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Professor Sheva ram pherwani '''}} جو پورو نالو پروفيسر شيوارام نرسنگهداس ڦيرواڻي ھيو ۽ ان جو جنم سنه 1867ع ڌاري شڪارپور ۾ ٿيو (1950ع ۾ ديهانت ڪيائون) . سن 1912ع کان 1924ع تائين بمبئي يونيورسٽي ۾ پروفيسر جي عهدي تي فائز رهيو. پوءِ اباڻي شهر شڪارپور جي اُڪير کنيس ته اچي ميونسپالٽي جي مختلف عهدن تي ڪم به ڪندو رهيو ته ڇوڪرن ۽ ڇوڪرين جي تعليم کي زور وٺائڻ لاءِ “پرائمري سڪول بورڊ ميونسپالٽي شڪارپور” نالي هڪ ڪاميٽي جوڙي ان جي صدارت سنڀاريندي تعليم جي واڌاري لاءِ به پاڻ پتوڙيندو رهيو<ref name="منگي" />. وڇوڙي جو واءُ گهليو ته پنهنجي اَباڻن ڪکن کي ڇڏي پرڏيهه اَسيو. تحقيق جي عملي ميدان ۾ سندس ليک جيڪي ماهوار اخبار تعليم حيدرآباد، ماهوار سنڌو شڪارپور، روزانه قرباني شڪارپور ۽ روزانه سوراج شڪارپور ۾ وقت بوقت ڇپبا رهيا<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == شيوارام نرسنگهداس ڦيرواڻيءَ جو جنم 1867ع يا 1868ع ڌاري [[شڪارپور]] ۾ ٿيو. هن ابتدائي تعليم شڪارپور مان حاصل ڪئي ۽ اڳتي هلي [[بمبئي يونيورسٽي]] مان ايم. اي جو امتحان پاس ڪيائين.<ref name="Sindhiana">{{Cite web |title=شيوارام ڦيرواڻي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=شيوارام%20ڦيرواڻي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن تدريسي ميدان اختيار ڪيو ۽ 1912ع کان 1924ع تائين بمبئي يونيورسٽيءَ سان پروفيسر جي حيثيت ۾ وابسته رهيو.<ref name="Sindhiana" /><ref name="منگي" /> 1924ع ۾ بمبئي يونيورسٽيءَ واري ملازمت ڇڏي شڪارپور موٽي آيو، جتي هن پنهنجي سرگرمين جو وڏو حصو تعليم، سماجي ڀلائي ۽ شهري سڌارن لاءِ وقف ڪيو.<ref name="Sindhiana" /> == تعليمي خدمتون == شيوارام ڦيرواڻيءَ شڪارپور ۾ ڇوڪرن سان گڏ ڇوڪرين جي تعليم جي واڌاري تي خاص ڌيان ڏنو. هو شڪارپور ميونسپالٽيءَ پاران قائم ڪيل '''پرائمري اسڪول بورڊ ميونسپالٽي شڪارپور''' جو چيئرمين پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana" /> سندس ڪوششن سان شهر ۾ مختلف اسڪول ۽ ڇوڪرين لاءِ پاٺشالائون قائم ٿيون. هن شڪارپور جي جهلڻ واري پاڙي ۾ ڇوڪرين لاءِ هڪ مڊل اسڪول قائم ڪرايو. بعد ۾ سيتلداس تيرٿداس جي سهڪار سان اسڪول لاءِ هزاريدار وٽ نئين عمارت ٺهرائي وئي ۽ اسڪول اتي منتقل ٿيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب اهو ادارو بعد ۾ '''ايشوري ٻائي گرلس هاءِ اسڪول''' ۽ پوءِ '''گورنمينٽ گرلس هاءِ اسڪول شڪارپور''' جي نالي سان سڃاتو ويو.<ref name="Sindhiana" /> تعليم بابت سندس دلچسپي رڳو تعليمي ادارا قائم ڪرڻ تائين محدود نه هئي، پر هن تدريس جي طريقن، ٻارن جي نفسيات، سماجي تعليم ۽ تعليمي نظام بابت پڻ ڪتاب لکيا. سندس لکڻين مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ان وقت دنيا ۾ رائج ٿيندڙ نون تعليمي طريقن، خاص طور [[مانٽيسوري تعليم]] ۽ ڊالٽن رٿ، سان واقف هو.<ref name="Sindhiana" /> == سماجي خدمتون == شيوارام ڦيرواڻي شڪارپور جي سماجي ۽ شهري ترقيءَ سان پڻ سرگرم نموني لاڳاپيل رهيو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هن سنڌ واهه ڀرسان برف ۽ ڪپڙي اڻڻ جا ڪارخانا قائم ڪرڻ ۾ حصو ورتو ۽ سندس ڪوششن سان شهر ۾ هڪ '''پور هائوس''' پڻ قائم ٿيو.<ref name="Sindhiana" /> هن عورتن ۽ ٻارن جي صحت ۽ ڀلائيءَ لاءِ صحت گهرن ۽ ٻين ادارن جي قيام ۾ پڻ حصو ورتو. عورتن کي هنر سيکارڻ لاءِ '''ڪنئيا هنري گهر''' ۽ '''وڌوا منڊل''' جهڙا ادارا قائم ڪرايا ويا، جتي عورتن کي هٿ جي هنر ۽ مختلف ڪرتن جي سکيا ڏني ويندي هئي.<ref name="Sindhiana" /> 1938ع ۾ شڪارپور ۾ '''پربنڌڪ استري صحت ۽ سکيا سڌار منڊلي''' قائم ٿي ته شيوارام ڦيرواڻي ان جو سيڪريٽري چونڊيو ويو.<ref name="Sindhiana2">{{Cite web |title=ايس اين ڦيرواڻي پروفيسر |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايس%20اين%20ڦيرواڻي%20پروفيسر |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == صحافت ۽ ادبي سرگرميون == شيوارام ڦيرواڻي سنڌي صحافت ۽ مضمون نگاريءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو. 1912ع ۾ هن شڪارپور جي صحافي رامچند ويرومل ڀوراڻيءَ سان گڏ '''شيوڪ''' نالي هفتيوار اخبار جاري ڪئي، جيڪا شڪارپور جي ڀرڀات پرنٽنگ پريس مان ڇپجندي هئي.<ref name="Sindhiana" /> سندس مضمون سنڌ جي مختلف اخبارن، رسالن ۽ ڪاليجي مخزنن ۾ ڇپجندا رهيا. ''اخبار تعليم'' حيدرآباد، ''سنڌو'' شڪارپور، ''قرباني'' ۽ ''سوراج'' انهن رسالن ۽ اخبارن مان هئا، جن ۾ سندس تحريرون شايع ٿيون.<ref name="منگي" /> هو آخر تائين '''سنڌو ٽرسٽ بورڊ''' جو ميمبر پڻ رهيو.<ref name="Sindhiana" /> شڪارپور مان نڪرندڙ مشهور ادبي رسالي ''[[سنڌو (رسالو)|سنڌو]]'' جي ليکڪن ۾ پڻ سندس نالو شامل هو.<ref name="SindhuMagazine">{{Cite web |title=سنڌو رسالو |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌو%20رسالو |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> سنڌي مضمون نگاريءَ جي تاريخ ۾ سندس مضمون '''سنڌ جي پنگتي حالت''' جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="SindhiEssay">{{Cite web |title=سنڌي ادب ۾ مضمون نگاري |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ادب%20۾%20مضمون%20نگاري |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == تصنيفون == شيوارام ڦيرواڻيءَ تعليم، سماجيات، صحت، سماجي اتحاد، شخصيت نگاري ۽ شهري انتظام بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا. سندس ڄاتل تصنيفن ۾ هي ڪتاب شامل آهن:<ref name="Sindhiana" /> * ''ايڪٽيھ چڱا لڇڻ'' (1926ع) * ''ميونسپل افيشنسي'' (1926ع) * ''ساٿ سکيا يا پنگتي جيون'' (1927ع) * ''ڊالٽن رٿ موجب تعليم'' (1929ع) * ''نئون تعليمي ڪورس'' (1936ع) * ''تعليمي من وديا'' (1936ع) * ''ڪيف جو ڪتاب'' (1937ع) * ''راج رشي ديوان ڏيارام گدومل جو جيون چرتر'' (1938ع) * ''هندو مسلم ۽ انساني ايڪتا'' (1939ع) * ''پنهنجي يونيورسٽي'' (1941ع) * ''صحت بچائڻ ۽ عمر وڌائڻ جا چوڏهن قاعدا'' (1947ع) * ''سڀاويڪ ٻاراڻي سکيا'' * ''مانٽيسوري سکيا'' * ''ڊيڪرالي اسڪول'' * ''اٿو ڪاديا'' سندس هڪ تصنيف '''اسين سکون ڪيئن ٿا؟''' اڻ ڇپيل پڻ ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Sindhiana" /> سنڌيءَ کان سواءِ هن انگريزيءَ ۾ پڻ لکيو.<ref name="Sindhiana" /> == ''ساٿ سکيا يا پنگتي جيون'' == سندس اهم تصنيفن مان ''ساٿ سکيا يا پنگتي جيون'' 1927ع ڌاري ڇپي. هي ڪتاب سماجيات جي موضوع تي لکيل هو ۽ انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب سنڌ ۾ سماجيات جي موضوع تي لکيل پهريون ڪتاب هو.<ref name="SaathSikhya">{{Cite web |title=ساٿ سکيا |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ساٿ%20سکيا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> 114 صفحن تي مشتمل هي ڪتاب ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻيءَ جي '''نئين سنڌ لائبرري''' پاران ڇپايو ويو ۽ ان سلسلي جو چوئيتاليهون ڪتاب هو.<ref name="SaathSikhya" /> ڪتاب ۾ سماجيات جي وصف، سماجي اصولن ۽ انساني گروهن جي جوڙجڪ تي بحث ڪيو ويو. ڦيرواڻيءَ سماجيات کي ڪٽنب، پاڙي، ڳوٺ ۽ شهر جهڙن انساني گروهن جي جوڙجڪ ۽ انهن جي ترقي ۽ بگاڙ جي مطالعي سان ڳنڍيو.<ref name="SaathSikhya" /> == هندو مسلم ايڪتا بابت لکڻيون == ڦيرواڻيءَ جي سماجي لکڻين جو هڪ موضوع سنڌ ۾ هندو مسلم لاڳاپا ۽ انساني ايڪتا پڻ هو. سندس ڪتاب ''هندو مسلم ۽ انساني ايڪتا'' 1939ع ۾ ڇپيو.<ref name="Sindhiana" /> سندس انهيءَ موضوع تي لکيل تحرير ''سنڌو'' رسالي ۾ پڻ شايع ٿيڻ جو رڪارڊ ملي ٿو.<ref name="SindhuIndex">{{Cite web |title=Index to Monthly Sindhu of Shikarpur |url=https://drpathan.com/index-to-monthly-sindhu-of-shikarpur/ |website=ڊاڪٽر پٺاڻ |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == سنڌ يونيورسٽيءَ جي قيام ۾ ڪردار == تعليمي ميدان ۾ ڦيرواڻيءَ جي سرگرمين جو هڪ اهم پهلو سنڌ لاءِ الڳ يونيورسٽي قائم ڪرڻ جي ڪوششن سان سندس لاڳاپو هو. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هو [[علامه آءِ آءِ قاضي]] سان گڏ ان ڪميٽيءَ جو ميمبر هو، جنهن سنڌ ۾ يونيورسٽي قائم ڪرڻ جي سفارش ڪئي هئي.<ref name="Sindhiana2" /> سندس 1941ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''پنهنجي يونيورسٽي'' پڻ اعليٰ تعليم ۽ سنڌ لاءِ يونيورسٽيءَ جي تصور سان سندس دلچسپيءَ جو اظهار ڪري ٿو.<ref name="Sindhiana" /> == شڪارپور بابت نظم == شيوارام ڦيرواڻي شڪارپور جي تاريخي ۽ شهري ترقيءَ بابت انگريزيءَ ۾ هڪ نظم پڻ لکيو، جنهن ۾ هن شهر جي قديم دور کان وٺي دائودپوٽن، افغانن، ٽالپرن ۽ انگريزن جي دور تائين تاريخي تبديليءَ جو ذڪر ڪيو. نظم ۾ شڪارپور جي واپاري اهميت، قافلن، بازار، ريلوي اسٽيشن ۽ جديد شهري سهولتن سان گڏ تعليم، صحت، روزگار، تفريح ۽ انصاف جي ضرورت جو اظهار پڻ ڪيو ويو آهي.<ref name="منگي" /> == ورهاڱو ۽ آخري دور == [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ سنڌ جي ٻين ڪيترن هندو خاندانن وانگر ڦيرواڻيءَ کي به پنهنجو اباڻو شهر شڪارپور ڇڏڻو پيو.<ref name="منگي" /> سندس وفات 1950ع ۾ ٿي.<ref name="منگي" /> == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌ ۾ تعليم]] * [[سنڌو (رسالو)]] * [[علامه آءِ آءِ قاضي]] * [[ڏيارام گدومل]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي تعليمي ماهر]] [[زمرو:سنڌي سماج سڌارڪ]] [[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]] [[زمرو:بمبئي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] [[زمرو:1950ع ۾ وفات ڪندڙ]] dfmr4ewsihcxd0tij36nedwl3ocg8sl 0 58073 415794 253346 2026-09-29T18:52:25Z Intisar Ali 8681 415794 wikitext text/x-wiki '''فقير غلام علي “مسرور” '''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Faqeer Ghulam Ali Masroor '''}} فقير غلام علي “مسرور” ولد حاجي رحيم بخش بدوي (جنم : 1893ع ، وفات : 1952ع) جو شمار انهن صوفي شاعرن ۾ ٿئي ٿو، جن فڪر ۽ فقر کي شعار بڻائي سنڌي ادب ۾ ناماچار ڪڍيو<ref name="منگي" />. هو ڪنهن به رسمي تعارف جا محتاج نه آهن. پاڻ نه رڳو هڪ پخته گو شاعر هئا، پر اعليٰ پايه جا نثر نويس به هئا. سندن تصنيفات ۾ “مسدس مسرور” عرف “هيرن جو هار”، “راڳ جي شرعي حيثيت”، مثنوي هير رانجهو”، “دشمن”، “من - مستي”، “سلطاني سهاڳ” کان علاوه “فقير واليڏنو شڪارپوري” جو ڪلام پڻ شامل آهن<ref name="منگي" />. پاڻ روهڙي شريف جي صوفي شاعر ۽ بزرگ حضرت بيدل سائين رحه جي فڪر جو گهرو اثر قبول ڪيائون ۽ اهوئي سبب آهي جو سندس ڪلام ۾ مرشد جي ناصحانه ڪلام جي جهلڪ نظر اچي ٿي<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. شڪارپور شهر ۽ ماحول جي عڪاسي هيٺين ريت نظم ڪئي اٿن. {{quote| عجب ماڻهو اڄوڪي ٽاڻي رهن - ڪرن ٿا شڪارپور ۾، مزي سان پنهنجي ڪمين وهاڻي اچن - وڃن ٿا شڪارپور ۾. لچا لفنگا اڇن وڳن سان، وڏا وڏيرا وڏن پڳن ۾، مزور واندا گهٽين دڳن سان گهمن - ڦرن ٿا شڪارپور ۾. چڱي مٺي جا ٻه - چار نوڪر، ڏُڪر جي جن کي لڳي نه ٺوڪر، ٻيا سڪولي غريب ڇوڪر نچن - ڪڏن ٿا شڪارپور ۾. ملي نه لهڻو رهيل ڪمايل سدا سڃن جا سوين ستايل، ٻيا گهڻا مون جيان دکايل مرن - جيئن ٿا شڪارپور ۾. گهڻائي ڪال و نچال وارا گهڻائي خارج خصال وارا، تڏهن به خاصي خيال وارا اُٿن - ويهن ٿا شڪارپور ۾. ڏسي هي حالت ڏڪي وڃان ڪجهه مگر نه دل جو ڀرم ڀڃان ڪجهه، گهڻا ويا گهر ڊهي اڃان ڪجهه ڪِرن - ڊهن ٿا شڪارپور ۾. وڌيڪ “بدوي” نه ڪر حڪايت اها حڪايت چون شڪايت، گهڻائي اهڙا ذليل عادت هڻن - کڻن ٿا شڪارپور ۾.|}} == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == فقير غلام علي ”مسرور“ بدوي 1893ع ۾ حاجي رحيم بخش بدويءَ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس خاندان جو علم، ادب ۽ تصوف سان واسطو هو. ابتدائي تعليم کان پوءِ کيس [[سنڌ مدرسته الاسلام]]، ڪراچيءَ ۾ پڻ داخل ڪرايو ويو، پر پوءِ هو پنهنجي چاچي امام بخش ”خادم“ وٽ منگهنواري، تعلقي روهڙيءَ ۾ وڃي رهيو. 1909ع ۾ هن ورنيڪيولر فائنل جو امتحان پاس ڪيو ۽ ٻن سالن کان پوءِ تپيداريءَ جي سرڪاري ملازمت اختيار ڪيائين.<ref name="SamaaIntro">{{Cite web |title=تعارف - سماع ۽ راڳ جي شرعي حيثيت |url=https://www.library.sindhila.org/book/69/read/1529 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ننڍپڻ ۽ نوجوانيءَ کان ئي سندس لاڙو شعر، تصوف ۽ موسيقيءَ ڏانهن هو. سندس خاندان جو [[قادر بخش بيدل|بيدل فقير]] جي درگاهه سان تعلق هو ۽ اڳتي هلي بيدل جي فڪر ۽ صوفياڻي روايت سندس فڪري ۽ ادبي زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="SamaaIntro" /> == سرڪاري ملازمت == تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ مسرور فقير 1911ع ڌاري تپيداريءَ جي ملازمت اختيار ڪئي.<ref name="SamaaIntro" /> سرڪاري ملازمت سان گڏ هن پنهنجون علمي، ادبي ۽ صوفياڻيون سرگرميون جاري رکيون. 1923ع ۾ سندس شادي ٿي ۽ 1948ع ۾ سرڪاري ملازمت تان رٽائر ٿيو.<ref name="SamaaIntro" /> سندس زندگيءَ بابت لکيل احوالن مان معلوم ٿئي ٿو ته تصوف ۽ فقيريءَ ڏانهن گهري رغبت هوندي به هن گهرو ۽ معاشي ذميوارين کان پاسو نه ڪيو. پروفيسر جهامنداس ڀاٽيه پڻ سندس شخصيت جي انهيءَ پهلو جو ذڪر ڪندي کيس عملي زندگي ۽ صوفياڻي فڪر کي گڏ کڻي هلندڙ شخص طور بيان ڪيو آهي.<ref name="SamaaIntro" /> == شاعري ۽ ادبي خدمتون == فقير مسرور سنڌيءَ ۾ غزل، ڪافي، بيت، مسدس، مثنوي ۽ ٻين شعري صنفن ۾ طبع آزمائي ڪئي. سندس شاعريءَ جو وڏو حصو تصوف، عشق، وحدت، اخلاق ۽ انساني زندگيءَ جي فڪري پهلوئن سان لاڳاپيل آهي. سندس ڪلام ان وقت جي اهم سنڌي رسالن، خاص ڪري ''اديب سنڌ'' ۽ ''سنڌو'' ۾ شايع ٿيندو رهيو.<ref name="SindhianaMasroor">{{Cite web |title=غلام علي فقير مسرور |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=غلام%20علي%20فقير%20مسرور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> هو شڪارپور ۽ سنڌ جي علمي ادبي محفلن ۽ مشاعرن ۾ پڻ حصو وٺندو هو. سندس ادبي ڪم جو دائرو رڳو شاعريءَ تائين محدود نه هو، پر هن نثر، ترجمي، موسيقيءَ جي نظرياتي مطالعي ۽ اڳين صوفي شاعرن جي ڪلام کي گڏ ڪرڻ ۽ محفوظ ڪرڻ ۾ پڻ ڪم ڪيو.<ref name="SindhianaMasroor" /> == ''مسدس مسرور عرف هيرن جو هار'' == سندس مشهور تصنيفن مان ''مسدس مسرور عرف هيرن جو هار'' کي خاص مقبوليت حاصل ٿي. هيءُ طويل مسدس سندس ادبي سڃاڻپ جو اهم حصو بڻيو ۽ ان جا ڪيترائي ڇاپا شايع ٿيا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا موجب هي ڪتاب [[بمبئي يونيورسٽي]] ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] جي نصاب ۾ پڻ شامل رهيو.<ref name="SindhianaMasroor" /> بعد ۾ سندس فرزند [[بيدل مسرور]] سندس ادبي ورثي کي ترتيب ڏيڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو ڪم جاري رکيو. ''مسدس مسرور عرف هيرن جو هار'' جو تشريح سان اٺون ڇاپو 2019ع ۾ پڻ شايع ٿيو.<ref name="BedilSindhiana">{{Cite web |title=بيدل مسرور |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بيدل%20مسرور |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == موسيقي ۽ سماع == فقير مسرور شاعر هجڻ سان گڏ راڳ ۽ موسيقيءَ جو ڄاڻو پڻ هو. شڪارپور جي صوفياڻي موسيقيءَ جي محفلن سان سندس گهرو تعلق رهيو. سنڌيانا موجب شاهه باغ واري هانڊي ۾ بهار جي مند ۽ ٻين موقعن تي ٿيندڙ صوفي سماگمن ۾ هو حصو وٺندو هو ۽ بيدل جي درگاهه توڙي ٻين محفلن ۾ ڪلاسيڪي ۽ صوفياڻي راڳ سان وابسته رهيو.<ref name="SindhianaMasroor" /> سندس تڪيي يا اوتاري تي پڻ موسيقيءَ جون محفلون ٿينديون هيون، جن ۾ استاد سيندو خان، استاد احمد ۽ ٻين ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي ڄاڻن جي اچ وڃ رهندي هئي. اهڙي ماحول سندس موسيقيءَ بابت عملي توڙي نظرياتي ڄاڻ کي وڌيڪ پختو ڪيو.<ref name="SindhianaMasroor" /> == ''سماع ۽ راڳ جي شرعي حيثيت'' == موسيقيءَ بابت سندس اهم علمي ڪم ''سماع ۽ راڳ جي شرعي حيثيت'' آهي. هي اصل ۾ [[ابو حامد محمد الغزالي|امام ابو حامد غزالي]] جي مشهور تصنيف ''احياءُ علوم الدين'' ۾ سماع ۽ وجد بابت بحث جو سنڌي ترجمو آهي.<ref name="Raag">{{Cite web |title=سماع ۽ راڳ جي شرعي حيثيت |url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/69 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> موجود مواد موجب فقير مسرور اهو ترجمو شڪارپور جي عالم غلام رسول چشتي ۽ ٻين عالمن جي مشوري سان ڪيو ۽ 29 آگسٽ 1925ع تي مڪمل ڪيو. ان وقت هن ان جو عنوان ''راڳ جي شرعي حيثيت'' رکيو هو.<ref name="RaagMuqadmo">{{Cite web |title=مقدمو - سماع ۽ راڳ جي شرعي حيثيت |url=https://library.sindhila.org/public/index.php/book/69/read/1530 |website=سنڌي ورچوئل لائبريري |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري بعد ۾ هن ترجمي کي ترتيب ۽ تدوين ڪرائي ڪتابي صورت ۾ شايع ڪيو. ڪتاب جي جديد ڇاپي جي ترتيب، تدوين ۽ مقدمو بيدل مسرور بدويءَ جو آهي.<ref name="Raag" /> هن ترجمي جي اهميت ان ڪري به آهي ته ان وسيلي سماع، وجد ۽ موسيقيءَ سان لاڳاپيل اسلامي فڪري ۽ فقهي اصطلاحن کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref name="Raag" /> == تصنيفون ۽ ترجما == فقير غلام علي مسرور جي ڇپيل، اڻ ڇپيل ۽ بعد ۾ ترتيب ڏئي شايع ڪيل تصنيفن ۽ ترجمن جو دائرو وسيع آهي. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۽ سندس ادبي ورثي بابت موجود فهرستن ۾ هيٺيان اهم ڪتاب ڄاڻايل آهن:<ref name="SindhianaMasroor" /> * ''ڪليات مسرور'' * ''مثنوي هير رانجهو'' * ''مسدس مسرور عرف هيرن جو هار'' * ''اسرار حسيني'' * ''ستگرو سائينءَ جي سوکڙي'' * ''پريم ساگر'' * ''حسن ازل'' * ''عشق نامو'' * ''سرور نامو'' * ''وحدت نامو'' * ''قيامت نامو'' * ''رهنمائي موسيقي'' * ''سماع ۽ راڳ جي شرعي حيثيت'' * ''من جي مستي'' * ''سلطاني سهاڳ'' * ''مڪتوبات مسرور'' * ''فقير واليڏني جو ڪلام'' * ''ڪنڊڙي جا ڪلتا'' * ''بيدل فقير جو سنڌي ڪلام'' * ''بيدل فقير جا فارسي رسالا'' * ''صديق فقير سومري جو ڪلام'' سندس ''من جي مستي'' طبعزاد تصنيف هئي، جيڪا 13 آڪٽوبر 1925ع تي مڪمل ٿي، جڏهن ته ''دشمن'' 29 فيبروري 1944ع تي مڪمل ڪيائين. ''قيامت نامو'' شاهه رفيع الدين دهلويءَ جي تصنيف جو سنڌي ترجمو هو. سندس نثري ۽ ڊرامائي لکڻين ۾ ''واچوڙو مل'' نالي ناٽڪ جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="RaagMuqadmo" /> سندس مالي حالتن سبب سندس سمورو ادبي ڪم سندس حياتيءَ ۾ ڇپجي نه سگهيو. ڪجهه لکڻيون هو پنهنجي هٿ سان صاف ڪري نقل تيار ڪندو ۽ دوستن ۾ ورهائيندو هو. اهڙيءَ طرح سندس ڪيترين تصنيفن جا قلمي نسخا ۽ ادبي مواد خاندان وٽ محفوظ رهيو، جنهن کي پوءِ سندس پوين ترتيب ڏئي شايع ڪرايو.<ref name="RaagMuqadmo" /> == ''مثنوي هير رانجهو'' == فقير مسرور روايتي عشقيه داستان [[هير رانجهو]] کي پڻ مثنويءَ جي صورت ۾ قلمبند ڪيو. سندس ''مثنوي هير رانجهو'' بعد ۾ بيدل مسرور جي مقدمي سان ڪتابي صورت ۾ شايع ٿي.<ref name="SindhLibrary">{{Cite web |title=غلام علي مسرور بدوي جا ڪتاب |url=https://lib.sindh.org/kitaab?keyword=author&title=غلام%20علي%20مسرور%20بدوي |website=سنڌ لائبريري |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ڪتاب جو جديد ڇاپو 2007ع ۾ شايع ٿيل هجڻ جو رڪارڊ ملي ٿو.<ref name="SindhLibrary" /> == بيدل سان فڪري وابستگي == فقير مسرور جي فڪري ۽ روحاني زندگيءَ ۾ روهڙيءَ جي صوفي شاعر [[قادر بخش بيدل]] کي مرڪزي حيثيت حاصل هئي. سندس خاندان اڳ ئي بيدل جي درگاهه سان عقيدت رکندو هو ۽ مسرور پاڻ به بيدل جي فڪر، شاعري ۽ صوفياڻي موسيقيءَ کان گهرو اثر ورتو.<ref name="SamaaIntro" /> هن بيدل جي ادبي ورثي جي حفاظت ۾ پڻ دلچسپي ورتي. سندس گڏ ڪيل ۽ ترتيب ڏنل مواد ۾ ''بيدل فقير جو سنڌي ڪلام'' ۽ ''بيدل فقير جا فارسي رسالا'' پڻ ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="SindhianaMasroor" /> انهيءَ ادبي ۽ روحاني لاڳاپي جو اثر سندس خاندان جي ايندڙ نسل تي پڻ پيو؛ سندس فرزند بيدل مسرور جو نالو به انهيءَ صوفياڻي ادبي روايت سان وابسته آهي.<ref name="BedilSindhiana" /> == ادبي ورثو == فقير مسرور جي وفات کان پوءِ سندس ادبي ورثي کي سندس خاندان، خاص ڪري سندس فرزند [[بيدل مسرور]]، ترتيب ڏيڻ ۽ شايع ڪرائڻ جو سلسلو جاري رکيو. ''ڪليات مسرور'' جو پهريون ڀاڱو 2000ع ۽ ٻيو ڀاڱو 2010ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته ''پريم ساگر''، ''مثنوي هير رانجهو''، ''قيامت نامو''، ''سماع ۽ راڳ جي شرعي حيثيت'' ۽ ''سلطاني سهاڳ'' سميت سندس ٻيا ڪتاب پڻ پوءِ ڇپجي سامهون آيا.<ref name="BedilSindhiana" /> سندس علمي ۽ ادبي ورثي ۾ شاعريءَ سان گڏ نثر، ترجمو، موسيقي، تصوف ۽ اڳين صوفي شاعرن جي ڪلام جي تدوين شامل آهي. سندس تصنيفن جي بعد وارن ڇاپن ۽ ''ڪليات مسرور'' جي اشاعت سبب سندس اهو مواد، جيڪو سندس حياتيءَ ۾ قلمي صورت ۾ محدود هو، پڙهندڙن ۽ محققن تائين پهتو.<ref name="SindhianaMasroor" /><ref name="BedilSindhiana" /> == خاندان == فقير مسرور جو خاندان به سنڌ جي علم، ادب، موسيقي ۽ فن سان وابسته رهيو. سنڌيانا موجب شاعر ۽ مضمون نگار احمد بخش بدوي سندس وڏو فرزند هو، جڏهن ته شاعر، موسيقار، ڪهاڻيڪار، ڊراما نگار، مترجم ۽ ٽيليويزن پروڊيوسر [[بيدل مسرور]] پڻ سندس فرزند آهي.<ref>{{Cite web |title=احمد بخش بدوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=احمد%20بخش%20بدوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref><ref name="BedilSindhiana" /> == پڻ ڏسو == * [[قادر بخش بيدل]] * [[بيدل مسرور]] * [[شڪارپور]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي صوفي شاعري]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي صوفي شاعر]] [[زمرو:سنڌي نثر نويس]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]] [[زمرو:1893ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1952ع ۾ وفات ڪندڙ]] nmq566lbogxyd7pe8iakmp75z7bmcm0 0 58074 415795 245582 2026-09-29T18:54:30Z Intisar Ali 8681 415795 wikitext text/x-wiki '''مولا بخش “مسڪين” '''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Maula Bux Miskeen '''}} مولا بخش “مسڪين” ولد عبدالمجيد ڀٽو، (جنم 1 – مارچ 1893ع وفات 24 سيپٽمبر 1953ع) ڪنهن به رسمي تعارف جو محتاج نه آهي، سندس ڪلام تي سنڌ جي لاثاني شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائي رحه جي فڪر ۽ فن جو گهرو اثر نظر اچي ٿو. سندس ڪلام ابيات، نعت شريف ۽ ڪافين جي صورت ۾ ملي ٿو<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. هن هيٺ شڪارپور جي تعريف ۾ سندس ابيات پيش ڪجن ٿا: {{quote|شڪارپور سندي شهر ۾ عجب آهه اسرار، ماڻهو سندس محبتي سهڻو ڪن سينگار، حسن سندو هٻڪار، آهه بره سندي بازار ۾.<br> ___ لقو مان لکي در تي عالم اچي ٿو، محبتي ماڻهن جو ميڙو مچي ٿو، عجب رنگ رچي ٿو، مهر مان “مسڪين” چئي.<br> ___ مهر جو “مسڪين” چئي آهه “هزاري درَ” هَل، “هاٿيدر” جي هٻڪار جو مور نه آهي مُل، بره ڏسي نا ڀل، خوشي مان “خانپوري در” جو.<br> ___ خوشيءَ مان “خانپوري” ڇڏي “سوي در” ڏي سُر، “اسٽور” ۾ اچي ڪري، “واڳڻي در” ور، ڪامل کڻي ڪر، گهمج “باغ وڪيل” جو. ڏسي باغ رڙهي هلج لاڳاپا لاهي، “صديق ماڙي” کان سري “ڪرن در” ڪاهي، “نوشهرو” نالي وڃي ڏس “شاهي باغ” کي.<br> ___ وڃي ڏس “شاهي باغ” کي گهمي گهٽيون گهيرا، ڏئي چڪر چمن جا ڏي چاهه منجهان ڦيرا، ڳٽ - ڳٽ ڪن ڳيرا، ويهي وڻن وچ ۾.<br> ___ ويهي وڻن وچ ۾ ٿا طوطا تنوارين، ڪري مٺيون لاتيون دليون ڌتارين، قمريون ڪوڪارين، محبت مان “مسڪين” چئي.|}} == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == مولا بخش ”مسڪين“ ڀٽو، عبدالمجيد ڀٽي جو فرزند ۽ شڪارپور سان تعلق رکندڙ شاعر ۽ نثر نويس هو. ''شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾'' موجب سندس جنم پهرين مارچ 1893ع تي ٿيو.<ref name="منگي" /> سندس جنم جي سال بابت ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو؛ ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' جي داخلا ۾ سندس جنم 1909ع ڌاري ڄاڻايو ويو آهي، پر ساڳي داخلا ۾ اهو به ڄاڻايل آهي ته هن 1909ع ۾ سنڌي فائنل جو امتحان پاس ڪيو هو.<ref name="SindhianaMiskeen">{{Cite web |title=ڀٽو مولا بخش مسڪين |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀٽو%20مولا%20بخش%20مسڪين |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ابتدائي تعليم کان پوءِ هن سنڌي فائنل جو امتحان پاس ڪيو. سرڪاري ملازمت اختيار ڪرڻ بدران هن سول ڪورٽ ۾ عريض نويسيءَ کي پنهنجو پيشو بڻايو. سندس زندگيءَ جو گهڻو عرصو [[جيڪب آباد]] ۾ گذريو.<ref name="SindhianaMiskeen" /> == مذهبي ۽ علمي زندگي == مولا بخش ”مسڪين“ جي شخصيت تي مذهبي فڪر جو گهرو اثر هو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب کيس ديني تعليم سان خاص دلچسپي هئي ۽ هو نماز ۽ روزي جو پابند هو. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ هن پنهنجو گهڻو وقت عبادت، مطالعي ۽ لکڻ پڙهڻ ۾ گذاريو.<ref name="SindhianaMiskeen" /> مذهبي موضوعن تي لکڻ سندس نثري ڪم جو اهم حصو هو. سندس ڪتاب ''حقوق الوالدين'' ڇپجي پڌرو ٿيو، جڏهن ته سندس ٻين ڪيترين مذهبي لکڻين جا قلمي نسخا پڻ موجود هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. هن [[سورت يوسف]] ۽ [[سورت ياسين]] جي تفسير تي پڻ ڪم ڪيو هو.<ref name="SindhianaMiskeen" /> == شاعري == مولا بخش ”مسڪين“ سنڌي شاعريءَ ۾ بيت، ڪافي ۽ نعت جهڙين صنفن ۾ لکيو. سندس شاعريءَ ۾ مذهبي، اخلاقي ۽ نصيحت آميز فڪر نمايان آهي. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب سندس بيتن ۾ ناصحانه شاعريءَ جو مقدار گهڻو آهي ۽ سندس ڪلام جي ٻوليءَ ۾ رواني ۽ فني پختگي ملي ٿي.<ref name="SindhianaMiskeen" /> سندس شاعريءَ تي [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] جي فڪر ۽ شاعراڻي روايت جو اثر پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="منگي" /> بيت جي روايتي سنڌي صنف کي اختيار ڪندي هن مذهبي ۽ اخلاقي فڪر سان گڏ پنهنجي دور جي سماج ۽ ماڳن کي پڻ شاعريءَ جو موضوع بڻايو. == ''ابيات مسڪين'' == مولا بخش ”مسڪين“ جي شاعريءَ جو اهم مجموعو ''ابيات مسڪين'' جي نالي سان شايع ٿيو. [[سنڌي ادبي بورڊ]] جي سرڪاري ڪتابي فهرست موجب هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1941ع ۾ شايع ٿيو.<ref name="SABMiskeen">{{Cite web |title=ڪتابن جي فهرست |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/ |website=سنڌي ادبي بورڊ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> سنڌي ادبي بورڊ جي مصنفن واري فهرست ۾ پڻ مولا بخش ”مسڪين“ کي بورڊ جي شايع ڪيل ڪتابن جي مصنفن ۾ شامل ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=مصنفن جي فهرست |url=https://sindhiadabiboard.net/author-wise/ |website=سنڌي ادبي بورڊ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> سنڌ جي ڊجيٽل لائبريريءَ جي فهرست ۾ ''ابيات مسڪين'' جو 1995ع وارو ڇاپو پڻ مولا بخش مسڪين ڀٽي جي نالي سان درج آهي.<ref name="SindhLibraryMiskeen">{{Cite web |title=ابيات مسڪين |url=https://lib.sindh.org/kitaab?page=642 |website=سنڌ لائبريري |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == نثر ۽ تصنيفون == مولا بخش ”مسڪين“ رڳو شاعر نه، پر نثر نويس پڻ هو. سندس لکڻين مان مذهبي ۽ اخلاقي موضوعن سان سندس خاص دلچسپي ظاهر ٿئي ٿي. سندس ڄاتل لکڻين ۾ هيٺيان ڪم شامل آهن:<ref name="SindhianaMiskeen" /> * ''ابيات مسڪين'' * ''حقوق الوالدين'' * [[سورت يوسف]] جو تفسير * [[سورت ياسين]] جو تفسير انهن مان ''ابيات مسڪين'' ۽ ''حقوق الوالدين'' جي اشاعت جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته تفسيرن ۽ ٻين مذهبي لکڻين بابت ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' ڄاڻائي ٿي ته اهي دستخطن جي صورت ۾ موجود هئا.<ref name="SindhianaMiskeen" /> == شڪارپور جي عڪاسي == مولا بخش ”مسڪين“ جي شڪارپور بابت بيتن کي شهر جي ادبي عڪاسيءَ جي هڪ مثال طور ڏسي سگهجي ٿو. انهن بيتن ۾ هو رڳو شهر جي عام واکاڻ نٿو ڪري، پر شڪارپور جي مختلف دروازن، باغن ۽ شهري ماڳن جا نالا پڻ آڻي ٿو.<ref name="منگي" /> سندس بيتن ۾ [[لکي در]]، هزاري در، هاٿي در، خانپوري در، سوي در، واڳڻو در، باغ وڪيل، صديق ماڙي، ڪرن در ۽ شاهي باغ جهڙن ماڳن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="منگي" /> اهڙيءَ ريت سندس شاعري ويهين صديءَ جي پهرئين اڌ واري شڪارپور جي شهري ماحول ۽ مقامي جاگرافيءَ جي ادبي عڪاسي پڻ پيش ڪري ٿي. شاهي باغ بابت بيتن ۾ وڻن، طوطن، قمرين ۽ چمن جو ذڪر ڪري شهر جي باغن واري ماحول کي پيش ڪيو ويو آهي، جڏهن ته مختلف دروازن کي هڪ ٻئي پٺيان بيان ڪرڻ سان پراڻي شڪارپور جي شهري بناوت جي تصوير پڻ سامهون اچي ٿي.<ref name="منگي" /> == وفات == مولا بخش ”مسڪين“ زندگيءَ جي آخري عرصي ۾ بيمار رهيو. 24 سيپٽمبر 1953ع تي وفات ڪيائين.<ref name="SindhianaMiskeen" /><ref name="منگي" /> سندس وفات جي تاريخ بابت ٻنهي ماخذن ۾ اتفاق ملي ٿو. == ادبي اهميت == مولا بخش ”مسڪين“ جي ادبي ڪم ۾ سنڌ جي روايتي بيت واري شاعري، مذهبي فڪر ۽ نصيحت آميز شاعري گڏ نظر اچن ٿا. سندس ''ابيات مسڪين'' جو 1941ع ۾ ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيڻ سندس ڪلام جي محفوظ ٿيڻ لاءِ اهم ثابت ٿيو.<ref name="SABMiskeen" /> بعد وارن دورن ۾ پڻ سندس شاعريءَ جو مجموعو شايع ٿيندو رهيو؛ سنڌ لائبريريءَ جي فهرست ۾ ان جو 1995ع وارو ڇاپو درج ٿيل آهي.<ref name="SindhLibraryMiskeen" /> سندس شاعريءَ جو هڪ ٻيو مقامي تاريخي پهلو شڪارپور بابت بيت آهن، جن ۾ شهر جي دروازن، باغن ۽ مشهور ماڳن جا نالا محفوظ ٿيل آهن.<ref name="منگي" /> انهيءَ لحاظ کان سندس ڪلام ادبي اهميت سان گڏ ويهين صديءَ جي شڪارپور جي مقامي ثقافتي يادگيريءَ جو به هڪ ذريعو آهي. == پڻ ڏسو == * [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] * [[شڪارپور]] * [[جيڪب آباد]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي بيت]] * [[سنڌي ادبي بورڊ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي نثر نويس]] [[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]] [[زمرو:1893ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1953ع ۾ وفات ڪندڙ]] mnv9t5evs39lyoimtcria9l5stwzk6h 0 58075 415796 252469 2026-09-29T18:56:33Z Intisar Ali 8681 415796 wikitext text/x-wiki '''حاجي شير محمد ”شِيرل“ چغدو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Haji Sher Muhammad Sheral Chughto '''}} شير محمد شيرل ولد حاجي محمد صالح چغدو، 9 نومبر 1880ع تي شڪارپور ۾ ڄائو. مختلف تعليمي سندون حاصل ڪري 27 فيبروري 1900ع تي پرائمري استاد مقرر مقرر ٿيو<ref name="منگي" />. ملازمت جو ڪافي عرصو همايون ۾ گذاريندي حضرت مولانا عبدالغفور مفتون همايوني جي صحبت ۾ رهيو. 10 اپريل 1919ع تي ڳڙهي ياسين ميونسپل اسڪول جو هيڊ ماستر ٿيو ۽ 1932ع ڌاري ڊپٽي انسپيڪٽر جي عهدي تي رهندي رٽائرڊ ڪيائين. شعروشاعريءَ سان جواني کان لڳاءُ هيس، سندس شمار شڪارپور جي ناميارن شاعرن ۾ ٿيندو هو. پاڻ 14 آڪٽوبر 1963ع تي شڪارپور ۾ وفات ڪري ويو<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. هن جي هيٺ شڪارپور متعلق سندر ڪويتا پيش ڪجي ٿي: {{quote|مشهور شهر آهي سهڻو شڪارپور، موزون ملڪ آهي جلوو شڪارپور. حسن سندي آ هلچل سهڻن وٽ مڪمل، سودو حسن جو آهي هوڪو شڪارپور. رفتار سهڻن جي سان اٿي خاڪ اڪثر، ڪجل الجواهر ڀائين هرڪو شڪارپور. غمزه ۽ ناز سان پڻ هِنِ نازنين مشهر، نيڻن جا تير جهلي سڀڪو شڪارپور. گفتار سهڻن جي مان شڪر ٽمي ٿي چپن، وه وا ٺهي مٺائي حلوو شڪارپور. ڪيڏي گذاري شيرل عمر هتي اجائي، پرين جي پياس ۾ ٿيو پوڙهو شڪارپور.|}} == خانداني پسمنظر == حاجي شير محمد ”شيرل“ چغدي جا وڏا اصل [[ديرو غازي خان|ديري غازي خان]] جا رهواسي هئا. اتان لڏي پهريائين [[خيرپور ميرس]] ۾ اچي رهيا ۽ پوءِ [[شڪارپور]] ۾ مستقل طور آباد ٿيا. سندس والد محمد صالح چغدو پڻ تعليم جي شعبي سان لاڳاپيل ۽ قابل استاد هو، جيڪو 1906ع ۾ ملازمت تان رٽائر ٿيو.<ref name="SindhianaSheral">{{Cite web |title=چغدو حاجي شير محمد ’شيرل‘ |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چغدو%20حاجي%20شير%20محمد%20’شيرل‘ |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == تعليم ۽ تدريسي زندگي == شيرل ابتدائي تعليم شڪارپور جي ورنيڪيولر اسڪول نمبر 2 مان حاصل ڪئي ۽ ورنيڪيولر اسڪول نمبر 1 مان فائنل جو امتحان پاس ڪيائين. ان کان پوءِ استادن جي باقاعدي تربيت حاصل ڪرڻ لاءِ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي ٽريننگ ڪاليج فار مين ۾ داخل ٿيو. تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ شڪارپور موٽي آيو ۽ مختلف اسڪولن ۾ تدريسي خدمتون سرانجام ڏنائين.<ref name="SindhianaSheral" /> 27 فيبروري 1900ع تي هو پرائمري استاد مقرر ٿيو. ملازمت جو هڪ عرصو [[همايون شريف]] ۾ گذاريائين، جتي کيس نامياري عالم ۽ شاعر [[عبدالغفور همايوني|مولانا عبدالغفور ”مفتون“ همايوني]] جي صحبت حاصل ٿي. 10 اپريل 1919ع تي کيس [[ڳڙهي ياسين]] جي ميونسپل اسڪول جو هيڊ ماستر مقرر ڪيو ويو.<ref name="منگي" /> سندس تعليمي خدمتن جو دائرو اڳتي هلي تدريسي ڪم کان تعليمي انتظام تائين وڌيو. ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب جون 1929ع کان هو مسلم اسڪولن جو انسپيڪٽر رهيو ۽ 24 سيپٽمبر 1932ع تي انهيءَ عهدي تان رٽائر ٿيو.<ref name="SindhianaSheral" /> ''شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾'' سندس آخري عهدي کي ڊپٽي انسپيڪٽر ڄاڻايو آهي.<ref name="منگي" /> == ادبي زندگي == شير محمد ”شيرل“ کي شاعريءَ سان دلچسپي جوانيءَ کان هئي. سندس شاعراڻي تربيت جي شروعات حيدرآباد جي ٽريننگ ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪرڻ دوران ٿي. اتي قاضي اميد علي سندس استاد ۽ شاعريءَ ۾ رهنما هو، جنهن جي رهنمائيءَ هيٺ هن باقاعدي شعر چوڻ شروع ڪيو.<ref name="SindhianaSheral" /> اڳتي هلي مولانا عبدالغفور ”مفتون“ همايونيءَ جي صحبت پڻ سندس فڪري ۽ ادبي زندگيءَ تي اثرانداز ٿي. همايون ۾ ملازمت دوران کيس مولانا سان ويجهڙائي حاصل ٿي ۽ هو سندس صحبت ۽ پوئلڳيءَ سان وابسته رهيو.<ref name="SindhianaSheral" /><ref name="منگي" /> شيرل جي ادبي سرگرمي رڳو شاعريءَ تائين محدود نه هئي، پر هن نثر ۾ پڻ لکيو. سندس ڇپيل توڙي اڻڇپيل تصنيفن مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس لکڻين ۾ ادبي موضوعن سان گڏ اسلامي تاريخ، سيرت، قرآن ۽ اخلاقي موضوعن کي پڻ خاص جاءِ حاصل هئي.<ref name="SindhianaSheral" /> == تصنيفون == ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا'' موجب شير محمد ”شيرل“ جون چار تصنيفون ڇپجي چڪيون هيون:<ref name="SindhianaSheral" /> * ''دل خندان'' * ''عمر مارئي'' * ''پهريون بشر'' * ''سيدالانبياء'' ان کان سواءِ سندس ڪيترائي ڪتاب ۽ مسودا اڻڇپيل رهيا. انهن ۾ هيٺيان نالا ڄاڻايا ويا آهن:<ref name="SindhianaSheral" /> * ''صداقت القرآن'' * ''صداقت الرسول'' * ''سياست فاروقي'' * ''غزوه بدر'' * ''اخلاقي مضمون'' سندس شاعريءَ جا ٻه اڻڇپيل مجموعا ''ڪليات شيرل'' ۽ ''ديوان شيرل'' جي نالن سان پڻ ذڪر ڪيا ويا آهن.<ref name="SindhianaSheral" /> انهن عنوانن مان سندس ادبي ڪم جي موضوعاتي وسعت جو اندازو ٿئي ٿو، جنهن ۾ شاعريءَ سان گڏ مذهبي، تاريخي ۽ اخلاقي نثر پڻ شامل هو. == شڪارپور بابت شاعري == شيرل جو شڪارپور سان گهرو تعلق سندس شاعريءَ ۾ پڻ ظاهر ٿئي ٿو. شڪارپور بابت سندس نظم ۾ شهر جي حسن، ماڻهن، شهري ماحول ۽ پنهنجي شهر سان شاعر جي ذاتي وابستگيءَ جو اظهار ملي ٿو.<ref name="منگي" /> نظم جي آخري بند ۾ شاعر پنهنجي عمر شڪارپور ۾ گذرڻ ڏانهن اشارو ڪندي پنهنجي تخلص ”شيرل“ کي پڻ استعمال ڪري ٿو. == وفات == تعليمي ۽ ادبي زندگيءَ جو وڏو حصو شڪارپور ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ گذارڻ کان پوءِ حاجي شير محمد ”شيرل“ چغدو 14 آڪٽوبر 1963ع تي وفات ڪري ويو.<ref name="SindhianaSheral" /><ref name="منگي" /> == پڻ ڏسو == * [[شڪارپور]] * [[عبدالغفور همايوني]] * [[ڳڙهي ياسين]] * [[سنڌي شاعري]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي نثر نويس]] [[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]] [[زمرو:1880ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1963ع ۾ وفات ڪندڙ]] 1zw63xqr5qt1333gifr8y558ka9oks4 0 58076 415797 274919 2026-09-29T18:58:23Z Intisar Ali 8681 415797 wikitext text/x-wiki ''' لطف الله بدوي''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lutufullah Badvi '''}} لطف الله “جوڳي” ثم “بدوي” ولد حاجي امام بخش “خادم” بدوي (جنم 4 - جولاءِ 1904ع – وفات 19 - نومبر 1968ع) سنڌ جي وهاڻو تاري، سنڌي علم - ادب جي ترقي ۽ واڌاري لاءِ پاڻ پتوڙيندي امرتا ماڻي آهي<ref name="منگي" />. سندس نالو سنڌ جي ادبي تاريخ ۾ سونهري اکرن سان لکيو ويندو. مرحوم هڪ سٺي محقق، تاريخدان، ڊرامه نويس، مضمون/مقاله نگار ۽ افسانه نويس کان علاوه هڪ پخته گو ۽ اعليٰ پايه جو شاعر به ٿي گذريو آهي<ref name="منگي" />. سندس ڪلام پنهنجي مادري ٻولي سنڌي کان علاوه اردو ۽ فارسي ٻولين ۾ به ملي ٿو<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. پنهنجي اباڻي شهر سان اُڪير ۾ هيٺين ريت پنهنجو ناتو نڀايو اٿس: {{quote|وطنِ عزيز تنهنجون راحت ڀريون ڪهاڻيون،<br> پرديس تي پري اڄ هڪ - هڪ ٿي ياد آيون،<br> جهولي ۾ تنهنجي گهڙيون مٺڙيون جي مون ٿي ماڻيون،<br> اڄ هت پري گذاريان سيني سان تن کي لايون،<br> ڇا دلنشين تنهنجو آ “سنڌو واه” جو ڪنارو؛<br> وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.<br> ___ خود رو گلن سان ڇانيل هون تنهنجون ماڙيون سڀ،<br> جت حسن و عشق هر دم ڏي ٿو هزار لوليون،<br> سر سبز واديون سڀ تنهنجون مزي ڀريون سڀ،<br> هر دم جتي ٿي گهلندي کيڏي بهار هوليون،<br> اُڀري کلي سدائين جت صبح جو ستارو؛<br> وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.<br> ساٿي مان ديس جا هت روئندي سڀئي سنڀاريان،<br> ڪنهن سان مان حال اوريان تنهنجون مٺيون ڪهاڻيون،<br> اڻ - تڻ لڳل اندر ۾ گوندر ۾ ٿو گذاريان،<br> تارن ڀريون هي راتيون توکان پري وهاڻيون،<br> غم سان ڀريل هي قصو، پر سوز آهه سارو؛<br> وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.<br> ___ ڪيڏا نه دور ٿي ويا مون کان اُهي پيارا،<br> جن جي سدائين مون کي پئي ياد ٿي ستائي،<br> الفت ۽ دوستي جا شهڪار شاهه پارا،<br> جن جي ڳڻن جون ڳالهيون هر هر ٿي دل ٻُڌائي،<br> هر ذرو خاڪ جو آ مون لئه سندءِ پيارو؛<br> وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.<br> __ مايوس هڪ مسافر هت دور توکان آهيان،<br> فڪر - جهان کان ڪيڏي مجبور ٿي جواني،<br> هي غمزده حياتي سهمن ۾ ٿو نڀايان،<br> اَي مادر - وطن هي دوري جي زندگاني،<br> توکان جدا ٿي ان جو آهي ڪٺن گذارو؛<br> وسري شڪارپور ڪٿ، تنهنجو حسين نظارو.|}} == شروعاتي زندگي ۽ تعليم == لطف الله بدوي 4 جولاءِ 1904ع تي [[شڪارپور]] ۾ حاجي امام بخش ”خادم“ جي گهر ۾ پيدا ٿيو. سندس والد پنهنجي وقت جو شاعر، اديب ۽ استاد هو، تنهنڪري لطف الله کي ننڍپڻ کان ئي علم ۽ ادب وارو گهرو ماحول مليو. هن سنڌي ۽ فارسيءَ جي شروعاتي تعليم پنهنجي والد کان حاصل ڪئي. 1913ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول شڪارپور ۾ داخل ٿيو، جتي انگريزي تعليم حاصل ڪرڻ لڳو.<ref name="SindhianaBadvi">{{Cite web |title=لطف الله بدوي |url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=لطف%20الله%20بدوي |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> 21 جنوري 1918ع تي سندس والد جي وفات سبب سندس باقاعدي تعليم ۾ رنڊڪ پئي ۽ معاشي ضرورتن سبب ٽپال کاتي جي ٽيليگراف آفيس ۾ ملازمت اختيار ڪيائين، پر ٿوري عرصي کان پوءِ اها نوڪري ڇڏي ڏنائين.<ref name="SindhianaBadvi" /> ان دور ۾ سندس لاڙو تصوف ڏانهن وڌيو. فقير غلام علي ”مسرور“ جي صحبت ۾ رهي تصوف ۽ ويراڳ کان متاثر ٿيو، گيڙو ويس پائي يڪتارو کڻي سماع جي محفلن ۾ ڪلام ڳائڻ لڳو. ان دور ۾ هن شاعريءَ لاءِ ”جوڳي“ تخلص اختيار ڪيو.<ref name="SindhianaBadvi" /> بعد ۾ سندس ادبي سڃاڻپ ”بدوي“ جي نالي سان قائم ٿي. == تعليمي ۽ ملازمتي زندگي == گهر وارن جي زور ڀرڻ تي لطف الله بدوي ٻيهر تعليم ڏانهن موٽيو ۽ 1920ع ۾ [[جيڪب آباد]] مان فائنل جو امتحان پاس ڪيائين. ساڳئي سال پرائمري استاد مقرر ٿيو. 1921ع ۾ شڪارپور جي ٽريننگ اسڪول مان استادن جي تربيت وارو ڪورس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ [[ٺل]] ۾ استاد مقرر ٿيو.<ref name="SindhianaBadvi" /> اڳتي هلي هن ايگريڪلچر ڪاليج لائلپور مان زرعي تعليم جو ڊپلوما حاصل ڪيو ۽ ايگريڪلچر ماستر طور خدمتون سرانجام ڏنائين. ان کان پوءِ اردو گشتي استاد ۽ 1949ع ۾ ميونسپل اسڪولن جو اسسٽنٽ ڊپٽي ايڊيوڪيشن انسپيڪٽر مقرر ٿيو.<ref name="SindhianaBadvi" /> بدوي ملازمت سان گڏ پنهنجي اعليٰ تعليم به جاري رکي. هن [[پنجاب يونيورسٽي]] مان بي. اي. جو امتحان پاس ڪيو ۽ ساڳي يونيورسٽيءَ مان فارسي ۽ مشرقي علمن ۾ ”منشي فاضل“ جي سند حاصل ڪئي. 1950ع ۾ شڪارپور جي سي. اينڊ ايس ڪاليج ۾ سنڌيءَ جو استاد مقرر ٿيو. 4 جولاءِ 1958ع تي سرڪاري ملازمت تان رٽائر ٿيو، پر ان کان پوءِ به علمي، تحقيقي ۽ ادبي سرگرميون جاري رکيائين.<ref name="SindhianaBadvi" /> == ادبي خدمتون == لطف الله بدوي سنڌي ادب ۾ شاعر سان گڏ محقق، نقاد، تاريخدان، افسانه نگار، ناول نگار، ڊراما نگار، مترجم ۽ مرتب جي حيثيت سان ڪم ڪيو. سندس علمي دلچسپين جو دائرو سنڌي ادبي تاريخ، اسلامي تاريخ، تصوف، شاعري، افسانوي ادب ۽ ترجمي تائين پکڙيل هو.<ref name="SindhianaBadvi" /> سندس تحريرون پنهنجي دور جي اهم سنڌي ادبي رسالن ۾ پڻ شايع ٿينديون رهيون. ٽه ماهي ''مهراڻ'' جي شروعاتي دور جي ليکڪن ۾ پڻ سندس نالو اچي ٿو، جتي سنڌ جي ٻين اهم عالمن ۽ اديبن سان گڏ سندس لکڻيون شايع ٿينديون هيون.<ref name="MehranBadvi">{{Cite web |title=سنڌي ادبي تاريخ بابت مهراڻ رسالي ۾ شايع ٿيل ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي مقالن ۽ مضمونن جو جائزو |url=https://journal.sindhila.org/sindhi/article-42-review-of-articles-and-essays-of-dr-na-baloch-on-sindhi-literary-history-published-in-quarterly-magazine-mehran |website=سنڌي ٻولي |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == تصنيفون ۽ ترجما == لطف الله بدويءَ سنڌي، اردو ۽ فارسيءَ ۾ وڏي تعداد ۾ ڪتاب لکيا، ترجمو ڪيا ۽ ترتيب ڏنا. سندس شروعاتي تصنيفن ۾ ''نغمه مستانه'' (1924ع)، ''گيتانجلي'' جو ترجمو (1925ع)، ''عروس عجم'' (1926ع)، افسانن جو مجموعو ''دسته گل'' (1930ع)، ''سيدنا علي المرتضيٰ'' (1930ع) ۽ ''رت جا ڳوڙها'' (1935ع) شامل آهن.<ref name="SindhianaBadvi" /> سندس ٻين اهم ڪتابن ۽ ادبي ڪمن ۾ ''تذڪره لطفي''، ''تاريخ پاڪ و هند''، ''پاڪستان جي شهريت''، ''تاريخ اندلس''، ''ڪليات خادم''، ''مجاهدين''، ''چار درويش''، ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام''، ''جهاندار شاهه آرام دل''، ''ديوان صنعت'' ۽ ''احسن القصص'' شامل آهن.<ref name="SindhianaBadvi" /> == اقبال جو مترجم == لطف الله بدويءَ جي ادبي ڪم جو هڪ اهم پاسو [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] جي فڪر ۽ شاعريءَ کي سنڌي پڙهندڙن تائين پهچائڻ هو. هن اقبال بابت ''حيات اقبال'' لکيو، جڏهن ته اقبال جي فارسي شاعريءَ جي ڪيترن ڪتابن کي سنڌيءَ ۾ منتقل ڪيائين. سندس اقبالي ترجمن ۾ ''جاويد نامه'' (1959ع)، ''ارمغان حجاز'' (1962ع)، ''اسرار و رموز'' (1965ع) ۽ ''ڇا ڪجي چئو، پوءِ اي اقوام مشرق'' (1965ع) شامل آهن.<ref name="SindhianaBadvi" /> سنڌي ادبي ماخذن ۾ پڻ بدويءَ کي اقبال جي مثنوين جو منظوم سنڌي مترجم ڄاڻايو ويو آهي.<ref name="IqbalSindhiana">{{Cite web |title=اقبال علامه ڊاڪٽر |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اقبال%20علامہ%20ڊاڪٽر |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == تحقيق ۽ تدوين == بدويءَ جو تحقيقي ۽ تدويني ڪم پڻ سنڌي ادب لاءِ اهم رهيو. سندس ''تذڪره لطفي'' سنڌي ادبي تاريخ ۽ شاعرن بابت سندس اهم تحقيقي تصنيفن مان آهي، جنهن جا ڪيترائي جلد شايع ٿيا. هن اڳين شاعرن جو ادبي ورثو مرتب ڪرڻ ۾ پڻ ڪم ڪيو. پنهنجي والد حاجي امام بخش ”خادم“ جو ڪلام ''ڪليات خادم'' جي صورت ۾ ترتيب ڏنائين.<ref name="SindhianaBadvi" /> هن صوفي شاعرن [[روحل فقير]] ۽ [[مراد فقير]] جو ڪلام پڻ مرتب ڪيو، جيڪو ''ڪنڊڙيءَ وارن جو ڪلام'' جي نالي سان شايع ٿيو. سنڌي ادبي بورڊ جي ڪتابن جي فهرست موجب هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو 1964ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ طرفان شايع ٿيو ۽ 1983ع ۾ ان جو ٻيو ڇاپو نڪتو.<ref name="SABBooks">{{Cite web |title=ڪتابن جي فهرست |url=https://sindhiadabiboard.net/book-wise/ |website=سنڌي ادبي بورڊ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ساڳيءَ طرح هن شڪارپور جي فارسي شاعر محمد عارف ”صنعت“ جي ڪلام کي ''ديوان صنعت'' جي صورت ۾ مرتب ڪيو. سنڌي ادبي بورڊ جي اشاعتي فهرست موجب ''ديوان صنعت'' 1968ع ۾ لطف الله بدويءَ جي ترتيب سان شايع ٿيو.<ref name="SABBooks" /> == افسانوي ادب == بدويءَ کي افسانوي ادب سان پڻ خاص دلچسپي هئي. هن ناول، افسانا ۽ ڊراما لکيا. سنڌي ناول بابت موجود ادبي ماخذن موجب سندس شروعاتي ناولن مان ''ڪامني'' اهم آهي، جيڪو هن لائلپور ۾ زرعي تعليم حاصل ڪرڻ دوران لکيو ۽ جنوري 1927ع ۾ شڪارپور مان شايع ٿيو.<ref name="SindhiNovel">{{Cite web |title=سنڌي ناول |url=https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=سنڌي%20ناول |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> سندس ڊرامن ۾ ''دودو چنيسر''، ''هير رانجهو'' ۽ ''مير بهرام'' جا نالا ملن ٿا. ''دودو چنيسر'' 1957ع ۾ لکيل سندس تاريخي موضوع واري ڊرامائي ڪم ۾ شمار ٿئي ٿو.<ref name="SindhianaBadvi" /> == اڻڇپيل علمي ڪم == لطف الله بدويءَ جي علمي پورهيي جو وڏو حصو سندس حياتيءَ ۾ ڇپجي نه سگهيو. سندس اڻڇپيل تصنيفن ۾ ''سنڌ ۾ تصوف ۽ صوفيانه شاعري''، ''سنڌ جي تاريخ (انگريزن جو دور)''، ''رسالو نانڪ يوسف''، ''تذڪره الشعراءِ سنڌ''، ''شاهنامه فردوسي'' جو منظوم ڪم، ''انساني تمدن جو مطالعو''، ''سنڌي ٻولي''، ''تاريخ ادبيات سنڌ''، ''تاريخ شڪارپور''، ''فتح سنڌ'' ۽ ''رسالو لطف الله بدوي'' جهڙا مسودا ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="BadviSindhSalamat">{{Cite web |title=لطف الله بدوي |url=https://books.sindhsalamat.com/author/1089 |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> سنڌ سلامت تي موجود سوانحي مواد موجب بدويءَ مجموعي طور 86 ڪتاب لکيا، جن مان 28 ڇپجي سگهيا، جڏهن ته باقي تصنيفون اڻڇپيل رهيون.<ref name="BadviSindhSalamat" /> هي انگ ثانوي سوانحي ماخذ ۾ ڏنل آهي، تنهنڪري سندس مڪمل ببليوگرافي تي وڌيڪ تحقيقي ڪم جي گنجائش موجود آهي. == وفات == لطف الله بدوي 19 نومبر 1968ع تي وفات ڪئي.<ref name="SindhianaBadvi" /> سندس وفات کان پوءِ به سندس ترتيب ڏنل ۽ لکيل ڪتاب سنڌي ادب، ادبي تاريخ، تصوف ۽ ترجمي جي مطالعي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. == پڻ ڏسو == * [[امام بخش خادم]] * [[غلام علي مسرور]] * [[محمد اقبال]] * [[روحل فقير]] * [[شڪارپور]] * [[سنڌي ادب]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:1904ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1968ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي محقق]] [[زمرو:سنڌي مترجم]] [[زمرو:سنڌي ڊراما نگار]] [[زمرو:سنڌي ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي افسانا نگار]] [[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]] gue3nvvrnmf08wfefz71ixzc9q13q2j 0 58077 415798 255450 2026-09-29T19:01:54Z Intisar Ali 8681 415798 wikitext text/x-wiki '''نند لال جويري'''{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Nandlal Juveri'''}} نند لال ولد هري لال، ادبي دنيا ۾ نند جويري جي نالي سان ناماچار ماڻيندڙ آهي. هند-سنڌ جي اديبن ۽ شاعرن کان نند ڳجهو ته ڪين آهي، جو سندس شخصيت (نج) ۽ فن کي ويهي وائکو ڪجي، تاهم رڪارڊ جي شاهدي لاءِ اهو ضروري آهي ته هو اصل ۾ شهر شڪارپور جو ڄايو آهي<ref name ="منگي " >ڪتاب جو نالو: شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾ مصنف:نقش ناياب منگي / حسيب ناياب منگي؛ ڇپائيندڙ: سمبارا پبليڪيشن حيدرآباد شايع ٿيڻ جو سال:2017 [https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202035653/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=510#26770 |date=2020-12-02 }} -</ref>. سن 1936ع ۾ شڪارپور جي جهول جهليو ۽ 1947ع ۾ ورهاڱي ۾ جدا ٿي ويو<ref name="منگي" />. سن 1987ع ۾ پنهنجي جنم ڀومي ۽ پاڙي پنبي جي سڪ کيس هتي ڇڪي آندو، ۽ هو اُنهن ئي گهٽين ۽ گامن تي چند گهڙيون ٽلندي واپس وري ويو. سندس جذبن جي جولانين ۾ ڳوڙهو فڪر ۽ فلسفو سمايل آهي. نند جويري جي ڪويتائن جو هڪ مجموعو “چو واٽي تي” جي نالي آهي، جنهن ۾ هن ڪيئي صفحا پنهنجي وطن جي وڇوڙي ۾ لکيا آهن<ref name="منگي" />. شڪارپور تي لکيل هن جو طويل نظم احساسن جو اٿاهه ساگر آهي، جنهن جي سٽ-سٽ ۾ احساسات ۽ جذبات جو اثر نمايان نظر اچي ٿو. هو جيڪڏهين پنهنجي هٿ سان رڳو لفظ “شڪارپور” به لکي ٿو ته ان لفظ ۾ ڪيئي معنيٰ جا موتي ٿو سموهي<ref name="منگي" />. شيخ اياز لکي ٿو ته “نند لاءِ پنهنجي ابدي “مان” کان وڌيڪ شڪارپور جي اهميت آهي، جتي هن جي “مان” جي اوسر ٿي هئي ۽ جنهن کان ورهاڱي کان پوءِ هو اوچتو ڪٽجي ويو. هن نظم “ڌرتي” هڪ شاهڪار نظم آهي<ref name="منگي" />. == شروعاتي زندگي == نند جويري جو پورو نالو '''نند هري رام جويري''' هو. هڪ سوانحي ماخذ موجب هو 1 جولاءِ 1937ع تي [[شڪارپور]]، [[سنڌ]] ۾ ڄائو ۽ اڳتي هلي بي. اي. آنرز تائين تعليم حاصل ڪيائين.<ref name="PromotersSindhyat">{{Cite web |title=Promoters & Preservers of Sindhyat |url=https://www.sindhisangat.com/images/promotersebook.pdf |language=en |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> البت ''شڪارپور تاريخ جي آئيني ۾'' سندس جنم جو سال 1936ع ڄاڻايل آهي.<ref name="منگي" /> اهڙيءَ ريت سندس ڄمڻ جي سال بابت موجود ماخذن ۾ هڪ سال جو اختلاف ملي ٿو. [[ورهاڱو هندستان|1947ع جي ورهاڱي]] وقت نند جويري پنهنجي جنم ڀومي شڪارپور کان جدا ٿي هندستان هليو ويو.<ref name="منگي" /> ورهاڱي ۽ سنڌ کان جدائيءَ جو تجربو اڳتي هلي سندس ادبي شخصيت ۽ شاعريءَ جي اهم موضوعن مان بڻيو. سندس ڪيترين ڪويتائن ۾ سنڌ، شڪارپور، هجرت، وڇوڙو، پنهنجي سڃاڻپ ۽ جنم ڀوميءَ ڏانهن موٽڻ جا احساس نمايان آهن.<ref name="Chowati">{{Cite web |title=چؤواٽي تي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/45/read/780 |author=نند جويري |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == ادبي سفر == نند جويري شاعريءَ سان گڏ ڪهاڻي ۽ ادبي تنقيد جي ميدان ۾ پڻ ڪم ڪيو. هڪ سوانحي ماخذ موجب سندس پهريون ڪهاڻين جو مجموعو ''ننگا کيت هڪ رات'' 1960ع ۾ شايع ٿيو، جڏهن ته سندس شاعريءَ جو مجموعو ''چؤواٽي تي'' 1990ع ۾ ڇپيو.<ref name="PromotersSindhyat" /> سندس چاليهن کان وڌيڪ ادبي ۽ تنقيدي مضمون مختلف سنڌي ادبي رسالن ۾ شايع ٿيا، جن ۾ ''سپون''، ''ڪونج'' ۽ ''سنڌو جوت'' جهڙا رسالا شامل آهن.<ref name="PromotersSindhyat" /> نند جويريءَ جو شمار هندستان ۾ جديد سنڌي شاعريءَ سان لاڳاپيل شاعرن ۾ ٿئي ٿو. سندس شاعريءَ ۾ ذاتي سڃاڻپ، وجود، وطن، ورهاڱو، يادگيري، ٻولي ۽ انسان جي داخلي ڪيفيت جهڙا موضوع بار بار سامهون اچن ٿا. سندس شاعريءَ بابت لکيل تنقيدي مضمونن ۾ پڻ سندس ڪلام جي فڪري ۽ علامتي پاسن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="ChowatiCriticism">{{Cite web |title=چؤواٽي تي ڦٽندڙ چؤ واٽي جي واٽ |url=https://books.sindhsalamat.com/book/45/read/1121 |author=هرش واسواڻي |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> == ''چؤواٽي تي'' == نند جويريءَ جي اهم شعري مجموعن مان ''چؤواٽي تي'' خاص اهميت رکي ٿو. ڪتاب ۾ سندس ذاتي ۽ وجودي فڪر سان گڏ سنڌ ۽ شڪارپور سان وابستگيءَ جو اظهار پڻ ملي ٿو. ڪتاب ۾ ''ورھاڱي جي رات''، ''وڇوٽي''، ''او شڪارپور''، ''ڌرتي''، ''مان ڏيئو ٻاريندس'' ۽ ''هڪ ساڌوءَ جي ساڌٻيلي کان واپسي'' سميت مختلف ڪويتائون شامل آهن.<ref name="ChowatiIndex">{{Cite web |title=چؤواٽي تي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/45/read/769 |author=نند جويري |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> هن مجموعي جو مهاڳ [[شيخ اياز]] لکيو. اياز نند جي شاعريءَ ۾ سنڌيت سان وابستگيءَ کي نمايان قرار ڏنو.<ref name="AyazPreface">{{Cite web |title=مهاڳ - چؤواٽي تي |url=https://books.sindhsalamat.com/book/45/read/770 |author=شيخ اياز |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ڪتاب ۾ نند جويريءَ جي شاعريءَ تي هرش واسواڻي، گنو سمتاڻي، ايم. ڪمل، هري موٽواڻي، ستيش روهڙا، پريم تولاڻي ۽ ٻين اديبن جا تنقيدي ۽ اڀياسي مضمون پڻ شامل ڪيا ويا آهن.<ref name="ChowatiCriticism" /> هرش واسواڻيءَ نند جويريءَ جي شڪارپور بابت شاعريءَ جو جائزو وٺندي شڪارپور کي سندس ڪلام ۾ رڳو هڪ شهر بدران هڪ وسيع علامت طور ڏٺو آهي، جيڪا سنڌو ماٿريءَ جي ثقافتي سڃاڻپ، تاريخ ۽ ان جي بدلجندڙ صورت سان ڳنڍجي وڃي ٿي.<ref name="ChowatiCriticism" /> == شڪارپور ۽ وطن جو تصور == نند جويريءَ جي شاعريءَ ۾ شڪارپور محض ڄمڻ جي جاءِ نه، پر يادگيري، سڃاڻپ ۽ ورهاڱي کان اڳ واري سنڌ سان تعلق جي علامت طور ظاهر ٿئي ٿو. 1987ع ۾ هو پنهنجي جنم ڀومي شڪارپور واپس آيو ۽ پنهنجي پراڻي پاڙي ۽ شهر جون گهٽيون ڏٺائين.<ref name="منگي" /> هن تجربي جا اثر سندس شڪارپور بابت لکيل ڪويتائن ۾ نمايان آهن. ''چؤواٽي تي'' ۾ شامل ''او شڪارپور'' ۽ ''ڌرتي'' جهڙين ڪويتائن ۾ پنهنجي جنم ڀوميءَ کان وڇوڙي ۽ ان سان ذهني تعلق جو اظهار ملي ٿو.<ref name="ChowatiIndex" /> شيخ اياز پڻ پنهنجي مهاڳ ۾ نند جي شخصيت ۽ سندس شڪارپور سان تعلق کي سندس شاعراڻي سڃاڻپ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="AyazPreface" /> == ''اکر ڪٿا'' == نند جويريءَ جو ٻيو اهم شعري مجموعو '''''اکر ڪٿا''''' آهي، جيڪو 2012ع ۾ ساهت سنڌو پبليڪيشن، بمبئيءَ طرفان شايع ٿيو.<ref name="AkharKatha">{{Cite web |title=اکر ڪٿا |url=https://books.sindhsalamat.com/book/50/read/1156 |author=نند جويري |website=سنڌ سلامت ڪتاب گهر |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> هن مجموعي ۾ ٻولي، لفظ، خاموشي، وجود، سچ، شاعري ۽ انساني شعور جهڙا موضوع مرڪزي حيثيت رکن ٿا. ڪتاب ۾ ''نشبد''، ''اکر سڀ جي جنني''، ''ڏڦير جو جنم''، ''اکر جي دهشت''، ''هيءُ اکر جو گهر آهي''، ''دڙي جو اکر''، ''اکر ڪٿا''، ''حق خاموش آ'' ۽ ''گاٿا ڪويتا جي'' جهڙيون ڪويتائون شامل آهن.<ref name="AkharKatha" /> ''اکر ڪٿا'' لاءِ نند جويريءَ کي 2016ع جو [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ]] سنڌي ٻوليءَ جي شاعريءَ واري زمري ۾ ڏنو ويو.<ref name="Sahitya2016">{{Cite web |title=Sahitya Akademi Awards |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi%20samman_suchi.jsp |publisher=Sahitya Akademi |language=en |access-date=29 سيپٽمبر 2026 }}</ref> ساهتيه اڪادمي جي سرڪاري رڪارڊ ۾ 2016ع لاءِ سنڌي ٻوليءَ ۾ ''Akhar Katha (Poetry)'' جو ليکڪ نند جويري ڄاڻايل آهي.<ref name="Sahitya2016" /> == ادبي تنقيد == نند جويري شاعر ۽ ڪهاڻيڪار هجڻ سان گڏ ادبي نقاد پڻ رهيو. سندس چاليهن کان وڌيڪ مضمونن جو وڏو حصو ادبي تنقيد سان واسطو رکي ٿو ۽ اهي هندستان جي سنڌي ادبي رسالن ۾ شايع ٿيندا رهيا.<ref name="PromotersSindhyat" /> سندس تنقيدي ۽ تخليقي لکڻين ۾ جديد سنڌي ادب سان گڏ سنڌي ثقافتي سڃاڻپ ۽ سنڌيت جو تصور پڻ نمايان رهيو. == تصنيفون == نند جويريءَ جون اهم ڇپيل تصنيفون هي آهن:<ref name="PromotersSindhyat" /><ref name="AkharKatha" /> * ''ننگا کيت هڪ رات'' — ڪهاڻيون، 1960ع * ''چؤواٽي تي'' — ڪويتائون، 1990ع * ''اکر ڪٿا'' — ڪويتائون، 2012ع == ايوارڊ ۽ اعزاز == ''چؤواٽي تي'' کي 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هندستان جي مرڪزي هندي ڊائريڪٽوريٽ پاران پڻ مڃتا ملي.<ref name="PromotersSindhyat" /> سندس ادبي سفر جو سڀ کان نمايان قومي اعزاز 2016ع ۾ مليو، جڏهن هندستان جي [[ساهتيه اڪادمي]] کيس ''اکر ڪٿا'' تي سنڌي ٻوليءَ جو ساهتيه اڪادمي ايوارڊ ڏنو.<ref name="Sahitya2016" /> == پڻ ڏسو == * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌي شاعري]] * [[شيخ اياز]] * [[شڪارپور]] * [[هندستان ۾ سنڌي ادب]] * [[ساهتيه اڪادمي ايوارڊ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي نقاد]] [[زمرو:شڪارپور جون شخصيتون]] [[زمرو:ساهتيه اڪادمي ايوارڊ ماڻيندڙ]] [[زمرو:1937ع ۾ ڄاول]] cb6itti0i7u7mjhwif8qm0sojdf46cq 0 58078 415799 253904 2026-09-29T19:13:59Z Intisar Ali 8681 415799 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسلمانن جي سياسي ۽ بين الاقوامي اتحاد جو حامي سياسي نظريو}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Pan-Islamism|عربي=الوحدة الإسلامية}} [[File:Islam by country.svg|thumb|400px|دنيا ۾ اسلام جي مذهبي شاخن جي ورڇ: {{color box|#036704}}{{color box|#4b934a}}{{color box|#80b281}} [[سني اسلام]] {{color box|#741a19}}{{color box|#924c4c}}{{color box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] {{color box|#32347e}} [[عبادي]]]] '''پئن اسلامزم''' يا '''پئن اسلاميت''' (عربي: الوحدة الإسلامية) هڪ بين الاقوامي سياسي ۽ فڪري نظريو آهي، جيڪو دنيا جي مسلمانن وچ ۾ مذهبي، سياسي يا ادارتي يڪجهتيءَ کي هٿي ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿو. ان جون مختلف تاريخي صورتون هڪ گڏيل [[اسلامي رياست]] يا [[خلافت]] جي قيام کان وٺي خودمختيار مسلمان ملڪن جي گڏيل بين الاقوامي تنظيم ۽ سياسي سهڪار تائين پکڙيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Bissenove |title=Ottomanism, Pan-Islamism, and the Caliphate: Discourse at the Turn of the 20th Century |journal=BARQIYYA |publisher=American University in Cairo |volume=9 |issue=1 |date=February 2004 }}</ref> پئن اسلامزم کي [[پئن عربزم]]، [[قومپرستي]] ۽ ٻين پئن-قومي نظرين کان ان لحاظ کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، جو ان جو بنيادي حوالو نسل، ٻولي يا جاگرافي بدران مسلمانن جي گڏيل مذهبي سڃاڻپ ۽ [[امت]] جو تصور آهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پئن اسلامزم کي خاص طور 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ پيدا ٿيل هڪ بين الاقوامي سياسي رجحان طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن يورپي سامراج جي توسيع هيٺ رهندڙ يا ان جي دٻاءَ کي منهن ڏيندڙ مسلمان سماجن ۾ گڏيل اسلامي يڪجهتيءَ جو تصور نئين سياسي معنيٰ اختيار ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007 |location=New York |language=en }}</ref> پئن اسلامزم جي جديد فڪري تاريخ سان [[جمال الدين افغاني]]، [[محمد عبده]] ۽ [[رشيد رضا]] جا نالا خاص طور لاڳاپيل آهن. انهن مان افغاني مسلمانن جي سياسي يڪجهتيءَ کي يورپي سامراج جي مقابلي لاءِ هڪ اهم قوت سمجهندو هو، جڏهن ته عبده جو ڌيان آهستي آهستي تعليمي ۽ مذهبي سڌارن ڏانهن منتقل ٿيو. رشيد رضا وري اسلامي سياسي نظام ۽ خلافت جي بحاليءَ بابت وڌيڪ منظم نظريا پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311 |pages=35, 175–190 |language=en }}</ref> == اصطلاح ۽ تصور == ''پئن اسلامزم'' ۾ ''پئن'' يوناني اصل جو اڳياڙي آهي، جنهن جي معنيٰ ”سڀ“ يا ”سمورو“ آهي. سياسي اصطلاح طور ان مان مراد اهڙو تصور ورتو وڃي ٿو، جنهن ۾ مختلف قومن، رياستن ۽ نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ مسلمانن جي گڏيل سياسي يا سماجي يڪجهتيءَ تي زور ڏنو وڃي. جيتوڻيڪ [[قرآن]] ۽ ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ ''پئن اسلامزم'' جو جديد اصطلاح موجود ناهي، پر [[امت]] جو تصور اسلامي روايت ۾ قديم آهي. قرآن ۾ امت جو لفظ مختلف معنائن ۾ آيو آهي، جڏهن ته اسلامي سياسي فڪر ۾ اهو مسلمان جماعت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Denny |first=F. M. |title=Umma |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |language=en }}</ref> ان ڪري ''امت''، ''خلافت'' ۽ جديد ''پئن اسلامزم'' پاڻ ۾ تاريخي طور لاڳاپيل هجڻ باوجود هڪجهڙا اصطلاح ناهن. امت هڪ مذهبي-اجتماعي تصور آهي، خلافت اسلامي تاريخ جي مختلف دورن ۾ استعمال ٿيل حڪومتي ادارو هو، جڏهن ته پئن اسلامزم خاص طور جديد دور ۾ مسلمانن جي سرحد پار سياسي يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل نظريو آهي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 |language=en }}</ref> == فڪري پسمنظر == قديم اسلامي سياسي مفڪرن، جهڙوڪ [[الماوردي]]، پنهنجي تصنيف ''الاحڪام السلطانيه'' ۾ امامت، حڪومت ۽ امت جي سياسي تنظيم بابت بحث ڪيو. [[ابو حامد الغزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] پڻ حڪومت، شريعت، سماجي نظم ۽ مسلمان جماعت جي لاڳاپن بابت لکيو.<ref>{{cite book |last=al-Mawardi |title=Al-Ahkam al-Sultaniyya |chapter=1 |language=ar }}</ref> انهن ڪلاسيڪي نظرين کي جديد پئن اسلامزم جو سڌو سياسي پروگرام سمجهڻ بدران ان جو تاريخي ۽ فڪري پسمنظر سمجهيو وڃي ٿو. جديد پئن اسلامزم هڪ اهڙي دنيا ۾ اڀريو، جنهن ۾ قومي رياست، يورپي سامراج، جديد ڇاپو، اخبارون، ريلوي، ٻاڦ وارا جهاز ۽ تيز بين الاقوامي مواصلات مسلمان سماجن جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تبديل ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شروعاتي سڌارڪ تحريڪون === ارڙهين صديءَ ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي تجديد جون تحريڪون پيدا ٿيون. [[شاه ولي الله دهلوي]] (1703–1762ع)، [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703–1792ع) ۽ اولهه آفريڪا ۾ [[عثمان دان فوديو]] (1754–1817ع) جهڙن عالمن مذهبي ۽ سماجي سڌارن تي زور ڏنو. جديد تحقيق موجب انهن کي جديد پئن اسلامزم جا سڌا باني قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ ته سندن تحريڪن جا مقصد گهڻو ڪري پنهنجي علائقائي سماجن جي مذهبي اصلاح سان لاڳاپيل هئا ۽ انهن ڪو منظم عالمي پئن اسلامي سياسي پروگرام پيش نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |pages=32–33 |language=en }}</ref> === يورپي سامراج ۽ پئن اسلامي شعور === 19هين صديءَ دوران برطانيا، فرانس، روس ۽ ٻين يورپي طاقتن مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن علائقن تي سڌي يا اڻ سڌي حڪمراني قائم ڪئي. هندستان ۾ برطانوي اقتدار، وچ ايشيا ۾ روسي توسيع، 1881ع ۾ فرانس جو تيونس تي قبضو ۽ 1882ع ۾ برطانيا جو مصر تي قبضو مسلمان دانشورن ۾ سياسي مستقبل بابت نوان سوال پيدا ڪيا. جديد تحقيق پئن اسلامزم جي عروج کي صرف مذهبي ردعمل نه، پر سامراج، جديد عالمي سياست ۽ مسلمان دانشورن جي نون بين الاقوامي نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 |language=en }}</ref> === عثماني سلطنت ۽ عبدالحميد ثاني === [[File:Sultan Abdülhamid II of the Ottoman Empire.jpg|thumb|[[عبدالحميد ثاني]] جي دور ۾ عثماني خلافت کي مسلمان دنيا سان سياسي ۽ علامتي لاڳاپن لاءِ وڌيڪ نمايان ڪيو ويو.]] [[عثماني سلطنت]] جديد پئن اسلامزم جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. خلافت جي عالمي سياسي استعمال جا آثار [[عبدالحميد ثاني]] جي حڪومت کان اڳ، گهٽ ۾ گهٽ 1860ع واري ڏهاڪي کان ملن ٿا. ٻاڦ وارن جهازن، ريلوي، ڇاپي ۽ [[حج]] سان لاڳاپيل نون مواصلاتي نيٽ ورڪن عثماني خلافت ۽ پري پري جي مسلمان آباديءَ وچ ۾ رابطا وڌايا.<ref>{{cite book |title=Challenging the Caliphate: Wahhabism and Mahdism in the Late Ottoman Empire |chapter=The Caliphate: The Ottoman State as the Guardian of Islam |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009663441.004 |language=en }}</ref> سلطان [[عبدالحميد ثاني]] (حڪومت 1876–1909ع) پنهنجي دور ۾ اسلامي يڪجهتي ۽ عثماني سلطان جي خليفي واري حيثيت کي پنهنجي سياسي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻايو. هن مسلمانن سان سفارتي ۽ مذهبي رابطا وڌايا، حج ۽ صوفي سلسلن جي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو ۽ عثماني خلافت جي علامتي حيثيت کي برطانوي، فرانسيسي ۽ روسي راڄ هيٺ رهندڙ مسلمانن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091 |language=en }}</ref> === جمال الدين افغاني === [[File:Sayyid Dschamāl ad-Dīn al-Afghānī.jpg|thumb|[[جمال الدين افغاني]]، جديد پئن اسلامي فڪر جي سڀ کان اثرائتي شخصيتن مان هڪ.]] [[جمال الدين افغاني]] (1838/1839–1897ع) جديد پئن اسلامي فڪر جي اهم ترين شخصيتن مان هو. هن مصر، هندستان، ايران، عثماني سلطنت ۽ يورپ ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرميون ڪيون. سندس فڪر جو مرڪزي سياسي پهلو مسلمان سماجن کي سامراجي بالادستيءَ خلاف منظم ڪرڻ ۽ سندن سياسي قوت بحال ڪرڻ هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> افغاني ۽ سندس شاگرد [[محمد عبده]] 1884ع ۾ پئرس مان ''العروة الوثقى'' رسالو جاري ڪيو. رسالي ۾ خاص طور برطانوي سامراج تي تنقيد، مسلمانن جي اتحاد ۽ سياسي بيداريءَ تي زور ڏنو ويو. تحقيق موجب افغانيءَ سان منسوب واضح پئن اسلامي سياسي موقف خاص طور 1883ع کان پوءِ سندس لکڻين ۾ نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> === محمد عبده ۽ رشيد رضا === [[محمد عبده]] (1849–1905ع) افغانيءَ جو اهم ساٿي ۽ شاگرد هو، پر اڳتي هلي ٻنهي جي حڪمت عملين ۾ فرق پيدا ٿيو. عبده سڌي انقلابي سياست جي ڀيٽ ۾ تعليم، مذهبي اصلاح ۽ سماجي تجديد کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=184–187 |language=en }}</ref> [[رشيد رضا]] (1865–1935ع) افغاني ۽ عبده جي فڪري ورثي کي اڳتي وڌايو. سندس رسالي ''المنار'' اسلامي اصلاح، سياسي يڪجهتي ۽ خلافت بابت بحث کي مسلمان دنيا ۾ وڏي پيماني تي پهچايو. عثماني خلافت جي زوال کان پوءِ رضا اسلامي حڪومت ۽ خلافت جي مستقبل بابت هڪ وڌيڪ منظم نظريو پيش ڪيو، خاص طور پنهنجي ڪتاب ''الخلافة أو الإمامة العظمى'' ۾.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=175, 187–197 |language=en }}</ref> == برطانوي هندستان ۾ پئن اسلامزم == [[برطانوي هندستان]] پئن اسلامي سياست جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. عثماني خلافت سان هندستاني مسلمانن جي همدردي 19هين صديءَ جي آخر کان وڌي، جڏهن ته [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۽ عثماني سلطنت جي ممڪن ورهاڱي ان احساس کي هڪ وڏي عوامي سياسي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802 |language=en }}</ref> هندستاني مسلمانن لاءِ عثماني سلطان جي خلافت مسلمانن جي بين الاقوامي يڪجهتيءَ جي علامت بڻجي وئي هئي. تاريخدانن موجب برطانوي هندستان جي مسلمانن ۾ پئن اسلامي جذبي جي شدت جو هڪ سبب سندن اقليتي سياسي حيثيت پڻ هئي.<ref>{{cite journal |last=Krishna |first=Gopal |title=The Khilafat Movement in India: The First Phase |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=100 |issue=1 |year=1968 |pages=37–53 |doi=10.1017/S0035869X00126127 |language=en }}</ref> === خلافت تحريڪ === [[File:Khilafat Movement.jpg|thumb|برطانوي هندستان ۾ [[خلافت تحريڪ]] پئن اسلامي سياست جي سڀ کان وڏي عوامي تحريڪن مان هڪ هئي.]] پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي ورهاڱي جي خطري خلاف 1919ع کان [[خلافت تحريڪ]] زور ورتو. [[محمد علي جوهر]]، [[شوڪت علي]]، [[مولانا ابوالڪلام آزاد]] ۽ ٻين اڳواڻن عثماني خلافت ۽ اسلامي مقدس هنڌن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140 |language=en }}</ref> تحريڪ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تعاون تحريڪ سان ڳنڍجي وئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ مسلمان ۽ هندو سياسي اڳواڻ برطانوي راڄ خلاف گڏيل تحريڪ ۾ شامل ٿيا. جديد تحقيق ڏيکاري ٿي ته خلافت تحريڪ ۾ پئن اسلامي يڪجهتي، هندستاني قومپرستي ۽ سامراج مخالف سياست هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون هيون.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism: Lajpat Rai and the Khilafat Movement |journal=The Journal of Asian Studies |volume=81 |issue=4 |year=2022 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ [[هجرت تحريڪ]] دوران برطانوي هندستان مان هزارين مسلمان افغانستان ڏانهن لڏي ويا. ان دور ۾ ڪجهه پئن اسلامي ڪارڪن وچ ايشيا ۽ سوويت انقلابي حلقن سان پڻ رابطي ۾ آيا. انهن مان ڪجهه اڳتي هلي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياست ڏانهن ويا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نوآبادياتي هندستان ۾ پئن اسلامزم هڪ ئي فڪري رخ تائين محدود نه رهيو.<ref>{{cite journal |last=Ansari |first=K. H. |title=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialists |journal=Modern Asian Studies |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> 1924ع ۾ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] جي ترڪي حڪومت طرفان خلافت ختم ٿيڻ کان پوءِ خلافت تحريڪ پنهنجي بنيادي مقصد کان محروم ٿي وئي.<ref>{{cite journal |title=The ‘Ulamā’ of British India and the Hijrat of 1920 |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=1979 |language=en }}</ref> == پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ == عثماني سلطنت جي خاتمي ۽ 1924ع ۾ خلافت جي خاتمي کان پوءِ پئن اسلامزم جو پراڻو عثماني مرڪز ختم ٿي ويو. وچ واري جنگي دور ۾ قومپرست ۽ سيڪيولر تحريڪن ڪيترن مسلمان ملڪن ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪيو، پر اسلامي بين الاقواميت مڪمل طور ختم نه ٿي. رشيد رضا ۽ ٻين مفڪرن اسلامي سياسي نظام لاءِ نوان نظريا پيش ڪيا. انهن فڪري وهڪرن مان پوءِ [[حسن البنا]] جي [[اخوان المسلمين]]، [[ابوالاعليٰ مودودي]] جي [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جديد اسلامي سياسي تحريڪن تي مختلف درجن ۾ اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0203572769 |language=en }}</ref> ان هوندي به ''پئن اسلامزم'' ۽ ''اسلامزم'' کي مڪمل طور مترادف اصطلاح سمجهڻ درست ناهي. اسلامزم عام طور اسلام کي سياسي ۽ سماجي نظام جي بنياد بڻائڻ واري وسيع جديد سياسي فڪر لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته پئن اسلامزم جو خاص زور قومي سرحدن کان مٿانهين مسلمان يڪجهتيءَ تي آهي. == مراڪش ۽ اتر آفريڪا == [[File:Shakib Arslan.jpg|thumb|[[شڪيب ارسلان]]، جنهن بين جنگي دور ۾ مشرق ۽ مغرب جي مسلمان قومپرست ۽ اصلاحي حلقن وچ ۾ رابطا وڌايا.]] بين جنگي دور ۾ [[شڪيب ارسلان]] (1869–1946ع) پئن اسلامي، عرب قومپرست ۽ سامراج مخالف فڪري نيٽ ورڪن جي اهم شخصيت بڻيو. جنيوا ۾ رهندي هن عرب ۽ مسلمان سياسي ڪارڪنن سان رابطا قائم ڪيا ۽ ''La Nation Arabe'' ذريعي نوآبادياتي مسئلن کي بين الاقوامي سطح تي اجاگر ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule: reconsideration of Shakīb Arslān's centrality in light of unpublished materials |journal=The Journal of North African Studies |volume=16 |issue=1 |year=2011 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 |language=en }}</ref> === شڪيب ارسلان ۽ مراڪشي قومپرستي === 1930ع ۾ ارسلان [[طنجه]] ۽ [[تطوان]] ويو، جتي سندس ملاقات عبدالسلام بنونه، محمد دائود ۽ اڀرندڙ مراڪشي قومپرست حلقن سان ٿي. محمد دائود ۽ ارسلان وچ ۾ لڳ ڀڳ 150 محفوظ خطن تي ٿيل تحقيق ڏيکاري ٿي ته ٻنهي وچ ۾ تعلق بين جنگي دور جي مشرق-مغرب اسلامي ۽ قومپرست نيٽ ورڪن جو اهم مثال هو.<ref>{{cite book |last=Ryad |first=Umar |title=Exchanged Letters between Prince Shakib Arslan and the Historian of Tetouan Mohammed Daoud |year=2015 |language=ar }}</ref> ارسلان مراڪش ۾ فرانسيسي پاليسين، خاص طور 1930ع جي نام نهاد [[بربر ظهير]] خلاف بين الاقوامي مهم سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سندس لکڻين ۽ رابطن مراڪشي قومپرستن کي مشرق وسطى جي اصلاحي ۽ سامراج مخالف فڪري حلقن سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule |journal=The Journal of North African Studies |year=2011 |volume=16 |issue=1 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 }}</ref> انهيءَ مثال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته پئن اسلامزم ۽ علائقائي قومپرستي هميشه هڪٻئي جا مڪمل مخالف نه هئا. ڪيترن نوآبادياتي سماجن ۾ مسلمان ڪارڪن هڪ ئي وقت اسلامي يڪجهتي ۽ پنهنجي ملڪ جي سياسي آزاديءَ جا حامي رهيا. == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن ملڪن آزادي حاصل ڪئي. ان سان پئن اسلامزم جو بنيادي سوال پڻ تبديل ٿيو: هڪ گڏيل خلافت جي تصور سان گڏ هاڻي آزاد مسلمان رياستن جي وچ ۾ سفارتي، معاشي ۽ ثقافتي سهڪار جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو. ساڳئي وقت عرب دنيا ۾ [[پئن عربزم]]، [[ناصريزم]] ۽ [[بعث ازم]] جهڙن قومپرست نظرين جو عروج ٿيو. 1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ اهي نظريا سياسي اثر لاءِ اسلامي بين الاقواميت سان مقابلي ۾ رهيا. === سعودي عرب ۽ مسلم ورلڊ ليگ === 1962ع ۾ مڪي ۾ ٿيل جنرل اسلامي ڪانفرنس جي فيصلي تحت [[مسلم ورلڊ ليگ]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مرڪز مڪو مقرر ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد مختلف ملڪن ۽ اسلامي برادرين وچ ۾ رابطا ۽ اسلامي سهڪار وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |title=About the Muslim World League |url=https://www.themwl.org/en/MWL-Profile |publisher=Muslim World League |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سعودي عرب جي اسلامي بين الاقوامي سرگرمي کي ان وقت جي عرب دنيا ۾ ناصري ۽ پئن عرب قومپرستيءَ سان هلندڙ سياسي مقابلي جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |title=For the common good of all: Global decolonization and the Malaysian initiative for a Muslim Commonwealth, 1961–69 |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |language=en }}</ref> == اسلامي سهڪار تنظيم == [[File:OIC Logo since 2011.svg|thumb|[[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو نشان.]] 21 آگسٽ 1969ع تي [[مسجد اقصى]] کي باهه لڳڻ واري واقعي کان پوءِ مسلمان ملڪن وچ ۾ گڏيل سفارتي ردعمل جي گهرج وڌي. 25 سيپٽمبر 1969ع تي [[رباط]]، مراڪش ۾ مسلمان ملڪن جي سربراهن جي تاريخي اجلاس کان پوءِ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو بنياد پيو.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1970ع ۾ جدي ۾ پرڏيهي وزيرن جي پهرين اسلامي ڪانفرنس مستقل سيڪريٽريٽ قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 1972ع ۾ تنظيم جو پهريون چارٽر منظور ٿيو. تنظيم اڄ 57 ميمبر رياستن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> اسلامي سهڪار تنظيم کي تاريخي پئن اسلامي خواهشن جي هڪ جديد بين الحڪومتي صورت طور ڏسي سگهجي ٿو، پر اها ڪا گڏيل اسلامي رياست يا خلافت نه آهي؛ ان جا ميمبر خودمختيار قومي رياستون آهن ۽ تنظيم جو بنياد سندن وچ ۾ سفارتي سهڪار تي آهي. == پاڪستان ۽ پئن اسلامزم == [[پاڪستان]] جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ مسلم دنيا سان يڪجهتيءَ جو تصور قيام کان ئي موجود رهيو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان ڪراچيءَ ۾ مسلمان ملڪن ۽ نمائندن سان گڏ عالمي اسلامي گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ مستقل بين الاسلامي فورم لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به پاڪستان جي پئن اسلامي پاليسي هميشه ٻين قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جي ضرورتن سان گڏ هلي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اولهه سان پاڪستان جا فوجي اتحاد ۽ عرب قومپرست حڪومتن جون مختلف ترجيحون هڪ گڏيل مسلمان سياسي بلاڪ ٺاهڻ ۾ رڪاوٽ بڻيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي کان پاڪستان اسلامي سهڪار تنظيم ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1974ع ۾ [[لاهور]] ۾ ٻي اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ٿيڻ پاڪستان جي مسلم دنيا سان سفارتي لاڳاپن جو اهم واقعو هو. == ايران جو انقلاب ۽ جديد دور == 1979ع جي [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ [[روح الله خميني]] مسلمان ملڪن ۽ عوامن جي يڪجهتيءَ ۽ اسلامي سياسي نظام جي تصور کي پنهنجي انقلابي فڪر جو حصو بڻايو. ساڳئي دور ۾ [[افغانستان تي سوويت حملي]] ۽ افغان جنگ مختلف ملڪن مان مسلمان سياسي ۽ مذهبي ڪارڪنن کي هڪ نئين بين الاقوامي ماحول ۾ گڏ ڪيو. پر 20هين صديءَ جي آخر ۾ پئن اسلامي سياست هڪ واحد تحريڪ نه رهي. [[جماعت اسلامي]]، [[اخوان المسلمين]]، [[حزب التحرير]]، ايراني انقلابي فڪر ۽ مختلف رياستي اسلامي سهڪار جا نمونا هڪٻئي کان نظرياتي ۽ سياسي طور گهڻو مختلف رهيا. === ڊي-8 === 1996ع ۾ ترڪيءَ جي وزيراعظم [[نجم الدين اربڪان]] اٺ ترقي پذير مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي معاشي سهڪار لاءِ هڪ نئين گروپ جو تصور پيش ڪيو. 15 جون 1997ع تي استنبول اعلان ذريعي [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] قائم ٿي، جنهن ۾ بنگلاديش، مصر، انڊونيشيا، ايران، ملائيشيا، نائجيريا، پاڪستان ۽ ترڪي شامل هئا.<ref>{{cite web |title=D-8 Economic Bloc celebrates 24th anniversary |url=https://developing8.org/news/d-8-economic-bloc-celebrates-24th-anniversary/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> ڊي-8 جو رسمي مقصد گڏيل اسلامي رياست قائم ڪرڻ نه، پر ميمبر ملڪن وچ ۾ واپار، صنعت، زراعت، توانائي، ٽرانسپورٽ ۽ اقتصادي ترقيءَ ۾ سهڪار وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Secretary General |url=https://developing8.org/secretary-general/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> == پئن اسلامزم ۽ قومپرستي == پئن اسلامزم جي تاريخ ۾ قومپرستيءَ سان تعلق پيچيده رهيو آهي. ڪجهه پئن اسلامي مفڪرن نسلي ۽ علائقائي قومپرستيءَ کي مسلمان امت جي وحدت لاءِ خطرو سمجهيو، پر عملي سياست ۾ پئن اسلامي ۽ قومي آزاديءَ جون تحريڪون ڪيترن هنڌن تي گڏ پڻ هليون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DDEBF7;" | نظريو ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي سياسي سڃاڻپ ! style="background:#FFF2CC;" | اتحاد جو بنياد ! style="background:#FCE4D6;" | نمايان تاريخي مثال |- | '''پئن اسلامزم''' | مسلمان امت | اسلام ۽ مسلمانن جي سرحد پار يڪجهتي | افغاني، خلافت تحريڪ، اسلامي بين الاقوامي سهڪار |- | '''پئن عربزم''' | عرب قوم | عربي ٻولي، تاريخ ۽ عرب قومي سڃاڻپ | ناصريزم، عرب وحدت جون تحريڪون |- | '''علائقائي قومپرستي''' | مخصوص قوم يا رياست | وطن، ٻولي، تاريخ يا قومي سڃاڻپ | مصري، ترڪي، مراڪشي ۽ ٻين قومي تحريڪن جا مختلف نمونا |- | '''اسلامزم''' | اسلامي اصولن تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظم | اسلام جي سياسي ۽ سماجي تشريح | اخوان المسلمين، جماعت اسلامي ۽ ٻيون مختلف تحريڪون |} انهن درجن جون حدون هميشه سخت نه رهيون آهن. مثال طور [[شڪيب ارسلان]] عرب قومپرستي، اسلامي يڪجهتي ۽ مراڪشي نوآباديات مخالف قومپرستيءَ سان هڪ ئي وقت رابطي ۾ رهيو؛ برطانوي هندستان ۾ خلافت تحريڪ پئن اسلامي مقصد کي هندستاني خود حڪومت جي مطالبي سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism |journal=The Journal of Asian Studies |year=2022 |volume=81 |issue=4 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 }}</ref> == جي. ايم. سيد جو تجزيو == سنڌي قومپرست مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''جديد عالمي سياست'' ۾ پئن اسلامزم کي خلافت جي تاريخي تصور جي جديد سياسي صورت قرار ڏنو. سندس خيال موجب خلافت مختلف مسلمان حڪمران گهراڻن مان گذرندي آخر عثمانين تائين پهتي ۽ جديد دور ۾ مسلمانن کي هڪ سياسي مرڪز هيٺ آڻڻ جي خيال کي پئن اسلامزم جي نالي سان نئين صورت ڏني وئي.<ref name="جي ايم سيد">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=462 }}</ref> سيد برطانوي سامراجي پاليسيءَ بابت اهو موقف پڻ پيش ڪيو ته برطانيا مخصوص مرحلن تي عثماني سلطنت ۽ اسلامي يڪجهتيءَ کي روس، فرانس ۽ جرمنيءَ جهڙين طاقتن جي اثر خلاف پنهنجي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پهرين مهاڀاري جنگ دوران حالتون بدلجڻ سان عرب قومپرستيءَ کي عثمانين خلاف هٿي ڏني.<ref name="جي ايم سيد" /> هي سيد جو سياسي-تاريخي تجزيو آهي؛ جديد تاريخ نويسي پئن اسلامزم جي پيدائش کي ڪنهن هڪ سامراجي طاقت جي پاليسيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران عثماني سياست، مسلمان دانشورن جي سرگرمين، يورپي سامراج، جديد مواصلات ۽ مختلف مسلمان سماجن جي مقامي حالتن جي گڏيل اثر سان بيان ڪري ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 }}</ref> == تنقيد ۽ علمي بحث == پئن اسلامزم بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ اهم بحث اهو آهي ته ڇا مسلمان دنيا جي سياسي وحدت جو تصور اسلام جي شروعات کان هڪ مسلسل سياسي حقيقت رهيو يا 19هين صديءَ ۾ عالمي سامراج ۽ جديد مواصلات جي اثر هيٺ ان کي نئين صورت ڏني وئي. جديد مؤرخن جو هڪ اهم حلقو ٻئي موقف تي زور ڏئي ٿو ۽ ”مسلم دنيا“ جي جديد سياسي تصور کي 19هين ۽ 20هين صديءَ جي عالمي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 }}</ref> ٻيو بحث پئن اسلامزم ۽ قومي رياست جي لاڳاپي بابت آهي. عملي طور 20هين صديءَ ۾ مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي آزاديءَ کان پوءِ عالمي مسلم اتحاد گهڻو ڪري خودمختيار رياستن جي تعاون جي صورت اختيار ڪئي، جنهن جو نمايان مثال اسلامي سهڪار تنظيم آهي، نه ڪي هڪ گڏيل فوق قومي اسلامي حڪومت. == اهم شخصيتون == * [[جمال الدين افغاني]] * [[محمد عبده]] * [[رشيد رضا]] * [[عبدالحميد ثاني]] * [[شڪيب ارسلان]] * [[محمد علي جوهر]] * [[ابوالڪلام آزاد]] * [[حسن البنا]] * [[ابوالاعليٰ مودودي]] * [[روح الله خميني]] * [[نجم الدين اربڪان]] == اهم تحريڪون ۽ ادارا == * [[خلافت تحريڪ]] * [[هجرت تحريڪ]] * [[اخوان المسلمين]] * [[جماعت اسلامي]] * [[حزب التحرير]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] == پڻ ڏسو == * [[امت]] * [[خلافت]] * [[اسلامي دنيا]] * [[اسلام ۽ قومپرستي]] * [[اسلامزم]] * [[پئن عربزم]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[خلافت تحريڪ]] * [[سلڪ ليٽر تحريڪ]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372}} * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007}} * {{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091}} * {{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802}} * {{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140}} * {{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311}} * {{cite book |last=Minault |first=Gail |title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India |publisher=Oxford University Press |year=1982}} * {{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978}} [[زمرو:پئن اسلامزم| ]] [[زمرو:اسلام ۽ سياست]] [[زمرو:سياسي نظريا]] [[زمرو:بين الاقواميت]] [[زمرو:اسلامزم]] [[زمرو:خلافت]] [[زمرو:اسلامي دنيا]] [[زمرو:سامراج مخالفت]] [[زمرو:مسلمانن جي تاريخ]] bxivduofppkqp6jt1q4akhwz5xve206 415800 415799 2026-09-29T19:14:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 415800 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسلمانن جي سياسي ۽ بين الاقوامي اتحاد جو حامي سياسي نظريو}} [[File:Islam by country.svg|thumb|400px|دنيا ۾ اسلام جي مذهبي شاخن جي ورڇ: {{color box|#036704}}{{color box|#4b934a}}{{color box|#80b281}} [[سني اسلام]] {{color box|#741a19}}{{color box|#924c4c}}{{color box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] {{color box|#32347e}} [[عبادي]]]] '''پئن اسلامزم''' يا '''پئن اسلاميت''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Pan-Islamism|عربي=الوحدة الإسلامية}} هڪ بين الاقوامي سياسي ۽ فڪري نظريو آهي، جيڪو دنيا جي مسلمانن وچ ۾ مذهبي، سياسي يا ادارتي يڪجهتيءَ کي هٿي ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿو. ان جون مختلف تاريخي صورتون هڪ گڏيل [[اسلامي رياست]] يا [[خلافت]] جي قيام کان وٺي خودمختيار مسلمان ملڪن جي گڏيل بين الاقوامي تنظيم ۽ سياسي سهڪار تائين پکڙيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Bissenove |title=Ottomanism, Pan-Islamism, and the Caliphate: Discourse at the Turn of the 20th Century |journal=BARQIYYA |publisher=American University in Cairo |volume=9 |issue=1 |date=February 2004 }}</ref> پئن اسلامزم کي [[پئن عربزم]]، [[قومپرستي]] ۽ ٻين پئن-قومي نظرين کان ان لحاظ کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، جو ان جو بنيادي حوالو نسل، ٻولي يا جاگرافي بدران مسلمانن جي گڏيل مذهبي سڃاڻپ ۽ [[امت]] جو تصور آهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پئن اسلامزم کي خاص طور 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ پيدا ٿيل هڪ بين الاقوامي سياسي رجحان طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن يورپي سامراج جي توسيع هيٺ رهندڙ يا ان جي دٻاءَ کي منهن ڏيندڙ مسلمان سماجن ۾ گڏيل اسلامي يڪجهتيءَ جو تصور نئين سياسي معنيٰ اختيار ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007 |location=New York |language=en }}</ref> پئن اسلامزم جي جديد فڪري تاريخ سان [[جمال الدين افغاني]]، [[محمد عبده]] ۽ [[رشيد رضا]] جا نالا خاص طور لاڳاپيل آهن. انهن مان افغاني مسلمانن جي سياسي يڪجهتيءَ کي يورپي سامراج جي مقابلي لاءِ هڪ اهم قوت سمجهندو هو، جڏهن ته عبده جو ڌيان آهستي آهستي تعليمي ۽ مذهبي سڌارن ڏانهن منتقل ٿيو. رشيد رضا وري اسلامي سياسي نظام ۽ خلافت جي بحاليءَ بابت وڌيڪ منظم نظريا پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311 |pages=35, 175–190 |language=en }}</ref> == اصطلاح ۽ تصور == ''پئن اسلامزم'' ۾ ''پئن'' يوناني اصل جو اڳياڙي آهي، جنهن جي معنيٰ ”سڀ“ يا ”سمورو“ آهي. سياسي اصطلاح طور ان مان مراد اهڙو تصور ورتو وڃي ٿو، جنهن ۾ مختلف قومن، رياستن ۽ نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ مسلمانن جي گڏيل سياسي يا سماجي يڪجهتيءَ تي زور ڏنو وڃي. جيتوڻيڪ [[قرآن]] ۽ ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ ''پئن اسلامزم'' جو جديد اصطلاح موجود ناهي، پر [[امت]] جو تصور اسلامي روايت ۾ قديم آهي. قرآن ۾ امت جو لفظ مختلف معنائن ۾ آيو آهي، جڏهن ته اسلامي سياسي فڪر ۾ اهو مسلمان جماعت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Denny |first=F. M. |title=Umma |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |language=en }}</ref> ان ڪري ''امت''، ''خلافت'' ۽ جديد ''پئن اسلامزم'' پاڻ ۾ تاريخي طور لاڳاپيل هجڻ باوجود هڪجهڙا اصطلاح ناهن. امت هڪ مذهبي-اجتماعي تصور آهي، خلافت اسلامي تاريخ جي مختلف دورن ۾ استعمال ٿيل حڪومتي ادارو هو، جڏهن ته پئن اسلامزم خاص طور جديد دور ۾ مسلمانن جي سرحد پار سياسي يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل نظريو آهي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 |language=en }}</ref> == فڪري پسمنظر == قديم اسلامي سياسي مفڪرن، جهڙوڪ [[الماوردي]]، پنهنجي تصنيف ''الاحڪام السلطانيه'' ۾ امامت، حڪومت ۽ امت جي سياسي تنظيم بابت بحث ڪيو. [[ابو حامد الغزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] پڻ حڪومت، شريعت، سماجي نظم ۽ مسلمان جماعت جي لاڳاپن بابت لکيو.<ref>{{cite book |last=al-Mawardi |title=Al-Ahkam al-Sultaniyya |chapter=1 |language=ar }}</ref> انهن ڪلاسيڪي نظرين کي جديد پئن اسلامزم جو سڌو سياسي پروگرام سمجهڻ بدران ان جو تاريخي ۽ فڪري پسمنظر سمجهيو وڃي ٿو. جديد پئن اسلامزم هڪ اهڙي دنيا ۾ اڀريو، جنهن ۾ قومي رياست، يورپي سامراج، جديد ڇاپو، اخبارون، ريلوي، ٻاڦ وارا جهاز ۽ تيز بين الاقوامي مواصلات مسلمان سماجن جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تبديل ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شروعاتي سڌارڪ تحريڪون === ارڙهين صديءَ ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي تجديد جون تحريڪون پيدا ٿيون. [[شاه ولي الله دهلوي]] (1703–1762ع)، [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703–1792ع) ۽ اولهه آفريڪا ۾ [[عثمان دان فوديو]] (1754–1817ع) جهڙن عالمن مذهبي ۽ سماجي سڌارن تي زور ڏنو. جديد تحقيق موجب انهن کي جديد پئن اسلامزم جا سڌا باني قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ ته سندن تحريڪن جا مقصد گهڻو ڪري پنهنجي علائقائي سماجن جي مذهبي اصلاح سان لاڳاپيل هئا ۽ انهن ڪو منظم عالمي پئن اسلامي سياسي پروگرام پيش نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |pages=32–33 |language=en }}</ref> === يورپي سامراج ۽ پئن اسلامي شعور === 19هين صديءَ دوران برطانيا، فرانس، روس ۽ ٻين يورپي طاقتن مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن علائقن تي سڌي يا اڻ سڌي حڪمراني قائم ڪئي. هندستان ۾ برطانوي اقتدار، وچ ايشيا ۾ روسي توسيع، 1881ع ۾ فرانس جو تيونس تي قبضو ۽ 1882ع ۾ برطانيا جو مصر تي قبضو مسلمان دانشورن ۾ سياسي مستقبل بابت نوان سوال پيدا ڪيا. جديد تحقيق پئن اسلامزم جي عروج کي صرف مذهبي ردعمل نه، پر سامراج، جديد عالمي سياست ۽ مسلمان دانشورن جي نون بين الاقوامي نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 |language=en }}</ref> === عثماني سلطنت ۽ عبدالحميد ثاني === [[File:Sultan Abdülhamid II of the Ottoman Empire.jpg|thumb|[[عبدالحميد ثاني]] جي دور ۾ عثماني خلافت کي مسلمان دنيا سان سياسي ۽ علامتي لاڳاپن لاءِ وڌيڪ نمايان ڪيو ويو.]] [[عثماني سلطنت]] جديد پئن اسلامزم جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. خلافت جي عالمي سياسي استعمال جا آثار [[عبدالحميد ثاني]] جي حڪومت کان اڳ، گهٽ ۾ گهٽ 1860ع واري ڏهاڪي کان ملن ٿا. ٻاڦ وارن جهازن، ريلوي، ڇاپي ۽ [[حج]] سان لاڳاپيل نون مواصلاتي نيٽ ورڪن عثماني خلافت ۽ پري پري جي مسلمان آباديءَ وچ ۾ رابطا وڌايا.<ref>{{cite book |title=Challenging the Caliphate: Wahhabism and Mahdism in the Late Ottoman Empire |chapter=The Caliphate: The Ottoman State as the Guardian of Islam |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009663441.004 |language=en }}</ref> سلطان [[عبدالحميد ثاني]] (حڪومت 1876–1909ع) پنهنجي دور ۾ اسلامي يڪجهتي ۽ عثماني سلطان جي خليفي واري حيثيت کي پنهنجي سياسي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻايو. هن مسلمانن سان سفارتي ۽ مذهبي رابطا وڌايا، حج ۽ صوفي سلسلن جي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو ۽ عثماني خلافت جي علامتي حيثيت کي برطانوي، فرانسيسي ۽ روسي راڄ هيٺ رهندڙ مسلمانن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091 |language=en }}</ref> === جمال الدين افغاني === [[File:Sayyid Dschamāl ad-Dīn al-Afghānī.jpg|thumb|[[جمال الدين افغاني]]، جديد پئن اسلامي فڪر جي سڀ کان اثرائتي شخصيتن مان هڪ.]] [[جمال الدين افغاني]] (1838/1839–1897ع) جديد پئن اسلامي فڪر جي اهم ترين شخصيتن مان هو. هن مصر، هندستان، ايران، عثماني سلطنت ۽ يورپ ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرميون ڪيون. سندس فڪر جو مرڪزي سياسي پهلو مسلمان سماجن کي سامراجي بالادستيءَ خلاف منظم ڪرڻ ۽ سندن سياسي قوت بحال ڪرڻ هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> افغاني ۽ سندس شاگرد [[محمد عبده]] 1884ع ۾ پئرس مان ''العروة الوثقى'' رسالو جاري ڪيو. رسالي ۾ خاص طور برطانوي سامراج تي تنقيد، مسلمانن جي اتحاد ۽ سياسي بيداريءَ تي زور ڏنو ويو. تحقيق موجب افغانيءَ سان منسوب واضح پئن اسلامي سياسي موقف خاص طور 1883ع کان پوءِ سندس لکڻين ۾ نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> === محمد عبده ۽ رشيد رضا === [[محمد عبده]] (1849–1905ع) افغانيءَ جو اهم ساٿي ۽ شاگرد هو، پر اڳتي هلي ٻنهي جي حڪمت عملين ۾ فرق پيدا ٿيو. عبده سڌي انقلابي سياست جي ڀيٽ ۾ تعليم، مذهبي اصلاح ۽ سماجي تجديد کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=184–187 |language=en }}</ref> [[رشيد رضا]] (1865–1935ع) افغاني ۽ عبده جي فڪري ورثي کي اڳتي وڌايو. سندس رسالي ''المنار'' اسلامي اصلاح، سياسي يڪجهتي ۽ خلافت بابت بحث کي مسلمان دنيا ۾ وڏي پيماني تي پهچايو. عثماني خلافت جي زوال کان پوءِ رضا اسلامي حڪومت ۽ خلافت جي مستقبل بابت هڪ وڌيڪ منظم نظريو پيش ڪيو، خاص طور پنهنجي ڪتاب ''الخلافة أو الإمامة العظمى'' ۾.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=175, 187–197 |language=en }}</ref> == برطانوي هندستان ۾ پئن اسلامزم == [[برطانوي هندستان]] پئن اسلامي سياست جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. عثماني خلافت سان هندستاني مسلمانن جي همدردي 19هين صديءَ جي آخر کان وڌي، جڏهن ته [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۽ عثماني سلطنت جي ممڪن ورهاڱي ان احساس کي هڪ وڏي عوامي سياسي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802 |language=en }}</ref> هندستاني مسلمانن لاءِ عثماني سلطان جي خلافت مسلمانن جي بين الاقوامي يڪجهتيءَ جي علامت بڻجي وئي هئي. تاريخدانن موجب برطانوي هندستان جي مسلمانن ۾ پئن اسلامي جذبي جي شدت جو هڪ سبب سندن اقليتي سياسي حيثيت پڻ هئي.<ref>{{cite journal |last=Krishna |first=Gopal |title=The Khilafat Movement in India: The First Phase |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=100 |issue=1 |year=1968 |pages=37–53 |doi=10.1017/S0035869X00126127 |language=en }}</ref> === خلافت تحريڪ === [[File:Khilafat Movement.jpg|thumb|برطانوي هندستان ۾ [[خلافت تحريڪ]] پئن اسلامي سياست جي سڀ کان وڏي عوامي تحريڪن مان هڪ هئي.]] پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي ورهاڱي جي خطري خلاف 1919ع کان [[خلافت تحريڪ]] زور ورتو. [[محمد علي جوهر]]، [[شوڪت علي]]، [[مولانا ابوالڪلام آزاد]] ۽ ٻين اڳواڻن عثماني خلافت ۽ اسلامي مقدس هنڌن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140 |language=en }}</ref> تحريڪ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تعاون تحريڪ سان ڳنڍجي وئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ مسلمان ۽ هندو سياسي اڳواڻ برطانوي راڄ خلاف گڏيل تحريڪ ۾ شامل ٿيا. جديد تحقيق ڏيکاري ٿي ته خلافت تحريڪ ۾ پئن اسلامي يڪجهتي، هندستاني قومپرستي ۽ سامراج مخالف سياست هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون هيون.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism: Lajpat Rai and the Khilafat Movement |journal=The Journal of Asian Studies |volume=81 |issue=4 |year=2022 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ [[هجرت تحريڪ]] دوران برطانوي هندستان مان هزارين مسلمان افغانستان ڏانهن لڏي ويا. ان دور ۾ ڪجهه پئن اسلامي ڪارڪن وچ ايشيا ۽ سوويت انقلابي حلقن سان پڻ رابطي ۾ آيا. انهن مان ڪجهه اڳتي هلي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياست ڏانهن ويا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نوآبادياتي هندستان ۾ پئن اسلامزم هڪ ئي فڪري رخ تائين محدود نه رهيو.<ref>{{cite journal |last=Ansari |first=K. H. |title=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialists |journal=Modern Asian Studies |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> 1924ع ۾ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] جي ترڪي حڪومت طرفان خلافت ختم ٿيڻ کان پوءِ خلافت تحريڪ پنهنجي بنيادي مقصد کان محروم ٿي وئي.<ref>{{cite journal |title=The ‘Ulamā’ of British India and the Hijrat of 1920 |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=1979 |language=en }}</ref> == پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ == عثماني سلطنت جي خاتمي ۽ 1924ع ۾ خلافت جي خاتمي کان پوءِ پئن اسلامزم جو پراڻو عثماني مرڪز ختم ٿي ويو. وچ واري جنگي دور ۾ قومپرست ۽ سيڪيولر تحريڪن ڪيترن مسلمان ملڪن ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪيو، پر اسلامي بين الاقواميت مڪمل طور ختم نه ٿي. رشيد رضا ۽ ٻين مفڪرن اسلامي سياسي نظام لاءِ نوان نظريا پيش ڪيا. انهن فڪري وهڪرن مان پوءِ [[حسن البنا]] جي [[اخوان المسلمين]]، [[ابوالاعليٰ مودودي]] جي [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جديد اسلامي سياسي تحريڪن تي مختلف درجن ۾ اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0203572769 |language=en }}</ref> ان هوندي به ''پئن اسلامزم'' ۽ ''اسلامزم'' کي مڪمل طور مترادف اصطلاح سمجهڻ درست ناهي. اسلامزم عام طور اسلام کي سياسي ۽ سماجي نظام جي بنياد بڻائڻ واري وسيع جديد سياسي فڪر لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته پئن اسلامزم جو خاص زور قومي سرحدن کان مٿانهين مسلمان يڪجهتيءَ تي آهي. == مراڪش ۽ اتر آفريڪا == [[File:Shakib Arslan.jpg|thumb|[[شڪيب ارسلان]]، جنهن بين جنگي دور ۾ مشرق ۽ مغرب جي مسلمان قومپرست ۽ اصلاحي حلقن وچ ۾ رابطا وڌايا.]] بين جنگي دور ۾ [[شڪيب ارسلان]] (1869–1946ع) پئن اسلامي، عرب قومپرست ۽ سامراج مخالف فڪري نيٽ ورڪن جي اهم شخصيت بڻيو. جنيوا ۾ رهندي هن عرب ۽ مسلمان سياسي ڪارڪنن سان رابطا قائم ڪيا ۽ ''La Nation Arabe'' ذريعي نوآبادياتي مسئلن کي بين الاقوامي سطح تي اجاگر ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule: reconsideration of Shakīb Arslān's centrality in light of unpublished materials |journal=The Journal of North African Studies |volume=16 |issue=1 |year=2011 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 |language=en }}</ref> === شڪيب ارسلان ۽ مراڪشي قومپرستي === 1930ع ۾ ارسلان [[طنجه]] ۽ [[تطوان]] ويو، جتي سندس ملاقات عبدالسلام بنونه، محمد دائود ۽ اڀرندڙ مراڪشي قومپرست حلقن سان ٿي. محمد دائود ۽ ارسلان وچ ۾ لڳ ڀڳ 150 محفوظ خطن تي ٿيل تحقيق ڏيکاري ٿي ته ٻنهي وچ ۾ تعلق بين جنگي دور جي مشرق-مغرب اسلامي ۽ قومپرست نيٽ ورڪن جو اهم مثال هو.<ref>{{cite book |last=Ryad |first=Umar |title=Exchanged Letters between Prince Shakib Arslan and the Historian of Tetouan Mohammed Daoud |year=2015 |language=ar }}</ref> ارسلان مراڪش ۾ فرانسيسي پاليسين، خاص طور 1930ع جي نام نهاد [[بربر ظهير]] خلاف بين الاقوامي مهم سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سندس لکڻين ۽ رابطن مراڪشي قومپرستن کي مشرق وسطى جي اصلاحي ۽ سامراج مخالف فڪري حلقن سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule |journal=The Journal of North African Studies |year=2011 |volume=16 |issue=1 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 }}</ref> انهيءَ مثال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته پئن اسلامزم ۽ علائقائي قومپرستي هميشه هڪٻئي جا مڪمل مخالف نه هئا. ڪيترن نوآبادياتي سماجن ۾ مسلمان ڪارڪن هڪ ئي وقت اسلامي يڪجهتي ۽ پنهنجي ملڪ جي سياسي آزاديءَ جا حامي رهيا. == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن ملڪن آزادي حاصل ڪئي. ان سان پئن اسلامزم جو بنيادي سوال پڻ تبديل ٿيو: هڪ گڏيل خلافت جي تصور سان گڏ هاڻي آزاد مسلمان رياستن جي وچ ۾ سفارتي، معاشي ۽ ثقافتي سهڪار جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو. ساڳئي وقت عرب دنيا ۾ [[پئن عربزم]]، [[ناصريزم]] ۽ [[بعث ازم]] جهڙن قومپرست نظرين جو عروج ٿيو. 1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ اهي نظريا سياسي اثر لاءِ اسلامي بين الاقواميت سان مقابلي ۾ رهيا. === سعودي عرب ۽ مسلم ورلڊ ليگ === 1962ع ۾ مڪي ۾ ٿيل جنرل اسلامي ڪانفرنس جي فيصلي تحت [[مسلم ورلڊ ليگ]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مرڪز مڪو مقرر ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد مختلف ملڪن ۽ اسلامي برادرين وچ ۾ رابطا ۽ اسلامي سهڪار وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |title=About the Muslim World League |url=https://www.themwl.org/en/MWL-Profile |publisher=Muslim World League |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سعودي عرب جي اسلامي بين الاقوامي سرگرمي کي ان وقت جي عرب دنيا ۾ ناصري ۽ پئن عرب قومپرستيءَ سان هلندڙ سياسي مقابلي جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |title=For the common good of all: Global decolonization and the Malaysian initiative for a Muslim Commonwealth, 1961–69 |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |language=en }}</ref> == اسلامي سهڪار تنظيم == [[File:OIC Logo since 2011.svg|thumb|[[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو نشان.]] 21 آگسٽ 1969ع تي [[مسجد اقصى]] کي باهه لڳڻ واري واقعي کان پوءِ مسلمان ملڪن وچ ۾ گڏيل سفارتي ردعمل جي گهرج وڌي. 25 سيپٽمبر 1969ع تي [[رباط]]، مراڪش ۾ مسلمان ملڪن جي سربراهن جي تاريخي اجلاس کان پوءِ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو بنياد پيو.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1970ع ۾ جدي ۾ پرڏيهي وزيرن جي پهرين اسلامي ڪانفرنس مستقل سيڪريٽريٽ قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 1972ع ۾ تنظيم جو پهريون چارٽر منظور ٿيو. تنظيم اڄ 57 ميمبر رياستن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> اسلامي سهڪار تنظيم کي تاريخي پئن اسلامي خواهشن جي هڪ جديد بين الحڪومتي صورت طور ڏسي سگهجي ٿو، پر اها ڪا گڏيل اسلامي رياست يا خلافت نه آهي؛ ان جا ميمبر خودمختيار قومي رياستون آهن ۽ تنظيم جو بنياد سندن وچ ۾ سفارتي سهڪار تي آهي. == پاڪستان ۽ پئن اسلامزم == [[پاڪستان]] جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ مسلم دنيا سان يڪجهتيءَ جو تصور قيام کان ئي موجود رهيو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان ڪراچيءَ ۾ مسلمان ملڪن ۽ نمائندن سان گڏ عالمي اسلامي گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ مستقل بين الاسلامي فورم لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به پاڪستان جي پئن اسلامي پاليسي هميشه ٻين قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جي ضرورتن سان گڏ هلي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اولهه سان پاڪستان جا فوجي اتحاد ۽ عرب قومپرست حڪومتن جون مختلف ترجيحون هڪ گڏيل مسلمان سياسي بلاڪ ٺاهڻ ۾ رڪاوٽ بڻيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي کان پاڪستان اسلامي سهڪار تنظيم ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1974ع ۾ [[لاهور]] ۾ ٻي اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ٿيڻ پاڪستان جي مسلم دنيا سان سفارتي لاڳاپن جو اهم واقعو هو. == ايران جو انقلاب ۽ جديد دور == 1979ع جي [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ [[روح الله خميني]] مسلمان ملڪن ۽ عوامن جي يڪجهتيءَ ۽ اسلامي سياسي نظام جي تصور کي پنهنجي انقلابي فڪر جو حصو بڻايو. ساڳئي دور ۾ [[افغانستان تي سوويت حملي]] ۽ افغان جنگ مختلف ملڪن مان مسلمان سياسي ۽ مذهبي ڪارڪنن کي هڪ نئين بين الاقوامي ماحول ۾ گڏ ڪيو. پر 20هين صديءَ جي آخر ۾ پئن اسلامي سياست هڪ واحد تحريڪ نه رهي. [[جماعت اسلامي]]، [[اخوان المسلمين]]، [[حزب التحرير]]، ايراني انقلابي فڪر ۽ مختلف رياستي اسلامي سهڪار جا نمونا هڪٻئي کان نظرياتي ۽ سياسي طور گهڻو مختلف رهيا. === ڊي-8 === 1996ع ۾ ترڪيءَ جي وزيراعظم [[نجم الدين اربڪان]] اٺ ترقي پذير مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي معاشي سهڪار لاءِ هڪ نئين گروپ جو تصور پيش ڪيو. 15 جون 1997ع تي استنبول اعلان ذريعي [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] قائم ٿي، جنهن ۾ بنگلاديش، مصر، انڊونيشيا، ايران، ملائيشيا، نائجيريا، پاڪستان ۽ ترڪي شامل هئا.<ref>{{cite web |title=D-8 Economic Bloc celebrates 24th anniversary |url=https://developing8.org/news/d-8-economic-bloc-celebrates-24th-anniversary/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> ڊي-8 جو رسمي مقصد گڏيل اسلامي رياست قائم ڪرڻ نه، پر ميمبر ملڪن وچ ۾ واپار، صنعت، زراعت، توانائي، ٽرانسپورٽ ۽ اقتصادي ترقيءَ ۾ سهڪار وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Secretary General |url=https://developing8.org/secretary-general/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> == پئن اسلامزم ۽ قومپرستي == پئن اسلامزم جي تاريخ ۾ قومپرستيءَ سان تعلق پيچيده رهيو آهي. ڪجهه پئن اسلامي مفڪرن نسلي ۽ علائقائي قومپرستيءَ کي مسلمان امت جي وحدت لاءِ خطرو سمجهيو، پر عملي سياست ۾ پئن اسلامي ۽ قومي آزاديءَ جون تحريڪون ڪيترن هنڌن تي گڏ پڻ هليون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DDEBF7;" | نظريو ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي سياسي سڃاڻپ ! style="background:#FFF2CC;" | اتحاد جو بنياد ! style="background:#FCE4D6;" | نمايان تاريخي مثال |- | '''پئن اسلامزم''' | مسلمان امت | اسلام ۽ مسلمانن جي سرحد پار يڪجهتي | افغاني، خلافت تحريڪ، اسلامي بين الاقوامي سهڪار |- | '''پئن عربزم''' | عرب قوم | عربي ٻولي، تاريخ ۽ عرب قومي سڃاڻپ | ناصريزم، عرب وحدت جون تحريڪون |- | '''علائقائي قومپرستي''' | مخصوص قوم يا رياست | وطن، ٻولي، تاريخ يا قومي سڃاڻپ | مصري، ترڪي، مراڪشي ۽ ٻين قومي تحريڪن جا مختلف نمونا |- | '''اسلامزم''' | اسلامي اصولن تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظم | اسلام جي سياسي ۽ سماجي تشريح | اخوان المسلمين، جماعت اسلامي ۽ ٻيون مختلف تحريڪون |} انهن درجن جون حدون هميشه سخت نه رهيون آهن. مثال طور [[شڪيب ارسلان]] عرب قومپرستي، اسلامي يڪجهتي ۽ مراڪشي نوآباديات مخالف قومپرستيءَ سان هڪ ئي وقت رابطي ۾ رهيو؛ برطانوي هندستان ۾ خلافت تحريڪ پئن اسلامي مقصد کي هندستاني خود حڪومت جي مطالبي سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism |journal=The Journal of Asian Studies |year=2022 |volume=81 |issue=4 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 }}</ref> == جي. ايم. سيد جو تجزيو == سنڌي قومپرست مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''جديد عالمي سياست'' ۾ پئن اسلامزم کي خلافت جي تاريخي تصور جي جديد سياسي صورت قرار ڏنو. سندس خيال موجب خلافت مختلف مسلمان حڪمران گهراڻن مان گذرندي آخر عثمانين تائين پهتي ۽ جديد دور ۾ مسلمانن کي هڪ سياسي مرڪز هيٺ آڻڻ جي خيال کي پئن اسلامزم جي نالي سان نئين صورت ڏني وئي.<ref name="جي ايم سيد">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=462 }}</ref> سيد برطانوي سامراجي پاليسيءَ بابت اهو موقف پڻ پيش ڪيو ته برطانيا مخصوص مرحلن تي عثماني سلطنت ۽ اسلامي يڪجهتيءَ کي روس، فرانس ۽ جرمنيءَ جهڙين طاقتن جي اثر خلاف پنهنجي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پهرين مهاڀاري جنگ دوران حالتون بدلجڻ سان عرب قومپرستيءَ کي عثمانين خلاف هٿي ڏني.<ref name="جي ايم سيد" /> هي سيد جو سياسي-تاريخي تجزيو آهي؛ جديد تاريخ نويسي پئن اسلامزم جي پيدائش کي ڪنهن هڪ سامراجي طاقت جي پاليسيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران عثماني سياست، مسلمان دانشورن جي سرگرمين، يورپي سامراج، جديد مواصلات ۽ مختلف مسلمان سماجن جي مقامي حالتن جي گڏيل اثر سان بيان ڪري ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 }}</ref> == تنقيد ۽ علمي بحث == پئن اسلامزم بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ اهم بحث اهو آهي ته ڇا مسلمان دنيا جي سياسي وحدت جو تصور اسلام جي شروعات کان هڪ مسلسل سياسي حقيقت رهيو يا 19هين صديءَ ۾ عالمي سامراج ۽ جديد مواصلات جي اثر هيٺ ان کي نئين صورت ڏني وئي. جديد مؤرخن جو هڪ اهم حلقو ٻئي موقف تي زور ڏئي ٿو ۽ ”مسلم دنيا“ جي جديد سياسي تصور کي 19هين ۽ 20هين صديءَ جي عالمي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 }}</ref> ٻيو بحث پئن اسلامزم ۽ قومي رياست جي لاڳاپي بابت آهي. عملي طور 20هين صديءَ ۾ مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي آزاديءَ کان پوءِ عالمي مسلم اتحاد گهڻو ڪري خودمختيار رياستن جي تعاون جي صورت اختيار ڪئي، جنهن جو نمايان مثال اسلامي سهڪار تنظيم آهي، نه ڪي هڪ گڏيل فوق قومي اسلامي حڪومت. == اهم شخصيتون == * [[جمال الدين افغاني]] * [[محمد عبده]] * [[رشيد رضا]] * [[عبدالحميد ثاني]] * [[شڪيب ارسلان]] * [[محمد علي جوهر]] * [[ابوالڪلام آزاد]] * [[حسن البنا]] * [[ابوالاعليٰ مودودي]] * [[روح الله خميني]] * [[نجم الدين اربڪان]] == اهم تحريڪون ۽ ادارا == * [[خلافت تحريڪ]] * [[هجرت تحريڪ]] * [[اخوان المسلمين]] * [[جماعت اسلامي]] * [[حزب التحرير]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] == پڻ ڏسو == * [[امت]] * [[خلافت]] * [[اسلامي دنيا]] * [[اسلام ۽ قومپرستي]] * [[اسلامزم]] * [[پئن عربزم]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[خلافت تحريڪ]] * [[سلڪ ليٽر تحريڪ]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372}} * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007}} * {{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091}} * {{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802}} * {{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140}} * {{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311}} * {{cite book |last=Minault |first=Gail |title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India |publisher=Oxford University Press |year=1982}} * {{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978}} [[زمرو:پئن اسلامزم| ]] [[زمرو:اسلام ۽ سياست]] [[زمرو:سياسي نظريا]] [[زمرو:بين الاقواميت]] [[زمرو:اسلامزم]] [[زمرو:خلافت]] [[زمرو:اسلامي دنيا]] [[زمرو:سامراج مخالفت]] [[زمرو:مسلمانن جي تاريخ]] 910itofbuo5zj6hy6mwqgjlcq5jr11i 415801 415800 2026-09-29T19:15:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 415801 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسلمانن جي سياسي ۽ بين الاقوامي اتحاد جو حامي سياسي نظريو}} [[File:Islam by country.svg|thumb|400px|دنيا ۾ اسلام جي مذهبي شاخن جي ورڇ: {{color box|#036704}}{{color box|#4b934a}}{{color box|#80b281}} [[سني اسلام]] {{color box|#741a19}}{{color box|#924c4c}}{{color box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] {{color box|#32347e}} [[عبادي]]]] '''پئن اسلامزم''' يا '''پئن اسلاميت''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Pan-Islamism'''|عربي='''الوحدة الإسلامية'''}} هڪ بين الاقوامي سياسي ۽ فڪري نظريو آهي، جيڪو دنيا جي مسلمانن وچ ۾ مذهبي، سياسي يا ادارتي يڪجهتيءَ کي هٿي ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿو. ان جون مختلف تاريخي صورتون هڪ گڏيل [[اسلامي رياست]] يا [[خلافت]] جي قيام کان وٺي خودمختيار مسلمان ملڪن جي گڏيل بين الاقوامي تنظيم ۽ سياسي سهڪار تائين پکڙيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Bissenove |title=Ottomanism, Pan-Islamism, and the Caliphate: Discourse at the Turn of the 20th Century |journal=BARQIYYA |publisher=American University in Cairo |volume=9 |issue=1 |date=February 2004 }}</ref> پئن اسلامزم کي [[پئن عربزم]]، [[قومپرستي]] ۽ ٻين پئن-قومي نظرين کان ان لحاظ کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، جو ان جو بنيادي حوالو نسل، ٻولي يا جاگرافي بدران مسلمانن جي گڏيل مذهبي سڃاڻپ ۽ [[امت]] جو تصور آهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پئن اسلامزم کي خاص طور 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ پيدا ٿيل هڪ بين الاقوامي سياسي رجحان طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن يورپي سامراج جي توسيع هيٺ رهندڙ يا ان جي دٻاءَ کي منهن ڏيندڙ مسلمان سماجن ۾ گڏيل اسلامي يڪجهتيءَ جو تصور نئين سياسي معنيٰ اختيار ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007 |location=New York |language=en }}</ref> پئن اسلامزم جي جديد فڪري تاريخ سان [[جمال الدين افغاني]]، [[محمد عبده]] ۽ [[رشيد رضا]] جا نالا خاص طور لاڳاپيل آهن. انهن مان افغاني مسلمانن جي سياسي يڪجهتيءَ کي يورپي سامراج جي مقابلي لاءِ هڪ اهم قوت سمجهندو هو، جڏهن ته عبده جو ڌيان آهستي آهستي تعليمي ۽ مذهبي سڌارن ڏانهن منتقل ٿيو. رشيد رضا وري اسلامي سياسي نظام ۽ خلافت جي بحاليءَ بابت وڌيڪ منظم نظريا پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311 |pages=35, 175–190 |language=en }}</ref> == اصطلاح ۽ تصور == ''پئن اسلامزم'' ۾ ''پئن'' يوناني اصل جو اڳياڙي آهي، جنهن جي معنيٰ ”سڀ“ يا ”سمورو“ آهي. سياسي اصطلاح طور ان مان مراد اهڙو تصور ورتو وڃي ٿو، جنهن ۾ مختلف قومن، رياستن ۽ نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ مسلمانن جي گڏيل سياسي يا سماجي يڪجهتيءَ تي زور ڏنو وڃي. جيتوڻيڪ [[قرآن]] ۽ ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ ''پئن اسلامزم'' جو جديد اصطلاح موجود ناهي، پر [[امت]] جو تصور اسلامي روايت ۾ قديم آهي. قرآن ۾ امت جو لفظ مختلف معنائن ۾ آيو آهي، جڏهن ته اسلامي سياسي فڪر ۾ اهو مسلمان جماعت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Denny |first=F. M. |title=Umma |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |language=en }}</ref> ان ڪري ''امت''، ''خلافت'' ۽ جديد ''پئن اسلامزم'' پاڻ ۾ تاريخي طور لاڳاپيل هجڻ باوجود هڪجهڙا اصطلاح ناهن. امت هڪ مذهبي-اجتماعي تصور آهي، خلافت اسلامي تاريخ جي مختلف دورن ۾ استعمال ٿيل حڪومتي ادارو هو، جڏهن ته پئن اسلامزم خاص طور جديد دور ۾ مسلمانن جي سرحد پار سياسي يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل نظريو آهي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 |language=en }}</ref> == فڪري پسمنظر == قديم اسلامي سياسي مفڪرن، جهڙوڪ [[الماوردي]]، پنهنجي تصنيف ''الاحڪام السلطانيه'' ۾ امامت، حڪومت ۽ امت جي سياسي تنظيم بابت بحث ڪيو. [[ابو حامد الغزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] پڻ حڪومت، شريعت، سماجي نظم ۽ مسلمان جماعت جي لاڳاپن بابت لکيو.<ref>{{cite book |last=al-Mawardi |title=Al-Ahkam al-Sultaniyya |chapter=1 |language=ar }}</ref> انهن ڪلاسيڪي نظرين کي جديد پئن اسلامزم جو سڌو سياسي پروگرام سمجهڻ بدران ان جو تاريخي ۽ فڪري پسمنظر سمجهيو وڃي ٿو. جديد پئن اسلامزم هڪ اهڙي دنيا ۾ اڀريو، جنهن ۾ قومي رياست، يورپي سامراج، جديد ڇاپو، اخبارون، ريلوي، ٻاڦ وارا جهاز ۽ تيز بين الاقوامي مواصلات مسلمان سماجن جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تبديل ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شروعاتي سڌارڪ تحريڪون === ارڙهين صديءَ ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي تجديد جون تحريڪون پيدا ٿيون. [[شاه ولي الله دهلوي]] (1703–1762ع)، [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703–1792ع) ۽ اولهه آفريڪا ۾ [[عثمان دان فوديو]] (1754–1817ع) جهڙن عالمن مذهبي ۽ سماجي سڌارن تي زور ڏنو. جديد تحقيق موجب انهن کي جديد پئن اسلامزم جا سڌا باني قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ ته سندن تحريڪن جا مقصد گهڻو ڪري پنهنجي علائقائي سماجن جي مذهبي اصلاح سان لاڳاپيل هئا ۽ انهن ڪو منظم عالمي پئن اسلامي سياسي پروگرام پيش نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |pages=32–33 |language=en }}</ref> === يورپي سامراج ۽ پئن اسلامي شعور === 19هين صديءَ دوران برطانيا، فرانس، روس ۽ ٻين يورپي طاقتن مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن علائقن تي سڌي يا اڻ سڌي حڪمراني قائم ڪئي. هندستان ۾ برطانوي اقتدار، وچ ايشيا ۾ روسي توسيع، 1881ع ۾ فرانس جو تيونس تي قبضو ۽ 1882ع ۾ برطانيا جو مصر تي قبضو مسلمان دانشورن ۾ سياسي مستقبل بابت نوان سوال پيدا ڪيا. جديد تحقيق پئن اسلامزم جي عروج کي صرف مذهبي ردعمل نه، پر سامراج، جديد عالمي سياست ۽ مسلمان دانشورن جي نون بين الاقوامي نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 |language=en }}</ref> === عثماني سلطنت ۽ عبدالحميد ثاني === [[File:Sultan Abdülhamid II of the Ottoman Empire.jpg|thumb|[[عبدالحميد ثاني]] جي دور ۾ عثماني خلافت کي مسلمان دنيا سان سياسي ۽ علامتي لاڳاپن لاءِ وڌيڪ نمايان ڪيو ويو.]] [[عثماني سلطنت]] جديد پئن اسلامزم جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. خلافت جي عالمي سياسي استعمال جا آثار [[عبدالحميد ثاني]] جي حڪومت کان اڳ، گهٽ ۾ گهٽ 1860ع واري ڏهاڪي کان ملن ٿا. ٻاڦ وارن جهازن، ريلوي، ڇاپي ۽ [[حج]] سان لاڳاپيل نون مواصلاتي نيٽ ورڪن عثماني خلافت ۽ پري پري جي مسلمان آباديءَ وچ ۾ رابطا وڌايا.<ref>{{cite book |title=Challenging the Caliphate: Wahhabism and Mahdism in the Late Ottoman Empire |chapter=The Caliphate: The Ottoman State as the Guardian of Islam |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009663441.004 |language=en }}</ref> سلطان [[عبدالحميد ثاني]] (حڪومت 1876–1909ع) پنهنجي دور ۾ اسلامي يڪجهتي ۽ عثماني سلطان جي خليفي واري حيثيت کي پنهنجي سياسي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻايو. هن مسلمانن سان سفارتي ۽ مذهبي رابطا وڌايا، حج ۽ صوفي سلسلن جي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو ۽ عثماني خلافت جي علامتي حيثيت کي برطانوي، فرانسيسي ۽ روسي راڄ هيٺ رهندڙ مسلمانن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091 |language=en }}</ref> === جمال الدين افغاني === [[File:Sayyid Dschamāl ad-Dīn al-Afghānī.jpg|thumb|[[جمال الدين افغاني]]، جديد پئن اسلامي فڪر جي سڀ کان اثرائتي شخصيتن مان هڪ.]] [[جمال الدين افغاني]] (1838/1839–1897ع) جديد پئن اسلامي فڪر جي اهم ترين شخصيتن مان هو. هن مصر، هندستان، ايران، عثماني سلطنت ۽ يورپ ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرميون ڪيون. سندس فڪر جو مرڪزي سياسي پهلو مسلمان سماجن کي سامراجي بالادستيءَ خلاف منظم ڪرڻ ۽ سندن سياسي قوت بحال ڪرڻ هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> افغاني ۽ سندس شاگرد [[محمد عبده]] 1884ع ۾ پئرس مان ''العروة الوثقى'' رسالو جاري ڪيو. رسالي ۾ خاص طور برطانوي سامراج تي تنقيد، مسلمانن جي اتحاد ۽ سياسي بيداريءَ تي زور ڏنو ويو. تحقيق موجب افغانيءَ سان منسوب واضح پئن اسلامي سياسي موقف خاص طور 1883ع کان پوءِ سندس لکڻين ۾ نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> === محمد عبده ۽ رشيد رضا === [[محمد عبده]] (1849–1905ع) افغانيءَ جو اهم ساٿي ۽ شاگرد هو، پر اڳتي هلي ٻنهي جي حڪمت عملين ۾ فرق پيدا ٿيو. عبده سڌي انقلابي سياست جي ڀيٽ ۾ تعليم، مذهبي اصلاح ۽ سماجي تجديد کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=184–187 |language=en }}</ref> [[رشيد رضا]] (1865–1935ع) افغاني ۽ عبده جي فڪري ورثي کي اڳتي وڌايو. سندس رسالي ''المنار'' اسلامي اصلاح، سياسي يڪجهتي ۽ خلافت بابت بحث کي مسلمان دنيا ۾ وڏي پيماني تي پهچايو. عثماني خلافت جي زوال کان پوءِ رضا اسلامي حڪومت ۽ خلافت جي مستقبل بابت هڪ وڌيڪ منظم نظريو پيش ڪيو، خاص طور پنهنجي ڪتاب ''الخلافة أو الإمامة العظمى'' ۾.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=175, 187–197 |language=en }}</ref> == برطانوي هندستان ۾ پئن اسلامزم == [[برطانوي هندستان]] پئن اسلامي سياست جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. عثماني خلافت سان هندستاني مسلمانن جي همدردي 19هين صديءَ جي آخر کان وڌي، جڏهن ته [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۽ عثماني سلطنت جي ممڪن ورهاڱي ان احساس کي هڪ وڏي عوامي سياسي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802 |language=en }}</ref> هندستاني مسلمانن لاءِ عثماني سلطان جي خلافت مسلمانن جي بين الاقوامي يڪجهتيءَ جي علامت بڻجي وئي هئي. تاريخدانن موجب برطانوي هندستان جي مسلمانن ۾ پئن اسلامي جذبي جي شدت جو هڪ سبب سندن اقليتي سياسي حيثيت پڻ هئي.<ref>{{cite journal |last=Krishna |first=Gopal |title=The Khilafat Movement in India: The First Phase |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=100 |issue=1 |year=1968 |pages=37–53 |doi=10.1017/S0035869X00126127 |language=en }}</ref> === خلافت تحريڪ === [[File:Khilafat Movement.jpg|thumb|برطانوي هندستان ۾ [[خلافت تحريڪ]] پئن اسلامي سياست جي سڀ کان وڏي عوامي تحريڪن مان هڪ هئي.]] پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي ورهاڱي جي خطري خلاف 1919ع کان [[خلافت تحريڪ]] زور ورتو. [[محمد علي جوهر]]، [[شوڪت علي]]، [[مولانا ابوالڪلام آزاد]] ۽ ٻين اڳواڻن عثماني خلافت ۽ اسلامي مقدس هنڌن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140 |language=en }}</ref> تحريڪ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تعاون تحريڪ سان ڳنڍجي وئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ مسلمان ۽ هندو سياسي اڳواڻ برطانوي راڄ خلاف گڏيل تحريڪ ۾ شامل ٿيا. جديد تحقيق ڏيکاري ٿي ته خلافت تحريڪ ۾ پئن اسلامي يڪجهتي، هندستاني قومپرستي ۽ سامراج مخالف سياست هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون هيون.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism: Lajpat Rai and the Khilafat Movement |journal=The Journal of Asian Studies |volume=81 |issue=4 |year=2022 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ [[هجرت تحريڪ]] دوران برطانوي هندستان مان هزارين مسلمان افغانستان ڏانهن لڏي ويا. ان دور ۾ ڪجهه پئن اسلامي ڪارڪن وچ ايشيا ۽ سوويت انقلابي حلقن سان پڻ رابطي ۾ آيا. انهن مان ڪجهه اڳتي هلي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياست ڏانهن ويا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نوآبادياتي هندستان ۾ پئن اسلامزم هڪ ئي فڪري رخ تائين محدود نه رهيو.<ref>{{cite journal |last=Ansari |first=K. H. |title=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialists |journal=Modern Asian Studies |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> 1924ع ۾ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] جي ترڪي حڪومت طرفان خلافت ختم ٿيڻ کان پوءِ خلافت تحريڪ پنهنجي بنيادي مقصد کان محروم ٿي وئي.<ref>{{cite journal |title=The ‘Ulamā’ of British India and the Hijrat of 1920 |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=1979 |language=en }}</ref> == پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ == عثماني سلطنت جي خاتمي ۽ 1924ع ۾ خلافت جي خاتمي کان پوءِ پئن اسلامزم جو پراڻو عثماني مرڪز ختم ٿي ويو. وچ واري جنگي دور ۾ قومپرست ۽ سيڪيولر تحريڪن ڪيترن مسلمان ملڪن ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪيو، پر اسلامي بين الاقواميت مڪمل طور ختم نه ٿي. رشيد رضا ۽ ٻين مفڪرن اسلامي سياسي نظام لاءِ نوان نظريا پيش ڪيا. انهن فڪري وهڪرن مان پوءِ [[حسن البنا]] جي [[اخوان المسلمين]]، [[ابوالاعليٰ مودودي]] جي [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جديد اسلامي سياسي تحريڪن تي مختلف درجن ۾ اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0203572769 |language=en }}</ref> ان هوندي به ''پئن اسلامزم'' ۽ ''اسلامزم'' کي مڪمل طور مترادف اصطلاح سمجهڻ درست ناهي. اسلامزم عام طور اسلام کي سياسي ۽ سماجي نظام جي بنياد بڻائڻ واري وسيع جديد سياسي فڪر لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته پئن اسلامزم جو خاص زور قومي سرحدن کان مٿانهين مسلمان يڪجهتيءَ تي آهي. == مراڪش ۽ اتر آفريڪا == [[File:Shakib Arslan.jpg|thumb|[[شڪيب ارسلان]]، جنهن بين جنگي دور ۾ مشرق ۽ مغرب جي مسلمان قومپرست ۽ اصلاحي حلقن وچ ۾ رابطا وڌايا.]] بين جنگي دور ۾ [[شڪيب ارسلان]] (1869–1946ع) پئن اسلامي، عرب قومپرست ۽ سامراج مخالف فڪري نيٽ ورڪن جي اهم شخصيت بڻيو. جنيوا ۾ رهندي هن عرب ۽ مسلمان سياسي ڪارڪنن سان رابطا قائم ڪيا ۽ ''La Nation Arabe'' ذريعي نوآبادياتي مسئلن کي بين الاقوامي سطح تي اجاگر ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule: reconsideration of Shakīb Arslān's centrality in light of unpublished materials |journal=The Journal of North African Studies |volume=16 |issue=1 |year=2011 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 |language=en }}</ref> === شڪيب ارسلان ۽ مراڪشي قومپرستي === 1930ع ۾ ارسلان [[طنجه]] ۽ [[تطوان]] ويو، جتي سندس ملاقات عبدالسلام بنونه، محمد دائود ۽ اڀرندڙ مراڪشي قومپرست حلقن سان ٿي. محمد دائود ۽ ارسلان وچ ۾ لڳ ڀڳ 150 محفوظ خطن تي ٿيل تحقيق ڏيکاري ٿي ته ٻنهي وچ ۾ تعلق بين جنگي دور جي مشرق-مغرب اسلامي ۽ قومپرست نيٽ ورڪن جو اهم مثال هو.<ref>{{cite book |last=Ryad |first=Umar |title=Exchanged Letters between Prince Shakib Arslan and the Historian of Tetouan Mohammed Daoud |year=2015 |language=ar }}</ref> ارسلان مراڪش ۾ فرانسيسي پاليسين، خاص طور 1930ع جي نام نهاد [[بربر ظهير]] خلاف بين الاقوامي مهم سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سندس لکڻين ۽ رابطن مراڪشي قومپرستن کي مشرق وسطى جي اصلاحي ۽ سامراج مخالف فڪري حلقن سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule |journal=The Journal of North African Studies |year=2011 |volume=16 |issue=1 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 }}</ref> انهيءَ مثال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته پئن اسلامزم ۽ علائقائي قومپرستي هميشه هڪٻئي جا مڪمل مخالف نه هئا. ڪيترن نوآبادياتي سماجن ۾ مسلمان ڪارڪن هڪ ئي وقت اسلامي يڪجهتي ۽ پنهنجي ملڪ جي سياسي آزاديءَ جا حامي رهيا. == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن ملڪن آزادي حاصل ڪئي. ان سان پئن اسلامزم جو بنيادي سوال پڻ تبديل ٿيو: هڪ گڏيل خلافت جي تصور سان گڏ هاڻي آزاد مسلمان رياستن جي وچ ۾ سفارتي، معاشي ۽ ثقافتي سهڪار جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو. ساڳئي وقت عرب دنيا ۾ [[پئن عربزم]]، [[ناصريزم]] ۽ [[بعث ازم]] جهڙن قومپرست نظرين جو عروج ٿيو. 1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ اهي نظريا سياسي اثر لاءِ اسلامي بين الاقواميت سان مقابلي ۾ رهيا. === سعودي عرب ۽ مسلم ورلڊ ليگ === 1962ع ۾ مڪي ۾ ٿيل جنرل اسلامي ڪانفرنس جي فيصلي تحت [[مسلم ورلڊ ليگ]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مرڪز مڪو مقرر ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد مختلف ملڪن ۽ اسلامي برادرين وچ ۾ رابطا ۽ اسلامي سهڪار وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |title=About the Muslim World League |url=https://www.themwl.org/en/MWL-Profile |publisher=Muslim World League |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سعودي عرب جي اسلامي بين الاقوامي سرگرمي کي ان وقت جي عرب دنيا ۾ ناصري ۽ پئن عرب قومپرستيءَ سان هلندڙ سياسي مقابلي جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |title=For the common good of all: Global decolonization and the Malaysian initiative for a Muslim Commonwealth, 1961–69 |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |language=en }}</ref> == اسلامي سهڪار تنظيم == [[File:OIC Logo since 2011.svg|thumb|[[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو نشان.]] 21 آگسٽ 1969ع تي [[مسجد اقصى]] کي باهه لڳڻ واري واقعي کان پوءِ مسلمان ملڪن وچ ۾ گڏيل سفارتي ردعمل جي گهرج وڌي. 25 سيپٽمبر 1969ع تي [[رباط]]، مراڪش ۾ مسلمان ملڪن جي سربراهن جي تاريخي اجلاس کان پوءِ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو بنياد پيو.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1970ع ۾ جدي ۾ پرڏيهي وزيرن جي پهرين اسلامي ڪانفرنس مستقل سيڪريٽريٽ قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 1972ع ۾ تنظيم جو پهريون چارٽر منظور ٿيو. تنظيم اڄ 57 ميمبر رياستن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> اسلامي سهڪار تنظيم کي تاريخي پئن اسلامي خواهشن جي هڪ جديد بين الحڪومتي صورت طور ڏسي سگهجي ٿو، پر اها ڪا گڏيل اسلامي رياست يا خلافت نه آهي؛ ان جا ميمبر خودمختيار قومي رياستون آهن ۽ تنظيم جو بنياد سندن وچ ۾ سفارتي سهڪار تي آهي. == پاڪستان ۽ پئن اسلامزم == [[پاڪستان]] جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ مسلم دنيا سان يڪجهتيءَ جو تصور قيام کان ئي موجود رهيو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان ڪراچيءَ ۾ مسلمان ملڪن ۽ نمائندن سان گڏ عالمي اسلامي گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ مستقل بين الاسلامي فورم لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به پاڪستان جي پئن اسلامي پاليسي هميشه ٻين قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جي ضرورتن سان گڏ هلي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اولهه سان پاڪستان جا فوجي اتحاد ۽ عرب قومپرست حڪومتن جون مختلف ترجيحون هڪ گڏيل مسلمان سياسي بلاڪ ٺاهڻ ۾ رڪاوٽ بڻيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي کان پاڪستان اسلامي سهڪار تنظيم ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1974ع ۾ [[لاهور]] ۾ ٻي اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ٿيڻ پاڪستان جي مسلم دنيا سان سفارتي لاڳاپن جو اهم واقعو هو. == ايران جو انقلاب ۽ جديد دور == 1979ع جي [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ [[روح الله خميني]] مسلمان ملڪن ۽ عوامن جي يڪجهتيءَ ۽ اسلامي سياسي نظام جي تصور کي پنهنجي انقلابي فڪر جو حصو بڻايو. ساڳئي دور ۾ [[افغانستان تي سوويت حملي]] ۽ افغان جنگ مختلف ملڪن مان مسلمان سياسي ۽ مذهبي ڪارڪنن کي هڪ نئين بين الاقوامي ماحول ۾ گڏ ڪيو. پر 20هين صديءَ جي آخر ۾ پئن اسلامي سياست هڪ واحد تحريڪ نه رهي. [[جماعت اسلامي]]، [[اخوان المسلمين]]، [[حزب التحرير]]، ايراني انقلابي فڪر ۽ مختلف رياستي اسلامي سهڪار جا نمونا هڪٻئي کان نظرياتي ۽ سياسي طور گهڻو مختلف رهيا. === ڊي-8 === 1996ع ۾ ترڪيءَ جي وزيراعظم [[نجم الدين اربڪان]] اٺ ترقي پذير مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي معاشي سهڪار لاءِ هڪ نئين گروپ جو تصور پيش ڪيو. 15 جون 1997ع تي استنبول اعلان ذريعي [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] قائم ٿي، جنهن ۾ بنگلاديش، مصر، انڊونيشيا، ايران، ملائيشيا، نائجيريا، پاڪستان ۽ ترڪي شامل هئا.<ref>{{cite web |title=D-8 Economic Bloc celebrates 24th anniversary |url=https://developing8.org/news/d-8-economic-bloc-celebrates-24th-anniversary/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> ڊي-8 جو رسمي مقصد گڏيل اسلامي رياست قائم ڪرڻ نه، پر ميمبر ملڪن وچ ۾ واپار، صنعت، زراعت، توانائي، ٽرانسپورٽ ۽ اقتصادي ترقيءَ ۾ سهڪار وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Secretary General |url=https://developing8.org/secretary-general/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> == پئن اسلامزم ۽ قومپرستي == پئن اسلامزم جي تاريخ ۾ قومپرستيءَ سان تعلق پيچيده رهيو آهي. ڪجهه پئن اسلامي مفڪرن نسلي ۽ علائقائي قومپرستيءَ کي مسلمان امت جي وحدت لاءِ خطرو سمجهيو، پر عملي سياست ۾ پئن اسلامي ۽ قومي آزاديءَ جون تحريڪون ڪيترن هنڌن تي گڏ پڻ هليون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DDEBF7;" | نظريو ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي سياسي سڃاڻپ ! style="background:#FFF2CC;" | اتحاد جو بنياد ! style="background:#FCE4D6;" | نمايان تاريخي مثال |- | '''پئن اسلامزم''' | مسلمان امت | اسلام ۽ مسلمانن جي سرحد پار يڪجهتي | افغاني، خلافت تحريڪ، اسلامي بين الاقوامي سهڪار |- | '''پئن عربزم''' | عرب قوم | عربي ٻولي، تاريخ ۽ عرب قومي سڃاڻپ | ناصريزم، عرب وحدت جون تحريڪون |- | '''علائقائي قومپرستي''' | مخصوص قوم يا رياست | وطن، ٻولي، تاريخ يا قومي سڃاڻپ | مصري، ترڪي، مراڪشي ۽ ٻين قومي تحريڪن جا مختلف نمونا |- | '''اسلامزم''' | اسلامي اصولن تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظم | اسلام جي سياسي ۽ سماجي تشريح | اخوان المسلمين، جماعت اسلامي ۽ ٻيون مختلف تحريڪون |} انهن درجن جون حدون هميشه سخت نه رهيون آهن. مثال طور [[شڪيب ارسلان]] عرب قومپرستي، اسلامي يڪجهتي ۽ مراڪشي نوآباديات مخالف قومپرستيءَ سان هڪ ئي وقت رابطي ۾ رهيو؛ برطانوي هندستان ۾ خلافت تحريڪ پئن اسلامي مقصد کي هندستاني خود حڪومت جي مطالبي سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism |journal=The Journal of Asian Studies |year=2022 |volume=81 |issue=4 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 }}</ref> == جي. ايم. سيد جو تجزيو == سنڌي قومپرست مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''جديد عالمي سياست'' ۾ پئن اسلامزم کي خلافت جي تاريخي تصور جي جديد سياسي صورت قرار ڏنو. سندس خيال موجب خلافت مختلف مسلمان حڪمران گهراڻن مان گذرندي آخر عثمانين تائين پهتي ۽ جديد دور ۾ مسلمانن کي هڪ سياسي مرڪز هيٺ آڻڻ جي خيال کي پئن اسلامزم جي نالي سان نئين صورت ڏني وئي.<ref name="جي ايم سيد">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=462 }}</ref> سيد برطانوي سامراجي پاليسيءَ بابت اهو موقف پڻ پيش ڪيو ته برطانيا مخصوص مرحلن تي عثماني سلطنت ۽ اسلامي يڪجهتيءَ کي روس، فرانس ۽ جرمنيءَ جهڙين طاقتن جي اثر خلاف پنهنجي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پهرين مهاڀاري جنگ دوران حالتون بدلجڻ سان عرب قومپرستيءَ کي عثمانين خلاف هٿي ڏني.<ref name="جي ايم سيد" /> هي سيد جو سياسي-تاريخي تجزيو آهي؛ جديد تاريخ نويسي پئن اسلامزم جي پيدائش کي ڪنهن هڪ سامراجي طاقت جي پاليسيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران عثماني سياست، مسلمان دانشورن جي سرگرمين، يورپي سامراج، جديد مواصلات ۽ مختلف مسلمان سماجن جي مقامي حالتن جي گڏيل اثر سان بيان ڪري ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 }}</ref> == تنقيد ۽ علمي بحث == پئن اسلامزم بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ اهم بحث اهو آهي ته ڇا مسلمان دنيا جي سياسي وحدت جو تصور اسلام جي شروعات کان هڪ مسلسل سياسي حقيقت رهيو يا 19هين صديءَ ۾ عالمي سامراج ۽ جديد مواصلات جي اثر هيٺ ان کي نئين صورت ڏني وئي. جديد مؤرخن جو هڪ اهم حلقو ٻئي موقف تي زور ڏئي ٿو ۽ ”مسلم دنيا“ جي جديد سياسي تصور کي 19هين ۽ 20هين صديءَ جي عالمي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 }}</ref> ٻيو بحث پئن اسلامزم ۽ قومي رياست جي لاڳاپي بابت آهي. عملي طور 20هين صديءَ ۾ مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي آزاديءَ کان پوءِ عالمي مسلم اتحاد گهڻو ڪري خودمختيار رياستن جي تعاون جي صورت اختيار ڪئي، جنهن جو نمايان مثال اسلامي سهڪار تنظيم آهي، نه ڪي هڪ گڏيل فوق قومي اسلامي حڪومت. == اهم شخصيتون == * [[جمال الدين افغاني]] * [[محمد عبده]] * [[رشيد رضا]] * [[عبدالحميد ثاني]] * [[شڪيب ارسلان]] * [[محمد علي جوهر]] * [[ابوالڪلام آزاد]] * [[حسن البنا]] * [[ابوالاعليٰ مودودي]] * [[روح الله خميني]] * [[نجم الدين اربڪان]] == اهم تحريڪون ۽ ادارا == * [[خلافت تحريڪ]] * [[هجرت تحريڪ]] * [[اخوان المسلمين]] * [[جماعت اسلامي]] * [[حزب التحرير]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] == پڻ ڏسو == * [[امت]] * [[خلافت]] * [[اسلامي دنيا]] * [[اسلام ۽ قومپرستي]] * [[اسلامزم]] * [[پئن عربزم]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[خلافت تحريڪ]] * [[سلڪ ليٽر تحريڪ]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372}} * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007}} * {{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091}} * {{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802}} * {{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140}} * {{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311}} * {{cite book |last=Minault |first=Gail |title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India |publisher=Oxford University Press |year=1982}} * {{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978}} [[زمرو:پئن اسلامزم| ]] [[زمرو:اسلام ۽ سياست]] [[زمرو:سياسي نظريا]] [[زمرو:بين الاقواميت]] [[زمرو:اسلامزم]] [[زمرو:خلافت]] [[زمرو:اسلامي دنيا]] [[زمرو:سامراج مخالفت]] [[زمرو:مسلمانن جي تاريخ]] j4yf176hru4dtob63z02eqykz4p1x3p 415802 415801 2026-09-29T19:15:35Z Intisar Ali 8681 415802 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسلمانن جي سياسي ۽ بين الاقوامي اتحاد جو حامي سياسي نظريو}} [[File:Islam by country.svg|thumb|400px|دنيا ۾ اسلام جي مذهبي شاخن جي ورڇ: {{color box|#036704}}{{color box|#4b934a}}{{color box|#80b281}} [[سني اسلام]] {{color box|#741a19}}{{color box|#924c4c}}{{color box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] {{color box|#32347e}} [[عبادي]]]] '''پئن اسلامزم''' يا '''پئن اسلاميت''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Pan-Islamism'''|عربي='''الوحدة الإسلامية'''}} هڪ بين الاقوامي سياسي ۽ فڪري نظريو آهي، جيڪو دنيا جي مسلمانن وچ ۾ مذهبي، سياسي يا ادارتي يڪجهتيءَ کي هٿي ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿو. ان جون مختلف تاريخي صورتون هڪ گڏيل [[اسلامي رياست]] يا [[خلافت]] جي قيام کان وٺي خودمختيار مسلمان ملڪن جي گڏيل بين الاقوامي تنظيم ۽ سياسي سهڪار تائين پکڙيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Bissenove |title=Ottomanism, Pan-Islamism, and the Caliphate: Discourse at the Turn of the 20th Century |journal=BARQIYYA |publisher=American University in Cairo |volume=9 |issue=1 |date=February 2004 }}</ref> پئن اسلامزم کي [[پئن عربزم]]، [[قومپرستي]] ۽ ٻين پئن-قومي نظرين کان ان لحاظ کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، جو ان جو بنيادي حوالو نسل، ٻولي يا جاگرافي بدران مسلمانن جي گڏيل مذهبي سڃاڻپ ۽ [[امت]] جو تصور آهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پئن اسلامزم کي خاص طور 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ پيدا ٿيل هڪ بين الاقوامي سياسي رجحان طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن يورپي سامراج جي توسيع هيٺ رهندڙ يا ان جي دٻاءَ کي منهن ڏيندڙ مسلمان سماجن ۾ گڏيل اسلامي يڪجهتيءَ جو تصور نئين سياسي معنيٰ اختيار ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007 |location=New York |language=en }}</ref> پئن اسلامزم جي جديد فڪري تاريخ سان [[جمال الدين افغاني]]، [[محمد عبده]] ۽ [[رشيد رضا]] جا نالا خاص طور لاڳاپيل آهن. انهن مان افغاني مسلمانن جي سياسي يڪجهتيءَ کي يورپي سامراج جي مقابلي لاءِ هڪ اهم قوت سمجهندو هو، جڏهن ته عبده جو ڌيان آهستي آهستي تعليمي ۽ مذهبي سڌارن ڏانهن منتقل ٿيو. رشيد رضا وري اسلامي سياسي نظام ۽ خلافت جي بحاليءَ بابت وڌيڪ منظم نظريا پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311 |pages=35, 175–190 |language=en }}</ref> == اصطلاح ۽ تصور == ''پئن اسلامزم'' ۾ ''پئن'' يوناني اصل جو اڳياڙي آهي، جنهن جي معنيٰ ”سڀ“ يا ”سمورو“ آهي. سياسي اصطلاح طور ان مان مراد اهڙو تصور ورتو وڃي ٿو، جنهن ۾ مختلف قومن، رياستن ۽ نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ مسلمانن جي گڏيل سياسي يا سماجي يڪجهتيءَ تي زور ڏنو وڃي. جيتوڻيڪ [[قرآن]] ۽ ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ ''پئن اسلامزم'' جو جديد اصطلاح موجود ناهي، پر [[امت]] جو تصور اسلامي روايت ۾ قديم آهي. قرآن ۾ امت جو لفظ مختلف معنائن ۾ آيو آهي، جڏهن ته اسلامي سياسي فڪر ۾ اهو مسلمان جماعت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Denny |first=F. M. |title=Umma |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |language=en }}</ref> ان ڪري ''امت''، ''خلافت'' ۽ جديد ''پئن اسلامزم'' پاڻ ۾ تاريخي طور لاڳاپيل هجڻ باوجود هڪجهڙا اصطلاح ناهن. امت هڪ مذهبي-اجتماعي تصور آهي، خلافت اسلامي تاريخ جي مختلف دورن ۾ استعمال ٿيل حڪومتي ادارو هو، جڏهن ته پئن اسلامزم خاص طور جديد دور ۾ مسلمانن جي سرحد پار سياسي يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل نظريو آهي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 |language=en }}</ref> == فڪري پسمنظر == قديم اسلامي سياسي مفڪرن، جهڙوڪ [[الماوردي]]، پنهنجي تصنيف ''الاحڪام السلطانيه'' ۾ امامت، حڪومت ۽ امت جي سياسي تنظيم بابت بحث ڪيو. [[ابو حامد الغزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] پڻ حڪومت، شريعت، سماجي نظم ۽ مسلمان جماعت جي لاڳاپن بابت لکيو.<ref>{{cite book |last=al-Mawardi |title=Al-Ahkam al-Sultaniyya |chapter=1 |language=ar }}</ref> انهن ڪلاسيڪي نظرين کي جديد پئن اسلامزم جو سڌو سياسي پروگرام سمجهڻ بدران ان جو تاريخي ۽ فڪري پسمنظر سمجهيو وڃي ٿو. جديد پئن اسلامزم هڪ اهڙي دنيا ۾ اڀريو، جنهن ۾ قومي رياست، يورپي سامراج، جديد ڇاپو، اخبارون، ريلوي، ٻاڦ وارا جهاز ۽ تيز بين الاقوامي مواصلات مسلمان سماجن جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تبديل ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شروعاتي سڌارڪ تحريڪون === ارڙهين صديءَ ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي تجديد جون تحريڪون پيدا ٿيون. [[شاه ولي الله دهلوي]] (1703–1762ع)، [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703–1792ع) ۽ اولهه آفريڪا ۾ [[عثمان دان فوديو]] (1754–1817ع) جهڙن عالمن مذهبي ۽ سماجي سڌارن تي زور ڏنو. جديد تحقيق موجب انهن کي جديد پئن اسلامزم جا سڌا باني قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ ته سندن تحريڪن جا مقصد گهڻو ڪري پنهنجي علائقائي سماجن جي مذهبي اصلاح سان لاڳاپيل هئا ۽ انهن ڪو منظم عالمي پئن اسلامي سياسي پروگرام پيش نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |pages=32–33 |language=en }}</ref> === يورپي سامراج ۽ پئن اسلامي شعور === 19هين صديءَ دوران برطانيا، فرانس، روس ۽ ٻين يورپي طاقتن مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن علائقن تي سڌي يا اڻ سڌي حڪمراني قائم ڪئي. هندستان ۾ برطانوي اقتدار، وچ ايشيا ۾ روسي توسيع، 1881ع ۾ فرانس جو تيونس تي قبضو ۽ 1882ع ۾ برطانيا جو مصر تي قبضو مسلمان دانشورن ۾ سياسي مستقبل بابت نوان سوال پيدا ڪيا. جديد تحقيق پئن اسلامزم جي عروج کي صرف مذهبي ردعمل نه، پر سامراج، جديد عالمي سياست ۽ مسلمان دانشورن جي نون بين الاقوامي نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 |language=en }}</ref> === عثماني سلطنت ۽ عبدالحميد ثاني === [[File:Sultan Abdülhamid II of the Ottoman Empire.jpg|thumb|[[عبدالحميد ثاني]] جي دور ۾ عثماني خلافت کي مسلمان دنيا سان سياسي ۽ علامتي لاڳاپن لاءِ وڌيڪ نمايان ڪيو ويو.]] [[عثماني سلطنت]] جديد پئن اسلامزم جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. خلافت جي عالمي سياسي استعمال جا آثار [[عبدالحميد ثاني]] جي حڪومت کان اڳ، گهٽ ۾ گهٽ 1860ع واري ڏهاڪي کان ملن ٿا. ٻاڦ وارن جهازن، ريلوي، ڇاپي ۽ [[حج]] سان لاڳاپيل نون مواصلاتي نيٽ ورڪن عثماني خلافت ۽ پري پري جي مسلمان آباديءَ وچ ۾ رابطا وڌايا.<ref>{{cite book |title=Challenging the Caliphate: Wahhabism and Mahdism in the Late Ottoman Empire |chapter=The Caliphate: The Ottoman State as the Guardian of Islam |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009663441.004 |language=en }}</ref> سلطان [[عبدالحميد ثاني]] (حڪومت 1876–1909ع) پنهنجي دور ۾ اسلامي يڪجهتي ۽ عثماني سلطان جي خليفي واري حيثيت کي پنهنجي سياسي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻايو. هن مسلمانن سان سفارتي ۽ مذهبي رابطا وڌايا، حج ۽ صوفي سلسلن جي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو ۽ عثماني خلافت جي علامتي حيثيت کي برطانوي، فرانسيسي ۽ روسي راڄ هيٺ رهندڙ مسلمانن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091 |language=en }}</ref> === جمال الدين افغاني === [[File:Sayyid Dschamāl ad-Dīn al-Afghānī.jpg|thumb|[[جمال الدين افغاني]]، جديد پئن اسلامي فڪر جي سڀ کان اثرائتي شخصيتن مان هڪ.]] [[جمال الدين افغاني]] (1838/1839–1897ع) جديد پئن اسلامي فڪر جي اهم ترين شخصيتن مان هو. هن مصر، هندستان، ايران، عثماني سلطنت ۽ يورپ ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرميون ڪيون. سندس فڪر جو مرڪزي سياسي پهلو مسلمان سماجن کي سامراجي بالادستيءَ خلاف منظم ڪرڻ ۽ سندن سياسي قوت بحال ڪرڻ هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> افغاني ۽ سندس شاگرد [[محمد عبده]] 1884ع ۾ پئرس مان ''العروة الوثقى'' رسالو جاري ڪيو. رسالي ۾ خاص طور برطانوي سامراج تي تنقيد، مسلمانن جي اتحاد ۽ سياسي بيداريءَ تي زور ڏنو ويو. تحقيق موجب افغانيءَ سان منسوب واضح پئن اسلامي سياسي موقف خاص طور 1883ع کان پوءِ سندس لکڻين ۾ نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> === محمد عبده ۽ رشيد رضا === [[محمد عبده]] (1849–1905ع) افغانيءَ جو اهم ساٿي ۽ شاگرد هو، پر اڳتي هلي ٻنهي جي حڪمت عملين ۾ فرق پيدا ٿيو. عبده سڌي انقلابي سياست جي ڀيٽ ۾ تعليم، مذهبي اصلاح ۽ سماجي تجديد کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=184–187 |language=en }}</ref> [[رشيد رضا]] (1865–1935ع) افغاني ۽ عبده جي فڪري ورثي کي اڳتي وڌايو. سندس رسالي ''المنار'' اسلامي اصلاح، سياسي يڪجهتي ۽ خلافت بابت بحث کي مسلمان دنيا ۾ وڏي پيماني تي پهچايو. عثماني خلافت جي زوال کان پوءِ رضا اسلامي حڪومت ۽ خلافت جي مستقبل بابت هڪ وڌيڪ منظم نظريو پيش ڪيو، خاص طور پنهنجي ڪتاب ''الخلافة أو الإمامة العظمى'' ۾.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=175, 187–197 |language=en }}</ref> == برطانوي هندستان ۾ پئن اسلامزم == [[برطانوي هندستان]] پئن اسلامي سياست جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. عثماني خلافت سان هندستاني مسلمانن جي همدردي 19هين صديءَ جي آخر کان وڌي، جڏهن ته [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۽ عثماني سلطنت جي ممڪن ورهاڱي ان احساس کي هڪ وڏي عوامي سياسي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802 |language=en }}</ref> هندستاني مسلمانن لاءِ عثماني سلطان جي خلافت مسلمانن جي بين الاقوامي يڪجهتيءَ جي علامت بڻجي وئي هئي. تاريخدانن موجب برطانوي هندستان جي مسلمانن ۾ پئن اسلامي جذبي جي شدت جو هڪ سبب سندن اقليتي سياسي حيثيت پڻ هئي.<ref>{{cite journal |last=Krishna |first=Gopal |title=The Khilafat Movement in India: The First Phase |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=100 |issue=1 |year=1968 |pages=37–53 |doi=10.1017/S0035869X00126127 |language=en }}</ref> === خلافت تحريڪ === [[File:Khilafat Movement.jpg|thumb|برطانوي هندستان ۾ [[خلافت تحريڪ]] پئن اسلامي سياست جي سڀ کان وڏي عوامي تحريڪن مان هڪ هئي.]] پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي ورهاڱي جي خطري خلاف 1919ع کان [[خلافت تحريڪ]] زور ورتو. [[محمد علي جوهر]]، [[شوڪت علي]]، [[مولانا ابوالڪلام آزاد]] ۽ ٻين اڳواڻن عثماني خلافت ۽ اسلامي مقدس هنڌن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140 |language=en }}</ref> تحريڪ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تعاون تحريڪ سان ڳنڍجي وئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ مسلمان ۽ هندو سياسي اڳواڻ برطانوي راڄ خلاف گڏيل تحريڪ ۾ شامل ٿيا. جديد تحقيق ڏيکاري ٿي ته خلافت تحريڪ ۾ پئن اسلامي يڪجهتي، هندستاني قومپرستي ۽ سامراج مخالف سياست هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون هيون.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism: Lajpat Rai and the Khilafat Movement |journal=The Journal of Asian Studies |volume=81 |issue=4 |year=2022 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ [[هجرت تحريڪ]] دوران برطانوي هندستان مان هزارين مسلمان افغانستان ڏانهن لڏي ويا. ان دور ۾ ڪجهه پئن اسلامي ڪارڪن وچ ايشيا ۽ سوويت انقلابي حلقن سان پڻ رابطي ۾ آيا. انهن مان ڪجهه اڳتي هلي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياست ڏانهن ويا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نوآبادياتي هندستان ۾ پئن اسلامزم هڪ ئي فڪري رخ تائين محدود نه رهيو.<ref>{{cite journal |last=Ansari |first=K. H. |title=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialists |journal=Modern Asian Studies |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> 1924ع ۾ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] جي ترڪي حڪومت طرفان خلافت ختم ٿيڻ کان پوءِ خلافت تحريڪ پنهنجي بنيادي مقصد کان محروم ٿي وئي.<ref>{{cite journal |title=The ‘Ulamā’ of British India and the Hijrat of 1920 |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=1979 |language=en }}</ref> == پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ == عثماني سلطنت جي خاتمي ۽ 1924ع ۾ خلافت جي خاتمي کان پوءِ پئن اسلامزم جو پراڻو عثماني مرڪز ختم ٿي ويو. وچ واري جنگي دور ۾ قومپرست ۽ سيڪيولر تحريڪن ڪيترن مسلمان ملڪن ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪيو، پر اسلامي بين الاقواميت مڪمل طور ختم نه ٿي. رشيد رضا ۽ ٻين مفڪرن اسلامي سياسي نظام لاءِ نوان نظريا پيش ڪيا. انهن فڪري وهڪرن مان پوءِ [[حسن البنا]] جي [[اخوان المسلمين]]، [[ابوالاعليٰ مودودي]] جي [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جديد اسلامي سياسي تحريڪن تي مختلف درجن ۾ اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0203572769 |language=en }}</ref> ان هوندي به ''پئن اسلامزم'' ۽ ''اسلامزم'' کي مڪمل طور مترادف اصطلاح سمجهڻ درست ناهي. اسلامزم عام طور اسلام کي سياسي ۽ سماجي نظام جي بنياد بڻائڻ واري وسيع جديد سياسي فڪر لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته پئن اسلامزم جو خاص زور قومي سرحدن کان مٿانهين مسلمان يڪجهتيءَ تي آهي. == مراڪش ۽ اتر آفريڪا == [[File:Shakib Arslan.jpg|thumb|[[شڪيب ارسلان]]، جنهن بين جنگي دور ۾ مشرق ۽ مغرب جي مسلمان قومپرست ۽ اصلاحي حلقن وچ ۾ رابطا وڌايا.]] بين جنگي دور ۾ [[شڪيب ارسلان]] (1869–1946ع) پئن اسلامي، عرب قومپرست ۽ سامراج مخالف فڪري نيٽ ورڪن جي اهم شخصيت بڻيو. جنيوا ۾ رهندي هن عرب ۽ مسلمان سياسي ڪارڪنن سان رابطا قائم ڪيا ۽ ''La Nation Arabe'' ذريعي نوآبادياتي مسئلن کي بين الاقوامي سطح تي اجاگر ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule: reconsideration of Shakīb Arslān's centrality in light of unpublished materials |journal=The Journal of North African Studies |volume=16 |issue=1 |year=2011 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 |language=en }}</ref> === شڪيب ارسلان ۽ مراڪشي قومپرستي === 1930ع ۾ ارسلان [[طنجه]] ۽ [[تطوان]] ويو، جتي سندس ملاقات عبدالسلام بنونه، محمد دائود ۽ اڀرندڙ مراڪشي قومپرست حلقن سان ٿي. محمد دائود ۽ ارسلان وچ ۾ لڳ ڀڳ 150 محفوظ خطن تي ٿيل تحقيق ڏيکاري ٿي ته ٻنهي وچ ۾ تعلق بين جنگي دور جي مشرق-مغرب اسلامي ۽ قومپرست نيٽ ورڪن جو اهم مثال هو.<ref>{{cite book |last=Ryad |first=Umar |title=Exchanged Letters between Prince Shakib Arslan and the Historian of Tetouan Mohammed Daoud |year=2015 |language=ar }}</ref> ارسلان مراڪش ۾ فرانسيسي پاليسين، خاص طور 1930ع جي نام نهاد [[بربر ظهير]] خلاف بين الاقوامي مهم سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سندس لکڻين ۽ رابطن مراڪشي قومپرستن کي مشرق وسطى جي اصلاحي ۽ سامراج مخالف فڪري حلقن سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule |journal=The Journal of North African Studies |year=2011 |volume=16 |issue=1 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 }}</ref> انهيءَ مثال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته پئن اسلامزم ۽ علائقائي قومپرستي هميشه هڪٻئي جا مڪمل مخالف نه هئا. ڪيترن نوآبادياتي سماجن ۾ مسلمان ڪارڪن هڪ ئي وقت اسلامي يڪجهتي ۽ پنهنجي ملڪ جي سياسي آزاديءَ جا حامي رهيا. == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن ملڪن آزادي حاصل ڪئي. ان سان پئن اسلامزم جو بنيادي سوال پڻ تبديل ٿيو: هڪ گڏيل خلافت جي تصور سان گڏ هاڻي آزاد مسلمان رياستن جي وچ ۾ سفارتي، معاشي ۽ ثقافتي سهڪار جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو. ساڳئي وقت عرب دنيا ۾ [[پئن عربزم]]، [[ناصريزم]] ۽ [[بعث ازم]] جهڙن قومپرست نظرين جو عروج ٿيو. 1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ اهي نظريا سياسي اثر لاءِ اسلامي بين الاقواميت سان مقابلي ۾ رهيا. === سعودي عرب ۽ مسلم ورلڊ ليگ === 1962ع ۾ مڪي ۾ ٿيل جنرل اسلامي ڪانفرنس جي فيصلي تحت [[مسلم ورلڊ ليگ]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مرڪز مڪو مقرر ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد مختلف ملڪن ۽ اسلامي برادرين وچ ۾ رابطا ۽ اسلامي سهڪار وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |title=About the Muslim World League |url=https://www.themwl.org/en/MWL-Profile |publisher=Muslim World League |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سعودي عرب جي اسلامي بين الاقوامي سرگرمي کي ان وقت جي عرب دنيا ۾ ناصري ۽ پئن عرب قومپرستيءَ سان هلندڙ سياسي مقابلي جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |title=For the common good of all: Global decolonization and the Malaysian initiative for a Muslim Commonwealth, 1961–69 |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |language=en }}</ref> == اسلامي سهڪار تنظيم == [[File:OIC Logo since 2011.svg|thumb|[[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو نشان.]] 21 آگسٽ 1969ع تي [[مسجد اقصى]] کي باهه لڳڻ واري واقعي کان پوءِ مسلمان ملڪن وچ ۾ گڏيل سفارتي ردعمل جي گهرج وڌي. 25 سيپٽمبر 1969ع تي [[رباط]]، مراڪش ۾ مسلمان ملڪن جي سربراهن جي تاريخي اجلاس کان پوءِ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو بنياد پيو.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1970ع ۾ جدي ۾ پرڏيهي وزيرن جي پهرين اسلامي ڪانفرنس مستقل سيڪريٽريٽ قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 1972ع ۾ تنظيم جو پهريون چارٽر منظور ٿيو. تنظيم اڄ 57 ميمبر رياستن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> اسلامي سهڪار تنظيم کي تاريخي پئن اسلامي خواهشن جي هڪ جديد بين الحڪومتي صورت طور ڏسي سگهجي ٿو، پر اها ڪا گڏيل اسلامي رياست يا خلافت نه آهي؛ ان جا ميمبر خودمختيار قومي رياستون آهن ۽ تنظيم جو بنياد سندن وچ ۾ سفارتي سهڪار تي آهي. == پاڪستان ۽ پئن اسلامزم == [[پاڪستان]] جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ مسلم دنيا سان يڪجهتيءَ جو تصور قيام کان ئي موجود رهيو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان ڪراچيءَ ۾ مسلمان ملڪن ۽ نمائندن سان گڏ عالمي اسلامي گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ مستقل بين الاسلامي فورم لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به پاڪستان جي پئن اسلامي پاليسي هميشه ٻين قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جي ضرورتن سان گڏ هلي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اولهه سان پاڪستان جا فوجي اتحاد ۽ عرب قومپرست حڪومتن جون مختلف ترجيحون هڪ گڏيل مسلمان سياسي بلاڪ ٺاهڻ ۾ رڪاوٽ بڻيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي کان پاڪستان اسلامي سهڪار تنظيم ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1974ع ۾ [[لاهور]] ۾ ٻي اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ٿيڻ پاڪستان جي مسلم دنيا سان سفارتي لاڳاپن جو اهم واقعو هو. == ايران جو انقلاب ۽ جديد دور == 1979ع جي [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ [[روح الله خميني]] مسلمان ملڪن ۽ عوامن جي يڪجهتيءَ ۽ اسلامي سياسي نظام جي تصور کي پنهنجي انقلابي فڪر جو حصو بڻايو. ساڳئي دور ۾ [[افغانستان تي سوويت حملي]] ۽ افغان جنگ مختلف ملڪن مان مسلمان سياسي ۽ مذهبي ڪارڪنن کي هڪ نئين بين الاقوامي ماحول ۾ گڏ ڪيو. پر 20هين صديءَ جي آخر ۾ پئن اسلامي سياست هڪ واحد تحريڪ نه رهي. [[جماعت اسلامي]]، [[اخوان المسلمين]]، [[حزب التحرير]]، ايراني انقلابي فڪر ۽ مختلف رياستي اسلامي سهڪار جا نمونا هڪٻئي کان نظرياتي ۽ سياسي طور گهڻو مختلف رهيا. === ڊي-8 === 1996ع ۾ ترڪيءَ جي وزيراعظم [[نجم الدين اربڪان]] اٺ ترقي پذير مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي معاشي سهڪار لاءِ هڪ نئين گروپ جو تصور پيش ڪيو. 15 جون 1997ع تي استنبول اعلان ذريعي [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] قائم ٿي، جنهن ۾ بنگلاديش، مصر، انڊونيشيا، ايران، ملائيشيا، نائجيريا، پاڪستان ۽ ترڪي شامل هئا.<ref>{{cite web |title=D-8 Economic Bloc celebrates 24th anniversary |url=https://developing8.org/news/d-8-economic-bloc-celebrates-24th-anniversary/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> ڊي-8 جو رسمي مقصد گڏيل اسلامي رياست قائم ڪرڻ نه، پر ميمبر ملڪن وچ ۾ واپار، صنعت، زراعت، توانائي، ٽرانسپورٽ ۽ اقتصادي ترقيءَ ۾ سهڪار وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Secretary General |url=https://developing8.org/secretary-general/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> == پئن اسلامزم ۽ قومپرستي == پئن اسلامزم جي تاريخ ۾ قومپرستيءَ سان تعلق پيچيده رهيو آهي. ڪجهه پئن اسلامي مفڪرن نسلي ۽ علائقائي قومپرستيءَ کي مسلمان امت جي وحدت لاءِ خطرو سمجهيو، پر عملي سياست ۾ پئن اسلامي ۽ قومي آزاديءَ جون تحريڪون ڪيترن هنڌن تي گڏ پڻ هليون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DDEBF7;" | نظريو ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي سياسي سڃاڻپ ! style="background:#FFF2CC;" | اتحاد جو بنياد ! style="background:#FCE4D6;" | نمايان تاريخي مثال |- | '''پئن اسلامزم''' | مسلمان امت | اسلام ۽ مسلمانن جي سرحد پار يڪجهتي | افغاني، خلافت تحريڪ، اسلامي بين الاقوامي سهڪار |- | '''پئن عربزم''' | عرب قوم | عربي ٻولي، تاريخ ۽ عرب قومي سڃاڻپ | ناصريزم، عرب وحدت جون تحريڪون |- | '''علائقائي قومپرستي''' | مخصوص قوم يا رياست | وطن، ٻولي، تاريخ يا قومي سڃاڻپ | مصري، ترڪي، مراڪشي ۽ ٻين قومي تحريڪن جا مختلف نمونا |- | '''اسلامزم''' | اسلامي اصولن تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظم | اسلام جي سياسي ۽ سماجي تشريح | اخوان المسلمين، جماعت اسلامي ۽ ٻيون مختلف تحريڪون |} انهن درجن جون حدون هميشه سخت نه رهيون آهن. مثال طور [[شڪيب ارسلان]] عرب قومپرستي، اسلامي يڪجهتي ۽ مراڪشي نوآباديات مخالف قومپرستيءَ سان هڪ ئي وقت رابطي ۾ رهيو؛ برطانوي هندستان ۾ خلافت تحريڪ پئن اسلامي مقصد کي هندستاني خود حڪومت جي مطالبي سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism |journal=The Journal of Asian Studies |year=2022 |volume=81 |issue=4 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 }}</ref> == جي. ايم. سيد جو تجزيو == سنڌي قومپرست مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''جديد عالمي سياست'' ۾ پئن اسلامزم کي خلافت جي تاريخي تصور جي جديد سياسي صورت قرار ڏنو. سندس خيال موجب خلافت مختلف مسلمان حڪمران گهراڻن مان گذرندي آخر عثمانين تائين پهتي ۽ جديد دور ۾ مسلمانن کي هڪ سياسي مرڪز هيٺ آڻڻ جي خيال کي پئن اسلامزم جي نالي سان نئين صورت ڏني وئي.<ref name="جي ايم سيد">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=462 }}</ref> سيد برطانوي سامراجي پاليسيءَ بابت اهو موقف پڻ پيش ڪيو ته برطانيا مخصوص مرحلن تي عثماني سلطنت ۽ اسلامي يڪجهتيءَ کي روس، فرانس ۽ جرمنيءَ جهڙين طاقتن جي اثر خلاف پنهنجي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پهرين مهاڀاري جنگ دوران حالتون بدلجڻ سان عرب قومپرستيءَ کي عثمانين خلاف هٿي ڏني.<ref name="جي ايم سيد" /> هي سيد جو سياسي-تاريخي تجزيو آهي؛ جديد تاريخ نويسي پئن اسلامزم جي پيدائش کي ڪنهن هڪ سامراجي طاقت جي پاليسيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران عثماني سياست، مسلمان دانشورن جي سرگرمين، يورپي سامراج، جديد مواصلات ۽ مختلف مسلمان سماجن جي مقامي حالتن جي گڏيل اثر سان بيان ڪري ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 }}</ref> == تنقيد ۽ علمي بحث == پئن اسلامزم بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ اهم بحث اهو آهي ته ڇا مسلمان دنيا جي سياسي وحدت جو تصور اسلام جي شروعات کان هڪ مسلسل سياسي حقيقت رهيو يا 19هين صديءَ ۾ عالمي سامراج ۽ جديد مواصلات جي اثر هيٺ ان کي نئين صورت ڏني وئي. جديد مؤرخن جو هڪ اهم حلقو ٻئي موقف تي زور ڏئي ٿو ۽ ”مسلم دنيا“ جي جديد سياسي تصور کي 19هين ۽ 20هين صديءَ جي عالمي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 }}</ref> ٻيو بحث پئن اسلامزم ۽ قومي رياست جي لاڳاپي بابت آهي. عملي طور 20هين صديءَ ۾ مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي آزاديءَ کان پوءِ عالمي مسلم اتحاد گهڻو ڪري خودمختيار رياستن جي تعاون جي صورت اختيار ڪئي، جنهن جو نمايان مثال اسلامي سهڪار تنظيم آهي، نه ڪي هڪ گڏيل فوق قومي اسلامي حڪومت. == اهم شخصيتون == * [[جمال الدين افغاني]] * [[محمد عبده]] * [[رشيد رضا]] * [[عبدالحميد ثاني]] * [[شڪيب ارسلان]] * [[محمد علي جوهر]] * [[ابوالڪلام آزاد]] * [[حسن البنا]] * [[ابوالاعليٰ مودودي]] * [[روح الله خميني]] * [[نجم الدين اربڪان]] == اهم تحريڪون ۽ ادارا == * [[خلافت تحريڪ]] * [[هجرت تحريڪ]] * [[اخوان المسلمين]] * [[جماعت اسلامي]] * [[حزب التحرير]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] == پڻ ڏسو == * [[امت]] * [[خلافت]] * [[اسلامي دنيا]] * [[اسلام ۽ قومپرستي]] * [[اسلامزم]] * [[پئن عربزم]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[خلافت تحريڪ]] * [[سلڪ ليٽر تحريڪ]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372}} * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007}} * {{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091}} * {{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802}} * {{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140}} * {{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311}} * {{cite book |last=Minault |first=Gail |title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India |publisher=Oxford University Press |year=1982}} * {{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978}} [[زمرو:پئن اسلامزم| ]] [[زمرو:اسلام ۽ سياست]] [[زمرو:سياسي نظريا]] [[زمرو:بين الاقواميت]] [[زمرو:اسلامزم]] [[زمرو:خلافت]] [[زمرو:اسلامي دنيا]] [[زمرو:سامراج مخالفت]] [[زمرو:مسلمانن جي تاريخ]] dm80187udwy91pypx559w7py3nmk637 415803 415802 2026-09-29T19:16:09Z Intisar Ali 8681 415803 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسلمانن جي سياسي ۽ بين الاقوامي اتحاد جو حامي سياسي نظريو}} [[File:Islam by country.svg|thumb|400px|دنيا ۾ اسلام جي مذهبي شاخن جي ورڇ: {{color box|#036704}}{{color box|#4b934a}}{{color box|#80b281}} [[سني اسلام]] {{color box|#741a19}}{{color box|#924c4c}}{{color box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] {{color box|#32347e}} [[عبادي]]]] '''پئن اسلامزم''' يا '''پئن اسلاميت''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Pan-Islamism'''|عربي='''الوحدة الإسلامية'''}} هڪ بين الاقوامي سياسي ۽ فڪري نظريو آهي، جيڪو دنيا جي مسلمانن وچ ۾ مذهبي، سياسي يا ادارتي يڪجهتيءَ کي هٿي ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿو. ان جون مختلف تاريخي صورتون هڪ گڏيل [[اسلامي رياست]] يا [[خلافت]] جي قيام کان وٺي خودمختيار مسلمان ملڪن جي گڏيل بين الاقوامي تنظيم ۽ سياسي سهڪار تائين پکڙيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Bissenove |title=Ottomanism, Pan-Islamism, and the Caliphate: Discourse at the Turn of the 20th Century |journal=BARQIYYA |publisher=American University in Cairo |volume=9 |issue=1 |date=February 2004 }}</ref> پئن اسلامزم کي [[پئن عربزم]]، [[قومپرستي]] ۽ ٻين پئن-قومي نظرين کان ان لحاظ کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، جو ان جو بنيادي حوالو نسل، ٻولي يا جاگرافي بدران مسلمانن جي گڏيل مذهبي سڃاڻپ ۽ [[امت]] جو تصور آهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پئن اسلامزم کي خاص طور 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ پيدا ٿيل هڪ بين الاقوامي سياسي رجحان طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن يورپي سامراج جي توسيع هيٺ رهندڙ يا ان جي دٻاءَ کي منهن ڏيندڙ مسلمان سماجن ۾ گڏيل اسلامي يڪجهتيءَ جو تصور نئين سياسي معنيٰ اختيار ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007 |location=New York |language=en }}</ref> پئن اسلامزم جي جديد فڪري تاريخ سان [[جمال الدين افغاني]]، [[محمد عبده]] ۽ [[رشيد رضا]] جا نالا خاص طور لاڳاپيل آهن. انهن مان افغاني مسلمانن جي سياسي يڪجهتيءَ کي يورپي سامراج جي مقابلي لاءِ هڪ اهم قوت سمجهندو هو، جڏهن ته عبده جو ڌيان آهستي آهستي تعليمي ۽ مذهبي سڌارن ڏانهن منتقل ٿيو. رشيد رضا وري اسلامي سياسي نظام ۽ خلافت جي بحاليءَ بابت وڌيڪ منظم نظريا پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311 |pages=35, 175–190 |language=en }}</ref> =='''اصطلاح ۽ تصور'''== ''پئن اسلامزم'' ۾ ''پئن'' يوناني اصل جو اڳياڙي آهي، جنهن جي معنيٰ ”سڀ“ يا ”سمورو“ آهي. سياسي اصطلاح طور ان مان مراد اهڙو تصور ورتو وڃي ٿو، جنهن ۾ مختلف قومن، رياستن ۽ نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ مسلمانن جي گڏيل سياسي يا سماجي يڪجهتيءَ تي زور ڏنو وڃي. جيتوڻيڪ [[قرآن]] ۽ ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ ''پئن اسلامزم'' جو جديد اصطلاح موجود ناهي، پر [[امت]] جو تصور اسلامي روايت ۾ قديم آهي. قرآن ۾ امت جو لفظ مختلف معنائن ۾ آيو آهي، جڏهن ته اسلامي سياسي فڪر ۾ اهو مسلمان جماعت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Denny |first=F. M. |title=Umma |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |language=en }}</ref> ان ڪري ''امت''، ''خلافت'' ۽ جديد ''پئن اسلامزم'' پاڻ ۾ تاريخي طور لاڳاپيل هجڻ باوجود هڪجهڙا اصطلاح ناهن. امت هڪ مذهبي-اجتماعي تصور آهي، خلافت اسلامي تاريخ جي مختلف دورن ۾ استعمال ٿيل حڪومتي ادارو هو، جڏهن ته پئن اسلامزم خاص طور جديد دور ۾ مسلمانن جي سرحد پار سياسي يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل نظريو آهي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 |language=en }}</ref> == فڪري پسمنظر == قديم اسلامي سياسي مفڪرن، جهڙوڪ [[الماوردي]]، پنهنجي تصنيف ''الاحڪام السلطانيه'' ۾ امامت، حڪومت ۽ امت جي سياسي تنظيم بابت بحث ڪيو. [[ابو حامد الغزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] پڻ حڪومت، شريعت، سماجي نظم ۽ مسلمان جماعت جي لاڳاپن بابت لکيو.<ref>{{cite book |last=al-Mawardi |title=Al-Ahkam al-Sultaniyya |chapter=1 |language=ar }}</ref> انهن ڪلاسيڪي نظرين کي جديد پئن اسلامزم جو سڌو سياسي پروگرام سمجهڻ بدران ان جو تاريخي ۽ فڪري پسمنظر سمجهيو وڃي ٿو. جديد پئن اسلامزم هڪ اهڙي دنيا ۾ اڀريو، جنهن ۾ قومي رياست، يورپي سامراج، جديد ڇاپو، اخبارون، ريلوي، ٻاڦ وارا جهاز ۽ تيز بين الاقوامي مواصلات مسلمان سماجن جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تبديل ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شروعاتي سڌارڪ تحريڪون === ارڙهين صديءَ ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي تجديد جون تحريڪون پيدا ٿيون. [[شاه ولي الله دهلوي]] (1703–1762ع)، [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703–1792ع) ۽ اولهه آفريڪا ۾ [[عثمان دان فوديو]] (1754–1817ع) جهڙن عالمن مذهبي ۽ سماجي سڌارن تي زور ڏنو. جديد تحقيق موجب انهن کي جديد پئن اسلامزم جا سڌا باني قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ ته سندن تحريڪن جا مقصد گهڻو ڪري پنهنجي علائقائي سماجن جي مذهبي اصلاح سان لاڳاپيل هئا ۽ انهن ڪو منظم عالمي پئن اسلامي سياسي پروگرام پيش نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |pages=32–33 |language=en }}</ref> === يورپي سامراج ۽ پئن اسلامي شعور === 19هين صديءَ دوران برطانيا، فرانس، روس ۽ ٻين يورپي طاقتن مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن علائقن تي سڌي يا اڻ سڌي حڪمراني قائم ڪئي. هندستان ۾ برطانوي اقتدار، وچ ايشيا ۾ روسي توسيع، 1881ع ۾ فرانس جو تيونس تي قبضو ۽ 1882ع ۾ برطانيا جو مصر تي قبضو مسلمان دانشورن ۾ سياسي مستقبل بابت نوان سوال پيدا ڪيا. جديد تحقيق پئن اسلامزم جي عروج کي صرف مذهبي ردعمل نه، پر سامراج، جديد عالمي سياست ۽ مسلمان دانشورن جي نون بين الاقوامي نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 |language=en }}</ref> === عثماني سلطنت ۽ عبدالحميد ثاني === [[File:Sultan Abdülhamid II of the Ottoman Empire.jpg|thumb|[[عبدالحميد ثاني]] جي دور ۾ عثماني خلافت کي مسلمان دنيا سان سياسي ۽ علامتي لاڳاپن لاءِ وڌيڪ نمايان ڪيو ويو.]] [[عثماني سلطنت]] جديد پئن اسلامزم جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. خلافت جي عالمي سياسي استعمال جا آثار [[عبدالحميد ثاني]] جي حڪومت کان اڳ، گهٽ ۾ گهٽ 1860ع واري ڏهاڪي کان ملن ٿا. ٻاڦ وارن جهازن، ريلوي، ڇاپي ۽ [[حج]] سان لاڳاپيل نون مواصلاتي نيٽ ورڪن عثماني خلافت ۽ پري پري جي مسلمان آباديءَ وچ ۾ رابطا وڌايا.<ref>{{cite book |title=Challenging the Caliphate: Wahhabism and Mahdism in the Late Ottoman Empire |chapter=The Caliphate: The Ottoman State as the Guardian of Islam |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009663441.004 |language=en }}</ref> سلطان [[عبدالحميد ثاني]] (حڪومت 1876–1909ع) پنهنجي دور ۾ اسلامي يڪجهتي ۽ عثماني سلطان جي خليفي واري حيثيت کي پنهنجي سياسي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻايو. هن مسلمانن سان سفارتي ۽ مذهبي رابطا وڌايا، حج ۽ صوفي سلسلن جي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو ۽ عثماني خلافت جي علامتي حيثيت کي برطانوي، فرانسيسي ۽ روسي راڄ هيٺ رهندڙ مسلمانن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091 |language=en }}</ref> === جمال الدين افغاني === [[File:Sayyid Dschamāl ad-Dīn al-Afghānī.jpg|thumb|[[جمال الدين افغاني]]، جديد پئن اسلامي فڪر جي سڀ کان اثرائتي شخصيتن مان هڪ.]] [[جمال الدين افغاني]] (1838/1839–1897ع) جديد پئن اسلامي فڪر جي اهم ترين شخصيتن مان هو. هن مصر، هندستان، ايران، عثماني سلطنت ۽ يورپ ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرميون ڪيون. سندس فڪر جو مرڪزي سياسي پهلو مسلمان سماجن کي سامراجي بالادستيءَ خلاف منظم ڪرڻ ۽ سندن سياسي قوت بحال ڪرڻ هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> افغاني ۽ سندس شاگرد [[محمد عبده]] 1884ع ۾ پئرس مان ''العروة الوثقى'' رسالو جاري ڪيو. رسالي ۾ خاص طور برطانوي سامراج تي تنقيد، مسلمانن جي اتحاد ۽ سياسي بيداريءَ تي زور ڏنو ويو. تحقيق موجب افغانيءَ سان منسوب واضح پئن اسلامي سياسي موقف خاص طور 1883ع کان پوءِ سندس لکڻين ۾ نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> === محمد عبده ۽ رشيد رضا === [[محمد عبده]] (1849–1905ع) افغانيءَ جو اهم ساٿي ۽ شاگرد هو، پر اڳتي هلي ٻنهي جي حڪمت عملين ۾ فرق پيدا ٿيو. عبده سڌي انقلابي سياست جي ڀيٽ ۾ تعليم، مذهبي اصلاح ۽ سماجي تجديد کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=184–187 |language=en }}</ref> [[رشيد رضا]] (1865–1935ع) افغاني ۽ عبده جي فڪري ورثي کي اڳتي وڌايو. سندس رسالي ''المنار'' اسلامي اصلاح، سياسي يڪجهتي ۽ خلافت بابت بحث کي مسلمان دنيا ۾ وڏي پيماني تي پهچايو. عثماني خلافت جي زوال کان پوءِ رضا اسلامي حڪومت ۽ خلافت جي مستقبل بابت هڪ وڌيڪ منظم نظريو پيش ڪيو، خاص طور پنهنجي ڪتاب ''الخلافة أو الإمامة العظمى'' ۾.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=175, 187–197 |language=en }}</ref> == برطانوي هندستان ۾ پئن اسلامزم == [[برطانوي هندستان]] پئن اسلامي سياست جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. عثماني خلافت سان هندستاني مسلمانن جي همدردي 19هين صديءَ جي آخر کان وڌي، جڏهن ته [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۽ عثماني سلطنت جي ممڪن ورهاڱي ان احساس کي هڪ وڏي عوامي سياسي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802 |language=en }}</ref> هندستاني مسلمانن لاءِ عثماني سلطان جي خلافت مسلمانن جي بين الاقوامي يڪجهتيءَ جي علامت بڻجي وئي هئي. تاريخدانن موجب برطانوي هندستان جي مسلمانن ۾ پئن اسلامي جذبي جي شدت جو هڪ سبب سندن اقليتي سياسي حيثيت پڻ هئي.<ref>{{cite journal |last=Krishna |first=Gopal |title=The Khilafat Movement in India: The First Phase |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=100 |issue=1 |year=1968 |pages=37–53 |doi=10.1017/S0035869X00126127 |language=en }}</ref> === خلافت تحريڪ === [[File:Khilafat Movement.jpg|thumb|برطانوي هندستان ۾ [[خلافت تحريڪ]] پئن اسلامي سياست جي سڀ کان وڏي عوامي تحريڪن مان هڪ هئي.]] پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي ورهاڱي جي خطري خلاف 1919ع کان [[خلافت تحريڪ]] زور ورتو. [[محمد علي جوهر]]، [[شوڪت علي]]، [[مولانا ابوالڪلام آزاد]] ۽ ٻين اڳواڻن عثماني خلافت ۽ اسلامي مقدس هنڌن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140 |language=en }}</ref> تحريڪ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تعاون تحريڪ سان ڳنڍجي وئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ مسلمان ۽ هندو سياسي اڳواڻ برطانوي راڄ خلاف گڏيل تحريڪ ۾ شامل ٿيا. جديد تحقيق ڏيکاري ٿي ته خلافت تحريڪ ۾ پئن اسلامي يڪجهتي، هندستاني قومپرستي ۽ سامراج مخالف سياست هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون هيون.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism: Lajpat Rai and the Khilafat Movement |journal=The Journal of Asian Studies |volume=81 |issue=4 |year=2022 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ [[هجرت تحريڪ]] دوران برطانوي هندستان مان هزارين مسلمان افغانستان ڏانهن لڏي ويا. ان دور ۾ ڪجهه پئن اسلامي ڪارڪن وچ ايشيا ۽ سوويت انقلابي حلقن سان پڻ رابطي ۾ آيا. انهن مان ڪجهه اڳتي هلي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياست ڏانهن ويا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نوآبادياتي هندستان ۾ پئن اسلامزم هڪ ئي فڪري رخ تائين محدود نه رهيو.<ref>{{cite journal |last=Ansari |first=K. H. |title=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialists |journal=Modern Asian Studies |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> 1924ع ۾ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] جي ترڪي حڪومت طرفان خلافت ختم ٿيڻ کان پوءِ خلافت تحريڪ پنهنجي بنيادي مقصد کان محروم ٿي وئي.<ref>{{cite journal |title=The ‘Ulamā’ of British India and the Hijrat of 1920 |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=1979 |language=en }}</ref> == پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ == عثماني سلطنت جي خاتمي ۽ 1924ع ۾ خلافت جي خاتمي کان پوءِ پئن اسلامزم جو پراڻو عثماني مرڪز ختم ٿي ويو. وچ واري جنگي دور ۾ قومپرست ۽ سيڪيولر تحريڪن ڪيترن مسلمان ملڪن ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪيو، پر اسلامي بين الاقواميت مڪمل طور ختم نه ٿي. رشيد رضا ۽ ٻين مفڪرن اسلامي سياسي نظام لاءِ نوان نظريا پيش ڪيا. انهن فڪري وهڪرن مان پوءِ [[حسن البنا]] جي [[اخوان المسلمين]]، [[ابوالاعليٰ مودودي]] جي [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جديد اسلامي سياسي تحريڪن تي مختلف درجن ۾ اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0203572769 |language=en }}</ref> ان هوندي به ''پئن اسلامزم'' ۽ ''اسلامزم'' کي مڪمل طور مترادف اصطلاح سمجهڻ درست ناهي. اسلامزم عام طور اسلام کي سياسي ۽ سماجي نظام جي بنياد بڻائڻ واري وسيع جديد سياسي فڪر لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته پئن اسلامزم جو خاص زور قومي سرحدن کان مٿانهين مسلمان يڪجهتيءَ تي آهي. == مراڪش ۽ اتر آفريڪا == [[File:Shakib Arslan.jpg|thumb|[[شڪيب ارسلان]]، جنهن بين جنگي دور ۾ مشرق ۽ مغرب جي مسلمان قومپرست ۽ اصلاحي حلقن وچ ۾ رابطا وڌايا.]] بين جنگي دور ۾ [[شڪيب ارسلان]] (1869–1946ع) پئن اسلامي، عرب قومپرست ۽ سامراج مخالف فڪري نيٽ ورڪن جي اهم شخصيت بڻيو. جنيوا ۾ رهندي هن عرب ۽ مسلمان سياسي ڪارڪنن سان رابطا قائم ڪيا ۽ ''La Nation Arabe'' ذريعي نوآبادياتي مسئلن کي بين الاقوامي سطح تي اجاگر ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule: reconsideration of Shakīb Arslān's centrality in light of unpublished materials |journal=The Journal of North African Studies |volume=16 |issue=1 |year=2011 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 |language=en }}</ref> === شڪيب ارسلان ۽ مراڪشي قومپرستي === 1930ع ۾ ارسلان [[طنجه]] ۽ [[تطوان]] ويو، جتي سندس ملاقات عبدالسلام بنونه، محمد دائود ۽ اڀرندڙ مراڪشي قومپرست حلقن سان ٿي. محمد دائود ۽ ارسلان وچ ۾ لڳ ڀڳ 150 محفوظ خطن تي ٿيل تحقيق ڏيکاري ٿي ته ٻنهي وچ ۾ تعلق بين جنگي دور جي مشرق-مغرب اسلامي ۽ قومپرست نيٽ ورڪن جو اهم مثال هو.<ref>{{cite book |last=Ryad |first=Umar |title=Exchanged Letters between Prince Shakib Arslan and the Historian of Tetouan Mohammed Daoud |year=2015 |language=ar }}</ref> ارسلان مراڪش ۾ فرانسيسي پاليسين، خاص طور 1930ع جي نام نهاد [[بربر ظهير]] خلاف بين الاقوامي مهم سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سندس لکڻين ۽ رابطن مراڪشي قومپرستن کي مشرق وسطى جي اصلاحي ۽ سامراج مخالف فڪري حلقن سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule |journal=The Journal of North African Studies |year=2011 |volume=16 |issue=1 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 }}</ref> انهيءَ مثال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته پئن اسلامزم ۽ علائقائي قومپرستي هميشه هڪٻئي جا مڪمل مخالف نه هئا. ڪيترن نوآبادياتي سماجن ۾ مسلمان ڪارڪن هڪ ئي وقت اسلامي يڪجهتي ۽ پنهنجي ملڪ جي سياسي آزاديءَ جا حامي رهيا. == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن ملڪن آزادي حاصل ڪئي. ان سان پئن اسلامزم جو بنيادي سوال پڻ تبديل ٿيو: هڪ گڏيل خلافت جي تصور سان گڏ هاڻي آزاد مسلمان رياستن جي وچ ۾ سفارتي، معاشي ۽ ثقافتي سهڪار جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو. ساڳئي وقت عرب دنيا ۾ [[پئن عربزم]]، [[ناصريزم]] ۽ [[بعث ازم]] جهڙن قومپرست نظرين جو عروج ٿيو. 1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ اهي نظريا سياسي اثر لاءِ اسلامي بين الاقواميت سان مقابلي ۾ رهيا. === سعودي عرب ۽ مسلم ورلڊ ليگ === 1962ع ۾ مڪي ۾ ٿيل جنرل اسلامي ڪانفرنس جي فيصلي تحت [[مسلم ورلڊ ليگ]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مرڪز مڪو مقرر ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد مختلف ملڪن ۽ اسلامي برادرين وچ ۾ رابطا ۽ اسلامي سهڪار وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |title=About the Muslim World League |url=https://www.themwl.org/en/MWL-Profile |publisher=Muslim World League |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سعودي عرب جي اسلامي بين الاقوامي سرگرمي کي ان وقت جي عرب دنيا ۾ ناصري ۽ پئن عرب قومپرستيءَ سان هلندڙ سياسي مقابلي جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |title=For the common good of all: Global decolonization and the Malaysian initiative for a Muslim Commonwealth, 1961–69 |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |language=en }}</ref> == اسلامي سهڪار تنظيم == [[File:OIC Logo since 2011.svg|thumb|[[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو نشان.]] 21 آگسٽ 1969ع تي [[مسجد اقصى]] کي باهه لڳڻ واري واقعي کان پوءِ مسلمان ملڪن وچ ۾ گڏيل سفارتي ردعمل جي گهرج وڌي. 25 سيپٽمبر 1969ع تي [[رباط]]، مراڪش ۾ مسلمان ملڪن جي سربراهن جي تاريخي اجلاس کان پوءِ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو بنياد پيو.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1970ع ۾ جدي ۾ پرڏيهي وزيرن جي پهرين اسلامي ڪانفرنس مستقل سيڪريٽريٽ قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 1972ع ۾ تنظيم جو پهريون چارٽر منظور ٿيو. تنظيم اڄ 57 ميمبر رياستن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> اسلامي سهڪار تنظيم کي تاريخي پئن اسلامي خواهشن جي هڪ جديد بين الحڪومتي صورت طور ڏسي سگهجي ٿو، پر اها ڪا گڏيل اسلامي رياست يا خلافت نه آهي؛ ان جا ميمبر خودمختيار قومي رياستون آهن ۽ تنظيم جو بنياد سندن وچ ۾ سفارتي سهڪار تي آهي. == پاڪستان ۽ پئن اسلامزم == [[پاڪستان]] جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ مسلم دنيا سان يڪجهتيءَ جو تصور قيام کان ئي موجود رهيو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان ڪراچيءَ ۾ مسلمان ملڪن ۽ نمائندن سان گڏ عالمي اسلامي گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ مستقل بين الاسلامي فورم لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به پاڪستان جي پئن اسلامي پاليسي هميشه ٻين قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جي ضرورتن سان گڏ هلي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اولهه سان پاڪستان جا فوجي اتحاد ۽ عرب قومپرست حڪومتن جون مختلف ترجيحون هڪ گڏيل مسلمان سياسي بلاڪ ٺاهڻ ۾ رڪاوٽ بڻيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي کان پاڪستان اسلامي سهڪار تنظيم ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1974ع ۾ [[لاهور]] ۾ ٻي اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ٿيڻ پاڪستان جي مسلم دنيا سان سفارتي لاڳاپن جو اهم واقعو هو. == ايران جو انقلاب ۽ جديد دور == 1979ع جي [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ [[روح الله خميني]] مسلمان ملڪن ۽ عوامن جي يڪجهتيءَ ۽ اسلامي سياسي نظام جي تصور کي پنهنجي انقلابي فڪر جو حصو بڻايو. ساڳئي دور ۾ [[افغانستان تي سوويت حملي]] ۽ افغان جنگ مختلف ملڪن مان مسلمان سياسي ۽ مذهبي ڪارڪنن کي هڪ نئين بين الاقوامي ماحول ۾ گڏ ڪيو. پر 20هين صديءَ جي آخر ۾ پئن اسلامي سياست هڪ واحد تحريڪ نه رهي. [[جماعت اسلامي]]، [[اخوان المسلمين]]، [[حزب التحرير]]، ايراني انقلابي فڪر ۽ مختلف رياستي اسلامي سهڪار جا نمونا هڪٻئي کان نظرياتي ۽ سياسي طور گهڻو مختلف رهيا. === ڊي-8 === 1996ع ۾ ترڪيءَ جي وزيراعظم [[نجم الدين اربڪان]] اٺ ترقي پذير مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي معاشي سهڪار لاءِ هڪ نئين گروپ جو تصور پيش ڪيو. 15 جون 1997ع تي استنبول اعلان ذريعي [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] قائم ٿي، جنهن ۾ بنگلاديش، مصر، انڊونيشيا، ايران، ملائيشيا، نائجيريا، پاڪستان ۽ ترڪي شامل هئا.<ref>{{cite web |title=D-8 Economic Bloc celebrates 24th anniversary |url=https://developing8.org/news/d-8-economic-bloc-celebrates-24th-anniversary/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> ڊي-8 جو رسمي مقصد گڏيل اسلامي رياست قائم ڪرڻ نه، پر ميمبر ملڪن وچ ۾ واپار، صنعت، زراعت، توانائي، ٽرانسپورٽ ۽ اقتصادي ترقيءَ ۾ سهڪار وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Secretary General |url=https://developing8.org/secretary-general/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> == پئن اسلامزم ۽ قومپرستي == پئن اسلامزم جي تاريخ ۾ قومپرستيءَ سان تعلق پيچيده رهيو آهي. ڪجهه پئن اسلامي مفڪرن نسلي ۽ علائقائي قومپرستيءَ کي مسلمان امت جي وحدت لاءِ خطرو سمجهيو، پر عملي سياست ۾ پئن اسلامي ۽ قومي آزاديءَ جون تحريڪون ڪيترن هنڌن تي گڏ پڻ هليون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DDEBF7;" | نظريو ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي سياسي سڃاڻپ ! style="background:#FFF2CC;" | اتحاد جو بنياد ! style="background:#FCE4D6;" | نمايان تاريخي مثال |- | '''پئن اسلامزم''' | مسلمان امت | اسلام ۽ مسلمانن جي سرحد پار يڪجهتي | افغاني، خلافت تحريڪ، اسلامي بين الاقوامي سهڪار |- | '''پئن عربزم''' | عرب قوم | عربي ٻولي، تاريخ ۽ عرب قومي سڃاڻپ | ناصريزم، عرب وحدت جون تحريڪون |- | '''علائقائي قومپرستي''' | مخصوص قوم يا رياست | وطن، ٻولي، تاريخ يا قومي سڃاڻپ | مصري، ترڪي، مراڪشي ۽ ٻين قومي تحريڪن جا مختلف نمونا |- | '''اسلامزم''' | اسلامي اصولن تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظم | اسلام جي سياسي ۽ سماجي تشريح | اخوان المسلمين، جماعت اسلامي ۽ ٻيون مختلف تحريڪون |} انهن درجن جون حدون هميشه سخت نه رهيون آهن. مثال طور [[شڪيب ارسلان]] عرب قومپرستي، اسلامي يڪجهتي ۽ مراڪشي نوآباديات مخالف قومپرستيءَ سان هڪ ئي وقت رابطي ۾ رهيو؛ برطانوي هندستان ۾ خلافت تحريڪ پئن اسلامي مقصد کي هندستاني خود حڪومت جي مطالبي سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism |journal=The Journal of Asian Studies |year=2022 |volume=81 |issue=4 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 }}</ref> == جي. ايم. سيد جو تجزيو == سنڌي قومپرست مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''جديد عالمي سياست'' ۾ پئن اسلامزم کي خلافت جي تاريخي تصور جي جديد سياسي صورت قرار ڏنو. سندس خيال موجب خلافت مختلف مسلمان حڪمران گهراڻن مان گذرندي آخر عثمانين تائين پهتي ۽ جديد دور ۾ مسلمانن کي هڪ سياسي مرڪز هيٺ آڻڻ جي خيال کي پئن اسلامزم جي نالي سان نئين صورت ڏني وئي.<ref name="جي ايم سيد">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=462 }}</ref> سيد برطانوي سامراجي پاليسيءَ بابت اهو موقف پڻ پيش ڪيو ته برطانيا مخصوص مرحلن تي عثماني سلطنت ۽ اسلامي يڪجهتيءَ کي روس، فرانس ۽ جرمنيءَ جهڙين طاقتن جي اثر خلاف پنهنجي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پهرين مهاڀاري جنگ دوران حالتون بدلجڻ سان عرب قومپرستيءَ کي عثمانين خلاف هٿي ڏني.<ref name="جي ايم سيد" /> هي سيد جو سياسي-تاريخي تجزيو آهي؛ جديد تاريخ نويسي پئن اسلامزم جي پيدائش کي ڪنهن هڪ سامراجي طاقت جي پاليسيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران عثماني سياست، مسلمان دانشورن جي سرگرمين، يورپي سامراج، جديد مواصلات ۽ مختلف مسلمان سماجن جي مقامي حالتن جي گڏيل اثر سان بيان ڪري ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 }}</ref> == تنقيد ۽ علمي بحث == پئن اسلامزم بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ اهم بحث اهو آهي ته ڇا مسلمان دنيا جي سياسي وحدت جو تصور اسلام جي شروعات کان هڪ مسلسل سياسي حقيقت رهيو يا 19هين صديءَ ۾ عالمي سامراج ۽ جديد مواصلات جي اثر هيٺ ان کي نئين صورت ڏني وئي. جديد مؤرخن جو هڪ اهم حلقو ٻئي موقف تي زور ڏئي ٿو ۽ ”مسلم دنيا“ جي جديد سياسي تصور کي 19هين ۽ 20هين صديءَ جي عالمي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 }}</ref> ٻيو بحث پئن اسلامزم ۽ قومي رياست جي لاڳاپي بابت آهي. عملي طور 20هين صديءَ ۾ مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي آزاديءَ کان پوءِ عالمي مسلم اتحاد گهڻو ڪري خودمختيار رياستن جي تعاون جي صورت اختيار ڪئي، جنهن جو نمايان مثال اسلامي سهڪار تنظيم آهي، نه ڪي هڪ گڏيل فوق قومي اسلامي حڪومت. == اهم شخصيتون == * [[جمال الدين افغاني]] * [[محمد عبده]] * [[رشيد رضا]] * [[عبدالحميد ثاني]] * [[شڪيب ارسلان]] * [[محمد علي جوهر]] * [[ابوالڪلام آزاد]] * [[حسن البنا]] * [[ابوالاعليٰ مودودي]] * [[روح الله خميني]] * [[نجم الدين اربڪان]] == اهم تحريڪون ۽ ادارا == * [[خلافت تحريڪ]] * [[هجرت تحريڪ]] * [[اخوان المسلمين]] * [[جماعت اسلامي]] * [[حزب التحرير]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] == پڻ ڏسو == * [[امت]] * [[خلافت]] * [[اسلامي دنيا]] * [[اسلام ۽ قومپرستي]] * [[اسلامزم]] * [[پئن عربزم]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[خلافت تحريڪ]] * [[سلڪ ليٽر تحريڪ]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372}} * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007}} * {{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091}} * {{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802}} * {{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140}} * {{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311}} * {{cite book |last=Minault |first=Gail |title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India |publisher=Oxford University Press |year=1982}} * {{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978}} [[زمرو:پئن اسلامزم| ]] [[زمرو:اسلام ۽ سياست]] [[زمرو:سياسي نظريا]] [[زمرو:بين الاقواميت]] [[زمرو:اسلامزم]] [[زمرو:خلافت]] [[زمرو:اسلامي دنيا]] [[زمرو:سامراج مخالفت]] [[زمرو:مسلمانن جي تاريخ]] 3gzpudy4kcdzex6rpol7whtck9wfxfn 415804 415803 2026-09-29T19:17:33Z Intisar Ali 8681 /* عثماني سلطنت ۽ عبدالحميد ثاني */ 415804 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسلمانن جي سياسي ۽ بين الاقوامي اتحاد جو حامي سياسي نظريو}} [[File:Islam by country.svg|thumb|400px|دنيا ۾ اسلام جي مذهبي شاخن جي ورڇ: {{color box|#036704}}{{color box|#4b934a}}{{color box|#80b281}} [[سني اسلام]] {{color box|#741a19}}{{color box|#924c4c}}{{color box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] {{color box|#32347e}} [[عبادي]]]] '''پئن اسلامزم''' يا '''پئن اسلاميت''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Pan-Islamism'''|عربي='''الوحدة الإسلامية'''}} هڪ بين الاقوامي سياسي ۽ فڪري نظريو آهي، جيڪو دنيا جي مسلمانن وچ ۾ مذهبي، سياسي يا ادارتي يڪجهتيءَ کي هٿي ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿو. ان جون مختلف تاريخي صورتون هڪ گڏيل [[اسلامي رياست]] يا [[خلافت]] جي قيام کان وٺي خودمختيار مسلمان ملڪن جي گڏيل بين الاقوامي تنظيم ۽ سياسي سهڪار تائين پکڙيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Bissenove |title=Ottomanism, Pan-Islamism, and the Caliphate: Discourse at the Turn of the 20th Century |journal=BARQIYYA |publisher=American University in Cairo |volume=9 |issue=1 |date=February 2004 }}</ref> پئن اسلامزم کي [[پئن عربزم]]، [[قومپرستي]] ۽ ٻين پئن-قومي نظرين کان ان لحاظ کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، جو ان جو بنيادي حوالو نسل، ٻولي يا جاگرافي بدران مسلمانن جي گڏيل مذهبي سڃاڻپ ۽ [[امت]] جو تصور آهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پئن اسلامزم کي خاص طور 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ پيدا ٿيل هڪ بين الاقوامي سياسي رجحان طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن يورپي سامراج جي توسيع هيٺ رهندڙ يا ان جي دٻاءَ کي منهن ڏيندڙ مسلمان سماجن ۾ گڏيل اسلامي يڪجهتيءَ جو تصور نئين سياسي معنيٰ اختيار ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007 |location=New York |language=en }}</ref> پئن اسلامزم جي جديد فڪري تاريخ سان [[جمال الدين افغاني]]، [[محمد عبده]] ۽ [[رشيد رضا]] جا نالا خاص طور لاڳاپيل آهن. انهن مان افغاني مسلمانن جي سياسي يڪجهتيءَ کي يورپي سامراج جي مقابلي لاءِ هڪ اهم قوت سمجهندو هو، جڏهن ته عبده جو ڌيان آهستي آهستي تعليمي ۽ مذهبي سڌارن ڏانهن منتقل ٿيو. رشيد رضا وري اسلامي سياسي نظام ۽ خلافت جي بحاليءَ بابت وڌيڪ منظم نظريا پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311 |pages=35, 175–190 |language=en }}</ref> =='''اصطلاح ۽ تصور'''== ''پئن اسلامزم'' ۾ ''پئن'' يوناني اصل جو اڳياڙي آهي، جنهن جي معنيٰ ”سڀ“ يا ”سمورو“ آهي. سياسي اصطلاح طور ان مان مراد اهڙو تصور ورتو وڃي ٿو، جنهن ۾ مختلف قومن، رياستن ۽ نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ مسلمانن جي گڏيل سياسي يا سماجي يڪجهتيءَ تي زور ڏنو وڃي. جيتوڻيڪ [[قرآن]] ۽ ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ ''پئن اسلامزم'' جو جديد اصطلاح موجود ناهي، پر [[امت]] جو تصور اسلامي روايت ۾ قديم آهي. قرآن ۾ امت جو لفظ مختلف معنائن ۾ آيو آهي، جڏهن ته اسلامي سياسي فڪر ۾ اهو مسلمان جماعت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Denny |first=F. M. |title=Umma |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |language=en }}</ref> ان ڪري ''امت''، ''خلافت'' ۽ جديد ''پئن اسلامزم'' پاڻ ۾ تاريخي طور لاڳاپيل هجڻ باوجود هڪجهڙا اصطلاح ناهن. امت هڪ مذهبي-اجتماعي تصور آهي، خلافت اسلامي تاريخ جي مختلف دورن ۾ استعمال ٿيل حڪومتي ادارو هو، جڏهن ته پئن اسلامزم خاص طور جديد دور ۾ مسلمانن جي سرحد پار سياسي يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل نظريو آهي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 |language=en }}</ref> == فڪري پسمنظر == قديم اسلامي سياسي مفڪرن، جهڙوڪ [[الماوردي]]، پنهنجي تصنيف ''الاحڪام السلطانيه'' ۾ امامت، حڪومت ۽ امت جي سياسي تنظيم بابت بحث ڪيو. [[ابو حامد الغزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] پڻ حڪومت، شريعت، سماجي نظم ۽ مسلمان جماعت جي لاڳاپن بابت لکيو.<ref>{{cite book |last=al-Mawardi |title=Al-Ahkam al-Sultaniyya |chapter=1 |language=ar }}</ref> انهن ڪلاسيڪي نظرين کي جديد پئن اسلامزم جو سڌو سياسي پروگرام سمجهڻ بدران ان جو تاريخي ۽ فڪري پسمنظر سمجهيو وڃي ٿو. جديد پئن اسلامزم هڪ اهڙي دنيا ۾ اڀريو، جنهن ۾ قومي رياست، يورپي سامراج، جديد ڇاپو، اخبارون، ريلوي، ٻاڦ وارا جهاز ۽ تيز بين الاقوامي مواصلات مسلمان سماجن جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تبديل ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شروعاتي سڌارڪ تحريڪون === ارڙهين صديءَ ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي تجديد جون تحريڪون پيدا ٿيون. [[شاه ولي الله دهلوي]] (1703–1762ع)، [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703–1792ع) ۽ اولهه آفريڪا ۾ [[عثمان دان فوديو]] (1754–1817ع) جهڙن عالمن مذهبي ۽ سماجي سڌارن تي زور ڏنو. جديد تحقيق موجب انهن کي جديد پئن اسلامزم جا سڌا باني قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ ته سندن تحريڪن جا مقصد گهڻو ڪري پنهنجي علائقائي سماجن جي مذهبي اصلاح سان لاڳاپيل هئا ۽ انهن ڪو منظم عالمي پئن اسلامي سياسي پروگرام پيش نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |pages=32–33 |language=en }}</ref> === يورپي سامراج ۽ پئن اسلامي شعور === 19هين صديءَ دوران برطانيا، فرانس، روس ۽ ٻين يورپي طاقتن مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن علائقن تي سڌي يا اڻ سڌي حڪمراني قائم ڪئي. هندستان ۾ برطانوي اقتدار، وچ ايشيا ۾ روسي توسيع، 1881ع ۾ فرانس جو تيونس تي قبضو ۽ 1882ع ۾ برطانيا جو مصر تي قبضو مسلمان دانشورن ۾ سياسي مستقبل بابت نوان سوال پيدا ڪيا. جديد تحقيق پئن اسلامزم جي عروج کي صرف مذهبي ردعمل نه، پر سامراج، جديد عالمي سياست ۽ مسلمان دانشورن جي نون بين الاقوامي نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 |language=en }}</ref> === عثماني سلطنت ۽ عبدالحميد ثاني === [[File:Sultan Abdul Hamid II of the Ottoman Empire.jpg|thumb|[[عبدالحميد ثاني]]، [[عثماني سلطنت]] جو سلطان (1876ع–1909ع). سندس دور ۾ عثماني خلافت ۽ مسلمان دنيا وچ ۾ سياسي ۽ علامتي لاڳاپن کي خاص اهميت حاصل ٿي.]] [[عثماني سلطنت]] جديد پئن اسلامزم جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. خلافت جي عالمي سياسي استعمال جا آثار [[عبدالحميد ثاني]] جي حڪومت کان اڳ، گهٽ ۾ گهٽ 1860ع واري ڏهاڪي کان ملن ٿا. ٻاڦ وارن جهازن، ريلوي، ڇاپي ۽ [[حج]] سان لاڳاپيل نون مواصلاتي نيٽ ورڪن عثماني خلافت ۽ پري پري جي مسلمان آباديءَ وچ ۾ رابطا وڌايا.<ref>{{cite book |title=Challenging the Caliphate: Wahhabism and Mahdism in the Late Ottoman Empire |chapter=The Caliphate: The Ottoman State as the Guardian of Islam |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009663441.004 |language=en }}</ref> سلطان [[عبدالحميد ثاني]] (حڪومت 1876–1909ع) پنهنجي دور ۾ اسلامي يڪجهتي ۽ عثماني سلطان جي خليفي واري حيثيت کي پنهنجي سياسي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻايو. هن مسلمانن سان سفارتي ۽ مذهبي رابطا وڌايا، حج ۽ صوفي سلسلن جي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو ۽ عثماني خلافت جي علامتي حيثيت کي برطانوي، فرانسيسي ۽ روسي راڄ هيٺ رهندڙ مسلمانن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091 |language=en }}</ref> === جمال الدين افغاني === [[File:Sayyid Dschamāl ad-Dīn al-Afghānī.jpg|thumb|[[جمال الدين افغاني]]، جديد پئن اسلامي فڪر جي سڀ کان اثرائتي شخصيتن مان هڪ.]] [[جمال الدين افغاني]] (1838/1839–1897ع) جديد پئن اسلامي فڪر جي اهم ترين شخصيتن مان هو. هن مصر، هندستان، ايران، عثماني سلطنت ۽ يورپ ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرميون ڪيون. سندس فڪر جو مرڪزي سياسي پهلو مسلمان سماجن کي سامراجي بالادستيءَ خلاف منظم ڪرڻ ۽ سندن سياسي قوت بحال ڪرڻ هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> افغاني ۽ سندس شاگرد [[محمد عبده]] 1884ع ۾ پئرس مان ''العروة الوثقى'' رسالو جاري ڪيو. رسالي ۾ خاص طور برطانوي سامراج تي تنقيد، مسلمانن جي اتحاد ۽ سياسي بيداريءَ تي زور ڏنو ويو. تحقيق موجب افغانيءَ سان منسوب واضح پئن اسلامي سياسي موقف خاص طور 1883ع کان پوءِ سندس لکڻين ۾ نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> === محمد عبده ۽ رشيد رضا === [[محمد عبده]] (1849–1905ع) افغانيءَ جو اهم ساٿي ۽ شاگرد هو، پر اڳتي هلي ٻنهي جي حڪمت عملين ۾ فرق پيدا ٿيو. عبده سڌي انقلابي سياست جي ڀيٽ ۾ تعليم، مذهبي اصلاح ۽ سماجي تجديد کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=184–187 |language=en }}</ref> [[رشيد رضا]] (1865–1935ع) افغاني ۽ عبده جي فڪري ورثي کي اڳتي وڌايو. سندس رسالي ''المنار'' اسلامي اصلاح، سياسي يڪجهتي ۽ خلافت بابت بحث کي مسلمان دنيا ۾ وڏي پيماني تي پهچايو. عثماني خلافت جي زوال کان پوءِ رضا اسلامي حڪومت ۽ خلافت جي مستقبل بابت هڪ وڌيڪ منظم نظريو پيش ڪيو، خاص طور پنهنجي ڪتاب ''الخلافة أو الإمامة العظمى'' ۾.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=175, 187–197 |language=en }}</ref> == برطانوي هندستان ۾ پئن اسلامزم == [[برطانوي هندستان]] پئن اسلامي سياست جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. عثماني خلافت سان هندستاني مسلمانن جي همدردي 19هين صديءَ جي آخر کان وڌي، جڏهن ته [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۽ عثماني سلطنت جي ممڪن ورهاڱي ان احساس کي هڪ وڏي عوامي سياسي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802 |language=en }}</ref> هندستاني مسلمانن لاءِ عثماني سلطان جي خلافت مسلمانن جي بين الاقوامي يڪجهتيءَ جي علامت بڻجي وئي هئي. تاريخدانن موجب برطانوي هندستان جي مسلمانن ۾ پئن اسلامي جذبي جي شدت جو هڪ سبب سندن اقليتي سياسي حيثيت پڻ هئي.<ref>{{cite journal |last=Krishna |first=Gopal |title=The Khilafat Movement in India: The First Phase |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=100 |issue=1 |year=1968 |pages=37–53 |doi=10.1017/S0035869X00126127 |language=en }}</ref> === خلافت تحريڪ === [[File:Khilafat Movement.jpg|thumb|برطانوي هندستان ۾ [[خلافت تحريڪ]] پئن اسلامي سياست جي سڀ کان وڏي عوامي تحريڪن مان هڪ هئي.]] پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي ورهاڱي جي خطري خلاف 1919ع کان [[خلافت تحريڪ]] زور ورتو. [[محمد علي جوهر]]، [[شوڪت علي]]، [[مولانا ابوالڪلام آزاد]] ۽ ٻين اڳواڻن عثماني خلافت ۽ اسلامي مقدس هنڌن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140 |language=en }}</ref> تحريڪ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تعاون تحريڪ سان ڳنڍجي وئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ مسلمان ۽ هندو سياسي اڳواڻ برطانوي راڄ خلاف گڏيل تحريڪ ۾ شامل ٿيا. جديد تحقيق ڏيکاري ٿي ته خلافت تحريڪ ۾ پئن اسلامي يڪجهتي، هندستاني قومپرستي ۽ سامراج مخالف سياست هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون هيون.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism: Lajpat Rai and the Khilafat Movement |journal=The Journal of Asian Studies |volume=81 |issue=4 |year=2022 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ [[هجرت تحريڪ]] دوران برطانوي هندستان مان هزارين مسلمان افغانستان ڏانهن لڏي ويا. ان دور ۾ ڪجهه پئن اسلامي ڪارڪن وچ ايشيا ۽ سوويت انقلابي حلقن سان پڻ رابطي ۾ آيا. انهن مان ڪجهه اڳتي هلي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياست ڏانهن ويا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نوآبادياتي هندستان ۾ پئن اسلامزم هڪ ئي فڪري رخ تائين محدود نه رهيو.<ref>{{cite journal |last=Ansari |first=K. H. |title=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialists |journal=Modern Asian Studies |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> 1924ع ۾ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] جي ترڪي حڪومت طرفان خلافت ختم ٿيڻ کان پوءِ خلافت تحريڪ پنهنجي بنيادي مقصد کان محروم ٿي وئي.<ref>{{cite journal |title=The ‘Ulamā’ of British India and the Hijrat of 1920 |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=1979 |language=en }}</ref> == پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ == عثماني سلطنت جي خاتمي ۽ 1924ع ۾ خلافت جي خاتمي کان پوءِ پئن اسلامزم جو پراڻو عثماني مرڪز ختم ٿي ويو. وچ واري جنگي دور ۾ قومپرست ۽ سيڪيولر تحريڪن ڪيترن مسلمان ملڪن ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪيو، پر اسلامي بين الاقواميت مڪمل طور ختم نه ٿي. رشيد رضا ۽ ٻين مفڪرن اسلامي سياسي نظام لاءِ نوان نظريا پيش ڪيا. انهن فڪري وهڪرن مان پوءِ [[حسن البنا]] جي [[اخوان المسلمين]]، [[ابوالاعليٰ مودودي]] جي [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جديد اسلامي سياسي تحريڪن تي مختلف درجن ۾ اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0203572769 |language=en }}</ref> ان هوندي به ''پئن اسلامزم'' ۽ ''اسلامزم'' کي مڪمل طور مترادف اصطلاح سمجهڻ درست ناهي. اسلامزم عام طور اسلام کي سياسي ۽ سماجي نظام جي بنياد بڻائڻ واري وسيع جديد سياسي فڪر لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته پئن اسلامزم جو خاص زور قومي سرحدن کان مٿانهين مسلمان يڪجهتيءَ تي آهي. == مراڪش ۽ اتر آفريڪا == [[File:Shakib Arslan.jpg|thumb|[[شڪيب ارسلان]]، جنهن بين جنگي دور ۾ مشرق ۽ مغرب جي مسلمان قومپرست ۽ اصلاحي حلقن وچ ۾ رابطا وڌايا.]] بين جنگي دور ۾ [[شڪيب ارسلان]] (1869–1946ع) پئن اسلامي، عرب قومپرست ۽ سامراج مخالف فڪري نيٽ ورڪن جي اهم شخصيت بڻيو. جنيوا ۾ رهندي هن عرب ۽ مسلمان سياسي ڪارڪنن سان رابطا قائم ڪيا ۽ ''La Nation Arabe'' ذريعي نوآبادياتي مسئلن کي بين الاقوامي سطح تي اجاگر ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule: reconsideration of Shakīb Arslān's centrality in light of unpublished materials |journal=The Journal of North African Studies |volume=16 |issue=1 |year=2011 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 |language=en }}</ref> === شڪيب ارسلان ۽ مراڪشي قومپرستي === 1930ع ۾ ارسلان [[طنجه]] ۽ [[تطوان]] ويو، جتي سندس ملاقات عبدالسلام بنونه، محمد دائود ۽ اڀرندڙ مراڪشي قومپرست حلقن سان ٿي. محمد دائود ۽ ارسلان وچ ۾ لڳ ڀڳ 150 محفوظ خطن تي ٿيل تحقيق ڏيکاري ٿي ته ٻنهي وچ ۾ تعلق بين جنگي دور جي مشرق-مغرب اسلامي ۽ قومپرست نيٽ ورڪن جو اهم مثال هو.<ref>{{cite book |last=Ryad |first=Umar |title=Exchanged Letters between Prince Shakib Arslan and the Historian of Tetouan Mohammed Daoud |year=2015 |language=ar }}</ref> ارسلان مراڪش ۾ فرانسيسي پاليسين، خاص طور 1930ع جي نام نهاد [[بربر ظهير]] خلاف بين الاقوامي مهم سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سندس لکڻين ۽ رابطن مراڪشي قومپرستن کي مشرق وسطى جي اصلاحي ۽ سامراج مخالف فڪري حلقن سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule |journal=The Journal of North African Studies |year=2011 |volume=16 |issue=1 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 }}</ref> انهيءَ مثال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته پئن اسلامزم ۽ علائقائي قومپرستي هميشه هڪٻئي جا مڪمل مخالف نه هئا. ڪيترن نوآبادياتي سماجن ۾ مسلمان ڪارڪن هڪ ئي وقت اسلامي يڪجهتي ۽ پنهنجي ملڪ جي سياسي آزاديءَ جا حامي رهيا. == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن ملڪن آزادي حاصل ڪئي. ان سان پئن اسلامزم جو بنيادي سوال پڻ تبديل ٿيو: هڪ گڏيل خلافت جي تصور سان گڏ هاڻي آزاد مسلمان رياستن جي وچ ۾ سفارتي، معاشي ۽ ثقافتي سهڪار جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو. ساڳئي وقت عرب دنيا ۾ [[پئن عربزم]]، [[ناصريزم]] ۽ [[بعث ازم]] جهڙن قومپرست نظرين جو عروج ٿيو. 1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ اهي نظريا سياسي اثر لاءِ اسلامي بين الاقواميت سان مقابلي ۾ رهيا. === سعودي عرب ۽ مسلم ورلڊ ليگ === 1962ع ۾ مڪي ۾ ٿيل جنرل اسلامي ڪانفرنس جي فيصلي تحت [[مسلم ورلڊ ليگ]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مرڪز مڪو مقرر ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد مختلف ملڪن ۽ اسلامي برادرين وچ ۾ رابطا ۽ اسلامي سهڪار وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |title=About the Muslim World League |url=https://www.themwl.org/en/MWL-Profile |publisher=Muslim World League |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سعودي عرب جي اسلامي بين الاقوامي سرگرمي کي ان وقت جي عرب دنيا ۾ ناصري ۽ پئن عرب قومپرستيءَ سان هلندڙ سياسي مقابلي جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |title=For the common good of all: Global decolonization and the Malaysian initiative for a Muslim Commonwealth, 1961–69 |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |language=en }}</ref> == اسلامي سهڪار تنظيم == [[File:OIC Logo since 2011.svg|thumb|[[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو نشان.]] 21 آگسٽ 1969ع تي [[مسجد اقصى]] کي باهه لڳڻ واري واقعي کان پوءِ مسلمان ملڪن وچ ۾ گڏيل سفارتي ردعمل جي گهرج وڌي. 25 سيپٽمبر 1969ع تي [[رباط]]، مراڪش ۾ مسلمان ملڪن جي سربراهن جي تاريخي اجلاس کان پوءِ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو بنياد پيو.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1970ع ۾ جدي ۾ پرڏيهي وزيرن جي پهرين اسلامي ڪانفرنس مستقل سيڪريٽريٽ قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 1972ع ۾ تنظيم جو پهريون چارٽر منظور ٿيو. تنظيم اڄ 57 ميمبر رياستن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> اسلامي سهڪار تنظيم کي تاريخي پئن اسلامي خواهشن جي هڪ جديد بين الحڪومتي صورت طور ڏسي سگهجي ٿو، پر اها ڪا گڏيل اسلامي رياست يا خلافت نه آهي؛ ان جا ميمبر خودمختيار قومي رياستون آهن ۽ تنظيم جو بنياد سندن وچ ۾ سفارتي سهڪار تي آهي. == پاڪستان ۽ پئن اسلامزم == [[پاڪستان]] جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ مسلم دنيا سان يڪجهتيءَ جو تصور قيام کان ئي موجود رهيو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان ڪراچيءَ ۾ مسلمان ملڪن ۽ نمائندن سان گڏ عالمي اسلامي گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ مستقل بين الاسلامي فورم لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به پاڪستان جي پئن اسلامي پاليسي هميشه ٻين قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جي ضرورتن سان گڏ هلي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اولهه سان پاڪستان جا فوجي اتحاد ۽ عرب قومپرست حڪومتن جون مختلف ترجيحون هڪ گڏيل مسلمان سياسي بلاڪ ٺاهڻ ۾ رڪاوٽ بڻيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي کان پاڪستان اسلامي سهڪار تنظيم ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1974ع ۾ [[لاهور]] ۾ ٻي اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ٿيڻ پاڪستان جي مسلم دنيا سان سفارتي لاڳاپن جو اهم واقعو هو. == ايران جو انقلاب ۽ جديد دور == 1979ع جي [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ [[روح الله خميني]] مسلمان ملڪن ۽ عوامن جي يڪجهتيءَ ۽ اسلامي سياسي نظام جي تصور کي پنهنجي انقلابي فڪر جو حصو بڻايو. ساڳئي دور ۾ [[افغانستان تي سوويت حملي]] ۽ افغان جنگ مختلف ملڪن مان مسلمان سياسي ۽ مذهبي ڪارڪنن کي هڪ نئين بين الاقوامي ماحول ۾ گڏ ڪيو. پر 20هين صديءَ جي آخر ۾ پئن اسلامي سياست هڪ واحد تحريڪ نه رهي. [[جماعت اسلامي]]، [[اخوان المسلمين]]، [[حزب التحرير]]، ايراني انقلابي فڪر ۽ مختلف رياستي اسلامي سهڪار جا نمونا هڪٻئي کان نظرياتي ۽ سياسي طور گهڻو مختلف رهيا. === ڊي-8 === 1996ع ۾ ترڪيءَ جي وزيراعظم [[نجم الدين اربڪان]] اٺ ترقي پذير مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي معاشي سهڪار لاءِ هڪ نئين گروپ جو تصور پيش ڪيو. 15 جون 1997ع تي استنبول اعلان ذريعي [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] قائم ٿي، جنهن ۾ بنگلاديش، مصر، انڊونيشيا، ايران، ملائيشيا، نائجيريا، پاڪستان ۽ ترڪي شامل هئا.<ref>{{cite web |title=D-8 Economic Bloc celebrates 24th anniversary |url=https://developing8.org/news/d-8-economic-bloc-celebrates-24th-anniversary/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> ڊي-8 جو رسمي مقصد گڏيل اسلامي رياست قائم ڪرڻ نه، پر ميمبر ملڪن وچ ۾ واپار، صنعت، زراعت، توانائي، ٽرانسپورٽ ۽ اقتصادي ترقيءَ ۾ سهڪار وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Secretary General |url=https://developing8.org/secretary-general/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> == پئن اسلامزم ۽ قومپرستي == پئن اسلامزم جي تاريخ ۾ قومپرستيءَ سان تعلق پيچيده رهيو آهي. ڪجهه پئن اسلامي مفڪرن نسلي ۽ علائقائي قومپرستيءَ کي مسلمان امت جي وحدت لاءِ خطرو سمجهيو، پر عملي سياست ۾ پئن اسلامي ۽ قومي آزاديءَ جون تحريڪون ڪيترن هنڌن تي گڏ پڻ هليون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DDEBF7;" | نظريو ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي سياسي سڃاڻپ ! style="background:#FFF2CC;" | اتحاد جو بنياد ! style="background:#FCE4D6;" | نمايان تاريخي مثال |- | '''پئن اسلامزم''' | مسلمان امت | اسلام ۽ مسلمانن جي سرحد پار يڪجهتي | افغاني، خلافت تحريڪ، اسلامي بين الاقوامي سهڪار |- | '''پئن عربزم''' | عرب قوم | عربي ٻولي، تاريخ ۽ عرب قومي سڃاڻپ | ناصريزم، عرب وحدت جون تحريڪون |- | '''علائقائي قومپرستي''' | مخصوص قوم يا رياست | وطن، ٻولي، تاريخ يا قومي سڃاڻپ | مصري، ترڪي، مراڪشي ۽ ٻين قومي تحريڪن جا مختلف نمونا |- | '''اسلامزم''' | اسلامي اصولن تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظم | اسلام جي سياسي ۽ سماجي تشريح | اخوان المسلمين، جماعت اسلامي ۽ ٻيون مختلف تحريڪون |} انهن درجن جون حدون هميشه سخت نه رهيون آهن. مثال طور [[شڪيب ارسلان]] عرب قومپرستي، اسلامي يڪجهتي ۽ مراڪشي نوآباديات مخالف قومپرستيءَ سان هڪ ئي وقت رابطي ۾ رهيو؛ برطانوي هندستان ۾ خلافت تحريڪ پئن اسلامي مقصد کي هندستاني خود حڪومت جي مطالبي سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism |journal=The Journal of Asian Studies |year=2022 |volume=81 |issue=4 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 }}</ref> == جي. ايم. سيد جو تجزيو == سنڌي قومپرست مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''جديد عالمي سياست'' ۾ پئن اسلامزم کي خلافت جي تاريخي تصور جي جديد سياسي صورت قرار ڏنو. سندس خيال موجب خلافت مختلف مسلمان حڪمران گهراڻن مان گذرندي آخر عثمانين تائين پهتي ۽ جديد دور ۾ مسلمانن کي هڪ سياسي مرڪز هيٺ آڻڻ جي خيال کي پئن اسلامزم جي نالي سان نئين صورت ڏني وئي.<ref name="جي ايم سيد">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=462 }}</ref> سيد برطانوي سامراجي پاليسيءَ بابت اهو موقف پڻ پيش ڪيو ته برطانيا مخصوص مرحلن تي عثماني سلطنت ۽ اسلامي يڪجهتيءَ کي روس، فرانس ۽ جرمنيءَ جهڙين طاقتن جي اثر خلاف پنهنجي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پهرين مهاڀاري جنگ دوران حالتون بدلجڻ سان عرب قومپرستيءَ کي عثمانين خلاف هٿي ڏني.<ref name="جي ايم سيد" /> هي سيد جو سياسي-تاريخي تجزيو آهي؛ جديد تاريخ نويسي پئن اسلامزم جي پيدائش کي ڪنهن هڪ سامراجي طاقت جي پاليسيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران عثماني سياست، مسلمان دانشورن جي سرگرمين، يورپي سامراج، جديد مواصلات ۽ مختلف مسلمان سماجن جي مقامي حالتن جي گڏيل اثر سان بيان ڪري ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 }}</ref> == تنقيد ۽ علمي بحث == پئن اسلامزم بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ اهم بحث اهو آهي ته ڇا مسلمان دنيا جي سياسي وحدت جو تصور اسلام جي شروعات کان هڪ مسلسل سياسي حقيقت رهيو يا 19هين صديءَ ۾ عالمي سامراج ۽ جديد مواصلات جي اثر هيٺ ان کي نئين صورت ڏني وئي. جديد مؤرخن جو هڪ اهم حلقو ٻئي موقف تي زور ڏئي ٿو ۽ ”مسلم دنيا“ جي جديد سياسي تصور کي 19هين ۽ 20هين صديءَ جي عالمي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 }}</ref> ٻيو بحث پئن اسلامزم ۽ قومي رياست جي لاڳاپي بابت آهي. عملي طور 20هين صديءَ ۾ مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي آزاديءَ کان پوءِ عالمي مسلم اتحاد گهڻو ڪري خودمختيار رياستن جي تعاون جي صورت اختيار ڪئي، جنهن جو نمايان مثال اسلامي سهڪار تنظيم آهي، نه ڪي هڪ گڏيل فوق قومي اسلامي حڪومت. == اهم شخصيتون == * [[جمال الدين افغاني]] * [[محمد عبده]] * [[رشيد رضا]] * [[عبدالحميد ثاني]] * [[شڪيب ارسلان]] * [[محمد علي جوهر]] * [[ابوالڪلام آزاد]] * [[حسن البنا]] * [[ابوالاعليٰ مودودي]] * [[روح الله خميني]] * [[نجم الدين اربڪان]] == اهم تحريڪون ۽ ادارا == * [[خلافت تحريڪ]] * [[هجرت تحريڪ]] * [[اخوان المسلمين]] * [[جماعت اسلامي]] * [[حزب التحرير]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] == پڻ ڏسو == * [[امت]] * [[خلافت]] * [[اسلامي دنيا]] * [[اسلام ۽ قومپرستي]] * [[اسلامزم]] * [[پئن عربزم]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[خلافت تحريڪ]] * [[سلڪ ليٽر تحريڪ]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372}} * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007}} * {{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091}} * {{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802}} * {{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140}} * {{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311}} * {{cite book |last=Minault |first=Gail |title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India |publisher=Oxford University Press |year=1982}} * {{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978}} [[زمرو:پئن اسلامزم| ]] [[زمرو:اسلام ۽ سياست]] [[زمرو:سياسي نظريا]] [[زمرو:بين الاقواميت]] [[زمرو:اسلامزم]] [[زمرو:خلافت]] [[زمرو:اسلامي دنيا]] [[زمرو:سامراج مخالفت]] [[زمرو:مسلمانن جي تاريخ]] 0qp4s47wwx00jbsx9he3vszsv7jrgq3 415805 415804 2026-09-29T19:18:31Z Intisar Ali 8681 415805 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسلمانن جي سياسي ۽ بين الاقوامي اتحاد جو حامي سياسي نظريو}} [[File:Islam by country.svg|thumb|400px|دنيا ۾ اسلام جي مذهبي شاخن جي ورڇ: {{color box|#036704}}{{color box|#4b934a}}{{color box|#80b281}} [[سني اسلام]] {{color box|#741a19}}{{color box|#924c4c}}{{color box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] {{color box|#32347e}} [[عبادي]]]] '''پئن اسلامزم''' يا '''پئن اسلاميت''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Pan-Islamism'''|عربي='''الوحدة الإسلامية'''}} هڪ بين الاقوامي سياسي ۽ فڪري نظريو آهي، جيڪو دنيا جي مسلمانن وچ ۾ مذهبي، سياسي يا ادارتي يڪجهتيءَ کي هٿي ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿو. ان جون مختلف تاريخي صورتون هڪ گڏيل [[اسلامي رياست]] يا [[خلافت]] جي قيام کان وٺي خودمختيار مسلمان ملڪن جي گڏيل بين الاقوامي تنظيم ۽ سياسي سهڪار تائين پکڙيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Bissenove |title=Ottomanism, Pan-Islamism, and the Caliphate: Discourse at the Turn of the 20th Century |journal=BARQIYYA |publisher=American University in Cairo |volume=9 |issue=1 |date=February 2004 }}</ref> پئن اسلامزم کي [[پئن عربزم]]، [[قومپرستي]] ۽ ٻين پئن-قومي نظرين کان ان لحاظ کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، جو ان جو بنيادي حوالو نسل، ٻولي يا جاگرافي بدران مسلمانن جي گڏيل مذهبي سڃاڻپ ۽ [[امت]] جو تصور آهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پئن اسلامزم کي خاص طور 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ پيدا ٿيل هڪ بين الاقوامي سياسي رجحان طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن يورپي سامراج جي توسيع هيٺ رهندڙ يا ان جي دٻاءَ کي منهن ڏيندڙ مسلمان سماجن ۾ گڏيل اسلامي يڪجهتيءَ جو تصور نئين سياسي معنيٰ اختيار ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007 |location=New York |language=en }}</ref> پئن اسلامزم جي جديد فڪري تاريخ سان [[جمال الدين افغاني]]، [[محمد عبده]] ۽ [[رشيد رضا]] جا نالا خاص طور لاڳاپيل آهن. انهن مان افغاني مسلمانن جي سياسي يڪجهتيءَ کي يورپي سامراج جي مقابلي لاءِ هڪ اهم قوت سمجهندو هو، جڏهن ته عبده جو ڌيان آهستي آهستي تعليمي ۽ مذهبي سڌارن ڏانهن منتقل ٿيو. رشيد رضا وري اسلامي سياسي نظام ۽ خلافت جي بحاليءَ بابت وڌيڪ منظم نظريا پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311 |pages=35, 175–190 |language=en }}</ref> =='''اصطلاح ۽ تصور'''== ''پئن اسلامزم'' ۾ ''پئن'' يوناني اصل جو اڳياڙي آهي، جنهن جي معنيٰ ”سڀ“ يا ”سمورو“ آهي. سياسي اصطلاح طور ان مان مراد اهڙو تصور ورتو وڃي ٿو، جنهن ۾ مختلف قومن، رياستن ۽ نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ مسلمانن جي گڏيل سياسي يا سماجي يڪجهتيءَ تي زور ڏنو وڃي. جيتوڻيڪ [[قرآن]] ۽ ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ ''پئن اسلامزم'' جو جديد اصطلاح موجود ناهي، پر [[امت]] جو تصور اسلامي روايت ۾ قديم آهي. قرآن ۾ امت جو لفظ مختلف معنائن ۾ آيو آهي، جڏهن ته اسلامي سياسي فڪر ۾ اهو مسلمان جماعت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Denny |first=F. M. |title=Umma |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |language=en }}</ref> ان ڪري ''امت''، ''خلافت'' ۽ جديد ''پئن اسلامزم'' پاڻ ۾ تاريخي طور لاڳاپيل هجڻ باوجود هڪجهڙا اصطلاح ناهن. امت هڪ مذهبي-اجتماعي تصور آهي، خلافت اسلامي تاريخ جي مختلف دورن ۾ استعمال ٿيل حڪومتي ادارو هو، جڏهن ته پئن اسلامزم خاص طور جديد دور ۾ مسلمانن جي سرحد پار سياسي يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل نظريو آهي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 |language=en }}</ref> == فڪري پسمنظر == قديم اسلامي سياسي مفڪرن، جهڙوڪ [[الماوردي]]، پنهنجي تصنيف ''الاحڪام السلطانيه'' ۾ امامت، حڪومت ۽ امت جي سياسي تنظيم بابت بحث ڪيو. [[ابو حامد الغزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] پڻ حڪومت، شريعت، سماجي نظم ۽ مسلمان جماعت جي لاڳاپن بابت لکيو.<ref>{{cite book |last=al-Mawardi |title=Al-Ahkam al-Sultaniyya |chapter=1 |language=ar }}</ref> انهن ڪلاسيڪي نظرين کي جديد پئن اسلامزم جو سڌو سياسي پروگرام سمجهڻ بدران ان جو تاريخي ۽ فڪري پسمنظر سمجهيو وڃي ٿو. جديد پئن اسلامزم هڪ اهڙي دنيا ۾ اڀريو، جنهن ۾ قومي رياست، يورپي سامراج، جديد ڇاپو، اخبارون، ريلوي، ٻاڦ وارا جهاز ۽ تيز بين الاقوامي مواصلات مسلمان سماجن جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تبديل ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شروعاتي سڌارڪ تحريڪون === ارڙهين صديءَ ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي تجديد جون تحريڪون پيدا ٿيون. [[شاه ولي الله دهلوي]] (1703–1762ع)، [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703–1792ع) ۽ اولهه آفريڪا ۾ [[عثمان دان فوديو]] (1754–1817ع) جهڙن عالمن مذهبي ۽ سماجي سڌارن تي زور ڏنو. جديد تحقيق موجب انهن کي جديد پئن اسلامزم جا سڌا باني قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ ته سندن تحريڪن جا مقصد گهڻو ڪري پنهنجي علائقائي سماجن جي مذهبي اصلاح سان لاڳاپيل هئا ۽ انهن ڪو منظم عالمي پئن اسلامي سياسي پروگرام پيش نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |pages=32–33 |language=en }}</ref> === يورپي سامراج ۽ پئن اسلامي شعور === 19هين صديءَ دوران برطانيا، فرانس، روس ۽ ٻين يورپي طاقتن مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن علائقن تي سڌي يا اڻ سڌي حڪمراني قائم ڪئي. هندستان ۾ برطانوي اقتدار، وچ ايشيا ۾ روسي توسيع، 1881ع ۾ فرانس جو تيونس تي قبضو ۽ 1882ع ۾ برطانيا جو مصر تي قبضو مسلمان دانشورن ۾ سياسي مستقبل بابت نوان سوال پيدا ڪيا. جديد تحقيق پئن اسلامزم جي عروج کي صرف مذهبي ردعمل نه، پر سامراج، جديد عالمي سياست ۽ مسلمان دانشورن جي نون بين الاقوامي نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 |language=en }}</ref> === عثماني سلطنت ۽ عبدالحميد ثاني === [[File:Sultan Abdul Hamid II of the Ottoman Empire.jpg|thumb|[[عبدالحميد ثاني]]، [[عثماني سلطنت]] جو سلطان (1876ع–1909ع). سندس دور ۾ عثماني خلافت ۽ مسلمان دنيا وچ ۾ سياسي ۽ علامتي لاڳاپن کي خاص اهميت حاصل ٿي.]] [[عثماني سلطنت]] جديد پئن اسلامزم جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. خلافت جي عالمي سياسي استعمال جا آثار [[عبدالحميد ثاني]] جي حڪومت کان اڳ، گهٽ ۾ گهٽ 1860ع واري ڏهاڪي کان ملن ٿا. ٻاڦ وارن جهازن، ريلوي، ڇاپي ۽ [[حج]] سان لاڳاپيل نون مواصلاتي نيٽ ورڪن عثماني خلافت ۽ پري پري جي مسلمان آباديءَ وچ ۾ رابطا وڌايا.<ref>{{cite book |title=Challenging the Caliphate: Wahhabism and Mahdism in the Late Ottoman Empire |chapter=The Caliphate: The Ottoman State as the Guardian of Islam |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009663441.004 |language=en }}</ref> سلطان [[عبدالحميد ثاني]] (حڪومت 1876–1909ع) پنهنجي دور ۾ اسلامي يڪجهتي ۽ عثماني سلطان جي خليفي واري حيثيت کي پنهنجي سياسي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻايو. هن مسلمانن سان سفارتي ۽ مذهبي رابطا وڌايا، حج ۽ صوفي سلسلن جي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو ۽ عثماني خلافت جي علامتي حيثيت کي برطانوي، فرانسيسي ۽ روسي راڄ هيٺ رهندڙ مسلمانن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091 |language=en }}</ref> === جمال الدين افغاني === [[File:Sayyid Dschamāl ad-Dīn al-Afghānī.jpg|thumb|[[جمال الدين افغاني]]، جديد پئن اسلامي فڪر جي سڀ کان اثرائتي شخصيتن مان هڪ.]] [[جمال الدين افغاني]] (1838/1839–1897ع) جديد پئن اسلامي فڪر جي اهم ترين شخصيتن مان هو. هن مصر، هندستان، ايران، عثماني سلطنت ۽ يورپ ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرميون ڪيون. سندس فڪر جو مرڪزي سياسي پهلو مسلمان سماجن کي سامراجي بالادستيءَ خلاف منظم ڪرڻ ۽ سندن سياسي قوت بحال ڪرڻ هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> افغاني ۽ سندس شاگرد [[محمد عبده]] 1884ع ۾ پئرس مان ''العروة الوثقى'' رسالو جاري ڪيو. رسالي ۾ خاص طور برطانوي سامراج تي تنقيد، مسلمانن جي اتحاد ۽ سياسي بيداريءَ تي زور ڏنو ويو. تحقيق موجب افغانيءَ سان منسوب واضح پئن اسلامي سياسي موقف خاص طور 1883ع کان پوءِ سندس لکڻين ۾ نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> === محمد عبده ۽ رشيد رضا === [[محمد عبده]] (1849–1905ع) افغانيءَ جو اهم ساٿي ۽ شاگرد هو، پر اڳتي هلي ٻنهي جي حڪمت عملين ۾ فرق پيدا ٿيو. عبده سڌي انقلابي سياست جي ڀيٽ ۾ تعليم، مذهبي اصلاح ۽ سماجي تجديد کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=184–187 |language=en }}</ref> [[رشيد رضا]] (1865–1935ع) افغاني ۽ عبده جي فڪري ورثي کي اڳتي وڌايو. سندس رسالي ''المنار'' اسلامي اصلاح، سياسي يڪجهتي ۽ خلافت بابت بحث کي مسلمان دنيا ۾ وڏي پيماني تي پهچايو. عثماني خلافت جي زوال کان پوءِ رضا اسلامي حڪومت ۽ خلافت جي مستقبل بابت هڪ وڌيڪ منظم نظريو پيش ڪيو، خاص طور پنهنجي ڪتاب ''الخلافة أو الإمامة العظمى'' ۾.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=175, 187–197 |language=en }}</ref> == برطانوي هندستان ۾ پئن اسلامزم == [[برطانوي هندستان]] پئن اسلامي سياست جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. عثماني خلافت سان هندستاني مسلمانن جي همدردي 19هين صديءَ جي آخر کان وڌي، جڏهن ته [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۽ عثماني سلطنت جي ممڪن ورهاڱي ان احساس کي هڪ وڏي عوامي سياسي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802 |language=en }}</ref> هندستاني مسلمانن لاءِ عثماني سلطان جي خلافت مسلمانن جي بين الاقوامي يڪجهتيءَ جي علامت بڻجي وئي هئي. تاريخدانن موجب برطانوي هندستان جي مسلمانن ۾ پئن اسلامي جذبي جي شدت جو هڪ سبب سندن اقليتي سياسي حيثيت پڻ هئي.<ref>{{cite journal |last=Krishna |first=Gopal |title=The Khilafat Movement in India: The First Phase |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=100 |issue=1 |year=1968 |pages=37–53 |doi=10.1017/S0035869X00126127 |language=en }}</ref> === خلافت تحريڪ === [[File:Khilafat activists leading a procession.jpg|thumb|[[برطانوي هندستان]] ۾ [[خلافت تحريڪ]] جي ڪارڪنن جو جلوس. خلافت تحريڪ 1919ع کان 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مسلمانن جي اهم سياسي تحريڪن مان هڪ هئي.]] پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي ورهاڱي جي خطري خلاف 1919ع کان [[خلافت تحريڪ]] زور ورتو. [[محمد علي جوهر]]، [[شوڪت علي]]، [[مولانا ابوالڪلام آزاد]] ۽ ٻين اڳواڻن عثماني خلافت ۽ اسلامي مقدس هنڌن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140 |language=en }}</ref> تحريڪ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تعاون تحريڪ سان ڳنڍجي وئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ مسلمان ۽ هندو سياسي اڳواڻ برطانوي راڄ خلاف گڏيل تحريڪ ۾ شامل ٿيا. جديد تحقيق ڏيکاري ٿي ته خلافت تحريڪ ۾ پئن اسلامي يڪجهتي، هندستاني قومپرستي ۽ سامراج مخالف سياست هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون هيون.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism: Lajpat Rai and the Khilafat Movement |journal=The Journal of Asian Studies |volume=81 |issue=4 |year=2022 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ [[هجرت تحريڪ]] دوران برطانوي هندستان مان هزارين مسلمان افغانستان ڏانهن لڏي ويا. ان دور ۾ ڪجهه پئن اسلامي ڪارڪن وچ ايشيا ۽ سوويت انقلابي حلقن سان پڻ رابطي ۾ آيا. انهن مان ڪجهه اڳتي هلي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياست ڏانهن ويا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نوآبادياتي هندستان ۾ پئن اسلامزم هڪ ئي فڪري رخ تائين محدود نه رهيو.<ref>{{cite journal |last=Ansari |first=K. H. |title=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialists |journal=Modern Asian Studies |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> 1924ع ۾ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] جي ترڪي حڪومت طرفان خلافت ختم ٿيڻ کان پوءِ خلافت تحريڪ پنهنجي بنيادي مقصد کان محروم ٿي وئي.<ref>{{cite journal |title=The ‘Ulamā’ of British India and the Hijrat of 1920 |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=1979 |language=en }}</ref> == پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ == عثماني سلطنت جي خاتمي ۽ 1924ع ۾ خلافت جي خاتمي کان پوءِ پئن اسلامزم جو پراڻو عثماني مرڪز ختم ٿي ويو. وچ واري جنگي دور ۾ قومپرست ۽ سيڪيولر تحريڪن ڪيترن مسلمان ملڪن ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪيو، پر اسلامي بين الاقواميت مڪمل طور ختم نه ٿي. رشيد رضا ۽ ٻين مفڪرن اسلامي سياسي نظام لاءِ نوان نظريا پيش ڪيا. انهن فڪري وهڪرن مان پوءِ [[حسن البنا]] جي [[اخوان المسلمين]]، [[ابوالاعليٰ مودودي]] جي [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جديد اسلامي سياسي تحريڪن تي مختلف درجن ۾ اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0203572769 |language=en }}</ref> ان هوندي به ''پئن اسلامزم'' ۽ ''اسلامزم'' کي مڪمل طور مترادف اصطلاح سمجهڻ درست ناهي. اسلامزم عام طور اسلام کي سياسي ۽ سماجي نظام جي بنياد بڻائڻ واري وسيع جديد سياسي فڪر لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته پئن اسلامزم جو خاص زور قومي سرحدن کان مٿانهين مسلمان يڪجهتيءَ تي آهي. == مراڪش ۽ اتر آفريڪا == [[File:Shakib Arslan.jpg|thumb|[[شڪيب ارسلان]]، جنهن بين جنگي دور ۾ مشرق ۽ مغرب جي مسلمان قومپرست ۽ اصلاحي حلقن وچ ۾ رابطا وڌايا.]] بين جنگي دور ۾ [[شڪيب ارسلان]] (1869–1946ع) پئن اسلامي، عرب قومپرست ۽ سامراج مخالف فڪري نيٽ ورڪن جي اهم شخصيت بڻيو. جنيوا ۾ رهندي هن عرب ۽ مسلمان سياسي ڪارڪنن سان رابطا قائم ڪيا ۽ ''La Nation Arabe'' ذريعي نوآبادياتي مسئلن کي بين الاقوامي سطح تي اجاگر ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule: reconsideration of Shakīb Arslān's centrality in light of unpublished materials |journal=The Journal of North African Studies |volume=16 |issue=1 |year=2011 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 |language=en }}</ref> === شڪيب ارسلان ۽ مراڪشي قومپرستي === 1930ع ۾ ارسلان [[طنجه]] ۽ [[تطوان]] ويو، جتي سندس ملاقات عبدالسلام بنونه، محمد دائود ۽ اڀرندڙ مراڪشي قومپرست حلقن سان ٿي. محمد دائود ۽ ارسلان وچ ۾ لڳ ڀڳ 150 محفوظ خطن تي ٿيل تحقيق ڏيکاري ٿي ته ٻنهي وچ ۾ تعلق بين جنگي دور جي مشرق-مغرب اسلامي ۽ قومپرست نيٽ ورڪن جو اهم مثال هو.<ref>{{cite book |last=Ryad |first=Umar |title=Exchanged Letters between Prince Shakib Arslan and the Historian of Tetouan Mohammed Daoud |year=2015 |language=ar }}</ref> ارسلان مراڪش ۾ فرانسيسي پاليسين، خاص طور 1930ع جي نام نهاد [[بربر ظهير]] خلاف بين الاقوامي مهم سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سندس لکڻين ۽ رابطن مراڪشي قومپرستن کي مشرق وسطى جي اصلاحي ۽ سامراج مخالف فڪري حلقن سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule |journal=The Journal of North African Studies |year=2011 |volume=16 |issue=1 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 }}</ref> انهيءَ مثال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته پئن اسلامزم ۽ علائقائي قومپرستي هميشه هڪٻئي جا مڪمل مخالف نه هئا. ڪيترن نوآبادياتي سماجن ۾ مسلمان ڪارڪن هڪ ئي وقت اسلامي يڪجهتي ۽ پنهنجي ملڪ جي سياسي آزاديءَ جا حامي رهيا. == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن ملڪن آزادي حاصل ڪئي. ان سان پئن اسلامزم جو بنيادي سوال پڻ تبديل ٿيو: هڪ گڏيل خلافت جي تصور سان گڏ هاڻي آزاد مسلمان رياستن جي وچ ۾ سفارتي، معاشي ۽ ثقافتي سهڪار جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو. ساڳئي وقت عرب دنيا ۾ [[پئن عربزم]]، [[ناصريزم]] ۽ [[بعث ازم]] جهڙن قومپرست نظرين جو عروج ٿيو. 1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ اهي نظريا سياسي اثر لاءِ اسلامي بين الاقواميت سان مقابلي ۾ رهيا. === سعودي عرب ۽ مسلم ورلڊ ليگ === 1962ع ۾ مڪي ۾ ٿيل جنرل اسلامي ڪانفرنس جي فيصلي تحت [[مسلم ورلڊ ليگ]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مرڪز مڪو مقرر ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد مختلف ملڪن ۽ اسلامي برادرين وچ ۾ رابطا ۽ اسلامي سهڪار وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |title=About the Muslim World League |url=https://www.themwl.org/en/MWL-Profile |publisher=Muslim World League |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سعودي عرب جي اسلامي بين الاقوامي سرگرمي کي ان وقت جي عرب دنيا ۾ ناصري ۽ پئن عرب قومپرستيءَ سان هلندڙ سياسي مقابلي جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |title=For the common good of all: Global decolonization and the Malaysian initiative for a Muslim Commonwealth, 1961–69 |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |language=en }}</ref> == اسلامي سهڪار تنظيم == [[File:OIC Logo since 2011.svg|thumb|[[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو نشان.]] 21 آگسٽ 1969ع تي [[مسجد اقصى]] کي باهه لڳڻ واري واقعي کان پوءِ مسلمان ملڪن وچ ۾ گڏيل سفارتي ردعمل جي گهرج وڌي. 25 سيپٽمبر 1969ع تي [[رباط]]، مراڪش ۾ مسلمان ملڪن جي سربراهن جي تاريخي اجلاس کان پوءِ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو بنياد پيو.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1970ع ۾ جدي ۾ پرڏيهي وزيرن جي پهرين اسلامي ڪانفرنس مستقل سيڪريٽريٽ قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 1972ع ۾ تنظيم جو پهريون چارٽر منظور ٿيو. تنظيم اڄ 57 ميمبر رياستن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> اسلامي سهڪار تنظيم کي تاريخي پئن اسلامي خواهشن جي هڪ جديد بين الحڪومتي صورت طور ڏسي سگهجي ٿو، پر اها ڪا گڏيل اسلامي رياست يا خلافت نه آهي؛ ان جا ميمبر خودمختيار قومي رياستون آهن ۽ تنظيم جو بنياد سندن وچ ۾ سفارتي سهڪار تي آهي. == پاڪستان ۽ پئن اسلامزم == [[پاڪستان]] جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ مسلم دنيا سان يڪجهتيءَ جو تصور قيام کان ئي موجود رهيو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان ڪراچيءَ ۾ مسلمان ملڪن ۽ نمائندن سان گڏ عالمي اسلامي گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ مستقل بين الاسلامي فورم لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به پاڪستان جي پئن اسلامي پاليسي هميشه ٻين قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جي ضرورتن سان گڏ هلي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اولهه سان پاڪستان جا فوجي اتحاد ۽ عرب قومپرست حڪومتن جون مختلف ترجيحون هڪ گڏيل مسلمان سياسي بلاڪ ٺاهڻ ۾ رڪاوٽ بڻيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي کان پاڪستان اسلامي سهڪار تنظيم ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1974ع ۾ [[لاهور]] ۾ ٻي اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ٿيڻ پاڪستان جي مسلم دنيا سان سفارتي لاڳاپن جو اهم واقعو هو. == ايران جو انقلاب ۽ جديد دور == 1979ع جي [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ [[روح الله خميني]] مسلمان ملڪن ۽ عوامن جي يڪجهتيءَ ۽ اسلامي سياسي نظام جي تصور کي پنهنجي انقلابي فڪر جو حصو بڻايو. ساڳئي دور ۾ [[افغانستان تي سوويت حملي]] ۽ افغان جنگ مختلف ملڪن مان مسلمان سياسي ۽ مذهبي ڪارڪنن کي هڪ نئين بين الاقوامي ماحول ۾ گڏ ڪيو. پر 20هين صديءَ جي آخر ۾ پئن اسلامي سياست هڪ واحد تحريڪ نه رهي. [[جماعت اسلامي]]، [[اخوان المسلمين]]، [[حزب التحرير]]، ايراني انقلابي فڪر ۽ مختلف رياستي اسلامي سهڪار جا نمونا هڪٻئي کان نظرياتي ۽ سياسي طور گهڻو مختلف رهيا. === ڊي-8 === 1996ع ۾ ترڪيءَ جي وزيراعظم [[نجم الدين اربڪان]] اٺ ترقي پذير مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي معاشي سهڪار لاءِ هڪ نئين گروپ جو تصور پيش ڪيو. 15 جون 1997ع تي استنبول اعلان ذريعي [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] قائم ٿي، جنهن ۾ بنگلاديش، مصر، انڊونيشيا، ايران، ملائيشيا، نائجيريا، پاڪستان ۽ ترڪي شامل هئا.<ref>{{cite web |title=D-8 Economic Bloc celebrates 24th anniversary |url=https://developing8.org/news/d-8-economic-bloc-celebrates-24th-anniversary/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> ڊي-8 جو رسمي مقصد گڏيل اسلامي رياست قائم ڪرڻ نه، پر ميمبر ملڪن وچ ۾ واپار، صنعت، زراعت، توانائي، ٽرانسپورٽ ۽ اقتصادي ترقيءَ ۾ سهڪار وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Secretary General |url=https://developing8.org/secretary-general/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> == پئن اسلامزم ۽ قومپرستي == پئن اسلامزم جي تاريخ ۾ قومپرستيءَ سان تعلق پيچيده رهيو آهي. ڪجهه پئن اسلامي مفڪرن نسلي ۽ علائقائي قومپرستيءَ کي مسلمان امت جي وحدت لاءِ خطرو سمجهيو، پر عملي سياست ۾ پئن اسلامي ۽ قومي آزاديءَ جون تحريڪون ڪيترن هنڌن تي گڏ پڻ هليون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DDEBF7;" | نظريو ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي سياسي سڃاڻپ ! style="background:#FFF2CC;" | اتحاد جو بنياد ! style="background:#FCE4D6;" | نمايان تاريخي مثال |- | '''پئن اسلامزم''' | مسلمان امت | اسلام ۽ مسلمانن جي سرحد پار يڪجهتي | افغاني، خلافت تحريڪ، اسلامي بين الاقوامي سهڪار |- | '''پئن عربزم''' | عرب قوم | عربي ٻولي، تاريخ ۽ عرب قومي سڃاڻپ | ناصريزم، عرب وحدت جون تحريڪون |- | '''علائقائي قومپرستي''' | مخصوص قوم يا رياست | وطن، ٻولي، تاريخ يا قومي سڃاڻپ | مصري، ترڪي، مراڪشي ۽ ٻين قومي تحريڪن جا مختلف نمونا |- | '''اسلامزم''' | اسلامي اصولن تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظم | اسلام جي سياسي ۽ سماجي تشريح | اخوان المسلمين، جماعت اسلامي ۽ ٻيون مختلف تحريڪون |} انهن درجن جون حدون هميشه سخت نه رهيون آهن. مثال طور [[شڪيب ارسلان]] عرب قومپرستي، اسلامي يڪجهتي ۽ مراڪشي نوآباديات مخالف قومپرستيءَ سان هڪ ئي وقت رابطي ۾ رهيو؛ برطانوي هندستان ۾ خلافت تحريڪ پئن اسلامي مقصد کي هندستاني خود حڪومت جي مطالبي سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism |journal=The Journal of Asian Studies |year=2022 |volume=81 |issue=4 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 }}</ref> == جي. ايم. سيد جو تجزيو == سنڌي قومپرست مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''جديد عالمي سياست'' ۾ پئن اسلامزم کي خلافت جي تاريخي تصور جي جديد سياسي صورت قرار ڏنو. سندس خيال موجب خلافت مختلف مسلمان حڪمران گهراڻن مان گذرندي آخر عثمانين تائين پهتي ۽ جديد دور ۾ مسلمانن کي هڪ سياسي مرڪز هيٺ آڻڻ جي خيال کي پئن اسلامزم جي نالي سان نئين صورت ڏني وئي.<ref name="جي ايم سيد">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=462 }}</ref> سيد برطانوي سامراجي پاليسيءَ بابت اهو موقف پڻ پيش ڪيو ته برطانيا مخصوص مرحلن تي عثماني سلطنت ۽ اسلامي يڪجهتيءَ کي روس، فرانس ۽ جرمنيءَ جهڙين طاقتن جي اثر خلاف پنهنجي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پهرين مهاڀاري جنگ دوران حالتون بدلجڻ سان عرب قومپرستيءَ کي عثمانين خلاف هٿي ڏني.<ref name="جي ايم سيد" /> هي سيد جو سياسي-تاريخي تجزيو آهي؛ جديد تاريخ نويسي پئن اسلامزم جي پيدائش کي ڪنهن هڪ سامراجي طاقت جي پاليسيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران عثماني سياست، مسلمان دانشورن جي سرگرمين، يورپي سامراج، جديد مواصلات ۽ مختلف مسلمان سماجن جي مقامي حالتن جي گڏيل اثر سان بيان ڪري ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 }}</ref> == تنقيد ۽ علمي بحث == پئن اسلامزم بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ اهم بحث اهو آهي ته ڇا مسلمان دنيا جي سياسي وحدت جو تصور اسلام جي شروعات کان هڪ مسلسل سياسي حقيقت رهيو يا 19هين صديءَ ۾ عالمي سامراج ۽ جديد مواصلات جي اثر هيٺ ان کي نئين صورت ڏني وئي. جديد مؤرخن جو هڪ اهم حلقو ٻئي موقف تي زور ڏئي ٿو ۽ ”مسلم دنيا“ جي جديد سياسي تصور کي 19هين ۽ 20هين صديءَ جي عالمي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 }}</ref> ٻيو بحث پئن اسلامزم ۽ قومي رياست جي لاڳاپي بابت آهي. عملي طور 20هين صديءَ ۾ مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي آزاديءَ کان پوءِ عالمي مسلم اتحاد گهڻو ڪري خودمختيار رياستن جي تعاون جي صورت اختيار ڪئي، جنهن جو نمايان مثال اسلامي سهڪار تنظيم آهي، نه ڪي هڪ گڏيل فوق قومي اسلامي حڪومت. == اهم شخصيتون == * [[جمال الدين افغاني]] * [[محمد عبده]] * [[رشيد رضا]] * [[عبدالحميد ثاني]] * [[شڪيب ارسلان]] * [[محمد علي جوهر]] * [[ابوالڪلام آزاد]] * [[حسن البنا]] * [[ابوالاعليٰ مودودي]] * [[روح الله خميني]] * [[نجم الدين اربڪان]] == اهم تحريڪون ۽ ادارا == * [[خلافت تحريڪ]] * [[هجرت تحريڪ]] * [[اخوان المسلمين]] * [[جماعت اسلامي]] * [[حزب التحرير]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] == پڻ ڏسو == * [[امت]] * [[خلافت]] * [[اسلامي دنيا]] * [[اسلام ۽ قومپرستي]] * [[اسلامزم]] * [[پئن عربزم]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[خلافت تحريڪ]] * [[سلڪ ليٽر تحريڪ]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372}} * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007}} * {{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091}} * {{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802}} * {{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140}} * {{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311}} * {{cite book |last=Minault |first=Gail |title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India |publisher=Oxford University Press |year=1982}} * {{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978}} [[زمرو:پئن اسلامزم| ]] [[زمرو:اسلام ۽ سياست]] [[زمرو:سياسي نظريا]] [[زمرو:بين الاقواميت]] [[زمرو:اسلامزم]] [[زمرو:خلافت]] [[زمرو:اسلامي دنيا]] [[زمرو:سامراج مخالفت]] [[زمرو:مسلمانن جي تاريخ]] b8yed4kb528142rehd1sgvg2awqa0pg 415806 415805 2026-09-29T19:19:27Z Intisar Ali 8681 415806 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|مسلمانن جي سياسي ۽ بين الاقوامي اتحاد جو حامي سياسي نظريو}} [[File:Islam by country.svg|thumb|400px|دنيا ۾ اسلام جي مذهبي شاخن جي ورڇ: {{color box|#036704}}{{color box|#4b934a}}{{color box|#80b281}} [[سني اسلام]] {{color box|#741a19}}{{color box|#924c4c}}{{color box|#b17f7e}} [[شيعه اسلام]] {{color box|#32347e}} [[عبادي]]]] '''پئن اسلامزم''' يا '''پئن اسلاميت''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Pan-Islamism'''|عربي='''الوحدة الإسلامية'''}} هڪ بين الاقوامي سياسي ۽ فڪري نظريو آهي، جيڪو دنيا جي مسلمانن وچ ۾ مذهبي، سياسي يا ادارتي يڪجهتيءَ کي هٿي ڏيڻ جي حمايت ڪري ٿو. ان جون مختلف تاريخي صورتون هڪ گڏيل [[اسلامي رياست]] يا [[خلافت]] جي قيام کان وٺي خودمختيار مسلمان ملڪن جي گڏيل بين الاقوامي تنظيم ۽ سياسي سهڪار تائين پکڙيل رهيون آهن.<ref>{{cite journal |last=Bissenove |title=Ottomanism, Pan-Islamism, and the Caliphate: Discourse at the Turn of the 20th Century |journal=BARQIYYA |publisher=American University in Cairo |volume=9 |issue=1 |date=February 2004 }}</ref> پئن اسلامزم کي [[پئن عربزم]]، [[قومپرستي]] ۽ ٻين پئن-قومي نظرين کان ان لحاظ کان الڳ سمجهيو ويندو آهي، جو ان جو بنيادي حوالو نسل، ٻولي يا جاگرافي بدران مسلمانن جي گڏيل مذهبي سڃاڻپ ۽ [[امت]] جو تصور آهي. جديد تاريخ نويسيءَ ۾ پئن اسلامزم کي خاص طور 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ پيدا ٿيل هڪ بين الاقوامي سياسي رجحان طور ڏٺو وڃي ٿو، جڏهن يورپي سامراج جي توسيع هيٺ رهندڙ يا ان جي دٻاءَ کي منهن ڏيندڙ مسلمان سماجن ۾ گڏيل اسلامي يڪجهتيءَ جو تصور نئين سياسي معنيٰ اختيار ڪرڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007 |location=New York |language=en }}</ref> پئن اسلامزم جي جديد فڪري تاريخ سان [[جمال الدين افغاني]]، [[محمد عبده]] ۽ [[رشيد رضا]] جا نالا خاص طور لاڳاپيل آهن. انهن مان افغاني مسلمانن جي سياسي يڪجهتيءَ کي يورپي سامراج جي مقابلي لاءِ هڪ اهم قوت سمجهندو هو، جڏهن ته عبده جو ڌيان آهستي آهستي تعليمي ۽ مذهبي سڌارن ڏانهن منتقل ٿيو. رشيد رضا وري اسلامي سياسي نظام ۽ خلافت جي بحاليءَ بابت وڌيڪ منظم نظريا پيش ڪيا.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311 |pages=35, 175–190 |language=en }}</ref> =='''اصطلاح ۽ تصور'''== ''پئن اسلامزم'' ۾ ''پئن'' يوناني اصل جو اڳياڙي آهي، جنهن جي معنيٰ ”سڀ“ يا ”سمورو“ آهي. سياسي اصطلاح طور ان مان مراد اهڙو تصور ورتو وڃي ٿو، جنهن ۾ مختلف قومن، رياستن ۽ نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ مسلمانن جي گڏيل سياسي يا سماجي يڪجهتيءَ تي زور ڏنو وڃي. جيتوڻيڪ [[قرآن]] ۽ ابتدائي اسلامي ماخذن ۾ ''پئن اسلامزم'' جو جديد اصطلاح موجود ناهي، پر [[امت]] جو تصور اسلامي روايت ۾ قديم آهي. قرآن ۾ امت جو لفظ مختلف معنائن ۾ آيو آهي، جڏهن ته اسلامي سياسي فڪر ۾ اهو مسلمان جماعت لاءِ پڻ استعمال ٿيندو رهيو.<ref>{{cite encyclopedia |last=Denny |first=F. M. |title=Umma |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam |edition=2nd |publisher=Brill |language=en }}</ref> ان ڪري ''امت''، ''خلافت'' ۽ جديد ''پئن اسلامزم'' پاڻ ۾ تاريخي طور لاڳاپيل هجڻ باوجود هڪجهڙا اصطلاح ناهن. امت هڪ مذهبي-اجتماعي تصور آهي، خلافت اسلامي تاريخ جي مختلف دورن ۾ استعمال ٿيل حڪومتي ادارو هو، جڏهن ته پئن اسلامزم خاص طور جديد دور ۾ مسلمانن جي سرحد پار سياسي يڪجهتيءَ سان لاڳاپيل نظريو آهي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 |language=en }}</ref> == فڪري پسمنظر == قديم اسلامي سياسي مفڪرن، جهڙوڪ [[الماوردي]]، پنهنجي تصنيف ''الاحڪام السلطانيه'' ۾ امامت، حڪومت ۽ امت جي سياسي تنظيم بابت بحث ڪيو. [[ابو حامد الغزالي]] ۽ [[فخر الدين رازي]] پڻ حڪومت، شريعت، سماجي نظم ۽ مسلمان جماعت جي لاڳاپن بابت لکيو.<ref>{{cite book |last=al-Mawardi |title=Al-Ahkam al-Sultaniyya |chapter=1 |language=ar }}</ref> انهن ڪلاسيڪي نظرين کي جديد پئن اسلامزم جو سڌو سياسي پروگرام سمجهڻ بدران ان جو تاريخي ۽ فڪري پسمنظر سمجهيو وڃي ٿو. جديد پئن اسلامزم هڪ اهڙي دنيا ۾ اڀريو، جنهن ۾ قومي رياست، يورپي سامراج، جديد ڇاپو، اخبارون، ريلوي، ٻاڦ وارا جهاز ۽ تيز بين الاقوامي مواصلات مسلمان سماجن جي وچ ۾ لاڳاپن جي نوعيت تبديل ڪري رهيا هئا.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |language=en }}</ref> == تاريخ == === شروعاتي سڌارڪ تحريڪون === ارڙهين صديءَ ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن ۾ مذهبي تجديد جون تحريڪون پيدا ٿيون. [[شاه ولي الله دهلوي]] (1703–1762ع)، [[محمد بن عبدالوهاب]] (1703–1792ع) ۽ اولهه آفريڪا ۾ [[عثمان دان فوديو]] (1754–1817ع) جهڙن عالمن مذهبي ۽ سماجي سڌارن تي زور ڏنو. جديد تحقيق موجب انهن کي جديد پئن اسلامزم جا سڌا باني قرار ڏيڻ احتياط طلب آهي، ڇاڪاڻ ته سندن تحريڪن جا مقصد گهڻو ڪري پنهنجي علائقائي سماجن جي مذهبي اصلاح سان لاڳاپيل هئا ۽ انهن ڪو منظم عالمي پئن اسلامي سياسي پروگرام پيش نه ڪيو هو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World |publisher=Harvard University Press |year=2017 |pages=32–33 |language=en }}</ref> === يورپي سامراج ۽ پئن اسلامي شعور === 19هين صديءَ دوران برطانيا، فرانس، روس ۽ ٻين يورپي طاقتن مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن علائقن تي سڌي يا اڻ سڌي حڪمراني قائم ڪئي. هندستان ۾ برطانوي اقتدار، وچ ايشيا ۾ روسي توسيع، 1881ع ۾ فرانس جو تيونس تي قبضو ۽ 1882ع ۾ برطانيا جو مصر تي قبضو مسلمان دانشورن ۾ سياسي مستقبل بابت نوان سوال پيدا ڪيا. جديد تحقيق پئن اسلامزم جي عروج کي صرف مذهبي ردعمل نه، پر سامراج، جديد عالمي سياست ۽ مسلمان دانشورن جي نون بين الاقوامي نيٽ ورڪن سان پڻ ڳنڍي ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 |language=en }}</ref> === عثماني سلطنت ۽ عبدالحميد ثاني === [[File:Sultan Abdul Hamid II of the Ottoman Empire.jpg|thumb|[[عبدالحميد ثاني]]، [[عثماني سلطنت]] جو سلطان (1876ع–1909ع). سندس دور ۾ عثماني خلافت ۽ مسلمان دنيا وچ ۾ سياسي ۽ علامتي لاڳاپن کي خاص اهميت حاصل ٿي.]] [[عثماني سلطنت]] جديد پئن اسلامزم جي ارتقا ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿي. خلافت جي عالمي سياسي استعمال جا آثار [[عبدالحميد ثاني]] جي حڪومت کان اڳ، گهٽ ۾ گهٽ 1860ع واري ڏهاڪي کان ملن ٿا. ٻاڦ وارن جهازن، ريلوي، ڇاپي ۽ [[حج]] سان لاڳاپيل نون مواصلاتي نيٽ ورڪن عثماني خلافت ۽ پري پري جي مسلمان آباديءَ وچ ۾ رابطا وڌايا.<ref>{{cite book |title=Challenging the Caliphate: Wahhabism and Mahdism in the Late Ottoman Empire |chapter=The Caliphate: The Ottoman State as the Guardian of Islam |publisher=Cambridge University Press |year=2026 |doi=10.1017/9781009663441.004 |language=en }}</ref> سلطان [[عبدالحميد ثاني]] (حڪومت 1876–1909ع) پنهنجي دور ۾ اسلامي يڪجهتي ۽ عثماني سلطان جي خليفي واري حيثيت کي پنهنجي سياسي حڪمت عمليءَ جو اهم حصو بڻايو. هن مسلمانن سان سفارتي ۽ مذهبي رابطا وڌايا، حج ۽ صوفي سلسلن جي نيٽ ورڪن مان فائدو ورتو ۽ عثماني خلافت جي علامتي حيثيت کي برطانوي، فرانسيسي ۽ روسي راڄ هيٺ رهندڙ مسلمانن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091 |language=en }}</ref> === جمال الدين افغاني === [[File:Sayyid Dschamāl ad-Dīn al-Afghānī.jpg|thumb|[[جمال الدين افغاني]]، جديد پئن اسلامي فڪر جي سڀ کان اثرائتي شخصيتن مان هڪ.]] [[جمال الدين افغاني]] (1838/1839–1897ع) جديد پئن اسلامي فڪر جي اهم ترين شخصيتن مان هو. هن مصر، هندستان، ايران، عثماني سلطنت ۽ يورپ ۾ سياسي ۽ فڪري سرگرميون ڪيون. سندس فڪر جو مرڪزي سياسي پهلو مسلمان سماجن کي سامراجي بالادستيءَ خلاف منظم ڪرڻ ۽ سندن سياسي قوت بحال ڪرڻ هو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> افغاني ۽ سندس شاگرد [[محمد عبده]] 1884ع ۾ پئرس مان ''العروة الوثقى'' رسالو جاري ڪيو. رسالي ۾ خاص طور برطانوي سامراج تي تنقيد، مسلمانن جي اتحاد ۽ سياسي بيداريءَ تي زور ڏنو ويو. تحقيق موجب افغانيءَ سان منسوب واضح پئن اسلامي سياسي موقف خاص طور 1883ع کان پوءِ سندس لکڻين ۾ نمايان ٿيو.<ref>{{cite encyclopedia |title=Afḡānī, Jamāl-al-Dīn |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/afgani-jamal-al-din/ |language=en }}</ref> === محمد عبده ۽ رشيد رضا === [[محمد عبده]] (1849–1905ع) افغانيءَ جو اهم ساٿي ۽ شاگرد هو، پر اڳتي هلي ٻنهي جي حڪمت عملين ۾ فرق پيدا ٿيو. عبده سڌي انقلابي سياست جي ڀيٽ ۾ تعليم، مذهبي اصلاح ۽ سماجي تجديد کي وڌيڪ اهميت ڏيڻ لڳو.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=184–187 |language=en }}</ref> [[رشيد رضا]] (1865–1935ع) افغاني ۽ عبده جي فڪري ورثي کي اڳتي وڌايو. سندس رسالي ''المنار'' اسلامي اصلاح، سياسي يڪجهتي ۽ خلافت بابت بحث کي مسلمان دنيا ۾ وڏي پيماني تي پهچايو. عثماني خلافت جي زوال کان پوءِ رضا اسلامي حڪومت ۽ خلافت جي مستقبل بابت هڪ وڌيڪ منظم نظريو پيش ڪيو، خاص طور پنهنجي ڪتاب ''الخلافة أو الإمامة العظمى'' ۾.<ref>{{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=175, 187–197 |language=en }}</ref> == برطانوي هندستان ۾ پئن اسلامزم == [[برطانوي هندستان]] پئن اسلامي سياست جي اهم ترين مرڪزن مان هڪ بڻيو. عثماني خلافت سان هندستاني مسلمانن جي همدردي 19هين صديءَ جي آخر کان وڌي، جڏهن ته [[پهرين مهاڀاري جنگ]] ۽ عثماني سلطنت جي ممڪن ورهاڱي ان احساس کي هڪ وڏي عوامي سياسي تحريڪ ۾ تبديل ڪيو.<ref>{{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802 |language=en }}</ref> هندستاني مسلمانن لاءِ عثماني سلطان جي خلافت مسلمانن جي بين الاقوامي يڪجهتيءَ جي علامت بڻجي وئي هئي. تاريخدانن موجب برطانوي هندستان جي مسلمانن ۾ پئن اسلامي جذبي جي شدت جو هڪ سبب سندن اقليتي سياسي حيثيت پڻ هئي.<ref>{{cite journal |last=Krishna |first=Gopal |title=The Khilafat Movement in India: The First Phase |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |volume=100 |issue=1 |year=1968 |pages=37–53 |doi=10.1017/S0035869X00126127 |language=en }}</ref> === خلافت تحريڪ === [[File:Khilafat activists leading a procession.jpg|thumb|[[برطانوي هندستان]] ۾ [[خلافت تحريڪ]] جي ڪارڪنن جو جلوس. خلافت تحريڪ 1919ع کان 1920ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين مسلمانن جي اهم سياسي تحريڪن مان هڪ هئي.]] پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ عثماني سلطنت جي ورهاڱي جي خطري خلاف 1919ع کان [[خلافت تحريڪ]] زور ورتو. [[محمد علي جوهر]]، [[شوڪت علي]]، [[مولانا ابوالڪلام آزاد]] ۽ ٻين اڳواڻن عثماني خلافت ۽ اسلامي مقدس هنڌن جي تحفظ جو مطالبو ڪيو.<ref>{{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140 |language=en }}</ref> تحريڪ [[مهاتما گانڌي]] جي عدم تعاون تحريڪ سان ڳنڍجي وئي ۽ ڪجهه عرصي لاءِ مسلمان ۽ هندو سياسي اڳواڻ برطانوي راڄ خلاف گڏيل تحريڪ ۾ شامل ٿيا. جديد تحقيق ڏيکاري ٿي ته خلافت تحريڪ ۾ پئن اسلامي يڪجهتي، هندستاني قومپرستي ۽ سامراج مخالف سياست هڪٻئي سان ڳنڍجي ويون هيون.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism: Lajpat Rai and the Khilafat Movement |journal=The Journal of Asian Studies |volume=81 |issue=4 |year=2022 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 |language=en }}</ref> 1920ع ۾ [[هجرت تحريڪ]] دوران برطانوي هندستان مان هزارين مسلمان افغانستان ڏانهن لڏي ويا. ان دور ۾ ڪجهه پئن اسلامي ڪارڪن وچ ايشيا ۽ سوويت انقلابي حلقن سان پڻ رابطي ۾ آيا. انهن مان ڪجهه اڳتي هلي سوشلسٽ ۽ ڪميونسٽ سياست ڏانهن ويا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نوآبادياتي هندستان ۾ پئن اسلامزم هڪ ئي فڪري رخ تائين محدود نه رهيو.<ref>{{cite journal |last=Ansari |first=K. H. |title=Pan-Islam and the Making of the Early Indian Muslim Socialists |journal=Modern Asian Studies |year=2008 |publisher=Cambridge University Press |language=en }}</ref> 1924ع ۾ [[مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] جي ترڪي حڪومت طرفان خلافت ختم ٿيڻ کان پوءِ خلافت تحريڪ پنهنجي بنيادي مقصد کان محروم ٿي وئي.<ref>{{cite journal |title=The ‘Ulamā’ of British India and the Hijrat of 1920 |journal=Modern Asian Studies |publisher=Cambridge University Press |year=1979 |language=en }}</ref> == پهرين مهاڀاري جنگ کان پوءِ == عثماني سلطنت جي خاتمي ۽ 1924ع ۾ خلافت جي خاتمي کان پوءِ پئن اسلامزم جو پراڻو عثماني مرڪز ختم ٿي ويو. وچ واري جنگي دور ۾ قومپرست ۽ سيڪيولر تحريڪن ڪيترن مسلمان ملڪن ۾ وڌيڪ اثر حاصل ڪيو، پر اسلامي بين الاقواميت مڪمل طور ختم نه ٿي. رشيد رضا ۽ ٻين مفڪرن اسلامي سياسي نظام لاءِ نوان نظريا پيش ڪيا. انهن فڪري وهڪرن مان پوءِ [[حسن البنا]] جي [[اخوان المسلمين]]، [[ابوالاعليٰ مودودي]] جي [[جماعت اسلامي]] ۽ ٻين جديد اسلامي سياسي تحريڪن تي مختلف درجن ۾ اثر پيو.<ref>{{cite book |last=Milton-Edwards |first=Beverley |title=Islamic Fundamentalism since 1945 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0203572769 |language=en }}</ref> ان هوندي به ''پئن اسلامزم'' ۽ ''اسلامزم'' کي مڪمل طور مترادف اصطلاح سمجهڻ درست ناهي. اسلامزم عام طور اسلام کي سياسي ۽ سماجي نظام جي بنياد بڻائڻ واري وسيع جديد سياسي فڪر لاءِ استعمال ٿئي ٿو، جڏهن ته پئن اسلامزم جو خاص زور قومي سرحدن کان مٿانهين مسلمان يڪجهتيءَ تي آهي. == مراڪش ۽ اتر آفريڪا == [[File:Shakib Arslan - Al-Alam, V3, P 293.jpg|thumb|[[شڪيب ارسلان]]، عرب اديب، سياسي مفڪر ۽ پئن اسلامي تحريڪ جي اهم شخصيت، جنهن بين جنگي دور ۾ مشرق ۽ مغرب جي مسلمان قومپرست ۽ اصلاحي حلقن وچ ۾ رابطا وڌايا.]] بين جنگي دور ۾ [[شڪيب ارسلان]] (1869–1946ع) پئن اسلامي، عرب قومپرست ۽ سامراج مخالف فڪري نيٽ ورڪن جي اهم شخصيت بڻيو. جنيوا ۾ رهندي هن عرب ۽ مسلمان سياسي ڪارڪنن سان رابطا قائم ڪيا ۽ ''La Nation Arabe'' ذريعي نوآبادياتي مسئلن کي بين الاقوامي سطح تي اجاگر ڪيو.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule: reconsideration of Shakīb Arslān's centrality in light of unpublished materials |journal=The Journal of North African Studies |volume=16 |issue=1 |year=2011 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 |language=en }}</ref> === شڪيب ارسلان ۽ مراڪشي قومپرستي === 1930ع ۾ ارسلان [[طنجه]] ۽ [[تطوان]] ويو، جتي سندس ملاقات عبدالسلام بنونه، محمد دائود ۽ اڀرندڙ مراڪشي قومپرست حلقن سان ٿي. محمد دائود ۽ ارسلان وچ ۾ لڳ ڀڳ 150 محفوظ خطن تي ٿيل تحقيق ڏيکاري ٿي ته ٻنهي وچ ۾ تعلق بين جنگي دور جي مشرق-مغرب اسلامي ۽ قومپرست نيٽ ورڪن جو اهم مثال هو.<ref>{{cite book |last=Ryad |first=Umar |title=Exchanged Letters between Prince Shakib Arslan and the Historian of Tetouan Mohammed Daoud |year=2015 |language=ar }}</ref> ارسلان مراڪش ۾ فرانسيسي پاليسين، خاص طور 1930ع جي نام نهاد [[بربر ظهير]] خلاف بين الاقوامي مهم سان پڻ لاڳاپيل رهيو. سندس لکڻين ۽ رابطن مراڪشي قومپرستن کي مشرق وسطى جي اصلاحي ۽ سامراج مخالف فڪري حلقن سان ڳنڍڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite journal |last=Ryad |first=Umar |title=New episodes in Moroccan nationalism under colonial rule |journal=The Journal of North African Studies |year=2011 |volume=16 |issue=1 |pages=117–142 |doi=10.1080/13629387.2010.511013 }}</ref> انهيءَ مثال مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته پئن اسلامزم ۽ علائقائي قومپرستي هميشه هڪٻئي جا مڪمل مخالف نه هئا. ڪيترن نوآبادياتي سماجن ۾ مسلمان ڪارڪن هڪ ئي وقت اسلامي يڪجهتي ۽ پنهنجي ملڪ جي سياسي آزاديءَ جا حامي رهيا. == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ == ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ مسلمان اڪثريت وارن ڪيترن ملڪن آزادي حاصل ڪئي. ان سان پئن اسلامزم جو بنيادي سوال پڻ تبديل ٿيو: هڪ گڏيل خلافت جي تصور سان گڏ هاڻي آزاد مسلمان رياستن جي وچ ۾ سفارتي، معاشي ۽ ثقافتي سهڪار جو تصور وڌيڪ نمايان ٿيو. ساڳئي وقت عرب دنيا ۾ [[پئن عربزم]]، [[ناصريزم]] ۽ [[بعث ازم]] جهڙن قومپرست نظرين جو عروج ٿيو. 1950ع ۽ 1960ع وارن ڏهاڪن ۾ اهي نظريا سياسي اثر لاءِ اسلامي بين الاقواميت سان مقابلي ۾ رهيا. === سعودي عرب ۽ مسلم ورلڊ ليگ === 1962ع ۾ مڪي ۾ ٿيل جنرل اسلامي ڪانفرنس جي فيصلي تحت [[مسلم ورلڊ ليگ]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مرڪز مڪو مقرر ڪيو ويو ۽ ان جو مقصد مختلف ملڪن ۽ اسلامي برادرين وچ ۾ رابطا ۽ اسلامي سهڪار وڌائڻ هو.<ref>{{cite web |title=About the Muslim World League |url=https://www.themwl.org/en/MWL-Profile |publisher=Muslim World League |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سعودي عرب جي اسلامي بين الاقوامي سرگرمي کي ان وقت جي عرب دنيا ۾ ناصري ۽ پئن عرب قومپرستيءَ سان هلندڙ سياسي مقابلي جي پسمنظر ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |title=For the common good of all: Global decolonization and the Malaysian initiative for a Muslim Commonwealth, 1961–69 |journal=Journal of Global History |publisher=Cambridge University Press |year=2025 |language=en }}</ref> == اسلامي سهڪار تنظيم == [[File:OIC Logo since 2011.svg|thumb|[[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو نشان.]] 21 آگسٽ 1969ع تي [[مسجد اقصى]] کي باهه لڳڻ واري واقعي کان پوءِ مسلمان ملڪن وچ ۾ گڏيل سفارتي ردعمل جي گهرج وڌي. 25 سيپٽمبر 1969ع تي [[رباط]]، مراڪش ۾ مسلمان ملڪن جي سربراهن جي تاريخي اجلاس کان پوءِ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] جو بنياد پيو.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 |language=en }}</ref> 1970ع ۾ جدي ۾ پرڏيهي وزيرن جي پهرين اسلامي ڪانفرنس مستقل سيڪريٽريٽ قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 1972ع ۾ تنظيم جو پهريون چارٽر منظور ٿيو. تنظيم اڄ 57 ميمبر رياستن تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web |title=History |url=https://www.oic-oci.org/en/page/1 |publisher=Organisation of Islamic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> اسلامي سهڪار تنظيم کي تاريخي پئن اسلامي خواهشن جي هڪ جديد بين الحڪومتي صورت طور ڏسي سگهجي ٿو، پر اها ڪا گڏيل اسلامي رياست يا خلافت نه آهي؛ ان جا ميمبر خودمختيار قومي رياستون آهن ۽ تنظيم جو بنياد سندن وچ ۾ سفارتي سهڪار تي آهي. == پاڪستان ۽ پئن اسلامزم == [[پاڪستان]] جي پرڏيهي پاليسيءَ ۾ مسلم دنيا سان يڪجهتيءَ جو تصور قيام کان ئي موجود رهيو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان ڪراچيءَ ۾ مسلمان ملڪن ۽ نمائندن سان گڏ عالمي اسلامي گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي ۽ 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ هڪ مستقل بين الاسلامي فورم لاءِ ڪوششون ڪيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 |language=en }}</ref> تنهن هوندي به پاڪستان جي پئن اسلامي پاليسي هميشه ٻين قومي سلامتي ۽ پرڏيهي پاليسيءَ جي ضرورتن سان گڏ هلي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اولهه سان پاڪستان جا فوجي اتحاد ۽ عرب قومپرست حڪومتن جون مختلف ترجيحون هڪ گڏيل مسلمان سياسي بلاڪ ٺاهڻ ۾ رڪاوٽ بڻيون.<ref>{{cite journal |title=Pakistan, Pan-Islamism, and the Organization of Islamic Cooperation |journal=Religions |volume=14 |issue=3 |year=2023 |page=289 |doi=10.3390/rel14030289 }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي کان پاڪستان اسلامي سهڪار تنظيم ۾ وڌيڪ سرگرم ڪردار ادا ڪيو. 1974ع ۾ [[لاهور]] ۾ ٻي اسلامي سربراهي ڪانفرنس منعقد ٿيڻ پاڪستان جي مسلم دنيا سان سفارتي لاڳاپن جو اهم واقعو هو. == ايران جو انقلاب ۽ جديد دور == 1979ع جي [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ [[روح الله خميني]] مسلمان ملڪن ۽ عوامن جي يڪجهتيءَ ۽ اسلامي سياسي نظام جي تصور کي پنهنجي انقلابي فڪر جو حصو بڻايو. ساڳئي دور ۾ [[افغانستان تي سوويت حملي]] ۽ افغان جنگ مختلف ملڪن مان مسلمان سياسي ۽ مذهبي ڪارڪنن کي هڪ نئين بين الاقوامي ماحول ۾ گڏ ڪيو. پر 20هين صديءَ جي آخر ۾ پئن اسلامي سياست هڪ واحد تحريڪ نه رهي. [[جماعت اسلامي]]، [[اخوان المسلمين]]، [[حزب التحرير]]، ايراني انقلابي فڪر ۽ مختلف رياستي اسلامي سهڪار جا نمونا هڪٻئي کان نظرياتي ۽ سياسي طور گهڻو مختلف رهيا. === ڊي-8 === 1996ع ۾ ترڪيءَ جي وزيراعظم [[نجم الدين اربڪان]] اٺ ترقي پذير مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي معاشي سهڪار لاءِ هڪ نئين گروپ جو تصور پيش ڪيو. 15 جون 1997ع تي استنبول اعلان ذريعي [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] قائم ٿي، جنهن ۾ بنگلاديش، مصر، انڊونيشيا، ايران، ملائيشيا، نائجيريا، پاڪستان ۽ ترڪي شامل هئا.<ref>{{cite web |title=D-8 Economic Bloc celebrates 24th anniversary |url=https://developing8.org/news/d-8-economic-bloc-celebrates-24th-anniversary/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> ڊي-8 جو رسمي مقصد گڏيل اسلامي رياست قائم ڪرڻ نه، پر ميمبر ملڪن وچ ۾ واپار، صنعت، زراعت، توانائي، ٽرانسپورٽ ۽ اقتصادي ترقيءَ ۾ سهڪار وڌائڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Secretary General |url=https://developing8.org/secretary-general/ |publisher=D-8 Organization for Economic Cooperation |access-date=30 September 2026 }}</ref> == پئن اسلامزم ۽ قومپرستي == پئن اسلامزم جي تاريخ ۾ قومپرستيءَ سان تعلق پيچيده رهيو آهي. ڪجهه پئن اسلامي مفڪرن نسلي ۽ علائقائي قومپرستيءَ کي مسلمان امت جي وحدت لاءِ خطرو سمجهيو، پر عملي سياست ۾ پئن اسلامي ۽ قومي آزاديءَ جون تحريڪون ڪيترن هنڌن تي گڏ پڻ هليون. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#DDEBF7;" | نظريو ! style="background:#E2F0D9;" | بنيادي سياسي سڃاڻپ ! style="background:#FFF2CC;" | اتحاد جو بنياد ! style="background:#FCE4D6;" | نمايان تاريخي مثال |- | '''پئن اسلامزم''' | مسلمان امت | اسلام ۽ مسلمانن جي سرحد پار يڪجهتي | افغاني، خلافت تحريڪ، اسلامي بين الاقوامي سهڪار |- | '''پئن عربزم''' | عرب قوم | عربي ٻولي، تاريخ ۽ عرب قومي سڃاڻپ | ناصريزم، عرب وحدت جون تحريڪون |- | '''علائقائي قومپرستي''' | مخصوص قوم يا رياست | وطن، ٻولي، تاريخ يا قومي سڃاڻپ | مصري، ترڪي، مراڪشي ۽ ٻين قومي تحريڪن جا مختلف نمونا |- | '''اسلامزم''' | اسلامي اصولن تي ٻڌل سماجي ۽ سياسي نظم | اسلام جي سياسي ۽ سماجي تشريح | اخوان المسلمين، جماعت اسلامي ۽ ٻيون مختلف تحريڪون |} انهن درجن جون حدون هميشه سخت نه رهيون آهن. مثال طور [[شڪيب ارسلان]] عرب قومپرستي، اسلامي يڪجهتي ۽ مراڪشي نوآباديات مخالف قومپرستيءَ سان هڪ ئي وقت رابطي ۾ رهيو؛ برطانوي هندستان ۾ خلافت تحريڪ پئن اسلامي مقصد کي هندستاني خود حڪومت جي مطالبي سان ڳنڍيو.<ref>{{cite journal |last=Bhargav |first=Vanya Vaidehi |title=A Hindu Champion of Pan-Islamism |journal=The Journal of Asian Studies |year=2022 |volume=81 |issue=4 |pages=689–705 |doi=10.1017/S0021911822000511 }}</ref> == جي. ايم. سيد جو تجزيو == سنڌي قومپرست مفڪر [[جي. ايم. سيد]] پنهنجي ڪتاب ''جديد عالمي سياست'' ۾ پئن اسلامزم کي خلافت جي تاريخي تصور جي جديد سياسي صورت قرار ڏنو. سندس خيال موجب خلافت مختلف مسلمان حڪمران گهراڻن مان گذرندي آخر عثمانين تائين پهتي ۽ جديد دور ۾ مسلمانن کي هڪ سياسي مرڪز هيٺ آڻڻ جي خيال کي پئن اسلامزم جي نالي سان نئين صورت ڏني وئي.<ref name="جي ايم سيد">{{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978 |url=https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=462 }}</ref> سيد برطانوي سامراجي پاليسيءَ بابت اهو موقف پڻ پيش ڪيو ته برطانيا مخصوص مرحلن تي عثماني سلطنت ۽ اسلامي يڪجهتيءَ کي روس، فرانس ۽ جرمنيءَ جهڙين طاقتن جي اثر خلاف پنهنجي حڪمت عمليءَ ۾ استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پهرين مهاڀاري جنگ دوران حالتون بدلجڻ سان عرب قومپرستيءَ کي عثمانين خلاف هٿي ڏني.<ref name="جي ايم سيد" /> هي سيد جو سياسي-تاريخي تجزيو آهي؛ جديد تاريخ نويسي پئن اسلامزم جي پيدائش کي ڪنهن هڪ سامراجي طاقت جي پاليسيءَ جو نتيجو سمجهڻ بدران عثماني سياست، مسلمان دانشورن جي سرگرمين، يورپي سامراج، جديد مواصلات ۽ مختلف مسلمان سماجن جي مقامي حالتن جي گڏيل اثر سان بيان ڪري ٿي.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia |publisher=Columbia University Press |year=2007 }}</ref> == تنقيد ۽ علمي بحث == پئن اسلامزم بابت جديد تاريخ نويسيءَ ۾ هڪ اهم بحث اهو آهي ته ڇا مسلمان دنيا جي سياسي وحدت جو تصور اسلام جي شروعات کان هڪ مسلسل سياسي حقيقت رهيو يا 19هين صديءَ ۾ عالمي سامراج ۽ جديد مواصلات جي اثر هيٺ ان کي نئين صورت ڏني وئي. جديد مؤرخن جو هڪ اهم حلقو ٻئي موقف تي زور ڏئي ٿو ۽ ”مسلم دنيا“ جي جديد سياسي تصور کي 19هين ۽ 20هين صديءَ جي عالمي تاريخ سان ڳنڍي ٿو.<ref>{{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372 }}</ref> ٻيو بحث پئن اسلامزم ۽ قومي رياست جي لاڳاپي بابت آهي. عملي طور 20هين صديءَ ۾ مسلمان اڪثريت وارن ملڪن جي آزاديءَ کان پوءِ عالمي مسلم اتحاد گهڻو ڪري خودمختيار رياستن جي تعاون جي صورت اختيار ڪئي، جنهن جو نمايان مثال اسلامي سهڪار تنظيم آهي، نه ڪي هڪ گڏيل فوق قومي اسلامي حڪومت. == اهم شخصيتون == * [[جمال الدين افغاني]] * [[محمد عبده]] * [[رشيد رضا]] * [[عبدالحميد ثاني]] * [[شڪيب ارسلان]] * [[محمد علي جوهر]] * [[ابوالڪلام آزاد]] * [[حسن البنا]] * [[ابوالاعليٰ مودودي]] * [[روح الله خميني]] * [[نجم الدين اربڪان]] == اهم تحريڪون ۽ ادارا == * [[خلافت تحريڪ]] * [[هجرت تحريڪ]] * [[اخوان المسلمين]] * [[جماعت اسلامي]] * [[حزب التحرير]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[ڊي-8 اقتصادي سهڪار تنظيم]] == پڻ ڏسو == * [[امت]] * [[خلافت]] * [[اسلامي دنيا]] * [[اسلام ۽ قومپرستي]] * [[اسلامزم]] * [[پئن عربزم]] * [[اسلامي سهڪار تنظيم]] * [[خلافت تحريڪ]] * [[سلڪ ليٽر تحريڪ]] * [[مسلم ورلڊ ليگ]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History |publisher=Harvard University Press |year=2017 |isbn=9780674050372}} * {{cite book |last=Aydin |first=Cemil |title=The Politics of Anti-Westernism in Asia: Visions of World Order in Pan-Islamic and Pan-Asian Thought |publisher=Columbia University Press |year=2007}} * {{cite book |last=Landau |first=Jacob M. |title=The Politics of Pan-Islam: Ideology and Organization |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0198277091}} * {{cite book |last=Özcan |first=Azmi |title=Pan-Islamism: Indian Muslims, the Ottomans and Britain (1877–1924) |publisher=Brill |year=1997 |isbn=9004101802}} * {{cite book |last=Qureshi |first=M. Naeem |title=Pan-Islam in British Indian Politics: A Study of the Khilafat Movement, 1918–1924 |publisher=Brill |year=1999 |isbn=9004102140}} * {{cite book |last=Motadel |first=David |title=Islam and the European Empires |publisher=Oxford University Press |year=2014 |isbn=9780199668311}} * {{cite book |last=Minault |first=Gail |title=The Khilafat Movement: Religious Symbolism and Political Mobilization in India |publisher=Oxford University Press |year=1982}} * {{cite book |last=سيد |first=جي. ايم. |title=جديد عالمي سياست |publisher=سنڌي اديبن جي ڪوآپريٽو سوسائٽي لميٽڊ |location=حيدرآباد |year=1978}} [[زمرو:پئن اسلامزم| ]] [[زمرو:اسلام ۽ سياست]] [[زمرو:سياسي نظريا]] [[زمرو:بين الاقواميت]] [[زمرو:اسلامزم]] [[زمرو:خلافت]] [[زمرو:اسلامي دنيا]] [[زمرو:سامراج مخالفت]] [[زمرو:مسلمانن جي تاريخ]] 7goyrncp7dtbs85bgfctj17ros1syz9 0 63190 415757 413814 2026-09-29T17:07:50Z Ibne maryam 17680 /* اکر */ 415757 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== === Écriture des consonnes === {{Article détaillé|Alphabet hébreu}} [[Fichier:Alphabet hébreu.png|vignette|Alphabet hébreu]] L’hébreu s’écrit et se lit de droite à gauche en utilisant un alphabet consonantique ([[abjad]]) de 22 lettres. L'écriture actuelle de l’hébreu est l'écriture dite carrée ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב מרובע}} / ''ketab meruba’''), que les sages du [[Talmud]] appelaient « écriture assyrienne » ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב אשורי}} / ''ketab ašuri''). Les sages du Talmud connaissaient deux écritures de l’hébreu : l’écriture dite hébraïque ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב עברי}} / ''ketab 'ibri'' — maintenant appelée [[alphabet paléo-hébraïque]]) et l’écriture assyrienne. D’après un traité talmudique, le peuple d’Israël aurait abandonné aux [[Samaritain]]s l’écriture hébraïque à l’époque du [[Talmud]] et conservé la seule écriture assyrienne : « Israël a choisi l’écriture assyrienne et la langue sacrée et a laissé aux ''hediotot'' [Samaritains<ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref>] l’écriture hébraïque et la langue araméenne ». [[Fichier:Alphabet samaritain kadosh.png|vignette|Alphabet samaritain ''kadosh'']] Ainsi les caractères [[alphabet paléo-hébraïque|paléo-hébraïques]] de l’[[hébreu samaritain]], qui sont encore utilisés par les Samaritains de la petite communauté de [[Holon]] et [[Naplouse]], sont les caractères antiques, légèrement modifiés au cours des siècles et abandonnés par les Juifs à l’époque talmudique. Si l’hébreu ancien distingue clairement les différentes gutturales, l’hébreu contemporain ne le fait guère. De plus, sa [[syntaxe]] tend de plus en plus vers des structures [[Langues indo-européennes|indo-européennes]]. La [[prononciation de l’hébreu moderne]] ne distingue plus certains [[phonème]]s notés par des lettres différenciées, telles que « ח » (''het'') et « כ » (''khaf'') par exemple, ce qui cause une tendance [[Homophonie|homophonique]] et des difficultés d’orthographe. D’autres couples homophoniques figurent dans l’hébreu moderne : « ב » / « ו » (''vav'' / ''bhet''), « ת » / « ט » (''tet'' / ''tav'') et « כ » / « ק » (''qof'' / ''kaf''). === Notation des voyelles === [[Fichier:Vazla.gif|vignette|''Vazla'' : mot araméen avec consonnes, voyelles et (indiqué en vert) signe de [[cantillation]]]] {{Article détaillé|Diacritiques de l'alphabet hébreu{{!}}Diacritiques de l’alphabet hébreu}} À l’origine, la langue hébraïque, comme toutes les autres langues sémitiques utilisant l’alphabet, ne note pas les sons [[vocalique]]s. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] m61ldyltguz61fjm8wdp36wkdlrtwal 415759 415757 2026-09-29T17:09:00Z Ibne maryam 17680 415759 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== === Écriture des consonnes === {{Article détaillé|Alphabet hébreu}} [[File:Alphabet hébreu.png|thumb|عبراني اکر]] L’hébreu s’écrit et se lit de droite à gauche en utilisant un alphabet consonantique ([[abjad]]) de 22 lettres. L'écriture actuelle de l’hébreu est l'écriture dite carrée ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב מרובע}} / ''ketab meruba’''), que les sages du [[Talmud]] appelaient « écriture assyrienne » ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב אשורי}} / ''ketab ašuri''). Les sages du Talmud connaissaient deux écritures de l’hébreu : l’écriture dite hébraïque ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב עברי}} / ''ketab 'ibri'' — maintenant appelée [[alphabet paléo-hébraïque]]) et l’écriture assyrienne. D’après un traité talmudique, le peuple d’Israël aurait abandonné aux [[Samaritain]]s l’écriture hébraïque à l’époque du [[Talmud]] et conservé la seule écriture assyrienne : « Israël a choisi l’écriture assyrienne et la langue sacrée et a laissé aux ''hediotot'' [Samaritains<ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref>] l’écriture hébraïque et la langue araméenne ». [[Fichier:Alphabet samaritain kadosh.png|vignette|Alphabet samaritain ''kadosh'']] Ainsi les caractères [[alphabet paléo-hébraïque|paléo-hébraïques]] de l’[[hébreu samaritain]], qui sont encore utilisés par les Samaritains de la petite communauté de [[Holon]] et [[Naplouse]], sont les caractères antiques, légèrement modifiés au cours des siècles et abandonnés par les Juifs à l’époque talmudique. Si l’hébreu ancien distingue clairement les différentes gutturales, l’hébreu contemporain ne le fait guère. De plus, sa [[syntaxe]] tend de plus en plus vers des structures [[Langues indo-européennes|indo-européennes]]. La [[prononciation de l’hébreu moderne]] ne distingue plus certains [[phonème]]s notés par des lettres différenciées, telles que « ח » (''het'') et « כ » (''khaf'') par exemple, ce qui cause une tendance [[Homophonie|homophonique]] et des difficultés d’orthographe. D’autres couples homophoniques figurent dans l’hébreu moderne : « ב » / « ו » (''vav'' / ''bhet''), « ת » / « ט » (''tet'' / ''tav'') et « כ » / « ק » (''qof'' / ''kaf''). === Notation des voyelles === [[Fichier:Vazla.gif|vignette|''Vazla'' : mot araméen avec consonnes, voyelles et (indiqué en vert) signe de [[cantillation]]]] {{Article détaillé|Diacritiques de l'alphabet hébreu{{!}}Diacritiques de l’alphabet hébreu}} À l’origine, la langue hébraïque, comme toutes les autres langues sémitiques utilisant l’alphabet, ne note pas les sons [[vocalique]]s. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 37k1l2dgrbgt1pyypyohyr66bsmujjo 415807 415759 2026-09-30T04:39:09Z Ibne maryam 17680 /* Écriture des consonnes */ 415807 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== [[File:Alphabet hébreu.png|thumb|عبراني اکر]] L’hébreu s’écrit et se lit de droite à gauche en utilisant un alphabet consonantique ([[abjad]]) de 22 lettres. L'écriture actuelle de l’hébreu est l'écriture dite carrée ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב מרובע}} / ''ketab meruba’''), que les sages du [[Talmud]] appelaient « écriture assyrienne » ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב אשורי}} / ''ketab ašuri''). Les sages du Talmud connaissaient deux écritures de l’hébreu : l’écriture dite hébraïque ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב עברי}} / ''ketab 'ibri'' — maintenant appelée [[alphabet paléo-hébraïque]]) et l’écriture assyrienne. D’après un traité talmudique, le peuple d’Israël aurait abandonné aux [[Samaritain]]s l’écriture hébraïque à l’époque du [[Talmud]] et conservé la seule écriture assyrienne : « Israël a choisi l’écriture assyrienne et la langue sacrée et a laissé aux ''hediotot'' [Samaritains<ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref>] l’écriture hébraïque et la langue araméenne ». [[Fichier:Alphabet samaritain kadosh.png|vignette|Alphabet samaritain ''kadosh'']] Ainsi les caractères [[alphabet paléo-hébraïque|paléo-hébraïques]] de l’[[hébreu samaritain]], qui sont encore utilisés par les Samaritains de la petite communauté de [[Holon]] et [[Naplouse]], sont les caractères antiques, légèrement modifiés au cours des siècles et abandonnés par les Juifs à l’époque talmudique. Si l’hébreu ancien distingue clairement les différentes gutturales, l’hébreu contemporain ne le fait guère. De plus, sa [[syntaxe]] tend de plus en plus vers des structures [[Langues indo-européennes|indo-européennes]]. La [[prononciation de l’hébreu moderne]] ne distingue plus certains [[phonème]]s notés par des lettres différenciées, telles que « ח » (''het'') et « כ » (''khaf'') par exemple, ce qui cause une tendance [[Homophonie|homophonique]] et des difficultés d’orthographe. D’autres couples homophoniques figurent dans l’hébreu moderne : « ב » / « ו » (''vav'' / ''bhet''), « ת » / « ט » (''tet'' / ''tav'') et « כ » / « ק » (''qof'' / ''kaf''). === Notation des voyelles === [[Fichier:Vazla.gif|vignette|''Vazla'' : mot araméen avec consonnes, voyelles et (indiqué en vert) signe de [[cantillation]]]] {{Article détaillé|Diacritiques de l'alphabet hébreu{{!}}Diacritiques de l’alphabet hébreu}} À l’origine, la langue hébraïque, comme toutes les autres langues sémitiques utilisant l’alphabet, ne note pas les sons [[vocalique]]s. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] bnja29z2e7e2fdahsq9whr7kgop60fu 415808 415807 2026-09-30T04:46:42Z Ibne maryam 17680 /* اکر */ 415808 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== [[File:Alphabet hébreu.png|thumb|عبراني اکر]] L’hébreu s’écrit et se lit de droite à gauche en utilisant un alphabet consonantique ([[abjad]]) de 22 lettres. عبراني ٻولي 22 اکرن واري هڪ اهڙي لکت (ابجد) ذريعي لکي ۽ پڙهي ويندي آهي جنهن ۾ صرف بي-سر (consonantal) اکر هوندا آهن ۽ اها ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. في الحال عبراني ٻوليءَ لاءِ جيڪو رسم الخط استعمال ٿئي ٿو، ان کي ”چورس رسم الخط“ (*ketav meruba*) چيو ويندو آهي؛ تلمودي عالمن ان کي ”اشوري رسم الخط“ (*ketav ashuri*) جو نالو ڏنو هو. تلمودي عالمن کي عبراني ٻوليءَ جي ٻن رسم الخطن جي ڄاڻ هئي: هڪ جنهن کي ”عبراني رسم الخط“ (*ketav 'ivri* — جنهن کي هاڻي ”پيليو-هيبرو“ يا قديم عبراني الفابيٽ چيو وڃي ٿو) سڏيو ويندو هو، ۽ ٻيو ”اشوري رسم الخط“. هڪ تلمودي تحرير موجب، تلمودي دور ۾ بني اسرائيل جي ماڻهن عبراني رسم الخط سامرين (Samaritans) جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ صرف اشوري رسم الخط کي برقرار رکيو: ”اسرائيل اشوري رسم الخط ۽ مقدس ٻوليءَ کي چونڊيو، ۽ عبراني رسم الخط توڙي آرامي ٻولي *هيديوتوٽ* [سامرين] لاءِ ڇڏي ڏني.“ ان ڪري، سامري عبرانيءَ جا ”پيليو-هيبرو“ (قديم عبراني) اکر — جيڪي اڄ به هولون (Holon) ۽ نابلس (Nablus) ۾ رهندڙ سامرين جي ننڍڙي برادري پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا — اصل ۾ اهي قديم اکر آهن جن ۾ صدين دوران معمولي تبديليون آيون ۽ جن کي يهودين تلمودي دور ۾ ڇڏي ڏنو هو. جڏهن ته قديم عبرانيءَ ۾ ڳلي مان نڪرندڙ مختلف آوازن (guttural sounds) جي وچ ۾ واضح فرق ڪيو ويندو هو، پر جديد عبرانيءَ ۾ اهڙو فرق مشڪل سان ئي نظر اچي ٿو. ان کان علاوه، ان جي جملن جي جوڙجڪ (syntax) وڌيڪ ڪري انڊو-يورپي (Indo-European) ڍانچي ڏانهن مائل ٿي رهي آهي. جديد عبرانيءَ جي تلفظ ۾ هاڻي ڪجهه اهڙن آوازن (phonemes) جي وچ ۾ فرق نٿو ڪيو وڃي جن لاءِ الڳ الڳ اکر موجود آهن — مثال طور ”ח“ (*het*) ۽ ”כ“ (*khaf*) — جنهن جي نتيجي ۾ هڪجهڙي آواز (homophony) واري رجحان ۽ اسپيلنگ (هجي) جي مسئلن کي هٿي ملي ٿي. جديد عبرانيءَ ۾ هڪجهڙي آواز وارا ٻيا جوڙا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ: ”ב“ / ”ו“ (vav / bhet)، ”ת“ / ”ט“ (tet / tav) ۽ ”כ“ / ”ק“ (qof / kaf). L'écriture actuelle de l’hébreu est l'écriture dite carrée ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב מרובע}} / ''ketab meruba’''), que les sages du [[Talmud]] appelaient « écriture assyrienne » ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב אשורי}} / ''ketab ašuri''). Les sages du Talmud connaissaient deux écritures de l’hébreu : l’écriture dite hébraïque ({{langue|he|dir=rtl|texte=כתב עברי}} / ''ketab 'ibri'' — maintenant appelée [[alphabet paléo-hébraïque]]) et l’écriture assyrienne. D’après un traité talmudique, le peuple d’Israël aurait abandonné aux [[Samaritain]]s l’écriture hébraïque à l’époque du [[Talmud]] et conservé la seule écriture assyrienne : « Israël a choisi l’écriture assyrienne et la langue sacrée et a laissé aux ''hediotot'' [Samaritains<ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref>] l’écriture hébraïque et la langue araméenne ». [[Fichier:Alphabet samaritain kadosh.png|vignette|Alphabet samaritain ''kadosh'']] Ainsi les caractères [[alphabet paléo-hébraïque|paléo-hébraïques]] de l’[[hébreu samaritain]], qui sont encore utilisés par les Samaritains de la petite communauté de [[Holon]] et [[Naplouse]], sont les caractères antiques, légèrement modifiés au cours des siècles et abandonnés par les Juifs à l’époque talmudique. Si l’hébreu ancien distingue clairement les différentes gutturales, l’hébreu contemporain ne le fait guère. De plus, sa [[syntaxe]] tend de plus en plus vers des structures [[Langues indo-européennes|indo-européennes]]. La [[prononciation de l’hébreu moderne]] ne distingue plus certains [[phonème]]s notés par des lettres différenciées, telles que « ח » (''het'') et « כ » (''khaf'') par exemple, ce qui cause une tendance [[Homophonie|homophonique]] et des difficultés d’orthographe. D’autres couples homophoniques figurent dans l’hébreu moderne : « ב » / « ו » (''vav'' / ''bhet''), « ת » / « ט » (''tet'' / ''tav'') et « כ » / « ק » (''qof'' / ''kaf''). === Notation des voyelles === [[Fichier:Vazla.gif|vignette|''Vazla'' : mot araméen avec consonnes, voyelles et (indiqué en vert) signe de [[cantillation]]]] {{Article détaillé|Diacritiques de l'alphabet hébreu{{!}}Diacritiques de l’alphabet hébreu}} À l’origine, la langue hébraïque, comme toutes les autres langues sémitiques utilisant l’alphabet, ne note pas les sons [[vocalique]]s. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 50u2kqd36x17v9exzxkg4ahc4hqa6q4 415809 415808 2026-09-30T05:03:31Z Ibne maryam 17680 /* اکر */ 415809 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== [[File:Alphabet hébreu.png|thumb|عبراني اکر]]عبراني ٻولي 22 اکرن واري هڪ اهڙي لکت (ابجد) ذريعي لکي ۽ پڙهي ويندي آهي جنهن ۾ صرف بي-سر (consonantal) اکر هوندا آهن ۽ اها ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. في الحال عبراني ٻوليءَ لکڻ لاءِ جيڪو رسم الخط استعمال ٿئي ٿو، ان کي چورس رسم الخط“(ketav meruba) چيو ويندو آهي؛ تلمودي عالمن ان کي ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura) جو نالو ڏنو هو. تلمودي عالمن کي عبراني ٻوليءَ جي ٻن رسم الخطن جي ڄاڻ هئي: هڪ جنهن کي "عبراني رسم الخط" (*ketav 'ivri؛ جنهن کي هاڻي "پيليو-هيبرو" يا قديم عبراني الفابيٽ چيو وڃي ٿو) سڏيو ويندو هو ۽ ٻيو ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura). هڪ تلمودي تحرير موجب، تلمودي دور ۾ بني اسرائيل جي ماڻهن عبراني رسم الخط سامرين (Samaritans) جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ صرف اشوري رسم الخط کي برقرار رکيو: <ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref> ”اسرائيل اشوري رسم الخط ۽ مقدس ٻوليءَ کي چونڊيو، ۽ عبراني رسم الخط توڙي آرامي ٻولي هيديوتوٽ (سامرين) لاءِ ڇڏي ڏني.“ ان ڪري، سامري عبرانيءَ جا "پيليو-هيبرو" (قديم عبراني) اکر، جيڪي اڄ به هولون ۽ نابلس ۾ رهندڙ سامرين جي ننڍڙي برادري پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا، اصل ۾ اهي قديم اکر آهن جن ۾ صدين دوران معمولي تبديليون آيون ۽ جن کي يهودين تلمودي دور ۾ ڇڏي ڏنو هو. جڏهن ته قديم عبرانيءَ ۾ ڳلي مان نڪرندڙ مختلف آوازن (<small>guttural sounds</small>) جي وچ ۾ واضح فرق ڪيو ويندو هو، پر جديد عبرانيءَ ۾ اهڙو فرق مشڪل سان ئي نظر اچي ٿو. ان کان سواء، ان جي جملن جي جوڙجڪ (syntax) وڌيڪ ڪري انڊو-يورپي (<small>Indo</small>-<small>European</small>) ڍانچي ڏانهن مائل ٿي رهي آهي. جديد عبرانيءَ جي تلفظ ۾ هاڻي ڪجهه اهڙن آوازن (<small>phonemes</small>) جي وچ ۾ فرق نٿو ڪيو وڃي جن لاءِ الڳ الڳ اکر موجود آهن، مثال طور ”ח“ (هيت) ۽ ”כ“ (ڪاف)، جنهن جي نتيجي ۾ هڪجهڙي آواز (<small>homophony</small>) واري رجحان ۽ هجي جي مسئلن کي هٿي ملي ٿي. جديد عبرانيءَ ۾ هڪجهڙي آواز وارا ٻيا جوڙا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ: ”ב"، ”ו“ (بيت، واو)، ”ת“، ”ט“ (تيت، طا) ۽ ”כ“، ”ק“ (ڪاف، قوف). . [[Fichier:Alphabet samaritain kadosh.png|vignette|Alphabet samaritain ''kadosh'']] Ainsi les caractères [[alphabet paléo-hébraïque|paléo-hébraïques]] de l’[[hébreu samaritain]], qui sont encore utilisés par les Samaritains de la petite communauté de [[Holon]] et [[Naplouse]], sont les caractères antiques, légèrement modifiés au cours des siècles et abandonnés par les Juifs à l’époque talmudique. Si l’hébreu ancien distingue clairement les différentes gutturales, l’hébreu contemporain ne le fait guère. De plus, sa [[syntaxe]] tend de plus en plus vers des structures [[Langues indo-européennes|indo-européennes]]. La [[prononciation de l’hébreu moderne]] ne distingue plus certains [[phonème]]s notés par des lettres différenciées, telles que « ח » (''het'') et « כ » (''khaf'') par exemple, ce qui cause une tendance [[Homophonie|homophonique]] et des difficultés d’orthographe. D’autres couples homophoniques figurent dans l’hébreu moderne : « ב » / « ו » (''vav'' / ''bhet''), « ת » / « ט » (''tet'' / ''tav'') et « כ » / « ק » (''qof'' / ''kaf''). === Notation des voyelles === [[Fichier:Vazla.gif|vignette|''Vazla'' : mot araméen avec consonnes, voyelles et (indiqué en vert) signe de [[cantillation]]]] {{Article détaillé|Diacritiques de l'alphabet hébreu{{!}}Diacritiques de l’alphabet hébreu}} À l’origine, la langue hébraïque, comme toutes les autres langues sémitiques utilisant l’alphabet, ne note pas les sons [[vocalique]]s. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 2go8kpkrl8xn4la6tmec2ilehevizsl 415810 415809 2026-09-30T05:05:17Z Ibne maryam 17680 415810 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== [[File:Alphabet hébreu.png|thumb|عبراني اکر]]عبراني ٻولي 22 اکرن واري هڪ اهڙي لکت (ابجد) ذريعي لکي ۽ پڙهي ويندي آهي جنهن ۾ صرف بي-سر (consonantal) اکر هوندا آهن ۽ اها ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. في الحال عبراني ٻوليءَ لکڻ لاءِ جيڪو رسم الخط استعمال ٿئي ٿو، ان کي چورس رسم الخط“(ketav meruba) چيو ويندو آهي؛ تلمودي عالمن ان کي ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura) جو نالو ڏنو هو. تلمودي عالمن کي عبراني ٻوليءَ جي ٻن رسم الخطن جي ڄاڻ هئي: هڪ جنهن کي "عبراني رسم الخط" (*ketav 'ivri؛ جنهن کي هاڻي "پيليو-هيبرو" يا قديم عبراني الفابيٽ چيو وڃي ٿو) سڏيو ويندو هو ۽ ٻيو ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura). هڪ تلمودي تحرير موجب، تلمودي دور ۾ بني اسرائيل جي ماڻهن عبراني رسم الخط سامرين (Samaritans) جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ صرف اشوري رسم الخط کي برقرار رکيو: <ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref> ”اسرائيل اشوري رسم الخط ۽ مقدس ٻوليءَ کي چونڊيو، ۽ عبراني رسم الخط توڙي آرامي ٻولي هيديوتوٽ (سامرين) لاءِ ڇڏي ڏني.“ ان ڪري، سامري عبرانيءَ جا "پيليو-هيبرو" (قديم عبراني) اکر، جيڪي اڄ به هولون ۽ نابلس ۾ رهندڙ سامرين جي ننڍڙي برادري پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا، اصل ۾ اهي قديم اکر آهن جن ۾ صدين دوران معمولي تبديليون آيون ۽ جن کي يهودين تلمودي دور ۾ ڇڏي ڏنو هو. جڏهن ته قديم عبرانيءَ ۾ ڳلي مان نڪرندڙ مختلف آوازن (<small>guttural sounds</small>) جي وچ ۾ واضح فرق ڪيو ويندو هو، پر جديد عبرانيءَ ۾ اهڙو فرق مشڪل سان ئي نظر اچي ٿو. ان کان سواء، ان جي جملن جي جوڙجڪ (syntax) وڌيڪ ڪري انڊو-يورپي (<small>Indo</small>-<small>European</small>) ڍانچي ڏانهن مائل ٿي رهي آهي. جديد عبرانيءَ جي تلفظ ۾ هاڻي ڪجهه اهڙن آوازن (<small>phonemes</small>) جي وچ ۾ فرق نٿو ڪيو وڃي جن لاءِ الڳ الڳ اکر موجود آهن، مثال طور ”ח“ (هيت) ۽ ”כ“ (ڪاف)، جنهن جي نتيجي ۾ هڪجهڙي آواز (<small>homophony</small>) واري رجحان ۽ هجي جي مسئلن کي هٿي ملي ٿي. جديد عبرانيءَ ۾ هڪجهڙي آواز وارا ٻيا جوڙا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ: ”ב"، ”ו“ (بيت، واو)، ”ת“، ”ט“ (تيت، طا) ۽ ”כ“، ”ק“ (ڪاف، قوف). [[File:Alphabet samaritain kadosh.png|thumb|Alphabet samaritain ''kadosh'']] Ainsi les caractères [[alphabet paléo-hébraïque|paléo-hébraïques]] de l’[[hébreu samaritain]], qui sont encore utilisés par les Samaritains de la petite communauté de [[Holon]] et [[Naplouse]], sont les caractères antiques, légèrement modifiés au cours des siècles et abandonnés par les Juifs à l’époque talmudique. Si l’hébreu ancien distingue clairement les différentes gutturales, l’hébreu contemporain ne le fait guère. De plus, sa [[syntaxe]] tend de plus en plus vers des structures [[Langues indo-européennes|indo-européennes]]. La [[prononciation de l’hébreu moderne]] ne distingue plus certains [[phonème]]s notés par des lettres différenciées, telles que « ח » (''het'') et « כ » (''khaf'') par exemple, ce qui cause une tendance [[Homophonie|homophonique]] et des difficultés d’orthographe. D’autres couples homophoniques figurent dans l’hébreu moderne : « ב » / « ו » (''vav'' / ''bhet''), « ת » / « ט » (''tet'' / ''tav'') et « כ » / « ק » (''qof'' / ''kaf''). === Notation des voyelles === [[Fichier:Vazla.gif|vignette|''Vazla'' : mot araméen avec consonnes, voyelles et (indiqué en vert) signe de [[cantillation]]]] {{Article détaillé|Diacritiques de l'alphabet hébreu{{!}}Diacritiques de l’alphabet hébreu}} À l’origine, la langue hébraïque, comme toutes les autres langues sémitiques utilisant l’alphabet, ne note pas les sons [[vocalique]]s. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] ka5ltdtfy3ibd41qk58c1ahtonlwcqz 415811 415810 2026-09-30T05:07:07Z Ibne maryam 17680 415811 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== [[File:Alphabet hébreu.png|thumb|عبراني اکر]]عبراني ٻولي 22 اکرن واري هڪ اهڙي لکت (ابجد) ذريعي لکي ۽ پڙهي ويندي آهي جنهن ۾ صرف بي-سر (consonantal) اکر هوندا آهن ۽ اها ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. في الحال عبراني ٻوليءَ لکڻ لاءِ جيڪو رسم الخط استعمال ٿئي ٿو، ان کي چورس رسم الخط“(ketav meruba) چيو ويندو آهي؛ تلمودي عالمن ان کي ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura) جو نالو ڏنو هو. تلمودي عالمن کي عبراني ٻوليءَ جي ٻن رسم الخطن جي ڄاڻ هئي: هڪ جنهن کي "عبراني رسم الخط" (*ketav 'ivri؛ جنهن کي هاڻي "پيليو-هيبرو" يا قديم عبراني الفابيٽ چيو وڃي ٿو) سڏيو ويندو هو ۽ ٻيو ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura). هڪ تلمودي تحرير موجب، تلمودي دور ۾ بني اسرائيل جي ماڻهن عبراني رسم الخط سامرين (Samaritans) جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ صرف اشوري رسم الخط کي برقرار رکيو: <ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref> ”اسرائيل اشوري رسم الخط ۽ مقدس ٻوليءَ کي چونڊيو، ۽ عبراني رسم الخط توڙي آرامي ٻولي هيديوتوٽ (سامرين) لاءِ ڇڏي ڏني.“ [[File:Alphabet samaritain kadosh.png|thumb|Alphabet samaritain ''kadosh'']] ان ڪري، سامري عبرانيءَ جا "پيليو-هيبرو" (قديم عبراني) اکر، جيڪي اڄ به هولون ۽ نابلس ۾ رهندڙ سامرين جي ننڍڙي برادري پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا، اصل ۾ اهي قديم اکر آهن جن ۾ صدين دوران معمولي تبديليون آيون ۽ جن کي يهودين تلمودي دور ۾ ڇڏي ڏنو هو. جڏهن ته قديم عبرانيءَ ۾ ڳلي مان نڪرندڙ مختلف آوازن (<small>guttural sounds</small>) جي وچ ۾ واضح فرق ڪيو ويندو هو، پر جديد عبرانيءَ ۾ اهڙو فرق مشڪل سان ئي نظر اچي ٿو. ان کان سواء، ان جي جملن جي جوڙجڪ (syntax) وڌيڪ ڪري انڊو-يورپي (<small>Indo</small>-<small>European</small>) ڍانچي ڏانهن مائل ٿي رهي آهي. جديد عبرانيءَ جي تلفظ ۾ هاڻي ڪجهه اهڙن آوازن (<small>phonemes</small>) جي وچ ۾ فرق نٿو ڪيو وڃي جن لاءِ الڳ الڳ اکر موجود آهن، مثال طور ”ח“ (هيت) ۽ ”כ“ (ڪاف)، جنهن جي نتيجي ۾ هڪجهڙي آواز (<small>homophony</small>) واري رجحان ۽ هجي جي مسئلن کي هٿي ملي ٿي. جديد عبرانيءَ ۾ هڪجهڙي آواز وارا ٻيا جوڙا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ: ”ב"، ”ו“ (بيت، واو)، ”ת“، ”ט“ (تيت، طا) ۽ ”כ“، ”ק“ (ڪاف، قوف). Ainsi les caractères [[alphabet paléo-hébraïque|paléo-hébraïques]] de l’[[hébreu samaritain]], qui sont encore utilisés par les Samaritains de la petite communauté de [[Holon]] et [[Naplouse]], sont les caractères antiques, légèrement modifiés au cours des siècles et abandonnés par les Juifs à l’époque talmudique. Si l’hébreu ancien distingue clairement les différentes gutturales, l’hébreu contemporain ne le fait guère. De plus, sa [[syntaxe]] tend de plus en plus vers des structures [[Langues indo-européennes|indo-européennes]]. La [[prononciation de l’hébreu moderne]] ne distingue plus certains [[phonème]]s notés par des lettres différenciées, telles que « ח » (''het'') et « כ » (''khaf'') par exemple, ce qui cause une tendance [[Homophonie|homophonique]] et des difficultés d’orthographe. D’autres couples homophoniques figurent dans l’hébreu moderne : « ב » / « ו » (''vav'' / ''bhet''), « ת » / « ט » (''tet'' / ''tav'') et « כ » / « ק » (''qof'' / ''kaf''). === Notation des voyelles === [[Fichier:Vazla.gif|vignette|''Vazla'' : mot araméen avec consonnes, voyelles et (indiqué en vert) signe de [[cantillation]]]] {{Article détaillé|Diacritiques de l'alphabet hébreu{{!}}Diacritiques de l’alphabet hébreu}} À l’origine, la langue hébraïque, comme toutes les autres langues sémitiques utilisant l’alphabet, ne note pas les sons [[vocalique]]s. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 3ksidggqajxxspzo1lnd6krudmbes5m 415812 415811 2026-09-30T05:09:21Z Ibne maryam 17680 /* اکر */ 415812 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== [[File:Alphabet hébreu.png|thumb|عبراني اکر]]عبراني ٻولي 22 اکرن واري هڪ اهڙي لکت (ابجد) ذريعي لکي ۽ پڙهي ويندي آهي جنهن ۾ صرف بي-سر (consonantal) اکر هوندا آهن ۽ اها ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. في الحال عبراني ٻوليءَ لکڻ لاءِ جيڪو رسم الخط استعمال ٿئي ٿو، ان کي چورس رسم الخط“(ketav meruba) چيو ويندو آهي؛ تلمودي عالمن ان کي ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura) جو نالو ڏنو هو. تلمودي عالمن کي عبراني ٻوليءَ جي ٻن رسم الخطن جي ڄاڻ هئي: هڪ جنهن کي "عبراني رسم الخط" (*ketav 'ivri؛ جنهن کي هاڻي "پيليو-هيبرو" يا قديم عبراني الفابيٽ چيو وڃي ٿو) سڏيو ويندو هو ۽ ٻيو ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura). هڪ تلمودي تحرير موجب، تلمودي دور ۾ بني اسرائيل جي ماڻهن عبراني رسم الخط سامرين (Samaritans) جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ صرف اشوري رسم الخط کي برقرار رکيو: <ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref> ”اسرائيل اشوري رسم الخط ۽ مقدس ٻوليءَ کي چونڊيو، ۽ عبراني رسم الخط توڙي آرامي ٻولي هيديوتوٽ (سامرين) لاءِ ڇڏي ڏني.“ [[File:Alphabet samaritain kadosh.png|thumb|Alphabet samaritain ''kadosh'']] ان ڪري، سامري عبرانيءَ جا "پيليو-هيبرو" (قديم عبراني) اکر، جيڪي اڄ به هولون ۽ نابلس ۾ رهندڙ سامرين جي ننڍڙي برادري پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا، اصل ۾ اهي قديم اکر آهن جن ۾ صدين دوران معمولي تبديليون آيون ۽ جن کي يهودين تلمودي دور ۾ ڇڏي ڏنو هو. جڏهن ته قديم عبرانيءَ ۾ ڳلي مان نڪرندڙ مختلف آوازن (<small>guttural sounds</small>) جي وچ ۾ واضح فرق ڪيو ويندو هو، پر جديد عبرانيءَ ۾ اهڙو فرق مشڪل سان ئي نظر اچي ٿو. ان کان سواء، ان جي جملن جي جوڙجڪ (<small>syntax</small>) وڌيڪ ڪري انڊو-يورپي (<small>Indo</small>-<small>European</small>) ڍانچي ڏانهن مائل ٿي رهي آهي. جديد عبرانيءَ جي تلفظ ۾ هاڻي ڪجهه اهڙن آوازن (<small>phonemes</small>) جي وچ ۾ فرق نٿو ڪيو وڃي جن لاءِ الڳ الڳ اکر موجود آهن، مثال طور ”ח“ (هيت) ۽ ”כ“ (ڪاف)، جنهن جي نتيجي ۾ هڪجهڙي آواز (<small>homophony</small>) واري رجحان ۽ هجي جي مسئلن کي هٿي ملي ٿي. جديد عبرانيءَ ۾ هڪجهڙي آواز وارا ٻيا جوڙا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ: ”ב"، ”ו“ (بيت، واو)، ”ת“، ”ט“ (تيت، طا) ۽ ”כ“، ”ק“ (ڪاف، قوف). === Notation des voyelles === [[Fichier:Vazla.gif|vignette|''Vazla'' : mot araméen avec consonnes, voyelles et (indiqué en vert) signe de [[cantillation]]]] {{Article détaillé|Diacritiques de l'alphabet hébreu{{!}}Diacritiques de l’alphabet hébreu}} À l’origine, la langue hébraïque, comme toutes les autres langues sémitiques utilisant l’alphabet, ne note pas les sons [[vocalique]]s. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] dc3lkmylzgrx0vjpway5o54q4ko96wj 415813 415812 2026-09-30T05:12:54Z Ibne maryam 17680 /* اکر */ 415813 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== [[File:Alphabet hébreu.png|thumb|عبراني اکر، اليف، بيت، گاميت، داليت، ]]عبراني ٻولي 22 اکرن واري هڪ اهڙي لکت (ابجد) ذريعي لکي ۽ پڙهي ويندي آهي جنهن ۾ صرف بي-سر (consonantal) اکر هوندا آهن ۽ اها ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. في الحال عبراني ٻوليءَ لکڻ لاءِ جيڪو رسم الخط استعمال ٿئي ٿو، ان کي چورس رسم الخط“(ketav meruba) چيو ويندو آهي؛ تلمودي عالمن ان کي ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura) جو نالو ڏنو هو. تلمودي عالمن کي عبراني ٻوليءَ جي ٻن رسم الخطن جي ڄاڻ هئي: هڪ جنهن کي "عبراني رسم الخط" (*ketav 'ivri؛ جنهن کي هاڻي "پيليو-هيبرو" يا قديم عبراني الفابيٽ چيو وڃي ٿو) سڏيو ويندو هو ۽ ٻيو ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura). هڪ تلمودي تحرير موجب، تلمودي دور ۾ بني اسرائيل جي ماڻهن عبراني رسم الخط سامرين (Samaritans) جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ صرف اشوري رسم الخط کي برقرار رکيو: <ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref> ”اسرائيل اشوري رسم الخط ۽ مقدس ٻوليءَ کي چونڊيو، ۽ عبراني رسم الخط توڙي آرامي ٻولي هيديوتوٽ (سامرين) لاءِ ڇڏي ڏني.“ [[File:Alphabet samaritain kadosh.png|thumb|Alphabet samaritain ''kadosh'']] ان ڪري، سامري عبرانيءَ جا "پيليو-هيبرو" (قديم عبراني) اکر، جيڪي اڄ به هولون ۽ نابلس ۾ رهندڙ سامرين جي ننڍڙي برادري پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا، اصل ۾ اهي قديم اکر آهن جن ۾ صدين دوران معمولي تبديليون آيون ۽ جن کي يهودين تلمودي دور ۾ ڇڏي ڏنو هو. جڏهن ته قديم عبرانيءَ ۾ ڳلي مان نڪرندڙ مختلف آوازن (<small>guttural sounds</small>) جي وچ ۾ واضح فرق ڪيو ويندو هو، پر جديد عبرانيءَ ۾ اهڙو فرق مشڪل سان ئي نظر اچي ٿو. ان کان سواء، ان جي جملن جي جوڙجڪ (<small>syntax</small>) وڌيڪ ڪري انڊو-يورپي (<small>Indo</small>-<small>European</small>) ڍانچي ڏانهن مائل ٿي رهي آهي. جديد عبرانيءَ جي تلفظ ۾ هاڻي ڪجهه اهڙن آوازن (<small>phonemes</small>) جي وچ ۾ فرق نٿو ڪيو وڃي جن لاءِ الڳ الڳ اکر موجود آهن، مثال طور ”ח“ (هيت) ۽ ”כ“ (ڪاف)، جنهن جي نتيجي ۾ هڪجهڙي آواز (<small>homophony</small>) واري رجحان ۽ هجي جي مسئلن کي هٿي ملي ٿي. جديد عبرانيءَ ۾ هڪجهڙي آواز وارا ٻيا جوڙا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ: ”ב"، ”ו“ (بيت، واو)، ”ת“، ”ט“ (تيت، طا) ۽ ”כ“، ”ק“ (ڪاف، قوف). === Notation des voyelles === [[Fichier:Vazla.gif|vignette|''Vazla'' : mot araméen avec consonnes, voyelles et (indiqué en vert) signe de [[cantillation]]]] {{Article détaillé|Diacritiques de l'alphabet hébreu{{!}}Diacritiques de l’alphabet hébreu}} À l’origine, la langue hébraïque, comme toutes les autres langues sémitiques utilisant l’alphabet, ne note pas les sons [[vocalique]]s. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] f47cuu669p2dtb0b0ym7cl59fcvgzsk 415814 415813 2026-09-30T05:19:01Z Ibne maryam 17680 /* اکر */ 415814 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== [[File:Alphabet hébreu.png|thumb|عبراني اکر: ساڄي کان: اليف، بيت، گاميت، داليت، هيت، واو، زيت، حيت، طا، يا، ڪاف، لاميت، ميم، نون، قوف، ]]عبراني ٻولي 22 اکرن واري هڪ اهڙي لکت (ابجد) ذريعي لکي ۽ پڙهي ويندي آهي جنهن ۾ صرف بي-سر (consonantal) اکر هوندا آهن ۽ اها ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. في الحال عبراني ٻوليءَ لکڻ لاءِ جيڪو رسم الخط استعمال ٿئي ٿو، ان کي چورس رسم الخط“(ketav meruba) چيو ويندو آهي؛ تلمودي عالمن ان کي ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura) جو نالو ڏنو هو. تلمودي عالمن کي عبراني ٻوليءَ جي ٻن رسم الخطن جي ڄاڻ هئي: هڪ جنهن کي "عبراني رسم الخط" (*ketav 'ivri؛ جنهن کي هاڻي "پيليو-هيبرو" يا قديم عبراني الفابيٽ چيو وڃي ٿو) سڏيو ويندو هو ۽ ٻيو ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura). هڪ تلمودي تحرير موجب، تلمودي دور ۾ بني اسرائيل جي ماڻهن عبراني رسم الخط سامرين (Samaritans) جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ صرف اشوري رسم الخط کي برقرار رکيو: <ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref> ”اسرائيل اشوري رسم الخط ۽ مقدس ٻوليءَ کي چونڊيو، ۽ عبراني رسم الخط توڙي آرامي ٻولي هيديوتوٽ (سامرين) لاءِ ڇڏي ڏني.“ [[File:Alphabet samaritain kadosh.png|thumb|Alphabet samaritain ''kadosh'']] ان ڪري، سامري عبرانيءَ جا "پيليو-هيبرو" (قديم عبراني) اکر، جيڪي اڄ به هولون ۽ نابلس ۾ رهندڙ سامرين جي ننڍڙي برادري پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا، اصل ۾ اهي قديم اکر آهن جن ۾ صدين دوران معمولي تبديليون آيون ۽ جن کي يهودين تلمودي دور ۾ ڇڏي ڏنو هو. جڏهن ته قديم عبرانيءَ ۾ ڳلي مان نڪرندڙ مختلف آوازن (<small>guttural sounds</small>) جي وچ ۾ واضح فرق ڪيو ويندو هو، پر جديد عبرانيءَ ۾ اهڙو فرق مشڪل سان ئي نظر اچي ٿو. ان کان سواء، ان جي جملن جي جوڙجڪ (<small>syntax</small>) وڌيڪ ڪري انڊو-يورپي (<small>Indo</small>-<small>European</small>) ڍانچي ڏانهن مائل ٿي رهي آهي. جديد عبرانيءَ جي تلفظ ۾ هاڻي ڪجهه اهڙن آوازن (<small>phonemes</small>) جي وچ ۾ فرق نٿو ڪيو وڃي جن لاءِ الڳ الڳ اکر موجود آهن، مثال طور ”ח“ (هيت) ۽ ”כ“ (ڪاف)، جنهن جي نتيجي ۾ هڪجهڙي آواز (<small>homophony</small>) واري رجحان ۽ هجي جي مسئلن کي هٿي ملي ٿي. جديد عبرانيءَ ۾ هڪجهڙي آواز وارا ٻيا جوڙا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ: ”ב"، ”ו“ (بيت، واو)، ”ת“، ”ט“ (تيت، طا) ۽ ”כ“، ”ק“ (ڪاف، قوف). === Notation des voyelles === [[Fichier:Vazla.gif|vignette|''Vazla'' : mot araméen avec consonnes, voyelles et (indiqué en vert) signe de [[cantillation]]]] {{Article détaillé|Diacritiques de l'alphabet hébreu{{!}}Diacritiques de l’alphabet hébreu}} À l’origine, la langue hébraïque, comme toutes les autres langues sémitiques utilisant l’alphabet, ne note pas les sons [[vocalique]]s. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 1s7i8oxcphtipv54no7hdrdiqnj85om 415815 415814 2026-09-30T05:31:57Z Ibne maryam 17680 415815 wikitext text/x-wiki {{Short description|هڪ سامي ٻولي جيڪا افرو-ايشيائي ٻولي جي خاندان جي ڪنعاني شاخ سان ڳنڍيل آهي}} {{Infobox language | name = عبراني | nativename = עִבְרִית (عبراني)<br> Hebrew (انگريزي) | pronunciation = جديد: [iv⁠ˈʁit] (ايورت)<br>طبريه: [ʕiv⁠ˈriθ (عيورث)<br>بائبل: [ʕib⁠ˈrit] (عيبرت) | states = ڪنعان | region =[[سر زمين شام (ليوانت)|ڏاکڻي سرزمين شام]] | ethnicity = [[يھودي]] ۽ سماريتي | speakers = جديد عبراني ڳالهائيندڙن جو تعداد 90 لک آهي، جن مان 50 لک ان کي مادري ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا ۽ 33 لک ان کي ٻي ٻوليءَ طور ڳالهائين ٿا. | date = 2018ع | ref = e25 | speakers2 = ٻئي ٻولي طور ڳالهائيندڙ (L2): 33 لک | speakers_label = ڳالهائيندڙ | familycolor = Indo-European | fam2 = سامي ٻوليون | fam3 = اولهائين سامي ٻوليون | fam4 = اتر-اولهه سامي ٻوليون | ancestor = | ancestor2 = عبراني ابتدائي شڪليون: بائبل واري عبراني. مشنڪ عبراني. قرون وسطيٰ جي عبراني. | ancestor3 = | script = عبراني اکر<br>عبراني بريل<br> پيليو-عبراني اکر (قديم بائبل واري عبراني)<br>امپيريل آرامي رسم الخط (دير واري بائبل واري عبراني)<br>سامري رسم الخط (سامري بائبل واري عبراني) | nation = [[اسرائيل]] | agency = عبراني ٻوليءَ جي اڪيڊمي<br> <small>(Academy of The Hebrew Language)</small> | iso1 = | iso2 = | iso3 = heb | lingua = 12-AAB-a | map = | mapcaption = | notice = IPA | sign = اشارن واري عبراني (زباني عبراني جنهن سان گڏ اشارا استعمال ٿين). | ancestor4 = | glotto = | glottorefname = Hebrew |glottofoot=* ٻوليءَ جو خاندان: افرو-ايشيائي (Afro-Asiatic). معياري شڪليون. مروج: جديد. سفاردي (Sephardi). مزراحي (Mizrahi). يمني. سامري. اٽالڪي (Italki). معدوم: بابل واري (Babylonian). فلسطين واري. ٽائبيرين. لهجا: * اسرائيلي † * * سرڪاري حيثيت: سرڪاري ٻولي: اسرائيل (جديد عبراني طور) * تسليم ٿيل اقليتي ٻولي: پولينڊ. ڏکڻ آفريڪا. ترڪي. يوڪرين. * . * ٻوليءَ جا ڪوڊ: جديد عبراني. ڪلاسيڪل عبراني (عبادتي) * سامري عبراني (عبادتي) * موابي (Moabite) - معدوم * ادومي (Edomite) - معدوم * هن مضمون ۾ IPA صوتي علامتون شامل آهن. مناسب ڊسپلي يا رينڊرنگ (rendering) جي سهولت کان سواءِ، توهان کي يونِي ڪوڊ (Unicode) اکرن جي بدران سواليه نشان، دٻا (boxes) يا ٻيون علامتون نظر اچي سگهن ٿيون. IPA علامتن بابت ابتدائي ڄاڻ لاءِ، ”Help:IPA“ ڏسو. معدوميت: مشنڪ عبراني (Mishnaic Hebrew) 5هين صدي عيسويءَ تائين ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور ختم ٿي وئي، پر يهوديت ۾ بائبل واري عبرانيءَ سان گڏوگڏ عبادت جي ٻوليءَ طور برقرار رهي. بحالي: 19هين صدي عيسويءَ جي آخر ۾ بحال ڪئي وئي.|fam5=وچين سامي ٻوليون|fam6=ڪنعاني سامي|fam7=ڏاکڻي سامي|image=Synagogues in Petah Tikva, May 2024 20.jpg|image_size=200px|imagecaption=بيٿ تڪواه جي سائناگوگ ۾ عبراني ٻولي ۾ لکيل هڪ صفحو}} '''عبراني ٻولي''' (<small>Hebrew</small>) [[افروايشيائي ٻوليون|آفروايشيائي ٻولين جي خاندان]] ۾ شامل هڪ اتر-اولهه [[سامي ٻوليون|سامي ٻولي]] آهي. ڪنعاني ٻولين جي هڪ علائقائي لهجي طور، اها بنيادي طور تي [[بني اسرائيل]] جي مادري ٻولي هئي ۽ <small>200</small> عيسويءَ کان پوءِ تائين باقاعده طور تي پهرين ٻولي طور استعمال ٿيندي رهي؛ ان کان سواء اها [[يهوديت]] (ٻئي مندر واري دور کان وٺي) ۽ سامريت جي مذهبي عبادتن جي ٻولي پڻ رهي آهي. 19هين صديءَ ۾ هن ٻوليءَ کي ٻيهر ڳالهائڻ واري ٻوليءَ طور بحال ڪيو ويو ۽ اها لساني بحاليءَ جو واحد ڪامياب ۽ وڏي پيماني وارو مثال آهي. اها اڄ به ڳالهائيندڙ ڪنعاني ٻولين مان واحد ٻولي آهي. اها اتر-اولهه سامي ٻولين مان انهن ٻن ٻولين مان هڪ آهي جن جا ڳالهائيندڙ اڄ به موجود آهن؛ ٻئي ٻولي [[آرامي ٻولي]] (<small>Aramaic</small>) آهي.<ref name=":1" /> لکت واري "پيليو-عبراني" (<small>Paleo-Hebrew</small>) جا قديم ترين مثال 10هين صدي قبل مسيح جا آهن. هيبرو بائيبل جو تقريباً سمورو حصو "بائيبل واري عبراني" (<small>Biblical Hebrew</small>) ۾ لکيل آهي؛ ان جي موجوده شڪل جو گهڻو حصو ان لهجي تي ٻڌل آهي جنهن بابت عالمن جو خيال آهي ته اهو 6هين صدي قبل مسيح، يعني بابل جي قيد (<small>Babylonian captivity</small>) واري دور ۾ عروج تي هو. ان ئي سبب ڪري، قديم زماني کان وٺي يهودي هن ٻولي کي "لاشون هاڪوديش" (<small>Lashon</small> <small>Hakodesh</small> - جنهن جو لفظي مطلب "مقدس ٻولي يا پاڪيزگي واري ٻولي“ آهي) سڏيندا رهيا آهن. [[بائبل|بائيبل]] ۾ هن ٻوليءَ جو ذڪر "هيبرو" نالي سان نه، پر "يهودت" (<small>Yehudit</small> - يعني "يهوديه جي ٻولي) يا "سيپت ڪنعان" (<small>Səpaṯ</small> <small>Kəna'an</small> - يعني ڪنعان جي ٻولي) جي نالن سان ڪيو ويو آهي. "مشنا گٽن" (<small>Mishnah Gittin</small>) <small>9:8</small> ۾ هن ٻوليءَ کي "اِوريت" (<small>Ivrit</small>) چيو ويو آهي، جنهن جو مطلب عبراني آهي؛ جڏهن ته "مشنا ميگيله" (<small>Mishnah</small> <small>Megillah</small>) ۾ ان کي "اشورت" (<small>Ashurit</small> - يعني اشوري) سڏيو ويو آهي. هي نالو ان ۾ استعمال ٿيندڙ اکرن جي طرز تان ورتل آهي، جيڪو "اِوريت" (يعني پيليو-عبراني اکر) جي ابتڙ آهي. عبراني ٻولي <small>200</small> ۽ <small>400</small> ع جي وچ واري عرصي دوران عام ڳالهائڻ واري ٻولي رهڻ بند ٿي وئي. ان جو زوال [[رومي سلطنت|رومن سلطنت]] خلاف ڪيل "بارڪوخبا" (<small>Bar</small> <small>Kokhba</small>) جي ناڪام بغاوت کان پوءِ شروع ٿيو. هي ٻولي [[اسرائيل]] ۾ <small>48</small> لک ماڻهن پاران ڳالهائي وڃي ٿي. عبراني يهودين جي مذهبي ٻولي آهي. عبراني اسرائيل جي سرڪاري ٻولي پڻ آهي. اها ٻولي عبراني لکت ۾ ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. ==اکر== [[File:Alphabet hébreu.png|thumb|عبراني اکر: ساڄي کان: اليف، بيت، گاميت، داليت، هيت، واو، زيت، حيت، طا، يا، ڪاف، لاميت، ميم، نون، قوف، ]]عبراني ٻولي 22 اکرن واري هڪ اهڙي لکت (ابجد) ذريعي لکي ۽ پڙهي ويندي آهي جنهن ۾ صرف بي-سر (consonantal) اکر هوندا آهن ۽ اها ساڄي کان کاٻي طرف لکي ويندي آهي. في الحال عبراني ٻوليءَ لکڻ لاءِ جيڪو رسم الخط استعمال ٿئي ٿو، ان کي چورس رسم الخط“(ketav meruba) چيو ويندو آهي؛ تلمودي عالمن ان کي ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura) جو نالو ڏنو هو. تلمودي عالمن کي عبراني ٻوليءَ جي ٻن رسم الخطن جي ڄاڻ هئي: هڪ جنهن کي "عبراني رسم الخط" (*ketav 'ivri؛ جنهن کي هاڻي "پيليو-هيبرو" يا قديم عبراني الفابيٽ چيو وڃي ٿو) سڏيو ويندو هو ۽ ٻيو ”اشوري رسم الخط“ (ketav ashura). هڪ تلمودي تحرير موجب، تلمودي دور ۾ بني اسرائيل جي ماڻهن عبراني رسم الخط سامرين (Samaritans) جي حوالي ڪري ڇڏيو ۽ صرف اشوري رسم الخط کي برقرار رکيو: <ref>Qui sont les ''hediotot'' ? Rabbi Hisda dit : « les Couthéens » ({{nobr|Sanhédrin 21b}}). Le terme dépréciatif de ''hediotot'' désignerait les Samaritains.</ref> ”اسرائيل اشوري رسم الخط ۽ مقدس ٻوليءَ کي چونڊيو، ۽ عبراني رسم الخط توڙي آرامي ٻولي هيديوتوٽ (سامرين) لاءِ ڇڏي ڏني.“ [[File:Alphabet samaritain kadosh.png|thumb|Alphabet samaritain ''kadosh'']] ان ڪري، سامري عبرانيءَ جا "پيليو-هيبرو" (قديم عبراني) اکر، جيڪي اڄ به هولون ۽ نابلس ۾ رهندڙ سامرين جي ننڍڙي برادري پاران استعمال ڪيا وڃن ٿا، اصل ۾ اهي قديم اکر آهن جن ۾ صدين دوران معمولي تبديليون آيون ۽ جن کي يهودين تلمودي دور ۾ ڇڏي ڏنو هو. جڏهن ته قديم عبرانيءَ ۾ ڳلي مان نڪرندڙ مختلف آوازن (<small>guttural sounds</small>) جي وچ ۾ واضح فرق ڪيو ويندو هو، پر جديد عبرانيءَ ۾ اهڙو فرق مشڪل سان ئي نظر اچي ٿو. ان کان سواء، ان جي جملن جي جوڙجڪ (<small>syntax</small>) وڌيڪ ڪري انڊو-يورپي (<small>Indo</small>-<small>European</small>) ڍانچي ڏانهن مائل ٿي رهي آهي. جديد عبرانيءَ جي تلفظ ۾ هاڻي ڪجهه اهڙن آوازن (<small>phonemes</small>) جي وچ ۾ فرق نٿو ڪيو وڃي جن لاءِ الڳ الڳ اکر موجود آهن، مثال طور ”ח“ (هيت) ۽ ”כ“ (ڪاف)، جنهن جي نتيجي ۾ هڪجهڙي آواز (<small>homophony</small>) واري رجحان ۽ هجي جي مسئلن کي هٿي ملي ٿي. جديد عبرانيءَ ۾ هڪجهڙي آواز وارا ٻيا جوڙا پڻ ملن ٿا، جهڙوڪ: ”ב"، ”ו“ (بيت، واو)، ”ת“، ”ט“ (تيت، طا) ۽ ”כ“، ”ק“ (ڪاف، قوف). === سرن جي نشاندهي === [[File:Vazla.gif|thumb|"وازلا"؛ هڪ آرامي ٻولي جو لفظ جنهن ۾ بي-سر اکر، سر ۽ تجويد جي انداز واري نشاني شامل هوندي آهي (جنهن کي سائي رنگ ۾ ڏيکاريو ويو آهي)]] اصل ۾، عبراني ٻولي ٻين سڀني سامي ٻولين وانگر جيڪي ابجد (اکر) جو استعمال ڪن ٿيون، سرن جي آوازن کي ظاهر نه ڪندي هئي. سرن جا ٽي نظام وجود ۾ آيا: بابلي (Babylonian)، فلسطيني (Palestinian) ۽ ٽائبيرين (Tiberian). ان کان پوءِ، جڏهن يهودي عالمن (*Hazal*) ٽائبيرياس (Tiberias) ۾ گڏ ٿي هڪ اهڙي نظام تي اتفاق ڪيو جيڪو ليڪن ۽ نقطن تي ٻڌل هو—جنهن کي عبرانيءَ ۾ *torat haniqud* (يعني ”نقطن ۽ نشانين جا قاعدا“) چيو وڃي ٿو. اسان کي ان دور مان ئي تلاوت يا ڳائڻ جي انداز واريون نشانيون (*te'amim*—جن مان لفظ *ta’am* جو مطلب عبرانيءَ ۾ ”ذائقو“ آهي) ورثي ۾ مليون؛ توريت (Torah) جي شروعات کان وٺي ان جي تلاوت ڪئي ويندي رهي آهي، ۽ اڄ به يهودي عبادتن ۾ انهن نشانين جي مدد سان ان جي تلاوت جو سلسلو جاري آهي. Trois systèmes vocaliques se sont développés : le babylonien, le palestinien et celui dit de Tibériade. Ce n’est qu’au {{s|VII}} que les sages ({{langue|he|dir=rtl|texte=חז"ל}} / ''hazal'') du [[judaïsme]] réunis à [[Tibériade]] conviennent d’un système de voyelles basé sur des traits et des points qu’on appelle [[système vocalique]], qui se nomme en hébreu « ''torat haniqud'' » (תורה הניקוד, « règles de ponctuation »). On hérite aussi de cette période les signes de [[cantillation]] ({{langue|he|dir=rtl|texte=טעמים}} / ''te'amim'' — le mot {{langue|he|dir=rtl|texte=טעם}} / ''ta’am'' signifie « goût » en hébreu), la [[Torah]] étant chantée depuis ses origines ; elle l’est encore dans le culte juif, grâce à ces ''signes de cantillation''. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:عبراني ٻولي]] [[زمرو:ٻوليون]] [[زمرو:سامي ٻوليون]] [[زمرو:سرڪاري ٻوليون]] [[زمرو:اسرائيل جون ٻوليون]] [[زمرو:فلسطين جون ٻوليون]] 9s47kxajk6o3u1x32jqpa88c4hyp0yf 0 72355 415885 306224 2026-09-30T08:18:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 415885 wikitext text/x-wiki {{Short description|Biological organ system that removes unnecessary materials from the body of an organism}} {{protection padlock|small=yes}} {{More citations needed|date=April 2015}} {{Infobox anatomy | Name = Excretory system | Latin = | Image = | Caption = | Width = | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} ھن سرشتي جا اھم عضوا [[گردو|گردا]] آهن.<ref>علم حياتيات درسي ڪتاب ڪلاس نائون</ref> The '''excretory system''' is a passive biological system that removes excess, unnecessary materials from the [[body fluid]]s of an [[organism]], so as to help maintain internal chemical [[homeostasis]] and prevent damage to the body. The dual function of excretory systems is the elimination of the [[Cellular waste product|waste products]] of [[metabolism]] and to drain the body of used up and broken down components in a liquid and gaseous state. In humans and other [[amniote]]s ([[mammal]]s, [[bird]]s and [[reptile]]s), most of these substances leave the body as [[urine]] and to some degree exhalation, mammals also expel them through [[sweat]]ing. Only the organs specifically used for the excretion are considered a part of the excretory system. In the narrow sense, the term refers to the [[urinary system]]. However, as excretion involves several functions that are only superficially related, it is not usually used in more formal classifications of anatomy or function. As most healthy functioning [[organ (anatomy)|organs]] produce metabolic and other wastes, the entire organism depends on the function of the system. Breaking down of one of more of the systems is a serious health condition, for example [[kidney failure]]. ==حوالا== [[زمرو:فزيالوجي]] e445gcodo4jkmn2jtexbukqxm15phel 415886 415885 2026-09-30T08:35:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 415886 wikitext text/x-wiki {{Short description|Biological organ system that removes unnecessary materials from the body of an organism}} {{protection padlock|small=yes}} {{More citations needed|date=April 2015}} {{Infobox anatomy | Name = Excretory system | Latin = | Image = | Caption = | Width = | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''نيڪال جو سرشتو''' (<small>Excretory system</small>) هڪ اهڙو حياتياتي نظام آهي جيڪو جاندار جي جسماني رطوبتن مان اضافي ۽ غير ضروري مادا خارج ڪري ٿو، ته جيئن جسم جي اندروني ڪيميائي توازن (<small>homeostasis</small>) کي برقرار رکي سگهجي ۽ جسم کي نقصان کان بچائي سگهجي. اخراجي نظام جا ٻه اهم ڪم آهن: ميٽابولزم (<small>metabolim</small>) جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ فضلي کي ختم ڪرڻ ۽ جسم مان استعمال ٿيل يا ٽٽي ڦٽي ويل جزن کي مائع ۽ گيس جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍڻ. انسانن ۽ ٻين ايمنايوٽس (جهڙوڪ ٿڻائيندڙ ۽ رڙيون پائيندڙ جانور ۽ پکين) ۾، انهن مان گهڻا مادا پيشاب ۽ ڪجهه حد تائين ساهه ذريعي ٻاهر نڪرندا آهن؛ ٿڃ پياريندڙ جانور انهن کي پگهر ذريعي پڻ خارج ڪندا آهن.<ref>علم حياتيات درسي ڪتاب ڪلاس نائون</ref> صرف اهي عضوا جيڪي خاص طور تي نيڪال لاءِ استعمال ٿين ٿا، انهن کي ئي نيڪال جي نظام جو حصو سمجهيو ويندو آهي. محدود معنيٰ ۾، اصطلاح خاص طور تي پيشاب جي نظام (<small>urinary</small> <small>system</small>) ڏانهن اشارو ڪري ٿي. ھن سرشتي جا اھم عضوا [[گردو|گردا]] آهن. تنهن هوندي به، جيئن ته نيڪال ۾ ڪيترائي اهڙا عمل شامل آهن جن جو پاڻ ۾ تعلق صرف ظاهري يا مٿاڇري جو ھوندو آهي، ان ڪري ان اصطلاح کي عام طور تي [[عضون جي تشريح جو علم|جسماني بناوٽ]] (<small>anatomy</small>) يا ڪارڪردگي جي وڌيڪ باضابطه درجا بندين ۾ استعمال نه ڪيو ويندو آهي. جيئن ته اڪثر صحتمند ۽ فعال عضوا ميٽابولڪ ۽ ٻيا فضلا پيدا ڪن ٿا، ان ڪري پورو جاندار هن نظام جي ڪارڪردگي تي دارومدار رکي ٿو. هن نظام جي هڪ يا وڌيڪ حصن جو ناڪاره ٿيڻ، مثال طور [[بڪي]] (kidney) جو ناڪاره ٿيڻ، صحت جو هڪ سنگين مسئلو آهي. ==حوالا== [[زمرو:فزيالوجي]] p3eklpnc7gzeqn5gc9uv2bfkngdppah 415887 415886 2026-09-30T08:36:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انساني جسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415887 wikitext text/x-wiki {{Short description|Biological organ system that removes unnecessary materials from the body of an organism}} {{protection padlock|small=yes}} {{More citations needed|date=April 2015}} {{Infobox anatomy | Name = Excretory system | Latin = | Image = | Caption = | Width = | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''نيڪال جو سرشتو''' (<small>Excretory system</small>) هڪ اهڙو حياتياتي نظام آهي جيڪو جاندار جي جسماني رطوبتن مان اضافي ۽ غير ضروري مادا خارج ڪري ٿو، ته جيئن جسم جي اندروني ڪيميائي توازن (<small>homeostasis</small>) کي برقرار رکي سگهجي ۽ جسم کي نقصان کان بچائي سگهجي. اخراجي نظام جا ٻه اهم ڪم آهن: ميٽابولزم (<small>metabolim</small>) جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ فضلي کي ختم ڪرڻ ۽ جسم مان استعمال ٿيل يا ٽٽي ڦٽي ويل جزن کي مائع ۽ گيس جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍڻ. انسانن ۽ ٻين ايمنايوٽس (جهڙوڪ ٿڻائيندڙ ۽ رڙيون پائيندڙ جانور ۽ پکين) ۾، انهن مان گهڻا مادا پيشاب ۽ ڪجهه حد تائين ساهه ذريعي ٻاهر نڪرندا آهن؛ ٿڃ پياريندڙ جانور انهن کي پگهر ذريعي پڻ خارج ڪندا آهن.<ref>علم حياتيات درسي ڪتاب ڪلاس نائون</ref> صرف اهي عضوا جيڪي خاص طور تي نيڪال لاءِ استعمال ٿين ٿا، انهن کي ئي نيڪال جي نظام جو حصو سمجهيو ويندو آهي. محدود معنيٰ ۾، اصطلاح خاص طور تي پيشاب جي نظام (<small>urinary</small> <small>system</small>) ڏانهن اشارو ڪري ٿي. ھن سرشتي جا اھم عضوا [[گردو|گردا]] آهن. تنهن هوندي به، جيئن ته نيڪال ۾ ڪيترائي اهڙا عمل شامل آهن جن جو پاڻ ۾ تعلق صرف ظاهري يا مٿاڇري جو ھوندو آهي، ان ڪري ان اصطلاح کي عام طور تي [[عضون جي تشريح جو علم|جسماني بناوٽ]] (<small>anatomy</small>) يا ڪارڪردگي جي وڌيڪ باضابطه درجا بندين ۾ استعمال نه ڪيو ويندو آهي. جيئن ته اڪثر صحتمند ۽ فعال عضوا ميٽابولڪ ۽ ٻيا فضلا پيدا ڪن ٿا، ان ڪري پورو جاندار هن نظام جي ڪارڪردگي تي دارومدار رکي ٿو. هن نظام جي هڪ يا وڌيڪ حصن جو ناڪاره ٿيڻ، مثال طور [[بڪي]] (kidney) جو ناڪاره ٿيڻ، صحت جو هڪ سنگين مسئلو آهي. ==حوالا== [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] e4zdkvl7ff8rhk6y27cc0dx1epqmf6t 415888 415887 2026-09-30T08:38:33Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اناٽومي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415888 wikitext text/x-wiki {{Short description|Biological organ system that removes unnecessary materials from the body of an organism}} {{protection padlock|small=yes}} {{More citations needed|date=April 2015}} {{Infobox anatomy | Name = Excretory system | Latin = | Image = | Caption = | Width = | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''نيڪال جو سرشتو''' (<small>Excretory system</small>) هڪ اهڙو حياتياتي نظام آهي جيڪو جاندار جي جسماني رطوبتن مان اضافي ۽ غير ضروري مادا خارج ڪري ٿو، ته جيئن جسم جي اندروني ڪيميائي توازن (<small>homeostasis</small>) کي برقرار رکي سگهجي ۽ جسم کي نقصان کان بچائي سگهجي. اخراجي نظام جا ٻه اهم ڪم آهن: ميٽابولزم (<small>metabolim</small>) جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ فضلي کي ختم ڪرڻ ۽ جسم مان استعمال ٿيل يا ٽٽي ڦٽي ويل جزن کي مائع ۽ گيس جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍڻ. انسانن ۽ ٻين ايمنايوٽس (جهڙوڪ ٿڻائيندڙ ۽ رڙيون پائيندڙ جانور ۽ پکين) ۾، انهن مان گهڻا مادا پيشاب ۽ ڪجهه حد تائين ساهه ذريعي ٻاهر نڪرندا آهن؛ ٿڃ پياريندڙ جانور انهن کي پگهر ذريعي پڻ خارج ڪندا آهن.<ref>علم حياتيات درسي ڪتاب ڪلاس نائون</ref> صرف اهي عضوا جيڪي خاص طور تي نيڪال لاءِ استعمال ٿين ٿا، انهن کي ئي نيڪال جي نظام جو حصو سمجهيو ويندو آهي. محدود معنيٰ ۾، اصطلاح خاص طور تي پيشاب جي نظام (<small>urinary</small> <small>system</small>) ڏانهن اشارو ڪري ٿي. ھن سرشتي جا اھم عضوا [[گردو|گردا]] آهن. تنهن هوندي به، جيئن ته نيڪال ۾ ڪيترائي اهڙا عمل شامل آهن جن جو پاڻ ۾ تعلق صرف ظاهري يا مٿاڇري جو ھوندو آهي، ان ڪري ان اصطلاح کي عام طور تي [[عضون جي تشريح جو علم|جسماني بناوٽ]] (<small>anatomy</small>) يا ڪارڪردگي جي وڌيڪ باضابطه درجا بندين ۾ استعمال نه ڪيو ويندو آهي. جيئن ته اڪثر صحتمند ۽ فعال عضوا ميٽابولڪ ۽ ٻيا فضلا پيدا ڪن ٿا، ان ڪري پورو جاندار هن نظام جي ڪارڪردگي تي دارومدار رکي ٿو. هن نظام جي هڪ يا وڌيڪ حصن جو ناڪاره ٿيڻ، مثال طور [[بڪي]] (kidney) جو ناڪاره ٿيڻ، صحت جو هڪ سنگين مسئلو آهي. ==حوالا== [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:اناٽومي]] idzd6x0iziauqypxd9rk9nzgqnbfkmo 415889 415888 2026-09-30T08:39:38Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 415889 wikitext text/x-wiki {{Short description|Biological organ system that removes unnecessary materials from the body of an organism}} {{protection padlock|small=yes}} {{More citations needed|date=April 2015}} {{Infobox anatomy | Name = Excretory system | Latin = | Image = | Caption = | Width = | Image2 = | Caption2 = | Precursor = | System = | Artery = | Vein = | Nerve = | Lymph = }} '''نيڪال جو سرشتو''' (<small>Excretory system</small>) هڪ اهڙو حياتياتي نظام آهي جيڪو جاندار جي جسماني رطوبتن مان اضافي ۽ غير ضروري مادا خارج ڪري ٿو، ته جيئن جسم جي اندروني ڪيميائي توازن (<small>homeostasis</small>) کي برقرار رکي سگهجي ۽ جسم کي نقصان کان بچائي سگهجي. اخراجي نظام جا ٻه اهم ڪم آهن: ميٽابولزم (<small>metabolim</small>) جي نتيجي ۾ پيدا ٿيندڙ فضلي کي ختم ڪرڻ ۽ جسم مان استعمال ٿيل يا ٽٽي ڦٽي ويل جزن کي مائع ۽ گيس جي صورت ۾ ٻاهر ڪڍڻ. انسانن ۽ ٻين ايمنايوٽس (جهڙوڪ ٿڻائيندڙ ۽ رڙيون پائيندڙ جانور ۽ پکين) ۾، انهن مان گهڻا مادا پيشاب ۽ ڪجهه حد تائين ساهه ذريعي ٻاهر نڪرندا آهن؛ ٿڃ پياريندڙ جانور انهن کي پگهر ذريعي پڻ خارج ڪندا آهن.<ref>علم حياتيات درسي ڪتاب ڪلاس نائون</ref> صرف اهي عضوا جيڪي خاص طور تي نيڪال لاءِ استعمال ٿين ٿا، انهن کي ئي نيڪال جي نظام جو حصو سمجهيو ويندو آهي. محدود معنيٰ ۾، اصطلاح خاص طور تي پيشاب جي نظام (<small>urinary</small> <small>system</small>) ڏانهن اشارو ڪري ٿي. ھن سرشتي جا اھم عضوا [[گردو|گردا]] آهن. تنهن هوندي به، جيئن ته نيڪال ۾ ڪيترائي اهڙا عمل شامل آهن جن جو پاڻ ۾ تعلق صرف ظاهري يا مٿاڇري جو ھوندو آهي، ان ڪري ان اصطلاح کي عام طور تي [[عضون جي تشريح جو علم|جسماني بناوٽ]] (<small>anatomy</small>) يا ڪارڪردگي جي وڌيڪ باضابطه درجا بندين ۾ استعمال نه ڪيو ويندو آهي. جيئن ته اڪثر صحتمند ۽ فعال عضوا ميٽابولڪ ۽ ٻيا فضلا پيدا ڪن ٿا، ان ڪري پورو جاندار هن نظام جي ڪارڪردگي تي دارومدار رکي ٿو. هن نظام جي هڪ يا وڌيڪ حصن جو ناڪاره ٿيڻ، مثال طور [[بڪي]] (kidney) جو ناڪاره ٿيڻ، صحت جو هڪ سنگين مسئلو آهي. ==حوالا== [[زمرو:نيڪال جو سرشتو]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] [[زمرو:اناٽومي]] ognto34pq6gted1ie8xrqjs5zeotj3t 0 103395 415699 2026-09-29T13:38:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''پري''' (<small>Fairy</small>) هڪ قسم جي افسانوي مخلوق آهي، عام طور تي انساني شڪل واري (<small>anthropomorphic</small>) طور بيان ڪيو ويندو آهي. اها ڪيترن ئي يورپي ثقافتن (جن ۾ سيلٽڪ، سلاوڪ، جرمنڪ ۽ فرانسيسي لوڪ ڪهاڻين شامل آهن) جي لوڪ روايتن ۾ ملندي آهي؛ اها هڪ قسم جي مافوق الفطرت هستي آهي،... 415699 wikitext text/x-wiki '''پري''' (<small>Fairy</small>) هڪ قسم جي افسانوي مخلوق آهي، عام طور تي انساني شڪل واري (<small>anthropomorphic</small>) طور بيان ڪيو ويندو آهي. اها ڪيترن ئي يورپي ثقافتن (جن ۾ سيلٽڪ، سلاوڪ، جرمنڪ ۽ فرانسيسي لوڪ ڪهاڻين شامل آهن) جي لوڪ روايتن ۾ ملندي آهي؛ اها هڪ قسم جي مافوق الفطرت هستي آهي، جنهن ۾ اڪثر ڪري جادوئي، مابعدالطبعياتي يا غير معمولي خاصيتون هونديون آهن. 7qhjr2y9aue6rfpb0osbgelytk2fcv7 415700 415699 2026-09-29T13:39:08Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڏندڪٿائون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415700 wikitext text/x-wiki '''پري''' (<small>Fairy</small>) هڪ قسم جي افسانوي مخلوق آهي، عام طور تي انساني شڪل واري (<small>anthropomorphic</small>) طور بيان ڪيو ويندو آهي. اها ڪيترن ئي يورپي ثقافتن (جن ۾ سيلٽڪ، سلاوڪ، جرمنڪ ۽ فرانسيسي لوڪ ڪهاڻين شامل آهن) جي لوڪ روايتن ۾ ملندي آهي؛ اها هڪ قسم جي مافوق الفطرت هستي آهي، جنهن ۾ اڪثر ڪري جادوئي، مابعدالطبعياتي يا غير معمولي خاصيتون هونديون آهن. [[زمرو:ڏندڪٿائون]] gg6iw7hwf5kd9kddpe1mxhc588on95u 415701 415700 2026-09-29T13:39:31Z Ibne maryam 17680 added [[Category:خيالي وجود]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415701 wikitext text/x-wiki '''پري''' (<small>Fairy</small>) هڪ قسم جي افسانوي مخلوق آهي، عام طور تي انساني شڪل واري (<small>anthropomorphic</small>) طور بيان ڪيو ويندو آهي. اها ڪيترن ئي يورپي ثقافتن (جن ۾ سيلٽڪ، سلاوڪ، جرمنڪ ۽ فرانسيسي لوڪ ڪهاڻين شامل آهن) جي لوڪ روايتن ۾ ملندي آهي؛ اها هڪ قسم جي مافوق الفطرت هستي آهي، جنهن ۾ اڪثر ڪري جادوئي، مابعدالطبعياتي يا غير معمولي خاصيتون هونديون آهن. [[زمرو:ڏندڪٿائون]] [[زمرو:خيالي وجود]] 7rscobriel7zro6bx3h8vvtl80p6o3h 415702 415701 2026-09-29T13:40:24Z Ibne maryam 17680 added [[Category:افسانوي مخلوق]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415702 wikitext text/x-wiki '''پري''' (<small>Fairy</small>) هڪ قسم جي افسانوي مخلوق آهي، عام طور تي انساني شڪل واري (<small>anthropomorphic</small>) طور بيان ڪيو ويندو آهي. اها ڪيترن ئي يورپي ثقافتن (جن ۾ سيلٽڪ، سلاوڪ، جرمنڪ ۽ فرانسيسي لوڪ ڪهاڻين شامل آهن) جي لوڪ روايتن ۾ ملندي آهي؛ اها هڪ قسم جي مافوق الفطرت هستي آهي، جنهن ۾ اڪثر ڪري جادوئي، مابعدالطبعياتي يا غير معمولي خاصيتون هونديون آهن. [[زمرو:ڏندڪٿائون]] [[زمرو:خيالي وجود]] [[زمرو:افسانوي مخلوق]] dqabzrxdxrqfadc1l74csjxqtf933eq 415703 415702 2026-09-29T13:43:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 415703 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mythical being or legendary creature in European folklore}} {{Other uses}} {{Redirect|Fay}} {{pp-semi-indef}} {{Infobox mythical creature |name = Fairy |image = Falero Luis Ricardo Lily Fairy 1888.jpg |image_size = |caption = 1888 illustration by [[Luis Ricardo Falero]] of a modern fairy, with butterfly wings |Grouping = [[Legendary creature]]{{Clear}}[[Pixie]]{{Clear}}[[Sprite (creature)|Sprite]]{{Clear}}[[Tuatha Dé Danann]] |Country = |Region = [[Europe]] |First_Attested = In folklore }} '''پري''' (<small>Fairy</small>) هڪ قسم جي افسانوي مخلوق آهي، عام طور تي انساني شڪل واري (<small>anthropomorphic</small>) طور بيان ڪيو ويندو آهي. اها ڪيترن ئي يورپي ثقافتن (جن ۾ سيلٽڪ، سلاوڪ، جرمنڪ ۽ فرانسيسي لوڪ ڪهاڻين شامل آهن) جي لوڪ روايتن ۾ ملندي آهي؛ اها هڪ قسم جي مافوق الفطرت هستي آهي، جنهن ۾ اڪثر ڪري جادوئي، مابعدالطبعياتي يا غير معمولي خاصيتون هونديون آهن. A '''fairy''' (also '''fay''' or '''faerie/faery''') is a type of [[mythical]] being or [[legendary creature]], generally described as [[anthropomorphism|anthropomorphic]], found in the [[folklore]] of multiple [[Europe]]an cultures (including [[Celtic mythology|Celtic]], [[Slavic paganism|Slavic]], [[Germanic folklore|Germanic]], and [[French folklore|French]] folklore), a form of [[Supernatural#Spirit|spirit]], often with [[Magic (supernatural)|magical]], [[Metaphysics|metaphysical]], [[supernatural]], or [[preternatural]] qualities. Myths and stories about fairies do not have a single origin but are rather a collection of [[folk belief]]s from disparate sources. Various folk theories about the origins of fairies include casting them as either demoted [[angel]]s or [[demon]]s in a [[Christian mythology|Christian]] tradition, as deities in [[Paganism|pagan]] belief systems, as [[Spirit (supernatural entity)|spirits]] of the dead, as [[Prehistory|prehistoric]] precursors to [[human]]s, or as spirits of nature. The label of ''fairy'' has at times applied only to specific [[Magic (supernatural)|magical]] creatures with human appearance, magical powers, and a penchant for trickery. At other times, it has been used to describe any magical creature, such as [[goblin]]s and [[gnome]]s. ''Fairy'' has at times been used as an adjective, with a meaning equivalent to "enchanted" or "magical". It was also used as a name for the place these beings come from: [[Fairyland]]. A recurring [[Motif-Index of Folk-Literature|motif]] of legends about fairies is the need to ward off fairies using protective charms. Common examples of such charms include church bells, wearing clothing inside out, [[four-leaf clover]], and food. Fairies were also sometimes thought to haunt specific locations and to lead travelers astray using [[will-o'-the-wisp]]s. Before the advent of [[Medicine|modern medicine]], fairies were often blamed for sickness, particularly [[tuberculosis]] and birth deformities. In addition to their folkloric origins, fairies were a common feature of [[Renaissance literature]] and [[Romantic art]] and were especially popular in the [[United Kingdom]] during the [[Victorian era|Victorian]] and [[Edwardian era|Edwardian]] eras. The [[Celtic Revival]] also saw fairies established as a canonical part of Celtic cultural heritage. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڏندڪٿائون]] [[زمرو:خيالي وجود]] [[زمرو:افسانوي مخلوق]] 80de35wrhc6f6i00mm9ovexdwyazzjd 415704 415703 2026-09-29T13:43:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 415704 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mythical being or legendary creature in European folklore}} {{Other uses}} {{Redirect|Fay}} {{pp-semi-indef}} {{Infobox mythical creature |name = Fairy |image = Falero Luis Ricardo Lily Fairy 1888.jpg |image_size = |caption = 1888 illustration by [[Luis Ricardo Falero]] of a modern fairy, with butterfly wings |Grouping = [[Legendary creature]]{{Clear}}[[Pixie]]{{Clear}}[[Sprite (creature)|Sprite]]{{Clear}}[[Tuatha Dé Danann]] |Country = |Region = [[Europe]] |First_Attested = In folklore }} '''پري''' (<small>Fairy</small>) هڪ قسم جي افسانوي مخلوق آهي، عام طور تي انساني شڪل واري (<small>anthropomorphic</small>) طور بيان ڪيو ويندو آهي. اها ڪيترن ئي يورپي ثقافتن (جن ۾ سيلٽڪ، سلاوڪ، جرمنڪ ۽ فرانسيسي لوڪ ڪهاڻين شامل آهن) جي لوڪ روايتن ۾ ملندي آهي؛ اها هڪ قسم جي مافوق الفطرت هستي آهي، جنهن ۾ اڪثر ڪري جادوئي، مابعدالطبعياتي يا غير معمولي خاصيتون هونديون آهن. A '''fairy''' (also '''fay''' or '''faerie/faery''') is a type of [[mythical]] being or [[legendary creature]], generally described as [[anthropomorphism|anthropomorphic]], found in the [[folklore]] of multiple [[Europe]]an cultures (including [[Celtic mythology|Celtic]], [[Slavic paganism|Slavic]], [[Germanic folklore|Germanic]], and [[French folklore|French]] folklore), a form of [[Supernatural#Spirit|spirit]], often with [[Magic (supernatural)|magical]], [[Metaphysics|metaphysical]], [[supernatural]], or [[preternatural]] qualities. Myths and stories about fairies do not have a single origin but are rather a collection of [[folk belief]]s from disparate sources. Various folk theories about the origins of fairies include casting them as either demoted [[angel]]s or [[demon]]s in a [[Christian mythology|Christian]] tradition, as deities in [[Paganism|pagan]] belief systems, as [[Spirit (supernatural entity)|spirits]] of the dead, as [[Prehistory|prehistoric]] precursors to [[human]]s, or as spirits of nature. The label of ''fairy'' has at times applied only to specific [[Magic (supernatural)|magical]] creatures with human appearance, magical powers, and a penchant for trickery. At other times, it has been used to describe any magical creature, such as [[goblin]]s and [[gnome]]s. ''Fairy'' has at times been used as an adjective, with a meaning equivalent to "enchanted" or "magical". It was also used as a name for the place these beings come from: [[Fairyland]]. A recurring [[Motif-Index of Folk-Literature|motif]] of legends about fairies is the need to ward off fairies using protective charms. Common examples of such charms include church bells, wearing clothing inside out, [[four-leaf clover]], and food. Fairies were also sometimes thought to haunt specific locations and to lead travelers astray using [[will-o'-the-wisp]]s. Before the advent of [[Medicine|modern medicine]], fairies were often blamed for sickness, particularly [[tuberculosis]] and birth deformities. In addition to their folkloric origins, fairies were a common feature of [[Renaissance literature]] and [[Romantic art]] and were especially popular in the [[United Kingdom]] during the [[Victorian era|Victorian]] and [[Edwardian era|Edwardian]] eras. The [[Celtic Revival]] also saw fairies established as a canonical part of Celtic cultural heritage. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڏندڪٿائون]] [[زمرو:خيالي وجود]] [[زمرو:افسانوي مخلوق]] lbgykz2ok1dt3d0bmujd7kk17h8h66s 415705 415704 2026-09-29T13:57:19Z Ibne maryam 17680 /* */ 415705 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mythical being or legendary creature in European folklore}} {{Other uses}} {{Redirect|Fay}} {{pp-semi-indef}} {{Infobox mythical creature |name = Fairy |image = Falero Luis Ricardo Lily Fairy 1888.jpg |image_size = |caption = 1888 illustration by [[Luis Ricardo Falero]] of a modern fairy, with butterfly wings |Grouping = [[Legendary creature]]{{Clear}}[[Pixie]]{{Clear}}[[Sprite (creature)|Sprite]]{{Clear}}[[Tuatha Dé Danann]] |Country = |Region = [[Europe]] |First_Attested = In folklore }} '''پري''' (<small>Fairy</small>) هڪ قسم جي افسانوي مخلوق آهي، عام طور تي انساني شڪل واري (<small>anthropomorphic</small>) طور بيان ڪيو ويندو آهي. اها ڪيترن ئي يورپي ثقافتن (جن ۾ سيلٽڪ، سلاوڪ، جرمنڪ ۽ فرانسيسي لوڪ ڪهاڻين شامل آهن) جي لوڪ روايتن ۾ ملندي آهي؛ اها هڪ قسم جي مافوق الفطرت هستي آهي، جنهن ۾ اڪثر ڪري جادوئي، مابعدالطبعياتي يا غير معمولي خاصيتون هونديون آهن. پريين بابت ڏند ڪٿائن ۽ قصن جو ڪو هڪ بنياد ناهي، بلڪه اهي مختلف ذريعن کان مليل عوامي عقيدن جو مجموعو آهن. پريين جي اصل بابت مختلف عوامي نظرين ۾ انهن کي عيسائي روايتن مطابق درجو گهٽايل فرشتن يا شيطانن، قديم عقيدن (رومي، يوناني) ۾ ديوتائن، مئل ماڻهن جي روحن، انسانن جي قديم اڳوڻي روپن، يا فطرت جي روحن طور پيش ڪيو ويو آهي. پري جي اصطلاح ڪڏهن ڪڏهن صرف انهن مخصوص جادوئي مخلوقن لاءِ استعمال ٿيندي رهيي آهي جيڪا انساني شڪل، جادوئي طاقتن ۽ چالاڪي يا ڌوڪي جي فطرت جون مالڪ هونديون هيون. ٻين موقعن تي، اهو اصطلاح ڪنهن به جادوئي مخلوق، جهڙوڪ "گوبلن" (goblins) ۽ "نوميس" (gnomes) جي وضاحت لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويو آهي. ”پري“ لفظ ڪڏهن ڪڏهن هڪ صفت طور پڻ استعمال ٿيو آهي، جنهن جي معنيٰ جادو اثر" يا "خوبصورتي" آهي. اهو لفظ ان جاءِ جي نالي طور پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي جتان اهي مخلوقون اچن ٿيون: يعني "پرين جي سر زمين" (Fairyland) يا پرين جي دنيا، جئين ته ڪوهه قاف. پريين بابت ڏندڪٿائن ۾ هڪ بار بار ورجائجندڙ موضوع حفاظتي تعويذن يا طريقن ذريعي پريين کي پري رکڻ يا انهن کان بچاءُ ڪرڻ آهي. اهڙن حفاظتي طريقن جي عام مثالن ۾ چرچ جي گهنٽين جي آواز، ڪپڙا اونڌا (يا ابتا) پائڻ، چار پنن واري "ڪلوور ٻوٽي" جو استعمال ۽ کاڌا شامل آهن. اهو به مڃيو ويندو هو ته پريون ڪجهه مخصوص هنڌن تي موجود هونديون هيون ۽ "ويل-او-دي-وسپس" (will-o'-the-wisps - يعني ويرانين ۾ چمڪندڙ روشني) ذريعي مسافرن کي گمراهه ڪنديون هيون. جديد طب جي اچڻ کان اڳ، اڪثر ڪري بيمارين، خاص طور تي تپ دق ۽ پيدائشي نقصن جو ذميوار پريين کي قرار ڏنو ويندو هو. عوامي روايتن ۾ پنهنجي اصل کان علاوه، پريون نشاۃِ ثانيه جي ادب ۽ رومانوي فن جو هڪ اهم حصو رهيون آهن ۽ خاص طور تي برطانيا ۾ وڪٽورين ۽ ايڊورڊين دورن دوران مقبول رهيون آهن. "سيلٽڪ بحالي" (Celtic Revival) يا سيلٽڪ ثقافتي ورثي جي بحاليءَ واري تحريڪ دوران به پرين کي سيلٽڪ ثقافتي ورثي جو هڪ بنيادي ۽ اهم حصو تسليم ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڏندڪٿائون]] [[زمرو:خيالي وجود]] [[زمرو:افسانوي مخلوق]] snn2j8fzcilug9t0r9clwm3wggzalku 0 103396 415752 2026-09-29T17:00:45Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمين کان زمين ميزائل]] کي [[مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل]] ڏانھن چوريو 415752 wikitext text/x-wiki #چوريو [[مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل]] 9w837v8cz7p7osnnjs1xw5v9jgzmfeo 14 103397 415755 2026-09-29T17:02:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميزائل جا قسم]] 415755 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميزائل جا قسم]] 9gkrh9nnthmyagi3miosi2o8gug08rg 0 103398 415816 2026-09-30T06:02:14Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1376814864|Jackie Chan]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 415816 wikitext text/x-wiki {{Family name hatnote|[[Chen (surname)|چن]] ''or'' [[Fang (surname)|فانگ]]|lang=Hong Kong}}'''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> 5uwzg5bviu8598f80koks8s6vit9a70 415817 415816 2026-09-30T06:02:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اداڪار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415817 wikitext text/x-wiki {{Family name hatnote|[[Chen (surname)|چن]] ''or'' [[Fang (surname)|فانگ]]|lang=Hong Kong}}'''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> [[زمرو:اداڪار]] a624k0lidoxn4qe1d8pulrmmy77y2r8 415818 415817 2026-09-30T06:03:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415818 wikitext text/x-wiki {{Family name hatnote|[[Chen (surname)|چن]] ''or'' [[Fang (surname)|فانگ]]|lang=Hong Kong}}'''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] ato20acsgriq0n7m32mh3yj1n1w9lni 415819 415818 2026-09-30T06:03:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فلم پروڊيوسر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415819 wikitext text/x-wiki {{Family name hatnote|[[Chen (surname)|چن]] ''or'' [[Fang (surname)|فانگ]]|lang=Hong Kong}}'''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] th0a5eysp436k1g00w0bvmxt7npwdzm 415820 415819 2026-09-30T06:04:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415820 wikitext text/x-wiki {{Family name hatnote|[[Chen (surname)|چن]] ''or'' [[Fang (surname)|فانگ]]|lang=Hong Kong}}'''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] ow22k1yxfuya41goc5i9ea70cjxxkiz 415821 415820 2026-09-30T06:05:24Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگريزي ٻولي جون فلمون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415821 wikitext text/x-wiki {{Family name hatnote|[[Chen (surname)|چن]] ''or'' [[Fang (surname)|فانگ]]|lang=Hong Kong}}'''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] sqhom2ik4mv36w3wcvsfq94gpq0ymk5 415822 415821 2026-09-30T06:07:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 415822 wikitext text/x-wiki {{Family name hatnote|[[Chen (surname)|چن]] ''or'' [[Fang (surname)|فانگ]]|lang=Hong Kong}}'''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==تفصيل== {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{about|the martial artist and actor|other uses|Jackie Chan (disambiguation)}} {{pp-move}} {{pp-blp|small=yes}} {{family name hatnote|[[Chen (surname)|Chan]] ''or'' [[Fang (surname)|Fang]]|lang=Hong Kong}} {{Use Hong Kong English|date=September 2024}} {{Use dmy dates|date=February 2026}} {{Infobox person | name = Jackie Chan | honorific_suffix = {{post-nominals|country=HKG|size=100%|SBS}} {{post-nominals|country=GBR|size=100%|MBE}} | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''Chan Kong-sang{{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (born 7 April 1954), also known as '''Fang Shilong'''{{efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} and known professionally as '''Jackie Chan''' and '''Sing Lung''',{{efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} is a Hong Kong [[Martial arts|martial artist]], [[actor]] and [[Filmmaking|filmmaker]], known for his [[slapstick]], acrobatic fighting style, comic timing, and innovative stunts, which he typically performs himself. With [[Jackie Chan filmography|a film career]] spanning seven decades, he is regarded as one of the most [[Cultural icon|iconic]] and influential martial artists in the history of cinema.<ref>{{cite web | url=https://faroutmagazine.co.uk/jackie-chan-changed-action-cinema-forever/ | title=How Jackie Chan changed action cinema forever | date=7 April 2024 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://depauliaonline.com/50739/artslife/why-jackie-chan-is-the-best-action-star-of-all-time/|title = Why Jackie Chan is the best action star of all time|date = 12 October 2020}}</ref> Films in which he has appeared have grossed over $6 billion worldwide.<ref>{{cite web | url=https://m.the-numbers.com/person/26510401-Jackie-Chan | title=Jackie Chan - Box Office }}</ref> Starting as one of the [[China Drama Academy#The Seven Little Fortunes|Seven Little Fortunes]] at the [[China Drama Academy]], where he was trained in acrobatics, martial arts and acting, Chan entered the Hong Kong film industry as a stuntman before making the transition to acting. His breakthrough came with the action comedy ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'' (1978). He then starred in similar action comedies such as ''[[Drunken Master]]'' (1978) and ''[[The Young Master]]'' (1980). He made his [[List of directorial debuts|directorial debut]] with ''[[The Fearless Hyena]]'' (1979), which was a box office success. Throughout the 1980s, he was part of the "Three Dragons" along with [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]; the three starred in six Hong Kong films together.<ref>{{cite web | url=https://www.cbr.com/best-jackie-chan-movies-ranked/ | title=10 Best Jackie Chan Movies, Ranked | date=20 September 2023 }}</ref> ''[[Project A (film)|Project A]]'' (1983) saw the official formation of the [[Jackie Chan Stunt Team]] and established Chan's signature style of elaborate, dangerous stunts combined with martial arts and slapstick humor, a style he further developed in a more modern setting with ''[[Wheels on Meals]]'' (1984) and ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' (1985). ''[[Rumble in the Bronx]]'' (1995), which had a successful worldwide theatrical run, brought Chan into the North American mainstream.<ref name="Utah"/><ref name="mojo">{{cite web |title=Rumble in the Bronx (1996) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rumbleinthebronx.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |access-date=29 November 2018}}</ref> By the mid-1990s, he was the most popular action movie star in [[Eurasia]].<ref name="Utah" /> Chan gained [[Cinema of the United States|Hollywood]] success for portraying Chief Inspector Lee in the American [[buddy cop]] action comedy film ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'' (1998), a role he reprised in [[Rush Hour (franchise)#Films|two sequels]]. He went on to work both in American and Chinese films, appearing in the ''[[Shanghai (film series)|Shanghai]]'' film series (2000–2003), ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006), ''[[Little Big Soldier]]'' (2010), ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'' (2011), and ''[[The Shadow's Edge]]'' (2025), among others. ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (2008) marked his first collaboration with fellow martial arts star [[Jet Li]]. He has played martial arts mentor [[List of The Karate Kid and Cobra Kai characters#Additional adaptations|Mr. Han]] in two ''[[The Karate Kid (franchise)|Karate Kid]]'' films, the 2010 remake ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'' and ''[[Karate Kid: Legends]]'' (2025). For ''[[CZ12]]'' (2012), he earned two ''[[Guinness World Records]]'' for "Most Stunts Performed by a Living Actor" and "Most Credits in One Movie". He played [[Typecasting#Playing against type|against type]] in ''[[Shinjuku Incident]]'' (2009) and ''[[The Foreigner (2017 film)|The Foreigner]]'' (2017).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=MkHCDwAAQBAJ&dq=Historical+Dictionary+of+Hong+Kong+Cinema+-+Page+xxvii+%7C+Chan+%7C+Against+type&pg=PR26 | title=Historical Dictionary of Hong Kong Cinema | isbn=978-1-5381-2062-0 | last1=Stokes | first1=Lisa Odham | last2=Braaten | first2=Rachel | date=15 January 2020 | publisher=Rowman & Littlefield }}</ref><ref>{{cite web | last1=Mendelson | first1=Scott | url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/10/12/the-foreigner-review-jackie-chans-american-comeback-is-a-winner/ | title='The Foreigner' Review: It's Jackie Chan Vs. Pierce Brosnan in a Fine Action Thriller | website=[[Forbes]] }}</ref> His voice acting work includes all three Chinese versions of ''[[Mulan (1998 film)|Mulan]]'' (1998), the first three films in the ''[[Kung Fu Panda]]'' franchise (2008–2016), and ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Mutant Mayhem]]'' (2023). One of the most recognizable and influential film personalities in the world, Chan was described by film scholar Andrew Willis in 2004 as perhaps "the most recognized star in the world."<ref name="willis" /> He has received fame stars on the [[Avenue of Stars, Hong Kong|Hong Kong Avenue of Stars]] and the [[Hollywood Walk of Fame]],<ref>{{cite journal |title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ |journal=ETHOZ |date=22 December 2016 |url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |access-date=12 January 2018 |archive-date=12 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112215126/http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Biography&nbsp;– life, family, children, parents, name, story, school, mother, young |url=http://www.notablebiographies.com/supp/Supplement-Ca-Fi/Chan-Jackie.html |website=notablebiographies.com}}</ref> as well as an [[Academy Honorary Award|honorary Academy Award]] in 2016. Chan has been referenced in various pop songs, films, television series, and video games. He has an award named after him, the [[Jackie Chan Action Movie Awards]]. He is an operatically trained vocalist who has released [[Jackie Chan discography|several pop music albums]] and performed theme songs for some of the films in which he starred. He is also a philanthropist and was named one of the top 10 most charitable celebrities by ''[[Forbes]]'' in 2011.<ref>{{cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|website=The Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113044056/http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|url-status=dead}}</ref><ref name="Ron Gluckman">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/global/2011/0718/heroes-philanthropy-11-jackie-chan-dayne-nourse-hardest-working.html |title=Jackie Chan: Philanthropy's Hardest Working Man |first=Ron |last=Gluckman |magazine=Forbes |date=22 June 2011 |access-date=9 March 2014}}</ref> In 2016, ''Forbes'' ranked him the second-highest-paid actor in the world.<ref name=ChMandle>Mandle, Chris. [https://www.independent.co.uk/news/people/jackie-chan-climbs-to-second-place-in-forbes-highest-paid-actors-list-after-magazine-includes-actors-10438319.html "Jackie Chan in second place in Forbes' Highest Paid Actors list after magazine includes actors working outside US movie industry"], ''[[The Independent]]'', published 4 August 2015. Retrieved 1 January 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World!|url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] tgvm4f6lm432rtesgif1h634k71am52 415823 415822 2026-09-30T06:09:30Z Ibne maryam 17680 415823 wikitext text/x-wiki {{Family name hatnote|[[Chen (surname)|چن]] ''or'' [[Fang (surname)|فانگ]]|lang=Hong Kong}}'''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==تفصيل== {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{about|the martial artist and actor|other uses|Jackie Chan (disambiguation)}} {{pp-move}} {{pp-blp|small=yes}} {{family name hatnote|[[Chen (surname)|Chan]] ''or'' [[Fang (surname)|Fang]]|lang=Hong Kong}} {{Use Hong Kong English|date=September 2024}} {{Use dmy dates|date=February 2026}} ==افوبوڪس== {{Infobox person | name = Jackie Chan | honorific_suffix = {{post-nominals|country=HKG|size=100%|SBS}} {{post-nominals|country=GBR|size=100%|MBE}} | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} ==ختم== '''Chan Kong-sang{{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (born 7 April 1954), also known as '''Fang Shilong'''{{efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} and known professionally as '''Jackie Chan''' and '''Sing Lung''',{{efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} is a Hong Kong [[Martial arts|martial artist]], [[actor]] and [[Filmmaking|filmmaker]], known for his [[slapstick]], acrobatic fighting style, comic timing, and innovative stunts, which he typically performs himself. With [[Jackie Chan filmography|a film career]] spanning seven decades, he is regarded as one of the most [[Cultural icon|iconic]] and influential martial artists in the history of cinema.<ref>{{cite web | url=https://faroutmagazine.co.uk/jackie-chan-changed-action-cinema-forever/ | title=How Jackie Chan changed action cinema forever | date=7 April 2024 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://depauliaonline.com/50739/artslife/why-jackie-chan-is-the-best-action-star-of-all-time/|title = Why Jackie Chan is the best action star of all time|date = 12 October 2020}}</ref> Films in which he has appeared have grossed over $6 billion worldwide.<ref>{{cite web | url=https://m.the-numbers.com/person/26510401-Jackie-Chan | title=Jackie Chan - Box Office }}</ref> Starting as one of the [[China Drama Academy#The Seven Little Fortunes|Seven Little Fortunes]] at the [[China Drama Academy]], where he was trained in acrobatics, martial arts and acting, Chan entered the Hong Kong film industry as a stuntman before making the transition to acting. His breakthrough came with the action comedy ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'' (1978). He then starred in similar action comedies such as ''[[Drunken Master]]'' (1978) and ''[[The Young Master]]'' (1980). He made his [[List of directorial debuts|directorial debut]] with ''[[The Fearless Hyena]]'' (1979), which was a box office success. Throughout the 1980s, he was part of the "Three Dragons" along with [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]; the three starred in six Hong Kong films together.<ref>{{cite web | url=https://www.cbr.com/best-jackie-chan-movies-ranked/ | title=10 Best Jackie Chan Movies, Ranked | date=20 September 2023 }}</ref> ''[[Project A (film)|Project A]]'' (1983) saw the official formation of the [[Jackie Chan Stunt Team]] and established Chan's signature style of elaborate, dangerous stunts combined with martial arts and slapstick humor, a style he further developed in a more modern setting with ''[[Wheels on Meals]]'' (1984) and ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' (1985). ''[[Rumble in the Bronx]]'' (1995), which had a successful worldwide theatrical run, brought Chan into the North American mainstream.<ref name="Utah"/><ref name="mojo">{{cite web |title=Rumble in the Bronx (1996) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rumbleinthebronx.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |access-date=29 November 2018}}</ref> By the mid-1990s, he was the most popular action movie star in [[Eurasia]].<ref name="Utah" /> Chan gained [[Cinema of the United States|Hollywood]] success for portraying Chief Inspector Lee in the American [[buddy cop]] action comedy film ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'' (1998), a role he reprised in [[Rush Hour (franchise)#Films|two sequels]]. He went on to work both in American and Chinese films, appearing in the ''[[Shanghai (film series)|Shanghai]]'' film series (2000–2003), ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006), ''[[Little Big Soldier]]'' (2010), ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'' (2011), and ''[[The Shadow's Edge]]'' (2025), among others. ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (2008) marked his first collaboration with fellow martial arts star [[Jet Li]]. He has played martial arts mentor [[List of The Karate Kid and Cobra Kai characters#Additional adaptations|Mr. Han]] in two ''[[The Karate Kid (franchise)|Karate Kid]]'' films, the 2010 remake ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'' and ''[[Karate Kid: Legends]]'' (2025). For ''[[CZ12]]'' (2012), he earned two ''[[Guinness World Records]]'' for "Most Stunts Performed by a Living Actor" and "Most Credits in One Movie". He played [[Typecasting#Playing against type|against type]] in ''[[Shinjuku Incident]]'' (2009) and ''[[The Foreigner (2017 film)|The Foreigner]]'' (2017).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=MkHCDwAAQBAJ&dq=Historical+Dictionary+of+Hong+Kong+Cinema+-+Page+xxvii+%7C+Chan+%7C+Against+type&pg=PR26 | title=Historical Dictionary of Hong Kong Cinema | isbn=978-1-5381-2062-0 | last1=Stokes | first1=Lisa Odham | last2=Braaten | first2=Rachel | date=15 January 2020 | publisher=Rowman & Littlefield }}</ref><ref>{{cite web | last1=Mendelson | first1=Scott | url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/10/12/the-foreigner-review-jackie-chans-american-comeback-is-a-winner/ | title='The Foreigner' Review: It's Jackie Chan Vs. Pierce Brosnan in a Fine Action Thriller | website=[[Forbes]] }}</ref> His voice acting work includes all three Chinese versions of ''[[Mulan (1998 film)|Mulan]]'' (1998), the first three films in the ''[[Kung Fu Panda]]'' franchise (2008–2016), and ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Mutant Mayhem]]'' (2023). One of the most recognizable and influential film personalities in the world, Chan was described by film scholar Andrew Willis in 2004 as perhaps "the most recognized star in the world."<ref name="willis" /> He has received fame stars on the [[Avenue of Stars, Hong Kong|Hong Kong Avenue of Stars]] and the [[Hollywood Walk of Fame]],<ref>{{cite journal |title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ |journal=ETHOZ |date=22 December 2016 |url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |access-date=12 January 2018 |archive-date=12 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112215126/http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Biography&nbsp;– life, family, children, parents, name, story, school, mother, young |url=http://www.notablebiographies.com/supp/Supplement-Ca-Fi/Chan-Jackie.html |website=notablebiographies.com}}</ref> as well as an [[Academy Honorary Award|honorary Academy Award]] in 2016. Chan has been referenced in various pop songs, films, television series, and video games. He has an award named after him, the [[Jackie Chan Action Movie Awards]]. He is an operatically trained vocalist who has released [[Jackie Chan discography|several pop music albums]] and performed theme songs for some of the films in which he starred. He is also a philanthropist and was named one of the top 10 most charitable celebrities by ''[[Forbes]]'' in 2011.<ref>{{cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|website=The Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113044056/http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|url-status=dead}}</ref><ref name="Ron Gluckman">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/global/2011/0718/heroes-philanthropy-11-jackie-chan-dayne-nourse-hardest-working.html |title=Jackie Chan: Philanthropy's Hardest Working Man |first=Ron |last=Gluckman |magazine=Forbes |date=22 June 2011 |access-date=9 March 2014}}</ref> In 2016, ''Forbes'' ranked him the second-highest-paid actor in the world.<ref name=ChMandle>Mandle, Chris. [https://www.independent.co.uk/news/people/jackie-chan-climbs-to-second-place-in-forbes-highest-paid-actors-list-after-magazine-includes-actors-10438319.html "Jackie Chan in second place in Forbes' Highest Paid Actors list after magazine includes actors working outside US movie industry"], ''[[The Independent]]'', published 4 August 2015. Retrieved 1 January 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World!|url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] msc3739alqnuk0lh9zjahe8pk8jzniw 415824 415823 2026-09-30T06:10:11Z Ibne maryam 17680 415824 wikitext text/x-wiki {{Family name hatnote|[[Chen (surname)|چن]] ''or'' [[Fang (surname)|فانگ]]|lang=Hong Kong}}'''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==تفصيل== {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{about|the martial artist and actor|other uses|Jackie Chan (disambiguation)}} {{pp-move}} {{pp-blp|small=yes}} {{family name hatnote|[[Chen (surname)|Chan]] ''or'' [[Fang (surname)|Fang]]|lang=Hong Kong}} {{Use Hong Kong English|date=September 2024}} {{Use dmy dates|date=February 2026}} ==ختم== '''Chan Kong-sang{{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (born 7 April 1954), also known as '''Fang Shilong'''{{efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} and known professionally as '''Jackie Chan''' and '''Sing Lung''',{{efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} is a Hong Kong [[Martial arts|martial artist]], [[actor]] and [[Filmmaking|filmmaker]], known for his [[slapstick]], acrobatic fighting style, comic timing, and innovative stunts, which he typically performs himself. With [[Jackie Chan filmography|a film career]] spanning seven decades, he is regarded as one of the most [[Cultural icon|iconic]] and influential martial artists in the history of cinema.<ref>{{cite web | url=https://faroutmagazine.co.uk/jackie-chan-changed-action-cinema-forever/ | title=How Jackie Chan changed action cinema forever | date=7 April 2024 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://depauliaonline.com/50739/artslife/why-jackie-chan-is-the-best-action-star-of-all-time/|title = Why Jackie Chan is the best action star of all time|date = 12 October 2020}}</ref> Films in which he has appeared have grossed over $6 billion worldwide.<ref>{{cite web | url=https://m.the-numbers.com/person/26510401-Jackie-Chan | title=Jackie Chan - Box Office }}</ref> Starting as one of the [[China Drama Academy#The Seven Little Fortunes|Seven Little Fortunes]] at the [[China Drama Academy]], where he was trained in acrobatics, martial arts and acting, Chan entered the Hong Kong film industry as a stuntman before making the transition to acting. His breakthrough came with the action comedy ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'' (1978). He then starred in similar action comedies such as ''[[Drunken Master]]'' (1978) and ''[[The Young Master]]'' (1980). He made his [[List of directorial debuts|directorial debut]] with ''[[The Fearless Hyena]]'' (1979), which was a box office success. Throughout the 1980s, he was part of the "Three Dragons" along with [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]; the three starred in six Hong Kong films together.<ref>{{cite web | url=https://www.cbr.com/best-jackie-chan-movies-ranked/ | title=10 Best Jackie Chan Movies, Ranked | date=20 September 2023 }}</ref> ''[[Project A (film)|Project A]]'' (1983) saw the official formation of the [[Jackie Chan Stunt Team]] and established Chan's signature style of elaborate, dangerous stunts combined with martial arts and slapstick humor, a style he further developed in a more modern setting with ''[[Wheels on Meals]]'' (1984) and ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' (1985). ''[[Rumble in the Bronx]]'' (1995), which had a successful worldwide theatrical run, brought Chan into the North American mainstream.<ref name="Utah"/><ref name="mojo">{{cite web |title=Rumble in the Bronx (1996) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rumbleinthebronx.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |access-date=29 November 2018}}</ref> By the mid-1990s, he was the most popular action movie star in [[Eurasia]].<ref name="Utah" /> Chan gained [[Cinema of the United States|Hollywood]] success for portraying Chief Inspector Lee in the American [[buddy cop]] action comedy film ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'' (1998), a role he reprised in [[Rush Hour (franchise)#Films|two sequels]]. He went on to work both in American and Chinese films, appearing in the ''[[Shanghai (film series)|Shanghai]]'' film series (2000–2003), ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006), ''[[Little Big Soldier]]'' (2010), ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'' (2011), and ''[[The Shadow's Edge]]'' (2025), among others. ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (2008) marked his first collaboration with fellow martial arts star [[Jet Li]]. He has played martial arts mentor [[List of The Karate Kid and Cobra Kai characters#Additional adaptations|Mr. Han]] in two ''[[The Karate Kid (franchise)|Karate Kid]]'' films, the 2010 remake ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'' and ''[[Karate Kid: Legends]]'' (2025). For ''[[CZ12]]'' (2012), he earned two ''[[Guinness World Records]]'' for "Most Stunts Performed by a Living Actor" and "Most Credits in One Movie". He played [[Typecasting#Playing against type|against type]] in ''[[Shinjuku Incident]]'' (2009) and ''[[The Foreigner (2017 film)|The Foreigner]]'' (2017).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=MkHCDwAAQBAJ&dq=Historical+Dictionary+of+Hong+Kong+Cinema+-+Page+xxvii+%7C+Chan+%7C+Against+type&pg=PR26 | title=Historical Dictionary of Hong Kong Cinema | isbn=978-1-5381-2062-0 | last1=Stokes | first1=Lisa Odham | last2=Braaten | first2=Rachel | date=15 January 2020 | publisher=Rowman & Littlefield }}</ref><ref>{{cite web | last1=Mendelson | first1=Scott | url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/10/12/the-foreigner-review-jackie-chans-american-comeback-is-a-winner/ | title='The Foreigner' Review: It's Jackie Chan Vs. Pierce Brosnan in a Fine Action Thriller | website=[[Forbes]] }}</ref> His voice acting work includes all three Chinese versions of ''[[Mulan (1998 film)|Mulan]]'' (1998), the first three films in the ''[[Kung Fu Panda]]'' franchise (2008–2016), and ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Mutant Mayhem]]'' (2023). One of the most recognizable and influential film personalities in the world, Chan was described by film scholar Andrew Willis in 2004 as perhaps "the most recognized star in the world."<ref name="willis" /> He has received fame stars on the [[Avenue of Stars, Hong Kong|Hong Kong Avenue of Stars]] and the [[Hollywood Walk of Fame]],<ref>{{cite journal |title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ |journal=ETHOZ |date=22 December 2016 |url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |access-date=12 January 2018 |archive-date=12 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112215126/http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Biography&nbsp;– life, family, children, parents, name, story, school, mother, young |url=http://www.notablebiographies.com/supp/Supplement-Ca-Fi/Chan-Jackie.html |website=notablebiographies.com}}</ref> as well as an [[Academy Honorary Award|honorary Academy Award]] in 2016. Chan has been referenced in various pop songs, films, television series, and video games. He has an award named after him, the [[Jackie Chan Action Movie Awards]]. He is an operatically trained vocalist who has released [[Jackie Chan discography|several pop music albums]] and performed theme songs for some of the films in which he starred. He is also a philanthropist and was named one of the top 10 most charitable celebrities by ''[[Forbes]]'' in 2011.<ref>{{cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|website=The Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113044056/http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|url-status=dead}}</ref><ref name="Ron Gluckman">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/global/2011/0718/heroes-philanthropy-11-jackie-chan-dayne-nourse-hardest-working.html |title=Jackie Chan: Philanthropy's Hardest Working Man |first=Ron |last=Gluckman |magazine=Forbes |date=22 June 2011 |access-date=9 March 2014}}</ref> In 2016, ''Forbes'' ranked him the second-highest-paid actor in the world.<ref name=ChMandle>Mandle, Chris. [https://www.independent.co.uk/news/people/jackie-chan-climbs-to-second-place-in-forbes-highest-paid-actors-list-after-magazine-includes-actors-10438319.html "Jackie Chan in second place in Forbes' Highest Paid Actors list after magazine includes actors working outside US movie industry"], ''[[The Independent]]'', published 4 August 2015. Retrieved 1 January 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World!|url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] ox7fl514khus3yfb9y04e3latbv3blj 415825 415824 2026-09-30T06:13:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 415825 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==تفصيل== {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{about|the martial artist and actor|other uses|Jackie Chan (disambiguation)}} {{pp-move}} {{pp-blp|small=yes}} {{family name hatnote|[[Chen (surname)|Chan]] ''or'' [[Fang (surname)|Fang]]|lang=Hong Kong}} {{Use Hong Kong English|date=September 2024}} {{Use dmy dates|date=February 2026}} ==ختم== '''Chan Kong-sang{{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (born 7 April 1954), also known as '''Fang Shilong'''{{efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} and known professionally as '''Jackie Chan''' and '''Sing Lung''',{{efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} is a Hong Kong [[Martial arts|martial artist]], [[actor]] and [[Filmmaking|filmmaker]], known for his [[slapstick]], acrobatic fighting style, comic timing, and innovative stunts, which he typically performs himself. With [[Jackie Chan filmography|a film career]] spanning seven decades, he is regarded as one of the most [[Cultural icon|iconic]] and influential martial artists in the history of cinema.<ref>{{cite web | url=https://faroutmagazine.co.uk/jackie-chan-changed-action-cinema-forever/ | title=How Jackie Chan changed action cinema forever | date=7 April 2024 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://depauliaonline.com/50739/artslife/why-jackie-chan-is-the-best-action-star-of-all-time/|title = Why Jackie Chan is the best action star of all time|date = 12 October 2020}}</ref> Films in which he has appeared have grossed over $6 billion worldwide.<ref>{{cite web | url=https://m.the-numbers.com/person/26510401-Jackie-Chan | title=Jackie Chan - Box Office }}</ref> Starting as one of the [[China Drama Academy#The Seven Little Fortunes|Seven Little Fortunes]] at the [[China Drama Academy]], where he was trained in acrobatics, martial arts and acting, Chan entered the Hong Kong film industry as a stuntman before making the transition to acting. His breakthrough came with the action comedy ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'' (1978). He then starred in similar action comedies such as ''[[Drunken Master]]'' (1978) and ''[[The Young Master]]'' (1980). He made his [[List of directorial debuts|directorial debut]] with ''[[The Fearless Hyena]]'' (1979), which was a box office success. Throughout the 1980s, he was part of the "Three Dragons" along with [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]; the three starred in six Hong Kong films together.<ref>{{cite web | url=https://www.cbr.com/best-jackie-chan-movies-ranked/ | title=10 Best Jackie Chan Movies, Ranked | date=20 September 2023 }}</ref> ''[[Project A (film)|Project A]]'' (1983) saw the official formation of the [[Jackie Chan Stunt Team]] and established Chan's signature style of elaborate, dangerous stunts combined with martial arts and slapstick humor, a style he further developed in a more modern setting with ''[[Wheels on Meals]]'' (1984) and ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' (1985). ''[[Rumble in the Bronx]]'' (1995), which had a successful worldwide theatrical run, brought Chan into the North American mainstream.<ref name="Utah"/><ref name="mojo">{{cite web |title=Rumble in the Bronx (1996) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rumbleinthebronx.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |access-date=29 November 2018}}</ref> By the mid-1990s, he was the most popular action movie star in [[Eurasia]].<ref name="Utah" /> Chan gained [[Cinema of the United States|Hollywood]] success for portraying Chief Inspector Lee in the American [[buddy cop]] action comedy film ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'' (1998), a role he reprised in [[Rush Hour (franchise)#Films|two sequels]]. He went on to work both in American and Chinese films, appearing in the ''[[Shanghai (film series)|Shanghai]]'' film series (2000–2003), ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006), ''[[Little Big Soldier]]'' (2010), ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'' (2011), and ''[[The Shadow's Edge]]'' (2025), among others. ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (2008) marked his first collaboration with fellow martial arts star [[Jet Li]]. He has played martial arts mentor [[List of The Karate Kid and Cobra Kai characters#Additional adaptations|Mr. Han]] in two ''[[The Karate Kid (franchise)|Karate Kid]]'' films, the 2010 remake ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'' and ''[[Karate Kid: Legends]]'' (2025). For ''[[CZ12]]'' (2012), he earned two ''[[Guinness World Records]]'' for "Most Stunts Performed by a Living Actor" and "Most Credits in One Movie". He played [[Typecasting#Playing against type|against type]] in ''[[Shinjuku Incident]]'' (2009) and ''[[The Foreigner (2017 film)|The Foreigner]]'' (2017).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=MkHCDwAAQBAJ&dq=Historical+Dictionary+of+Hong+Kong+Cinema+-+Page+xxvii+%7C+Chan+%7C+Against+type&pg=PR26 | title=Historical Dictionary of Hong Kong Cinema | isbn=978-1-5381-2062-0 | last1=Stokes | first1=Lisa Odham | last2=Braaten | first2=Rachel | date=15 January 2020 | publisher=Rowman & Littlefield }}</ref><ref>{{cite web | last1=Mendelson | first1=Scott | url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/10/12/the-foreigner-review-jackie-chans-american-comeback-is-a-winner/ | title='The Foreigner' Review: It's Jackie Chan Vs. Pierce Brosnan in a Fine Action Thriller | website=[[Forbes]] }}</ref> His voice acting work includes all three Chinese versions of ''[[Mulan (1998 film)|Mulan]]'' (1998), the first three films in the ''[[Kung Fu Panda]]'' franchise (2008–2016), and ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Mutant Mayhem]]'' (2023). One of the most recognizable and influential film personalities in the world, Chan was described by film scholar Andrew Willis in 2004 as perhaps "the most recognized star in the world."<ref name="willis" /> He has received fame stars on the [[Avenue of Stars, Hong Kong|Hong Kong Avenue of Stars]] and the [[Hollywood Walk of Fame]],<ref>{{cite journal |title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ |journal=ETHOZ |date=22 December 2016 |url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |access-date=12 January 2018 |archive-date=12 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112215126/http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Biography&nbsp;– life, family, children, parents, name, story, school, mother, young |url=http://www.notablebiographies.com/supp/Supplement-Ca-Fi/Chan-Jackie.html |website=notablebiographies.com}}</ref> as well as an [[Academy Honorary Award|honorary Academy Award]] in 2016. Chan has been referenced in various pop songs, films, television series, and video games. He has an award named after him, the [[Jackie Chan Action Movie Awards]]. He is an operatically trained vocalist who has released [[Jackie Chan discography|several pop music albums]] and performed theme songs for some of the films in which he starred. He is also a philanthropist and was named one of the top 10 most charitable celebrities by ''[[Forbes]]'' in 2011.<ref>{{cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|website=The Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113044056/http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|url-status=dead}}</ref><ref name="Ron Gluckman">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/global/2011/0718/heroes-philanthropy-11-jackie-chan-dayne-nourse-hardest-working.html |title=Jackie Chan: Philanthropy's Hardest Working Man |first=Ron |last=Gluckman |magazine=Forbes |date=22 June 2011 |access-date=9 March 2014}}</ref> In 2016, ''Forbes'' ranked him the second-highest-paid actor in the world.<ref name=ChMandle>Mandle, Chris. [https://www.independent.co.uk/news/people/jackie-chan-climbs-to-second-place-in-forbes-highest-paid-actors-list-after-magazine-includes-actors-10438319.html "Jackie Chan in second place in Forbes' Highest Paid Actors list after magazine includes actors working outside US movie industry"], ''[[The Independent]]'', published 4 August 2015. Retrieved 1 January 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World!|url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] p6pf2dhzsnt2wxfdzxfwk50u2lrtmwh 415826 415825 2026-09-30T06:14:07Z Ibne maryam 17680 415826 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==ختم== '''Chan Kong-sang{{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (born 7 April 1954), also known as '''Fang Shilong'''{{efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} and known professionally as '''Jackie Chan''' and '''Sing Lung''',{{efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} is a Hong Kong [[Martial arts|martial artist]], [[actor]] and [[Filmmaking|filmmaker]], known for his [[slapstick]], acrobatic fighting style, comic timing, and innovative stunts, which he typically performs himself. With [[Jackie Chan filmography|a film career]] spanning seven decades, he is regarded as one of the most [[Cultural icon|iconic]] and influential martial artists in the history of cinema.<ref>{{cite web | url=https://faroutmagazine.co.uk/jackie-chan-changed-action-cinema-forever/ | title=How Jackie Chan changed action cinema forever | date=7 April 2024 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://depauliaonline.com/50739/artslife/why-jackie-chan-is-the-best-action-star-of-all-time/|title = Why Jackie Chan is the best action star of all time|date = 12 October 2020}}</ref> Films in which he has appeared have grossed over $6 billion worldwide.<ref>{{cite web | url=https://m.the-numbers.com/person/26510401-Jackie-Chan | title=Jackie Chan - Box Office }}</ref> Starting as one of the [[China Drama Academy#The Seven Little Fortunes|Seven Little Fortunes]] at the [[China Drama Academy]], where he was trained in acrobatics, martial arts and acting, Chan entered the Hong Kong film industry as a stuntman before making the transition to acting. His breakthrough came with the action comedy ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'' (1978). He then starred in similar action comedies such as ''[[Drunken Master]]'' (1978) and ''[[The Young Master]]'' (1980). He made his [[List of directorial debuts|directorial debut]] with ''[[The Fearless Hyena]]'' (1979), which was a box office success. Throughout the 1980s, he was part of the "Three Dragons" along with [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]; the three starred in six Hong Kong films together.<ref>{{cite web | url=https://www.cbr.com/best-jackie-chan-movies-ranked/ | title=10 Best Jackie Chan Movies, Ranked | date=20 September 2023 }}</ref> ''[[Project A (film)|Project A]]'' (1983) saw the official formation of the [[Jackie Chan Stunt Team]] and established Chan's signature style of elaborate, dangerous stunts combined with martial arts and slapstick humor, a style he further developed in a more modern setting with ''[[Wheels on Meals]]'' (1984) and ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' (1985). ''[[Rumble in the Bronx]]'' (1995), which had a successful worldwide theatrical run, brought Chan into the North American mainstream.<ref name="Utah"/><ref name="mojo">{{cite web |title=Rumble in the Bronx (1996) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rumbleinthebronx.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |access-date=29 November 2018}}</ref> By the mid-1990s, he was the most popular action movie star in [[Eurasia]].<ref name="Utah" /> Chan gained [[Cinema of the United States|Hollywood]] success for portraying Chief Inspector Lee in the American [[buddy cop]] action comedy film ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'' (1998), a role he reprised in [[Rush Hour (franchise)#Films|two sequels]]. He went on to work both in American and Chinese films, appearing in the ''[[Shanghai (film series)|Shanghai]]'' film series (2000–2003), ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006), ''[[Little Big Soldier]]'' (2010), ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'' (2011), and ''[[The Shadow's Edge]]'' (2025), among others. ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (2008) marked his first collaboration with fellow martial arts star [[Jet Li]]. He has played martial arts mentor [[List of The Karate Kid and Cobra Kai characters#Additional adaptations|Mr. Han]] in two ''[[The Karate Kid (franchise)|Karate Kid]]'' films, the 2010 remake ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'' and ''[[Karate Kid: Legends]]'' (2025). For ''[[CZ12]]'' (2012), he earned two ''[[Guinness World Records]]'' for "Most Stunts Performed by a Living Actor" and "Most Credits in One Movie". He played [[Typecasting#Playing against type|against type]] in ''[[Shinjuku Incident]]'' (2009) and ''[[The Foreigner (2017 film)|The Foreigner]]'' (2017).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=MkHCDwAAQBAJ&dq=Historical+Dictionary+of+Hong+Kong+Cinema+-+Page+xxvii+%7C+Chan+%7C+Against+type&pg=PR26 | title=Historical Dictionary of Hong Kong Cinema | isbn=978-1-5381-2062-0 | last1=Stokes | first1=Lisa Odham | last2=Braaten | first2=Rachel | date=15 January 2020 | publisher=Rowman & Littlefield }}</ref><ref>{{cite web | last1=Mendelson | first1=Scott | url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/10/12/the-foreigner-review-jackie-chans-american-comeback-is-a-winner/ | title='The Foreigner' Review: It's Jackie Chan Vs. Pierce Brosnan in a Fine Action Thriller | website=[[Forbes]] }}</ref> His voice acting work includes all three Chinese versions of ''[[Mulan (1998 film)|Mulan]]'' (1998), the first three films in the ''[[Kung Fu Panda]]'' franchise (2008–2016), and ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Mutant Mayhem]]'' (2023). One of the most recognizable and influential film personalities in the world, Chan was described by film scholar Andrew Willis in 2004 as perhaps "the most recognized star in the world."<ref name="willis" /> He has received fame stars on the [[Avenue of Stars, Hong Kong|Hong Kong Avenue of Stars]] and the [[Hollywood Walk of Fame]],<ref>{{cite journal |title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ |journal=ETHOZ |date=22 December 2016 |url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |access-date=12 January 2018 |archive-date=12 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112215126/http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Biography&nbsp;– life, family, children, parents, name, story, school, mother, young |url=http://www.notablebiographies.com/supp/Supplement-Ca-Fi/Chan-Jackie.html |website=notablebiographies.com}}</ref> as well as an [[Academy Honorary Award|honorary Academy Award]] in 2016. Chan has been referenced in various pop songs, films, television series, and video games. He has an award named after him, the [[Jackie Chan Action Movie Awards]]. He is an operatically trained vocalist who has released [[Jackie Chan discography|several pop music albums]] and performed theme songs for some of the films in which he starred. He is also a philanthropist and was named one of the top 10 most charitable celebrities by ''[[Forbes]]'' in 2011.<ref>{{cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|website=The Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113044056/http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|url-status=dead}}</ref><ref name="Ron Gluckman">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/global/2011/0718/heroes-philanthropy-11-jackie-chan-dayne-nourse-hardest-working.html |title=Jackie Chan: Philanthropy's Hardest Working Man |first=Ron |last=Gluckman |magazine=Forbes |date=22 June 2011 |access-date=9 March 2014}}</ref> In 2016, ''Forbes'' ranked him the second-highest-paid actor in the world.<ref name=ChMandle>Mandle, Chris. [https://www.independent.co.uk/news/people/jackie-chan-climbs-to-second-place-in-forbes-highest-paid-actors-list-after-magazine-includes-actors-10438319.html "Jackie Chan in second place in Forbes' Highest Paid Actors list after magazine includes actors working outside US movie industry"], ''[[The Independent]]'', published 4 August 2015. Retrieved 1 January 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World!|url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] r5amifbz5bvjea3utouvujumiij9yy8 415827 415826 2026-09-30T06:15:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 415827 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==ختم== '''Chan Kong-sang{{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (born 7 April 1954), also known as '''Fang Shilong'''{{efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} and known professionally as '''Jackie Chan''' and '''Sing Lung''',{{efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} is a Hong Kong [[Martial arts|martial artist]], [[actor]] and [[Filmmaking|filmmaker]], known for his [[slapstick]], acrobatic fighting style, comic timing, and innovative stunts, which he typically performs himself. With [[Jackie Chan filmography|a film career]] spanning seven decades, he is regarded as one of the most [[Cultural icon|iconic]] and influential martial artists in the history of cinema.<ref>{{cite web | url=https://faroutmagazine.co.uk/jackie-chan-changed-action-cinema-forever/ | title=How Jackie Chan changed action cinema forever | date=7 April 2024 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://depauliaonline.com/50739/artslife/why-jackie-chan-is-the-best-action-star-of-all-time/|title = Why Jackie Chan is the best action star of all time|date = 12 October 2020}}</ref> Films in which he has appeared have grossed over $6 billion worldwide.<ref>{{cite web | url=https://m.the-numbers.com/person/26510401-Jackie-Chan | title=Jackie Chan - Box Office }}</ref> Starting as one of the [[China Drama Academy#The Seven Little Fortunes|Seven Little Fortunes]] at the [[China Drama Academy]], where he was trained in acrobatics, martial arts and acting, Chan entered the Hong Kong film industry as a stuntman before making the transition to acting. His breakthrough came with the action comedy ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'' (1978). He then starred in similar action comedies such as ''[[Drunken Master]]'' (1978) and ''[[The Young Master]]'' (1980). He made his [[List of directorial debuts|directorial debut]] with ''[[The Fearless Hyena]]'' (1979), which was a box office success. Throughout the 1980s, he was part of the "Three Dragons" along with [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]; the three starred in six Hong Kong films together.<ref>{{cite web | url=https://www.cbr.com/best-jackie-chan-movies-ranked/ | title=10 Best Jackie Chan Movies, Ranked | date=20 September 2023 }}</ref> ''[[Project A (film)|Project A]]'' (1983) saw the official formation of the [[Jackie Chan Stunt Team]] and established Chan's signature style of elaborate, dangerous stunts combined with martial arts and slapstick humor, a style he further developed in a more modern setting with ''[[Wheels on Meals]]'' (1984) and ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' (1985). ''[[Rumble in the Bronx]]'' (1995), which had a successful worldwide theatrical run, brought Chan into the North American mainstream.<ref name="Utah"/><ref name="mojo">{{cite web |title=Rumble in the Bronx (1996) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rumbleinthebronx.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |access-date=29 November 2018}}</ref> By the mid-1990s, he was the most popular action movie star in [[Eurasia]].<ref name="Utah" /> Chan gained [[Cinema of the United States|Hollywood]] success for portraying Chief Inspector Lee in the American [[buddy cop]] action comedy film ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'' (1998), a role he reprised in [[Rush Hour (franchise)#Films|two sequels]]. He went on to work both in American and Chinese films, appearing in the ''[[Shanghai (film series)|Shanghai]]'' film series (2000–2003), ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006), ''[[Little Big Soldier]]'' (2010), ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'' (2011), and ''[[The Shadow's Edge]]'' (2025), among others. ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (2008) marked his first collaboration with fellow martial arts star [[Jet Li]]. He has played martial arts mentor [[List of The Karate Kid and Cobra Kai characters#Additional adaptations|Mr. Han]] in two ''[[The Karate Kid (franchise)|Karate Kid]]'' films, the 2010 remake ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'' and ''[[Karate Kid: Legends]]'' (2025). For ''[[CZ12]]'' (2012), he earned two ''[[Guinness World Records]]'' for "Most Stunts Performed by a Living Actor" and "Most Credits in One Movie". He played [[Typecasting#Playing against type|against type]] in ''[[Shinjuku Incident]]'' (2009) and ''[[The Foreigner (2017 film)|The Foreigner]]'' (2017).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=MkHCDwAAQBAJ&dq=Historical+Dictionary+of+Hong+Kong+Cinema+-+Page+xxvii+%7C+Chan+%7C+Against+type&pg=PR26 | title=Historical Dictionary of Hong Kong Cinema | isbn=978-1-5381-2062-0 | last1=Stokes | first1=Lisa Odham | last2=Braaten | first2=Rachel | date=15 January 2020 | publisher=Rowman & Littlefield }}</ref><ref>{{cite web | last1=Mendelson | first1=Scott | url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/10/12/the-foreigner-review-jackie-chans-american-comeback-is-a-winner/ | title='The Foreigner' Review: It's Jackie Chan Vs. Pierce Brosnan in a Fine Action Thriller | website=[[Forbes]] }}</ref> His voice acting work includes all three Chinese versions of ''[[Mulan (1998 film)|Mulan]]'' (1998), the first three films in the ''[[Kung Fu Panda]]'' franchise (2008–2016), and ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Mutant Mayhem]]'' (2023). One of the most recognizable and influential film personalities in the world, Chan was described by film scholar Andrew Willis in 2004 as perhaps "the most recognized star in the world."<ref name="willis" /> He has received fame stars on the [[Avenue of Stars, Hong Kong|Hong Kong Avenue of Stars]] and the [[Hollywood Walk of Fame]],<ref>{{cite journal |title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ |journal=ETHOZ |date=22 December 2016 |url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |access-date=12 January 2018 |archive-date=12 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112215126/http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Biography&nbsp;– life, family, children, parents, name, story, school, mother, young |url=http://www.notablebiographies.com/supp/Supplement-Ca-Fi/Chan-Jackie.html |website=notablebiographies.com}}</ref> as well as an [[Academy Honorary Award|honorary Academy Award]] in 2016. Chan has been referenced in various pop songs, films, television series, and video games. He has an award named after him, the [[Jackie Chan Action Movie Awards]]. He is an operatically trained vocalist who has released [[Jackie Chan discography|several pop music albums]] and performed theme songs for some of the films in which he starred. He is also a philanthropist and was named one of the top 10 most charitable celebrities by ''[[Forbes]]'' in 2011.<ref>{{cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|website=The Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113044056/http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|url-status=dead}}</ref><ref name="Ron Gluckman">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/global/2011/0718/heroes-philanthropy-11-jackie-chan-dayne-nourse-hardest-working.html |title=Jackie Chan: Philanthropy's Hardest Working Man |first=Ron |last=Gluckman |magazine=Forbes |date=22 June 2011 |access-date=9 March 2014}}</ref> In 2016, ''Forbes'' ranked him the second-highest-paid actor in the world.<ref name=ChMandle>Mandle, Chris. [https://www.independent.co.uk/news/people/jackie-chan-climbs-to-second-place-in-forbes-highest-paid-actors-list-after-magazine-includes-actors-10438319.html "Jackie Chan in second place in Forbes' Highest Paid Actors list after magazine includes actors working outside US movie industry"], ''[[The Independent]]'', published 4 August 2015. Retrieved 1 January 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World!|url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] ivcq9ra50tnvp98xdfriloxacza9676 415828 415827 2026-09-30T06:16:27Z Ibne maryam 17680 /* ختم */ 415828 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=陳港生|p=Chén Gǎng Shēng|j=can4 gong2 sang1}}}}''' (پيدائش 7 اپريل 1954)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==ختم== '''Chan Kong-sang{{Efn|{{lang-zh|link=no|t= |j=can4 gong2 sang1}}}}''' (born 7 April 1954), also known as '''Fang Shilong'''{{efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} and known professionally as '''Jackie Chan''' and '''Sing Lung''',{{efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} is a Hong Kong [[Martial arts|martial artist]], [[actor]] and [[Filmmaking|filmmaker]], known for his [[slapstick]], acrobatic fighting style, comic timing, and innovative stunts, which he typically performs himself. With [[Jackie Chan filmography|a film career]] spanning seven decades, he is regarded as one of the most [[Cultural icon|iconic]] and influential martial artists in the history of cinema.<ref>{{cite web | url=https://faroutmagazine.co.uk/jackie-chan-changed-action-cinema-forever/ | title=How Jackie Chan changed action cinema forever | date=7 April 2024 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://depauliaonline.com/50739/artslife/why-jackie-chan-is-the-best-action-star-of-all-time/|title = Why Jackie Chan is the best action star of all time|date = 12 October 2020}}</ref> Films in which he has appeared have grossed over $6 billion worldwide.<ref>{{cite web | url=https://m.the-numbers.com/person/26510401-Jackie-Chan | title=Jackie Chan - Box Office }}</ref> Starting as one of the [[China Drama Academy#The Seven Little Fortunes|Seven Little Fortunes]] at the [[China Drama Academy]], where he was trained in acrobatics, martial arts and acting, Chan entered the Hong Kong film industry as a stuntman before making the transition to acting. His breakthrough came with the action comedy ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'' (1978). He then starred in similar action comedies such as ''[[Drunken Master]]'' (1978) and ''[[The Young Master]]'' (1980). He made his [[List of directorial debuts|directorial debut]] with ''[[The Fearless Hyena]]'' (1979), which was a box office success. Throughout the 1980s, he was part of the "Three Dragons" along with [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]; the three starred in six Hong Kong films together.<ref>{{cite web | url=https://www.cbr.com/best-jackie-chan-movies-ranked/ | title=10 Best Jackie Chan Movies, Ranked | date=20 September 2023 }}</ref> ''[[Project A (film)|Project A]]'' (1983) saw the official formation of the [[Jackie Chan Stunt Team]] and established Chan's signature style of elaborate, dangerous stunts combined with martial arts and slapstick humor, a style he further developed in a more modern setting with ''[[Wheels on Meals]]'' (1984) and ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' (1985). ''[[Rumble in the Bronx]]'' (1995), which had a successful worldwide theatrical run, brought Chan into the North American mainstream.<ref name="Utah"/><ref name="mojo">{{cite web |title=Rumble in the Bronx (1996) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rumbleinthebronx.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |access-date=29 November 2018}}</ref> By the mid-1990s, he was the most popular action movie star in [[Eurasia]].<ref name="Utah" /> Chan gained [[Cinema of the United States|Hollywood]] success for portraying Chief Inspector Lee in the American [[buddy cop]] action comedy film ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'' (1998), a role he reprised in [[Rush Hour (franchise)#Films|two sequels]]. He went on to work both in American and Chinese films, appearing in the ''[[Shanghai (film series)|Shanghai]]'' film series (2000–2003), ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006), ''[[Little Big Soldier]]'' (2010), ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'' (2011), and ''[[The Shadow's Edge]]'' (2025), among others. ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (2008) marked his first collaboration with fellow martial arts star [[Jet Li]]. He has played martial arts mentor [[List of The Karate Kid and Cobra Kai characters#Additional adaptations|Mr. Han]] in two ''[[The Karate Kid (franchise)|Karate Kid]]'' films, the 2010 remake ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'' and ''[[Karate Kid: Legends]]'' (2025). For ''[[CZ12]]'' (2012), he earned two ''[[Guinness World Records]]'' for "Most Stunts Performed by a Living Actor" and "Most Credits in One Movie". He played [[Typecasting#Playing against type|against type]] in ''[[Shinjuku Incident]]'' (2009) and ''[[The Foreigner (2017 film)|The Foreigner]]'' (2017).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=MkHCDwAAQBAJ&dq=Historical+Dictionary+of+Hong+Kong+Cinema+-+Page+xxvii+%7C+Chan+%7C+Against+type&pg=PR26 | title=Historical Dictionary of Hong Kong Cinema | isbn=978-1-5381-2062-0 | last1=Stokes | first1=Lisa Odham | last2=Braaten | first2=Rachel | date=15 January 2020 | publisher=Rowman & Littlefield }}</ref><ref>{{cite web | last1=Mendelson | first1=Scott | url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/10/12/the-foreigner-review-jackie-chans-american-comeback-is-a-winner/ | title='The Foreigner' Review: It's Jackie Chan Vs. Pierce Brosnan in a Fine Action Thriller | website=[[Forbes]] }}</ref> His voice acting work includes all three Chinese versions of ''[[Mulan (1998 film)|Mulan]]'' (1998), the first three films in the ''[[Kung Fu Panda]]'' franchise (2008–2016), and ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Mutant Mayhem]]'' (2023). One of the most recognizable and influential film personalities in the world, Chan was described by film scholar Andrew Willis in 2004 as perhaps "the most recognized star in the world."<ref name="willis" /> He has received fame stars on the [[Avenue of Stars, Hong Kong|Hong Kong Avenue of Stars]] and the [[Hollywood Walk of Fame]],<ref>{{cite journal |title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ |journal=ETHOZ |date=22 December 2016 |url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |access-date=12 January 2018 |archive-date=12 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112215126/http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Biography&nbsp;– life, family, children, parents, name, story, school, mother, young |url=http://www.notablebiographies.com/supp/Supplement-Ca-Fi/Chan-Jackie.html |website=notablebiographies.com}}</ref> as well as an [[Academy Honorary Award|honorary Academy Award]] in 2016. Chan has been referenced in various pop songs, films, television series, and video games. He has an award named after him, the [[Jackie Chan Action Movie Awards]]. He is an operatically trained vocalist who has released [[Jackie Chan discography|several pop music albums]] and performed theme songs for some of the films in which he starred. He is also a philanthropist and was named one of the top 10 most charitable celebrities by ''[[Forbes]]'' in 2011.<ref>{{cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|website=The Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113044056/http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|url-status=dead}}</ref><ref name="Ron Gluckman">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/global/2011/0718/heroes-philanthropy-11-jackie-chan-dayne-nourse-hardest-working.html |title=Jackie Chan: Philanthropy's Hardest Working Man |first=Ron |last=Gluckman |magazine=Forbes |date=22 June 2011 |access-date=9 March 2014}}</ref> In 2016, ''Forbes'' ranked him the second-highest-paid actor in the world.<ref name=ChMandle>Mandle, Chris. [https://www.independent.co.uk/news/people/jackie-chan-climbs-to-second-place-in-forbes-highest-paid-actors-list-after-magazine-includes-actors-10438319.html "Jackie Chan in second place in Forbes' Highest Paid Actors list after magazine includes actors working outside US movie industry"], ''[[The Independent]]'', published 4 August 2015. Retrieved 1 January 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World!|url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] aqr2ij9ix8z8l4qc9pip5cot7zwue0w 415829 415828 2026-09-30T06:19:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 415829 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ''' (چيني: 陳港生؛ چن گانگ شينگ؛ پيدائش: 7 اپريل 1954ع)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==ختم== '''Chan Kong-sang{{Efn|{{lang-zh|link=no|t= |j=can4 gong2 sang1}}}}''' (born 7 April 1954), also known as '''Fang Shilong'''{{efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} and known professionally as '''Jackie Chan''' and '''Sing Lung''',{{efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} is a Hong Kong [[Martial arts|martial artist]], [[actor]] and [[Filmmaking|filmmaker]], known for his [[slapstick]], acrobatic fighting style, comic timing, and innovative stunts, which he typically performs himself. With [[Jackie Chan filmography|a film career]] spanning seven decades, he is regarded as one of the most [[Cultural icon|iconic]] and influential martial artists in the history of cinema.<ref>{{cite web | url=https://faroutmagazine.co.uk/jackie-chan-changed-action-cinema-forever/ | title=How Jackie Chan changed action cinema forever | date=7 April 2024 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://depauliaonline.com/50739/artslife/why-jackie-chan-is-the-best-action-star-of-all-time/|title = Why Jackie Chan is the best action star of all time|date = 12 October 2020}}</ref> Films in which he has appeared have grossed over $6 billion worldwide.<ref>{{cite web | url=https://m.the-numbers.com/person/26510401-Jackie-Chan | title=Jackie Chan - Box Office }}</ref> Starting as one of the [[China Drama Academy#The Seven Little Fortunes|Seven Little Fortunes]] at the [[China Drama Academy]], where he was trained in acrobatics, martial arts and acting, Chan entered the Hong Kong film industry as a stuntman before making the transition to acting. His breakthrough came with the action comedy ''[[Snake in the Eagle's Shadow]]'' (1978). He then starred in similar action comedies such as ''[[Drunken Master]]'' (1978) and ''[[The Young Master]]'' (1980). He made his [[List of directorial debuts|directorial debut]] with ''[[The Fearless Hyena]]'' (1979), which was a box office success. Throughout the 1980s, he was part of the "Three Dragons" along with [[Sammo Hung]] and [[Yuen Biao]]; the three starred in six Hong Kong films together.<ref>{{cite web | url=https://www.cbr.com/best-jackie-chan-movies-ranked/ | title=10 Best Jackie Chan Movies, Ranked | date=20 September 2023 }}</ref> ''[[Project A (film)|Project A]]'' (1983) saw the official formation of the [[Jackie Chan Stunt Team]] and established Chan's signature style of elaborate, dangerous stunts combined with martial arts and slapstick humor, a style he further developed in a more modern setting with ''[[Wheels on Meals]]'' (1984) and ''[[Police Story (1985 film)|Police Story]]'' (1985). ''[[Rumble in the Bronx]]'' (1995), which had a successful worldwide theatrical run, brought Chan into the North American mainstream.<ref name="Utah"/><ref name="mojo">{{cite web |title=Rumble in the Bronx (1996) |url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=rumbleinthebronx.htm |publisher=[[Box Office Mojo]] |access-date=29 November 2018}}</ref> By the mid-1990s, he was the most popular action movie star in [[Eurasia]].<ref name="Utah" /> Chan gained [[Cinema of the United States|Hollywood]] success for portraying Chief Inspector Lee in the American [[buddy cop]] action comedy film ''[[Rush Hour (1998 film)|Rush Hour]]'' (1998), a role he reprised in [[Rush Hour (franchise)#Films|two sequels]]. He went on to work both in American and Chinese films, appearing in the ''[[Shanghai (film series)|Shanghai]]'' film series (2000–2003), ''[[New Police Story]]'' (2004), ''[[Rob-B-Hood]]'' (2006), ''[[Little Big Soldier]]'' (2010), ''[[Shaolin (film)|Shaolin]]'' (2011), and ''[[The Shadow's Edge]]'' (2025), among others. ''[[The Forbidden Kingdom]]'' (2008) marked his first collaboration with fellow martial arts star [[Jet Li]]. He has played martial arts mentor [[List of The Karate Kid and Cobra Kai characters#Additional adaptations|Mr. Han]] in two ''[[The Karate Kid (franchise)|Karate Kid]]'' films, the 2010 remake ''[[The Karate Kid (2010 film)|The Karate Kid]]'' and ''[[Karate Kid: Legends]]'' (2025). For ''[[CZ12]]'' (2012), he earned two ''[[Guinness World Records]]'' for "Most Stunts Performed by a Living Actor" and "Most Credits in One Movie". He played [[Typecasting#Playing against type|against type]] in ''[[Shinjuku Incident]]'' (2009) and ''[[The Foreigner (2017 film)|The Foreigner]]'' (2017).<ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=MkHCDwAAQBAJ&dq=Historical+Dictionary+of+Hong+Kong+Cinema+-+Page+xxvii+%7C+Chan+%7C+Against+type&pg=PR26 | title=Historical Dictionary of Hong Kong Cinema | isbn=978-1-5381-2062-0 | last1=Stokes | first1=Lisa Odham | last2=Braaten | first2=Rachel | date=15 January 2020 | publisher=Rowman & Littlefield }}</ref><ref>{{cite web | last1=Mendelson | first1=Scott | url=https://www.forbes.com/sites/scottmendelson/2017/10/12/the-foreigner-review-jackie-chans-american-comeback-is-a-winner/ | title='The Foreigner' Review: It's Jackie Chan Vs. Pierce Brosnan in a Fine Action Thriller | website=[[Forbes]] }}</ref> His voice acting work includes all three Chinese versions of ''[[Mulan (1998 film)|Mulan]]'' (1998), the first three films in the ''[[Kung Fu Panda]]'' franchise (2008–2016), and ''[[Teenage Mutant Ninja Turtles: Mutant Mayhem]]'' (2023). One of the most recognizable and influential film personalities in the world, Chan was described by film scholar Andrew Willis in 2004 as perhaps "the most recognized star in the world."<ref name="willis" /> He has received fame stars on the [[Avenue of Stars, Hong Kong|Hong Kong Avenue of Stars]] and the [[Hollywood Walk of Fame]],<ref>{{cite journal |title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ |journal=ETHOZ |date=22 December 2016 |url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |access-date=12 January 2018 |archive-date=12 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112215126/http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Jackie Chan Biography&nbsp;– life, family, children, parents, name, story, school, mother, young |url=http://www.notablebiographies.com/supp/Supplement-Ca-Fi/Chan-Jackie.html |website=notablebiographies.com}}</ref> as well as an [[Academy Honorary Award|honorary Academy Award]] in 2016. Chan has been referenced in various pop songs, films, television series, and video games. He has an award named after him, the [[Jackie Chan Action Movie Awards]]. He is an operatically trained vocalist who has released [[Jackie Chan discography|several pop music albums]] and performed theme songs for some of the films in which he starred. He is also a philanthropist and was named one of the top 10 most charitable celebrities by ''[[Forbes]]'' in 2011.<ref>{{cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|website=The Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archive-date=13 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180113044056/http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|url-status=dead}}</ref><ref name="Ron Gluckman">{{cite magazine |url=https://www.forbes.com/global/2011/0718/heroes-philanthropy-11-jackie-chan-dayne-nourse-hardest-working.html |title=Jackie Chan: Philanthropy's Hardest Working Man |first=Ron |last=Gluckman |magazine=Forbes |date=22 June 2011 |access-date=9 March 2014}}</ref> In 2016, ''Forbes'' ranked him the second-highest-paid actor in the world.<ref name="ChMandle">Mandle, Chris. [https://www.independent.co.uk/news/people/jackie-chan-climbs-to-second-place-in-forbes-highest-paid-actors-list-after-magazine-includes-actors-10438319.html "Jackie Chan in second place in Forbes' Highest Paid Actors list after magazine includes actors working outside US movie industry"], ''[[The Independent]]'', published 4 August 2015. Retrieved 1 January 2016.</ref><ref>{{cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World!|url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] ofk3m6tql7suwngth1ylz0j560qwtu1 415830 415829 2026-09-30T06:19:33Z Ibne maryam 17680 415830 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ''' (چيني: 陳港生؛ چن گانگ شينگ؛ پيدائش: 7 اپريل 1954ع)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' {{Efn|{{lang-zh|link=no|t=房仕龍|p=Fáng Shì Lóng|j=fong2 si6 lung4}}}} جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، {{Efn|{{lang-zh|t=成龍|p=Chéng Lóng|j=sing4 lung4|cy=Sìhng Lùhng}}; {{lit|Becoming the Dragon}}}} هڪ هانگ ڪانگ جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ ست ننڍڙن قسمتن (Seven Little Fortunes) مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي هن کي ايروبيٽڪ، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي ''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو'' (1978) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ ''ڊرنڪن ماسٽر'' (1978ع) ۽ ''دي ينگ ماسٽر'' (1980ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات ''دي فيئرليس هائينا'' (1979ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. 1980ع جي ڏهاڪي دوران، هو سمو هنگ ۽ يوئن باو سان گڏ "ٿري ڊريگن" (Three Dragons) جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> ''پروجيڪٽ اي'' (1983ع) ۾ جيڪي چان اسٽنٽ ٽيم جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن ''ويلز آن ميلز'' (Wheels on Meals) (1984ع) ۽ ''پوليس اسٽوري'' (1985ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. ''رمبل ان دي برونڪس'' (1995ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چان کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> 1990ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي بڊي ڪاپ ايڪشن ڪاميڊي فلم ''رش آور'' (1998ع) ۾ چيف انسپيڪٽر لي جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. (RUSH HOUR) هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (2000-2003ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(2004ع)، ''راب-بي-هڊ'' (2006ع)، ''لِٽل بگ سولجر'' (2010ع)، ''شاولن'' (2011ع)۽ ''دي شيڊوز ايج'' (2025ع) شامل آهن. ''منع ٿيل بادشاهت (The Forbidden Kingdon؛'' 2008ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار جيٽ لي سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، 2010ع جي ريميڪ ''دي ڪراٽي ڪڊ'' ۽ ''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز'' (2025ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، مسٽر هان جو ڪردار ادا ڪيو آهي. ''CZ12'' (2012) لاءِ، هن "هڪ زنده اداڪار پاران ڪيل گهڻا اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻا ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ ''مولان'' (1998ع) جا ٽيئي چيني ورجن، ''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز (2008-2016ع) جون پهرين ٽي فلمون، ۽ ''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم'' (2023ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي شخصيتن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر اينڊريو ويلس 2004ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز ۽ هالي ووڊ واک آف فيم تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ 2016ع ۾ اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، جيڪي چان ايڪشن مووي ايوارڊ پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال 2011 ع ۾ ''فوربس'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال 2016ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] fdeov3suds77yhj0bz2s0e4u5zyhw29 415831 415830 2026-09-30T06:51:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 415831 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ''' ([[چيني رسم الخط|چيني]]: 陳港生؛ چن گانگ شينگ؛ پيدائش: 7 اپريل 1954ع)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، [[هانگ ڪانگ]] جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ "سيون لٽل فورچيون" مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي انکي قلابازي، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي "''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو"'' (<small>1978</small>ع) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ "''ڊرنڪن ماسٽر"'' (<small>1978</small>ع) ۽ "''دي ينگ ماسٽر"'' (<small>1980</small>ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات "''دي فيئرليس هائينا"'' (<small>1979</small>ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. <small>1980</small>ع جي ڏهاڪي دوران، هو "سامو هئنگ" ۽ "يوئين باو" سان گڏ "ٿري ڊريگن" جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> "''پروجيڪٽ اي"'' (<small>1983</small>ع) ۾ "جيڪي چن اسٽنٽ ٽيم" جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن "''ويلز آن ميلز"'' (<small>Wheels on Meals؛ 1984</small>ع) ۽ "''پوليس اسٽوري"'' (<small>1985</small>ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. "''رمبل ان دي برونڪس"'' (<small>1995</small>ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چن کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> <small>1990</small>ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي ايڪشن ۽ مزاح واري فلم، "''رش آور"'' (<small>1998</small> ع) ۾ "انسپيڪٽر لي" جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (<small>2000</small>-<small>2003</small>ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(<small>2004</small>ع)، "''راب-بي-هڊ"'' (<small>2006</small>ع)، "''لِٽل بگ سولجر"'' (<small>2010</small>ع)، "''شاولن"'' (<small>2011</small>ع) ۽ "''دي شيڊوز ايج"'' (<small>2025</small>ع) شامل آهن. "فاربڊن ڪنگڊم" ''(''<small>2008</small>ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار "جيٽ لي" سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، <small>2010</small>ع جي ريميڪ "''دي ڪراٽي ڪڊ"'' ۽ "''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز"'' (<small>2025</small>ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، "مسٽر هان" جو ڪردار ادا ڪيو آهي. "''<small>'''CZ12'''</small>"'' (<small>2012</small>ع) لاءِ، هن "هڪ اداڪار پاران ڪيل گهڻن اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻن ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ "''مولان"'' (<small>1998</small>ع) جا ٽيئي چيني ورجن، "''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز" (<small>2008</small>-<small>2016</small>ع) جون پهرين ٽي فلمون ۽ "''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم"'' (<small>2023</small>ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي اداڪارن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر "اينڊريو ويلس" <small>2004</small>ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي "هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز" ۽ "هالي ووڊ واک آف فيم" تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ سال <small>2016</small>ع ۾ "اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ" پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، "جيڪي چن ايڪشن مووي ايوارڊ" پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال <small>2011</small>ع ۾ "''فوربس"'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال <small>2016</small>ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر "سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار" قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جون ٻوليون]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] omokd4g4cbapgpd56du0c5x9vnkmwgk 415832 415831 2026-09-30T06:54:09Z Ibne maryam 17680 415832 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ''' ([[چيني رسم الخط|چيني]]: 陳港生؛ چن گانگ شينگ؛ پيدائش: 7 اپريل 1954ع)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، [[هانگ ڪانگ]] جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ "سيون لٽل فورچيون" مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي انکي قلابازي، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي "''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو"'' (<small>1978</small>ع) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ "''ڊرنڪن ماسٽر"'' (<small>1978</small>ع) ۽ "''دي ينگ ماسٽر"'' (<small>1980</small>ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات "''دي فيئرليس هائينا"'' (<small>1979</small>ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. <small>1980</small>ع جي ڏهاڪي دوران، هو "سامو هئنگ" ۽ "يوئين باو" سان گڏ "ٿري ڊريگن" جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> "''پروجيڪٽ اي"'' (<small>1983</small>ع) ۾ "جيڪي چن اسٽنٽ ٽيم" جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن "''ويلز آن ميلز"'' (<small>Wheels on Meals؛ 1984</small>ع) ۽ "''پوليس اسٽوري"'' (<small>1985</small>ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. "''رمبل ان دي برونڪس"'' (<small>1995</small>ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چن کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> <small>1990</small>ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي ايڪشن ۽ مزاح واري فلم، "''رش آور"'' (<small>1998</small> ع) ۾ "انسپيڪٽر لي" جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (<small>2000</small>-<small>2003</small>ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(<small>2004</small>ع)، "''راب-بي-هڊ"'' (<small>2006</small>ع)، "''لِٽل بگ سولجر"'' (<small>2010</small>ع)، "''شاولن"'' (<small>2011</small>ع) ۽ "''دي شيڊوز ايج"'' (<small>2025</small>ع) شامل آهن. "فاربڊن ڪنگڊم" ''(''<small>2008</small>ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار "جيٽ لي" سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، <small>2010</small>ع جي ريميڪ "''دي ڪراٽي ڪڊ"'' ۽ "''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز"'' (<small>2025</small>ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، "مسٽر هان" جو ڪردار ادا ڪيو آهي. "''<small>'''CZ12'''</small>"'' (<small>2012</small>ع) لاءِ، هن "هڪ اداڪار پاران ڪيل گهڻن اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻن ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ "''مولان"'' (<small>1998</small>ع) جا ٽيئي چيني ورجن، "''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز" (<small>2008</small>-<small>2016</small>ع) جون پهرين ٽي فلمون ۽ "''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم"'' (<small>2023</small>ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي اداڪارن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر "اينڊريو ويلس" <small>2004</small>ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي "هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز" ۽ "هالي ووڊ واک آف فيم" تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ سال <small>2016</small>ع ۾ "اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ" پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، "جيڪي چن ايڪشن مووي ايوارڊ" پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال <small>2011</small>ع ۾ "''فوربس"'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال <small>2016</small>ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر "سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار" قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote|Jackie Chan}} {{Commons category|Jackie Chan}} * {{Official website}} * {{IMDb name}} * {{Hkmdb name|id=3894}} * {{Rotten Tomatoes person|id=jackie_chan}} {{Jackie Chan|state=expanded}} {{Navboxes |title = Awards for Jackie Chan |list = {{Academy Honorary Award}} {{BAFTA Los Angeles Britannia Awards}} {{GoldenHorseAwardBestActor}} {{Golden Lotus Award for Best Director}} {{Golden Rooster Award Best Actor}} {{Best Action Choreography HKFA}} {{MTV Movie Award for Best Fight}} {{MTV Movie Award for Best On-Screen Duo}} }} {{Portal bar|China|Hong Kong|Asia|Film|Music|Martial arts|Biography}} {{Touching the Heart of China}} {{Authority control}}<!--from record: "the form Cheng Long is explicitly preferred for his hdg. over Jackie Chan by the actor)"--> {{DEFAULTSORT:Chan, Jackie}} [[زمرو:جئڪي چن]] [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] agk6nza54ndmq5iquv6gqbdylslry55 415833 415832 2026-09-30T06:55:48Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 415833 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ''' ([[چيني رسم الخط|چيني]]: 陳港生؛ چن گانگ شينگ؛ پيدائش: 7 اپريل 1954ع)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، [[هانگ ڪانگ]] جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ "سيون لٽل فورچيون" مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي انکي قلابازي، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي "''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو"'' (<small>1978</small>ع) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ "''ڊرنڪن ماسٽر"'' (<small>1978</small>ع) ۽ "''دي ينگ ماسٽر"'' (<small>1980</small>ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات "''دي فيئرليس هائينا"'' (<small>1979</small>ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. <small>1980</small>ع جي ڏهاڪي دوران، هو "سامو هئنگ" ۽ "يوئين باو" سان گڏ "ٿري ڊريگن" جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> "''پروجيڪٽ اي"'' (<small>1983</small>ع) ۾ "جيڪي چن اسٽنٽ ٽيم" جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن "''ويلز آن ميلز"'' (<small>Wheels on Meals؛ 1984</small>ع) ۽ "''پوليس اسٽوري"'' (<small>1985</small>ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. "''رمبل ان دي برونڪس"'' (<small>1995</small>ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چن کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> <small>1990</small>ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي ايڪشن ۽ مزاح واري فلم، "''رش آور"'' (<small>1998</small> ع) ۾ "انسپيڪٽر لي" جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (<small>2000</small>-<small>2003</small>ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(<small>2004</small>ع)، "''راب-بي-هڊ"'' (<small>2006</small>ع)، "''لِٽل بگ سولجر"'' (<small>2010</small>ع)، "''شاولن"'' (<small>2011</small>ع) ۽ "''دي شيڊوز ايج"'' (<small>2025</small>ع) شامل آهن. "فاربڊن ڪنگڊم" ''(''<small>2008</small>ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار "جيٽ لي" سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، <small>2010</small>ع جي ريميڪ "''دي ڪراٽي ڪڊ"'' ۽ "''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز"'' (<small>2025</small>ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، "مسٽر هان" جو ڪردار ادا ڪيو آهي. "''<small>'''CZ12'''</small>"'' (<small>2012</small>ع) لاءِ، هن "هڪ اداڪار پاران ڪيل گهڻن اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻن ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ "''مولان"'' (<small>1998</small>ع) جا ٽيئي چيني ورجن، "''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز" (<small>2008</small>-<small>2016</small>ع) جون پهرين ٽي فلمون ۽ "''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم"'' (<small>2023</small>ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي اداڪارن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر "اينڊريو ويلس" <small>2004</small>ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي "هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز" ۽ "هالي ووڊ واک آف فيم" تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ سال <small>2016</small>ع ۾ "اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ" پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، "جيڪي چن ايڪشن مووي ايوارڊ" پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال <small>2011</small>ع ۾ "''فوربس"'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال <small>2016</small>ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر "سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار" قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote|Jackie Chan}} {{Commons category|Jackie Chan}} * {{Official website}} * {{IMDb name}} * {{Hkmdb name|id=3894}} * {{Rotten Tomatoes person|id=jackie_chan}} {{Jackie Chan|state=expanded}} {{Navboxes |title = Awards for Jackie Chan |list = {{Academy Honorary Award}} {{BAFTA Los Angeles Britannia Awards}} {{GoldenHorseAwardBestActor}} {{Golden Lotus Award for Best Director}} {{Golden Rooster Award Best Actor}} {{Best Action Choreography HKFA}} {{MTV Movie Award for Best Fight}} {{MTV Movie Award for Best On-Screen Duo}} }} {{Portal bar|China|Hong Kong|Asia|Film|Music|Martial arts|Biography}} {{Touching the Heart of China}} {{Authority control}}<!--from record: "the form Cheng Long is explicitly preferred for his hdg. over Jackie Chan by the actor)"--> {{DEFAULTSORT:Chan, Jackie}} [[زمرو:جئڪي چن]] [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] [[زمرو:جيڪي چن| ]] [[زمرو:1954ع ۾ پيدا ٿيندڙ]] [[زمرو:زنده شخصيتون]] [[زمرو:20هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد اداڪار]] [[زمرو:20هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد ڳائڻا]] [[زمرو:21هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد اداڪار]] [[زمرو:21هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد ڳائڻا]] [[زمرو:اڪيڊمي اعزازي ايوارڊ حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ايڪشن ڪوريئوگرافر]] [[زمرو:ڪينٽو-پاپ ڳائڻا]] [[زمرو:اليڪٽرا رڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا واپاري]] [[زمرو:آسٽريليا لڏي ويندڙ هانگ ڪانگي]] [[زمرو:آسٽريليا ۾ رهندڙ هانگ ڪانگي]] [[زمرو:فيشن جي شعبي سان لاڳاپيل هانگ ڪانگي واپاري]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فيشن ڊزائنر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي هدايتڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي پروڊيوسر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا هپڪيڊو رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ڪنگ فو رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٻارڙا اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مزاحيه اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا وائيس ايڪٽر (آواز جا اداڪار)]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا اسڪرين رائيٽر (فلمي ليکڪ)]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مينڊو-پاپ ڳائڻا]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مارشل آرٽس رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا سماجي خدمتگار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ريسٽورنٽ مالڪ]] [[زمرو:پرچون واري شعبي سان لاڳاپيل هانگ ڪانگي واپاري]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا اسٽنٽ پرفارمر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ووشو رانديگر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي 12هين اجلاس جا ميمبر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي 13هين اجلاس جا ميمبر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي قومي ڪميٽي جا ميمبر]] [[زمرو:آرڊر آف دي برٽش ايمپائر جا ميمبر]] [[زمرو:ڊڪسن ڪاليج مان تعليم حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:پاناما پيپرز ۾ شامل نالا]] [[زمرو:سلور بوهينيا اسٽار حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:اسپورٽس ڪار ريسنگ ٽيم]] مالڪ]] [[زمرو:يونيسف جا خير سگالي سفير]] [[زمرو:وڪٽر رڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:چيني مزاحيه فلمن جا هدايتڪار]] [[زمرو:سليپ اسٽڪ (Slapstick) مزاحيه اداڪار]] [[زمرو:اي ڊي ايڇ ڊي (ADHD) ۾ مبتلا ماڻهو]] [[زمرو:اهڙا اداڪار جن پنهنجا اسٽنٽ پاڻ ڪيا آهن]] gmwj6urbzs4nrwgq4jyle08p46b76ut 415852 415833 2026-09-30T07:19:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چين جا ماڻھو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415852 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ''' ([[چيني رسم الخط|چيني]]: 陳港生؛ چن گانگ شينگ؛ پيدائش: 7 اپريل 1954ع)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، [[هانگ ڪانگ]] جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ "سيون لٽل فورچيون" مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي انکي قلابازي، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي "''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو"'' (<small>1978</small>ع) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ "''ڊرنڪن ماسٽر"'' (<small>1978</small>ع) ۽ "''دي ينگ ماسٽر"'' (<small>1980</small>ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات "''دي فيئرليس هائينا"'' (<small>1979</small>ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. <small>1980</small>ع جي ڏهاڪي دوران، هو "سامو هئنگ" ۽ "يوئين باو" سان گڏ "ٿري ڊريگن" جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> "''پروجيڪٽ اي"'' (<small>1983</small>ع) ۾ "جيڪي چن اسٽنٽ ٽيم" جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن "''ويلز آن ميلز"'' (<small>Wheels on Meals؛ 1984</small>ع) ۽ "''پوليس اسٽوري"'' (<small>1985</small>ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. "''رمبل ان دي برونڪس"'' (<small>1995</small>ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چن کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> <small>1990</small>ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي ايڪشن ۽ مزاح واري فلم، "''رش آور"'' (<small>1998</small> ع) ۾ "انسپيڪٽر لي" جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (<small>2000</small>-<small>2003</small>ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(<small>2004</small>ع)، "''راب-بي-هڊ"'' (<small>2006</small>ع)، "''لِٽل بگ سولجر"'' (<small>2010</small>ع)، "''شاولن"'' (<small>2011</small>ع) ۽ "''دي شيڊوز ايج"'' (<small>2025</small>ع) شامل آهن. "فاربڊن ڪنگڊم" ''(''<small>2008</small>ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار "جيٽ لي" سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، <small>2010</small>ع جي ريميڪ "''دي ڪراٽي ڪڊ"'' ۽ "''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز"'' (<small>2025</small>ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، "مسٽر هان" جو ڪردار ادا ڪيو آهي. "''<small>'''CZ12'''</small>"'' (<small>2012</small>ع) لاءِ، هن "هڪ اداڪار پاران ڪيل گهڻن اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻن ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ "''مولان"'' (<small>1998</small>ع) جا ٽيئي چيني ورجن، "''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز" (<small>2008</small>-<small>2016</small>ع) جون پهرين ٽي فلمون ۽ "''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم"'' (<small>2023</small>ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي اداڪارن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر "اينڊريو ويلس" <small>2004</small>ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي "هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز" ۽ "هالي ووڊ واک آف فيم" تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ سال <small>2016</small>ع ۾ "اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ" پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، "جيڪي چن ايڪشن مووي ايوارڊ" پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال <small>2011</small>ع ۾ "''فوربس"'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال <small>2016</small>ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر "سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار" قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote|Jackie Chan}} {{Commons category|Jackie Chan}} * {{Official website}} * {{IMDb name}} * {{Hkmdb name|id=3894}} * {{Rotten Tomatoes person|id=jackie_chan}} {{Jackie Chan|state=expanded}} {{Navboxes |title = Awards for Jackie Chan |list = {{Academy Honorary Award}} {{BAFTA Los Angeles Britannia Awards}} {{GoldenHorseAwardBestActor}} {{Golden Lotus Award for Best Director}} {{Golden Rooster Award Best Actor}} {{Best Action Choreography HKFA}} {{MTV Movie Award for Best Fight}} {{MTV Movie Award for Best On-Screen Duo}} }} {{Portal bar|China|Hong Kong|Asia|Film|Music|Martial arts|Biography}} {{Touching the Heart of China}} {{Authority control}}<!--from record: "the form Cheng Long is explicitly preferred for his hdg. over Jackie Chan by the actor)"--> {{DEFAULTSORT:Chan, Jackie}} [[زمرو:جئڪي چن]] [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] [[زمرو:جيڪي چن| ]] [[زمرو:1954ع ۾ پيدا ٿيندڙ]] [[زمرو:زنده شخصيتون]] [[زمرو:20هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد اداڪار]] [[زمرو:20هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد ڳائڻا]] [[زمرو:21هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد اداڪار]] [[زمرو:21هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد ڳائڻا]] [[زمرو:اڪيڊمي اعزازي ايوارڊ حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ايڪشن ڪوريئوگرافر]] [[زمرو:ڪينٽو-پاپ ڳائڻا]] [[زمرو:اليڪٽرا رڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا واپاري]] [[زمرو:آسٽريليا لڏي ويندڙ هانگ ڪانگي]] [[زمرو:آسٽريليا ۾ رهندڙ هانگ ڪانگي]] [[زمرو:فيشن جي شعبي سان لاڳاپيل هانگ ڪانگي واپاري]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فيشن ڊزائنر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي هدايتڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي پروڊيوسر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا هپڪيڊو رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ڪنگ فو رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٻارڙا اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مزاحيه اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا وائيس ايڪٽر (آواز جا اداڪار)]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا اسڪرين رائيٽر (فلمي ليکڪ)]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مينڊو-پاپ ڳائڻا]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مارشل آرٽس رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا سماجي خدمتگار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ريسٽورنٽ مالڪ]] [[زمرو:پرچون واري شعبي سان لاڳاپيل هانگ ڪانگي واپاري]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا اسٽنٽ پرفارمر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ووشو رانديگر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي 12هين اجلاس جا ميمبر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي 13هين اجلاس جا ميمبر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي قومي ڪميٽي جا ميمبر]] [[زمرو:آرڊر آف دي برٽش ايمپائر جا ميمبر]] [[زمرو:ڊڪسن ڪاليج مان تعليم حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:پاناما پيپرز ۾ شامل نالا]] [[زمرو:سلور بوهينيا اسٽار حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:اسپورٽس ڪار ريسنگ ٽيم]] مالڪ]] [[زمرو:يونيسف جا خير سگالي سفير]] [[زمرو:وڪٽر رڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:چيني مزاحيه فلمن جا هدايتڪار]] [[زمرو:سليپ اسٽڪ (Slapstick) مزاحيه اداڪار]] [[زمرو:اي ڊي ايڇ ڊي (ADHD) ۾ مبتلا ماڻهو]] [[زمرو:اهڙا اداڪار جن پنهنجا اسٽنٽ پاڻ ڪيا آهن]] [[زمرو:چين جا ماڻھو]] 5z0yhcsu6yj063iz14skqwrjn6ambwy 415853 415852 2026-09-30T07:21:09Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:1954ع ۾ پيدا ٿيندڙ]]; added [[Category:1954ع جون پيدائشون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415853 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ''' ([[چيني رسم الخط|چيني]]: 陳港生؛ چن گانگ شينگ؛ پيدائش: 7 اپريل 1954ع)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، [[هانگ ڪانگ]] جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ "سيون لٽل فورچيون" مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي انکي قلابازي، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي "''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو"'' (<small>1978</small>ع) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ "''ڊرنڪن ماسٽر"'' (<small>1978</small>ع) ۽ "''دي ينگ ماسٽر"'' (<small>1980</small>ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات "''دي فيئرليس هائينا"'' (<small>1979</small>ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. <small>1980</small>ع جي ڏهاڪي دوران، هو "سامو هئنگ" ۽ "يوئين باو" سان گڏ "ٿري ڊريگن" جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> "''پروجيڪٽ اي"'' (<small>1983</small>ع) ۾ "جيڪي چن اسٽنٽ ٽيم" جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن "''ويلز آن ميلز"'' (<small>Wheels on Meals؛ 1984</small>ع) ۽ "''پوليس اسٽوري"'' (<small>1985</small>ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. "''رمبل ان دي برونڪس"'' (<small>1995</small>ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چن کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> <small>1990</small>ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي ايڪشن ۽ مزاح واري فلم، "''رش آور"'' (<small>1998</small> ع) ۾ "انسپيڪٽر لي" جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (<small>2000</small>-<small>2003</small>ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(<small>2004</small>ع)، "''راب-بي-هڊ"'' (<small>2006</small>ع)، "''لِٽل بگ سولجر"'' (<small>2010</small>ع)، "''شاولن"'' (<small>2011</small>ع) ۽ "''دي شيڊوز ايج"'' (<small>2025</small>ع) شامل آهن. "فاربڊن ڪنگڊم" ''(''<small>2008</small>ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار "جيٽ لي" سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، <small>2010</small>ع جي ريميڪ "''دي ڪراٽي ڪڊ"'' ۽ "''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز"'' (<small>2025</small>ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، "مسٽر هان" جو ڪردار ادا ڪيو آهي. "''<small>'''CZ12'''</small>"'' (<small>2012</small>ع) لاءِ، هن "هڪ اداڪار پاران ڪيل گهڻن اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻن ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ "''مولان"'' (<small>1998</small>ع) جا ٽيئي چيني ورجن، "''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز" (<small>2008</small>-<small>2016</small>ع) جون پهرين ٽي فلمون ۽ "''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم"'' (<small>2023</small>ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي اداڪارن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر "اينڊريو ويلس" <small>2004</small>ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي "هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز" ۽ "هالي ووڊ واک آف فيم" تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ سال <small>2016</small>ع ۾ "اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ" پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، "جيڪي چن ايڪشن مووي ايوارڊ" پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال <small>2011</small>ع ۾ "''فوربس"'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال <small>2016</small>ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر "سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار" قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote|Jackie Chan}} {{Commons category|Jackie Chan}} * {{Official website}} * {{IMDb name}} * {{Hkmdb name|id=3894}} * {{Rotten Tomatoes person|id=jackie_chan}} {{Jackie Chan|state=expanded}} {{Navboxes |title = Awards for Jackie Chan |list = {{Academy Honorary Award}} {{BAFTA Los Angeles Britannia Awards}} {{GoldenHorseAwardBestActor}} {{Golden Lotus Award for Best Director}} {{Golden Rooster Award Best Actor}} {{Best Action Choreography HKFA}} {{MTV Movie Award for Best Fight}} {{MTV Movie Award for Best On-Screen Duo}} }} {{Portal bar|China|Hong Kong|Asia|Film|Music|Martial arts|Biography}} {{Touching the Heart of China}} {{Authority control}}<!--from record: "the form Cheng Long is explicitly preferred for his hdg. over Jackie Chan by the actor)"--> {{DEFAULTSORT:Chan, Jackie}} [[زمرو:جئڪي چن]] [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] [[زمرو:جيڪي چن| ]] [[زمرو:1954ع جون پيدائشون]] [[زمرو:زنده شخصيتون]] [[زمرو:20هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد اداڪار]] [[زمرو:20هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد ڳائڻا]] [[زمرو:21هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد اداڪار]] [[زمرو:21هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد ڳائڻا]] [[زمرو:اڪيڊمي اعزازي ايوارڊ حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ايڪشن ڪوريئوگرافر]] [[زمرو:ڪينٽو-پاپ ڳائڻا]] [[زمرو:اليڪٽرا رڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا واپاري]] [[زمرو:آسٽريليا لڏي ويندڙ هانگ ڪانگي]] [[زمرو:آسٽريليا ۾ رهندڙ هانگ ڪانگي]] [[زمرو:فيشن جي شعبي سان لاڳاپيل هانگ ڪانگي واپاري]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فيشن ڊزائنر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي هدايتڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي پروڊيوسر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا هپڪيڊو رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ڪنگ فو رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٻارڙا اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مزاحيه اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا وائيس ايڪٽر (آواز جا اداڪار)]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا اسڪرين رائيٽر (فلمي ليکڪ)]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مينڊو-پاپ ڳائڻا]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مارشل آرٽس رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا سماجي خدمتگار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ريسٽورنٽ مالڪ]] [[زمرو:پرچون واري شعبي سان لاڳاپيل هانگ ڪانگي واپاري]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا اسٽنٽ پرفارمر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ووشو رانديگر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي 12هين اجلاس جا ميمبر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي 13هين اجلاس جا ميمبر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي قومي ڪميٽي جا ميمبر]] [[زمرو:آرڊر آف دي برٽش ايمپائر جا ميمبر]] [[زمرو:ڊڪسن ڪاليج مان تعليم حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:پاناما پيپرز ۾ شامل نالا]] [[زمرو:سلور بوهينيا اسٽار حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:اسپورٽس ڪار ريسنگ ٽيم]] مالڪ]] [[زمرو:يونيسف جا خير سگالي سفير]] [[زمرو:وڪٽر رڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:چيني مزاحيه فلمن جا هدايتڪار]] [[زمرو:سليپ اسٽڪ (Slapstick) مزاحيه اداڪار]] [[زمرو:اي ڊي ايڇ ڊي (ADHD) ۾ مبتلا ماڻهو]] [[زمرو:اهڙا اداڪار جن پنهنجا اسٽنٽ پاڻ ڪيا آهن]] [[زمرو:چين جا ماڻھو]] sfka085prk7avdq8qsqf0xu4nztb4i1 415854 415853 2026-09-30T07:22:33Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:زنده شخصيتون]]; added [[Category:جيئريون شخصيتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415854 wikitext text/x-wiki {{short description|Hong Kong martial artist and actor (born 1954)}} {{Infobox person | name = جئڪي چن<br>Jackie Chan | honorific_suffix = SBS ۽ MBE |country=HKG | image = Jackie Chan.jpg | alt = | caption = Chan at the [[78th Locarno Film Festival|2025 Locarno Film Festival]] | birth_name = Chan Kong-sang<ref name="Biography">{{cite web |title=Biography |url=http://jackiechan.com/biography.htm |website=Jackie Chan's Website |access-date=22 January 2021}}</ref><ref name="WSJ 20130117">{{cite web|title=Why Did Jackie Chan Body Slam America? |first=Jeff |last=Yang|date=17 January 2013|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130121001918/http://blogs.wsj.com/speakeasy/2013/01/17/why-did-jackie-chan-body-slam-america/|archivedate=21 January 2013}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1954|4|7}} | birth_place = [[British Hong Kong]] | death_date = <!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) --> | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | height = | party = | occupation = {{hlist|Martial artist|actor|director|writer|producer|action choreographer|singer|stunt director|stunt performer}} | years_active = 1959–present | spouse = {{marriage|[[Joan Lin]]|1982}} | children = 2, including [[Jaycee Chan]] | awards = [[#Awards and nominations|Full list]] | website = {{URL|jackiechan.com}} | module = {{Infobox officeholder|embed=yes | office = Member of the [[Chinese People's Political Consultative Conference]] | term_start = March 2013 | term_end = March 2023}} | module2 = {{infobox musical artist|embed=yes | years_active = 1962–present | background = solo_singer | genre = {{hlist|[[Cantopop]]|[[Mandopop]]|[[Hong Kong English pop]]|[[J-pop]]}} }} | module3 = {{Infobox Chinese |child = yes | headercolor = #ff7f50 | name1 = Birth name | t = 陳港生 | s = 陈港生 | ci = {{IPAc-yue|c|an|4|-|g|ong|2|-|s|ang|1}} | p = Chén Gǎngshēng | tp = Chén Gǎng-sheng | w = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|en2 Kang3-sheng1}} | mi = {{IPAc-cmn|ch|en|2|-|g|ang|3|.|sh|eng|1}} | bpmf = ㄔㄣˊ ㄍㄤˇ ㄕㄥ | j = can4 gong2 sang1 | l = Chan the [Hong] Kong-born | altname = Stage name | t2 = 成龍 | s2 = 成龙 | l2 = Becoming the Dragon | p2 = Chéng Lóng | tp2 = Chéng Lóng | w2 = Ch{{wg-apos}}{{tone superscript|eng2 Lung2}} | mi2 = {{IPAc-cmn|ch|eng|2|-|l|ong|2}} | bpmf2 = ㄔㄥˊ ㄌㄨㄥˊ | j2 = sing4 lung4 | ci2 = {{IPAc-yue|s|ing|4|-|l|ung|4}} | altname3 = Adopted name | t3 = 房仕龍 | s3 = 房仕龙 | p3 = Fáng Shìlóng | tp3 = Fáng Shìh-lóng | w3 = {{tone superscript|Fang2 Shih4-lung2}} | mi3 = {{IPAc-cmn|f|ang|2|-|shi|4|.|l|ong|2}} | bpmf3 = ㄈㄤˊ ㄕˋ ㄌㄨㄥˊ | j3 = fong4 si6 lung4 | ci3 = {{IPAc-yue|f|ong|4|-|s|i|6|-|l|ung|4}} }} | signature = Jackie Chan sig.svg | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''چن ڪونگ-سانگ''' ([[چيني رسم الخط|چيني]]: 陳港生؛ چن گانگ شينگ؛ پيدائش: 7 اپريل 1954ع)، جيڪو '''فانگ شلونگ''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ۽ پيشه ورانه طور تي '''جيڪي چن''' ۽ '''سنگ لنگ جي''' نالي سان مشهور آهي، [[هانگ ڪانگ]] جو رهواسي [[مارشل آرٽس|مارشل آرٽسٽ]]، [[اداڪار]] ۽ فلمساز آهي، جيڪو پنهنجي سليپ اسٽڪ، ايروبيٽڪ فائٽنگ انداز، مزاحيه ٽائيمنگ ۽ اسٽنٽ لاءِ مشهور آهي، جيڪي هو عام طور تي پاڻ ڪندو آهي. ست ڏهاڪن تي پکڙيل فلمي ڪيريئر سان، هن کي سينيما جي تاريخ ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ بااثر مارشل آرٽ جي فنڪارن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. <ref>{{حوالو ويب|date=7 April 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=12 October 2020}}</ref> جن فلمن ۾ هنن ڪم ڪيو آهي، انهن سڄي دنيا ۾ 6 ارب ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي ڪئي آهي. چائنا ڊراما اڪيڊمي ۾ "سيون لٽل فورچيون" مان هڪ جي حيثيت سان شروعات ڪندي، جتي انکي قلابازي، مارشل آرٽس ۽ اداڪاري ۾ تربيت ڏني وئي هئي، چن اداڪاري ڏانهن منتقلي ڪرڻ کان اڳ هانگ ڪانگ فلم انڊسٽري ۾ هڪ اسٽنٽ مين جي حيثيت سان داخل ٿيو. سندس ڪاميابي ايڪشن ڪاميڊي "''اسنئڪ ان دي ايگلز شيڊو"'' (<small>1978</small>ع) سان آئي. ان کان پوءِ هن ساڳين ايڪشن ڪاميڊيز جهڙوڪ "''ڊرنڪن ماسٽر"'' (<small>1978</small>ع) ۽ "''دي ينگ ماسٽر"'' (<small>1980</small>ع) ۾ ڪم ڪيو. هن پنهنجي هدايتڪاري جي شروعات "''دي فيئرليس هائينا"'' (<small>1979</small>ع) سان ڪئي، جيڪا باڪس آفيس تي ڪامياب رهي. <small>1980</small>ع جي ڏهاڪي دوران، هو "سامو هئنگ" ۽ "يوئين باو" سان گڏ "ٿري ڊريگن" جو حصو هو؛ ٽنهي گڏجي ڇهن هانگ ڪانگ جي فلمن ۾ ڪم ڪيو. <ref>{{حوالو ويب|date=20 September 2023}}</ref> "''پروجيڪٽ اي"'' (<small>1983</small>ع) ۾ "جيڪي چن اسٽنٽ ٽيم" جي سرڪاري قيام ڏٺو ويو ۽ چن جي تفصيلي، خطرناڪ اسٽنٽ جي دستخطي انداز کي مارشل آرٽس ۽ سليپ اسٽڪ مزاح سان گڏ قائم ڪيو، هڪ انداز جيڪو هن "''ويلز آن ميلز"'' (<small>Wheels on Meals؛ 1984</small>ع) ۽ "''پوليس اسٽوري"'' (<small>1985</small>ع) سان وڌيڪ جديد سيٽنگ ۾ ترقي ڪئي. "''رمبل ان دي برونڪس"'' (<small>1995</small>ع)، جنهن جو عالمي سطح تي ڪامياب ٿيٽر رن هو، چن کي اتر آمريڪي مرڪزي ڌارا ۾ آندو. <ref name="Utah">{{Cite news |last=Meyers |first=Chris |date=29 February 1996 |title=Jackie Chan Rumbles in the U.S.A. |url=https://www.newspapers.com/article/the-daily-utah-chronicle-jackie-chan-rum/170638566/ |access-date=18 April 2022 |work=[[The Daily Utah Chronicle]] |page=14 |via=[[Newspapers.com]]}}</ref> <ref name="mojo">{{حوالو ويب|quote=29 November 2018}}</ref> <small>1990</small>ع جي وچ ڌاري، هو [[يوروشيا|يوريشيا]] ۾ سڀ کان وڌيڪ مشهور ايڪشن فلم اسٽار هو. <ref name="Utah" /> چن کي هالي ووڊ ۾ ڪاميابي آمريڪي ايڪشن ۽ مزاح واري فلم، "''رش آور"'' (<small>1998</small> ع) ۾ "انسپيڪٽر لي" جي ڪردار ادا ڪرڻ سان ملي، اهو ڪردار هن ٻن سيڪوئلز ۾ ٻيهر ادا ڪيو. هن آمريڪي ۽ چيني ٻنهي فلمن ۾ ڪم ڪيو، جن م ٻيئن سان گڏ "''شنگھائي'' فلم سيريز" (<small>2000</small>-<small>2003</small>ع)، "''نيو پوليس اسٽوري"''(<small>2004</small>ع)، "''راب-بي-هڊ"'' (<small>2006</small>ع)، "''لِٽل بگ سولجر"'' (<small>2010</small>ع)، "''شاولن"'' (<small>2011</small>ع) ۽ "''دي شيڊوز ايج"'' (<small>2025</small>ع) شامل آهن. "فاربڊن ڪنگڊم" ''(''<small>2008</small>ع) ساٿي مارشل آرٽس اسٽار "جيٽ لي" سان سندس پهرين تعاون جي نشاندهي ڪئي. هن ٻن ''ڪراٽي ڪڊ'' فلمن، <small>2010</small>ع جي ريميڪ "''دي ڪراٽي ڪڊ"'' ۽ "''ڪراٽي ڪڊ: ليجنڊز"'' (<small>2025</small>ع) ۾ مارشل آرٽس مينٽر، "مسٽر هان" جو ڪردار ادا ڪيو آهي. "''<small>'''CZ12'''</small>"'' (<small>2012</small>ع) لاءِ، هن "هڪ اداڪار پاران ڪيل گهڻن اسٽنٽ" ۽ "هڪ فلم ۾ گهڻن ڪريڊٽ" لاءِ ٻه ''گنيز ورلڊ رڪارڊ'' حاصل ڪيا. سندس آواز جي اداڪاري ۾ "''مولان"'' (<small>1998</small>ع) جا ٽيئي چيني ورجن، "''ڪنگ فو پانڊا'' فرنچائز" (<small>2008</small>-<small>2016</small>ع) جون پهرين ٽي فلمون ۽ "''ٽين ايج ميوٽنٽ ننجا ٽرٽلز: ميوٽنٽ ميهم"'' (<small>2023</small>ع) شامل آهن. دنيا جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل ۽ بااثر فلمي اداڪارن مان هڪ، چن کي فلم اسڪالر "اينڊريو ويلس" <small>2004</small>ع ۾ شايد "دنيا جو سڀ کان وڌيڪ سڃاتل اسٽار" طور بيان ڪيو هو. <ref name="willis">{{Cite book |last=Willis |first=Andrew |url={{Google books|_2ZXBaDJ6DUC |page=PA4 |keywords= |text= |plainurl=yes}} |title=Film Stars: Hollywood and Beyond |date=2004 |publisher=[[Manchester University Press]] |isbn=978-0-7190-5645-1 |page=4}}</ref> هن کي "هانگ ڪانگ ايونيو آف اسٽارز" ۽ "هالي ووڊ واک آف فيم" تي مشهور تمغا ملي چڪا آهن، <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan Goes To The Oscars&nbsp;– ETHOZ|date=22 December 2016|url=http://www.ethozgroup.com/jackie-chan-oscars/|quote=12 January 2018|archivedate=12 January 2018}}</ref> انهي سان گڏ سال <small>2016</small>ع ۾ "اعزازي اڪيڊمي ايوارڊ" پڻ مليو آهي. چن جو حوالو مختلف پاپ گيتن، فلمن، ٽيليويزن سيريز ۽ وڊيو گيمز ۾ ڏنو ويو آهي. سندس نالي تي هڪ ايوارڊ، "جيڪي چن ايڪشن مووي ايوارڊ" پڻ آهي. هو هڪ تربيت يافته ڳائڻو آهي جنهن ڪيترائي پاپ ميوزڪ البم جاري ڪيا آهن ۽ ڪجهه فلمن لاءِ ٿيم گانا پيش ڪيا آهن جن ۾ هن اداڪاري ڪئي هئي. هو هڪ انسان دوست پڻ آهي ۽ سال <small>2011</small>ع ۾ "''فوربس"'' پاران کيس 10 سڀ کان وڌيڪ خيراتي شخصيتن مان هڪ قرار ڏنو ويو هو. <ref>{{Cite journal|title=Jackie Chan & the business of philanthropy {{!}} Lifestyle Business {{!}} Philippine Star|url=http://beta.philstar.com/lifestyle/business-life/2006/07/03/345241/jackie-chan-amp-business-philanthropy|access-date=12 January 2018|archivedate=13 January 2018}}</ref> <ref name="Ron Gluckman">{{Cite magazine|date=22 June 2011|accessdate=9 March 2014}}</ref> سال <small>2016</small>ع ۾، ''فوربس'' کيس دنيا ۾ ٻيو نمبر "سڀ کان وڌيڪ ڪمائيندڙ اداڪار" قرار ڏنو. <ref>{{Cite news |title=Jackie Chan is Named the Second Highest-Paid Actor in the World! |url=http://www.worldofbuzz.com/jackie-chan-named-second-highest-paid-actor-world/ |work=WORLD OF BUZZ}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikiquote|Jackie Chan}} {{Commons category|Jackie Chan}} * {{Official website}} * {{IMDb name}} * {{Hkmdb name|id=3894}} * {{Rotten Tomatoes person|id=jackie_chan}} {{Jackie Chan|state=expanded}} {{Navboxes |title = Awards for Jackie Chan |list = {{Academy Honorary Award}} {{BAFTA Los Angeles Britannia Awards}} {{GoldenHorseAwardBestActor}} {{Golden Lotus Award for Best Director}} {{Golden Rooster Award Best Actor}} {{Best Action Choreography HKFA}} {{MTV Movie Award for Best Fight}} {{MTV Movie Award for Best On-Screen Duo}} }} {{Portal bar|China|Hong Kong|Asia|Film|Music|Martial arts|Biography}} {{Touching the Heart of China}} {{Authority control}}<!--from record: "the form Cheng Long is explicitly preferred for his hdg. over Jackie Chan by the actor)"--> {{DEFAULTSORT:Chan, Jackie}} [[زمرو:جئڪي چن]] [[زمرو:اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ]] [[زمرو:فلم پروڊيوسر]] [[زمرو:انگريزي ٻولي جون فلمون]] [[زمرو:جيڪي چن| ]] [[زمرو:1954ع جون پيدائشون]] [[زمرو:جيئريون شخصيتون]] [[زمرو:20هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد اداڪار]] [[زمرو:20هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد ڳائڻا]] [[زمرو:21هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد اداڪار]] [[زمرو:21هين صديءَ جا هانگ ڪانگي مرد ڳائڻا]] [[زمرو:اڪيڊمي اعزازي ايوارڊ حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ايڪشن ڪوريئوگرافر]] [[زمرو:ڪينٽو-پاپ ڳائڻا]] [[زمرو:اليڪٽرا رڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا واپاري]] [[زمرو:آسٽريليا لڏي ويندڙ هانگ ڪانگي]] [[زمرو:آسٽريليا ۾ رهندڙ هانگ ڪانگي]] [[زمرو:فيشن جي شعبي سان لاڳاپيل هانگ ڪانگي واپاري]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فيشن ڊزائنر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي هدايتڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي پروڊيوسر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا هپڪيڊو رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ڪنگ فو رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ٻارڙا اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مزاحيه اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا فلمي اداڪار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا وائيس ايڪٽر (آواز جا اداڪار)]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا اسڪرين رائيٽر (فلمي ليکڪ)]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مينڊو-پاپ ڳائڻا]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا مارشل آرٽس رانديگر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا سماجي خدمتگار]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ريسٽورنٽ مالڪ]] [[زمرو:پرچون واري شعبي سان لاڳاپيل هانگ ڪانگي واپاري]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا اسٽنٽ پرفارمر]] [[زمرو:هانگ ڪانگ جا ووشو رانديگر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي 12هين اجلاس جا ميمبر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي 13هين اجلاس جا ميمبر]] [[زمرو:چائنيز پيپلز پوليٽيڪل ڪنسلٽيٽو ڪانفرنس جي قومي ڪميٽي جا ميمبر]] [[زمرو:آرڊر آف دي برٽش ايمپائر جا ميمبر]] [[زمرو:ڊڪسن ڪاليج مان تعليم حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:پاناما پيپرز ۾ شامل نالا]] [[زمرو:سلور بوهينيا اسٽار حاصل ڪندڙ]] [[زمرو:اسپورٽس ڪار ريسنگ ٽيم]] مالڪ]] [[زمرو:يونيسف جا خير سگالي سفير]] [[زمرو:وڪٽر رڪارڊز جا فنڪار]] [[زمرو:چيني مزاحيه فلمن جا هدايتڪار]] [[زمرو:سليپ اسٽڪ (Slapstick) مزاحيه اداڪار]] [[زمرو:اي ڊي ايڇ ڊي (ADHD) ۾ مبتلا ماڻهو]] [[زمرو:اهڙا اداڪار جن پنهنجا اسٽنٽ پاڻ ڪيا آهن]] [[زمرو:چين جا ماڻھو]] fz3aqjrbmtsxpzhy4igbuw1wlwy9crv 14 103399 415834 2026-09-30T06:56:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] 415834 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] gq288137me6e2oysiwwri4f7zobod3o 415855 415834 2026-09-30T07:37:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 415855 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] 6uuvget14x7q676vkaz4ubxtjti0lk1 415856 415855 2026-09-30T07:42:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 415856 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شهر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين جا آباد ساحلي علائقا]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] d2r8o23fystbo3xha4dj2dn4bqgf7en 415857 415856 2026-09-30T07:43:02Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:چين جا شهر]]; added [[Category:چين جا شھر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415857 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين جا آباد ساحلي علائقا]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] 5z4eqiwgcclnzo9nw8ccescgr9m1i5o 415858 415857 2026-09-30T07:43:37Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:چين جا آباد ساحلي علائقا]]; added [[Category:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415858 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] k7pvaokc7wzpakgp11bysoi8qbuqrgn 415859 415858 2026-09-30T07:44:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415859 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] jspzd8izetrx7mepwhlfxsaznmdk5xe 415860 415859 2026-09-30T07:45:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بندرگاهه وارا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415860 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] irkoow44nrf3v7d82yfsnnuwa1wcz1m 415861 415860 2026-09-30T07:45:38Z Ibne maryam 17680 added [[Category:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415861 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] iwj2lkfq63g9ag55lqrp7cifi0dkk63 415862 415861 2026-09-30T07:46:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415862 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] njnio2o2vncg4all4u99utncz57ekk1 415863 415862 2026-09-30T07:47:30Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انتظاميه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415863 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:انتظاميه]] d8w7u4jarmxgt45czet8zcz2e7ucyhm 415864 415863 2026-09-30T07:48:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چين ۾ درياهه ۽ نديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415864 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]] 8ml0orj4rah26n3tdwu8tggo0f4u64w 415865 415864 2026-09-30T07:49:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نيڪال جا طاس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415865 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] dqad8ck9mccnvc08lquq6i1gp98a6hb 415866 415865 2026-09-30T07:50:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 415866 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] 5933h4i2mkmmqdq553ucki147sg6onr 415867 415866 2026-09-30T07:52:51Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آمريڪا ۾ يورپي نوآباديات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415867 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] [[زمرو:آمريڪا ۾ يورپي نوآباديات]] nw3awi2ss2isjrxd2w3r0z4kl2bwvpa 415868 415867 2026-09-30T07:53:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جي سياسي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415868 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] [[زمرو:آمريڪا ۾ يورپي نوآباديات]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي تاريخ]] 18a8qd0yats7yiha6s8shkmzvzigd64 415869 415868 2026-09-30T07:54:03Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:آمريڪا ۾ يورپي نوآباديات]]; added [[Category:يورپي نوآباديات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415869 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] [[زمرو:يورپي نوآباديات]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي تاريخ]] fhdtan9wvzqvzpmybuf91hbdiv80j1q 415870 415869 2026-09-30T07:55:05Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برطانوي سلطنت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415870 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] [[زمرو:خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] [[زمرو:يورپي نوآباديات]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] 6hhypc3rwxctn7ecl1zq6djl14np0ky 415871 415870 2026-09-30T07:56:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 415871 wikitext text/x-wiki {{Commons cat}} {{portal|Hong Kong}} {{Cat main|هانگ ڪانگ}} [[زمرو:ڏکڻ چين]] [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:پرل درياءَ جو ڊيلٽا]] [[زمرو:چين ۾ آباد ساحلي هنڌ]] [[زمرو:چين جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:چين جا خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا بندرگاهه وارا شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:ايشيا ۾ اڳوڻيون برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جون چار اڀرندڙ معاشي طاقتون]] [[زمرو:چين جي آباد علائقن جي نالن تي ٻڌل وڪيپيڊيا جا زمرا]] jqkbidzmzj6i4k1k0lwhbub5tkav361 14 103400 415872 2026-09-30T07:57:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] [[زمرو:خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:يورپي نوآباديات]] زمرو:ايشيا جي سياسي تا... 415872 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] [[زمرو:خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:يورپي نوآباديات]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:برطانوي نوآباديون]] hybtzzp83o9yt6m1bth9bzqkfvtka5y 415874 415872 2026-09-30T07:58:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 415874 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پرل درياهه]] [[زمرو:نيڪال جا طاس]] jrak9n67dyenr8165r5dt7rvyqdo6cu 14 103401 415873 2026-09-30T07:58:10Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]] 415873 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چين ۾ درياهه ۽ نديون]] ddjfvh9odvuk3quts0p9wa2y79qwp76 14 103402 415875 2026-09-30T07:59:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] 415875 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چين جا علائقا]] [[زمرو:خاص انتظامي علائقا]] [[زمرو:چين جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاستون]] dzwsf96axjals369jqge1cxdnpbbte1 14 103403 415876 2026-09-30T08:00:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:خاص علائقا]] 415876 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انتظاميه]] [[زمرو:خاص علائقا]] s51f8lbn2g7dlk43286afjomj93csrs 14 103404 415877 2026-09-30T08:02:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:چين جا قصبا]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] 415877 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چين جا شھر]] [[زمرو:چين جا قصبا]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] ika8c1x8vzfphldch4tf92q35b2q0o5 14 103405 415878 2026-09-30T08:03:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چين ۾ آباد]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپي نوآباديات]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:برطانوي نوآباديون]] 415878 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چين ۾ آباد]] [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپي نوآباديات]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:برطانوي نوآباديون]] axwk63r7sqpkt0mv00h0lz834p7ta1v 415879 415878 2026-09-30T08:04:09Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:چين ۾ آباد]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415879 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپي نوآباديات]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:برطانوي نوآباديون]] mi9o6p1vew4emb8vs2df84c8m8agp5q 415880 415879 2026-09-30T08:04:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:چين ۾ آباديون جڳهيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415880 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپي نوآباديات]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي تاريخ]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] [[زمرو:برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:چين ۾ آباديون جڳهيون]] jfc491lwsm4do1dhi0573zq098i3nep 415881 415880 2026-09-30T08:05:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 415881 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا قصبا]] [[زمرو:قصبا بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:چين ۾ آباديون جڳهيون]] f685qa2lz7z05op5h8o5odj68m8ljzd 14 103406 415882 2026-09-30T08:06:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي تاريخ]] 415882 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برطانوي نوآباديون]] [[زمرو:ايشيا جي سياسي تاريخ]] c95nzo6crkfs68v6s3nhqx0bx87ossb 14 103407 415883 2026-09-30T08:07:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يورپي نوآباديات]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] 415883 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپي نوآباديات]] [[زمرو:برطانوي سلطنت]] 3j2fa0h54cej741f2qc5fcay7q7xtda 14 103408 415890 2026-09-30T08:40:22Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] 415890 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:فزيالوجي]] [[زمرو:انساني جسم]] gmrv22c76z3miq497su6t7dba4y0yz2 0 103409 415891 2026-09-30T08:53:20Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1343951353|Urinary system]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 415891 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy|Name=پيشاب جو سرشتو<br> Urinary system|Latin=systema urinarium|Image=Urinary system.svg|Caption=1. ''Human urinary system:'' 2. [[Kidney]], 3. [[Renal pelvis]], 4. [[Ureter]], 5. [[Urinary bladder]], 6. [[Urethra]]. (Left side with [[Frontal plane#Planes|frontal section]])<br />7. [[Adrenal gland]]<br />''Vessels:'' 8. [[Renal artery]] and [[Renal vein|vein]], 9. [[Inferior vena cava]], 10. [[Abdominal aorta]], 11. [[Common iliac artery]] and [[Common iliac vein|vein]]<br />''Translucent:'' 12. [[Liver]], 13. [[Large intestine]], 14. [[Pelvis]]|Width=<!-- only required for images under 200px and don't use "px" -->|Image2=Urinary System (Male).png|Caption2=Urinary system in the male. Urine flows from the [[kidney]]s via the [[ureters]] into the [[Urinary bladder|bladder]] where it is stored until it exits the body through the [[urethra]] (longer in males, shorter in females) during urination|precursor=|system=|Artery=|vein=|nerve=|lymph=}} '''پيشاب جو سرشتو''' (Urinary system)، جنهن کي '''پيشاب جي نالي''' يا '''گردي جي سرشتي''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[نيڪال جو سرشتو]] جو هڪ حصو آهي. انسانن ۽ پلاسينٽل ٿڻ وارين جانورن ۾، اهو [[بڪي|گردئن]] ، مثاني جي جالي، [[مثانو|مثاني]] ۽ پيشاب جي نالي تي مشتمل هوندو آهي. پيشاب جي نظام جو مقصد جسم مان [[پيشاب]] جو نيڪال ڪرڻ، رت جي مقدار ۽ رت جي دٻاءُ کي منظم ڪرڻ، اليڪٽرولائٽس ۽ ميٽابولائٽس جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، ۽ رت جي پي ايڇ کي منظم ڪرڻ آهي. گردن کي گردن جي شريانن ذريعي وسيع رت جي فراهمي هوندي آهي جيڪي گردن کي گردن جي رڳ ذريعي ڇڏيندا آهن. هر گردو ڪم ڪندڙ ايڪائين تي مشتمل هوندو آهي جن کي نيفرون سڏيو ويندو آهي. رت جي صفائي (فلٽريشن) ۽ وڌيڪ پروسيسنگ کان پوءِ، يوريٽر پيشاب کي گردئن مان [[مثانو]] ۾ منتقل ڪن ٿا. عورت ۽ مرد جو پيشاب جو نظام تمام گهڻو هڪجهڙو آهي، صرف پيشاب جي نالي جي ڊيگهه ۾ فرق آهي، جيڪو پيشاب دوران [[نر عضوو|مثاني مان پيشاب کي عضو تناسل]] يا ولوا (Vulva) ذريعي منتقل ڪري ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia|date=16 September 2011}}</ref> صحتمند انسان عام طور تي روزانو 800 کان 2,000 ملي ليٽر پيشاب پيدا ڪندا آهن. هي مقدار پاڻي جي استعمال ۽ گردئن جي ڪم جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي. bgm65jl4vcrm26x2e4j8j9sw8satbqb 415892 415891 2026-09-30T08:53:52Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نيڪال جو سرشتو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415892 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy|Name=پيشاب جو سرشتو<br> Urinary system|Latin=systema urinarium|Image=Urinary system.svg|Caption=1. ''Human urinary system:'' 2. [[Kidney]], 3. [[Renal pelvis]], 4. [[Ureter]], 5. [[Urinary bladder]], 6. [[Urethra]]. (Left side with [[Frontal plane#Planes|frontal section]])<br />7. [[Adrenal gland]]<br />''Vessels:'' 8. [[Renal artery]] and [[Renal vein|vein]], 9. [[Inferior vena cava]], 10. [[Abdominal aorta]], 11. [[Common iliac artery]] and [[Common iliac vein|vein]]<br />''Translucent:'' 12. [[Liver]], 13. [[Large intestine]], 14. [[Pelvis]]|Width=<!-- only required for images under 200px and don't use "px" -->|Image2=Urinary System (Male).png|Caption2=Urinary system in the male. Urine flows from the [[kidney]]s via the [[ureters]] into the [[Urinary bladder|bladder]] where it is stored until it exits the body through the [[urethra]] (longer in males, shorter in females) during urination|precursor=|system=|Artery=|vein=|nerve=|lymph=}} '''پيشاب جو سرشتو''' (Urinary system)، جنهن کي '''پيشاب جي نالي''' يا '''گردي جي سرشتي''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[نيڪال جو سرشتو]] جو هڪ حصو آهي. انسانن ۽ پلاسينٽل ٿڻ وارين جانورن ۾، اهو [[بڪي|گردئن]] ، مثاني جي جالي، [[مثانو|مثاني]] ۽ پيشاب جي نالي تي مشتمل هوندو آهي. پيشاب جي نظام جو مقصد جسم مان [[پيشاب]] جو نيڪال ڪرڻ، رت جي مقدار ۽ رت جي دٻاءُ کي منظم ڪرڻ، اليڪٽرولائٽس ۽ ميٽابولائٽس جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، ۽ رت جي پي ايڇ کي منظم ڪرڻ آهي. گردن کي گردن جي شريانن ذريعي وسيع رت جي فراهمي هوندي آهي جيڪي گردن کي گردن جي رڳ ذريعي ڇڏيندا آهن. هر گردو ڪم ڪندڙ ايڪائين تي مشتمل هوندو آهي جن کي نيفرون سڏيو ويندو آهي. رت جي صفائي (فلٽريشن) ۽ وڌيڪ پروسيسنگ کان پوءِ، يوريٽر پيشاب کي گردئن مان [[مثانو]] ۾ منتقل ڪن ٿا. عورت ۽ مرد جو پيشاب جو نظام تمام گهڻو هڪجهڙو آهي، صرف پيشاب جي نالي جي ڊيگهه ۾ فرق آهي، جيڪو پيشاب دوران [[نر عضوو|مثاني مان پيشاب کي عضو تناسل]] يا ولوا (Vulva) ذريعي منتقل ڪري ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia|date=16 September 2011}}</ref> صحتمند انسان عام طور تي روزانو 800 کان 2,000 ملي ليٽر پيشاب پيدا ڪندا آهن. هي مقدار پاڻي جي استعمال ۽ گردئن جي ڪم جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي. [[زمرو:نيڪال جو سرشتو]] c27ay9ofwnol2lg30snunl5wb2pwedg 415893 415892 2026-09-30T08:54:33Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انساني جسم جي صفائي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415893 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy|Name=پيشاب جو سرشتو<br> Urinary system|Latin=systema urinarium|Image=Urinary system.svg|Caption=1. ''Human urinary system:'' 2. [[Kidney]], 3. [[Renal pelvis]], 4. [[Ureter]], 5. [[Urinary bladder]], 6. [[Urethra]]. (Left side with [[Frontal plane#Planes|frontal section]])<br />7. [[Adrenal gland]]<br />''Vessels:'' 8. [[Renal artery]] and [[Renal vein|vein]], 9. [[Inferior vena cava]], 10. [[Abdominal aorta]], 11. [[Common iliac artery]] and [[Common iliac vein|vein]]<br />''Translucent:'' 12. [[Liver]], 13. [[Large intestine]], 14. [[Pelvis]]|Width=<!-- only required for images under 200px and don't use "px" -->|Image2=Urinary System (Male).png|Caption2=Urinary system in the male. Urine flows from the [[kidney]]s via the [[ureters]] into the [[Urinary bladder|bladder]] where it is stored until it exits the body through the [[urethra]] (longer in males, shorter in females) during urination|precursor=|system=|Artery=|vein=|nerve=|lymph=}} '''پيشاب جو سرشتو''' (Urinary system)، جنهن کي '''پيشاب جي نالي''' يا '''گردي جي سرشتي''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[نيڪال جو سرشتو]] جو هڪ حصو آهي. انسانن ۽ پلاسينٽل ٿڻ وارين جانورن ۾، اهو [[بڪي|گردئن]] ، مثاني جي جالي، [[مثانو|مثاني]] ۽ پيشاب جي نالي تي مشتمل هوندو آهي. پيشاب جي نظام جو مقصد جسم مان [[پيشاب]] جو نيڪال ڪرڻ، رت جي مقدار ۽ رت جي دٻاءُ کي منظم ڪرڻ، اليڪٽرولائٽس ۽ ميٽابولائٽس جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، ۽ رت جي پي ايڇ کي منظم ڪرڻ آهي. گردن کي گردن جي شريانن ذريعي وسيع رت جي فراهمي هوندي آهي جيڪي گردن کي گردن جي رڳ ذريعي ڇڏيندا آهن. هر گردو ڪم ڪندڙ ايڪائين تي مشتمل هوندو آهي جن کي نيفرون سڏيو ويندو آهي. رت جي صفائي (فلٽريشن) ۽ وڌيڪ پروسيسنگ کان پوءِ، يوريٽر پيشاب کي گردئن مان [[مثانو]] ۾ منتقل ڪن ٿا. عورت ۽ مرد جو پيشاب جو نظام تمام گهڻو هڪجهڙو آهي، صرف پيشاب جي نالي جي ڊيگهه ۾ فرق آهي، جيڪو پيشاب دوران [[نر عضوو|مثاني مان پيشاب کي عضو تناسل]] يا ولوا (Vulva) ذريعي منتقل ڪري ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia|date=16 September 2011}}</ref> صحتمند انسان عام طور تي روزانو 800 کان 2,000 ملي ليٽر پيشاب پيدا ڪندا آهن. هي مقدار پاڻي جي استعمال ۽ گردئن جي ڪم جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي. [[زمرو:نيڪال جو سرشتو]] [[زمرو:انساني جسم جي صفائي]] qzlvn4b8cstcwfb1qdccllry6847k1s 415894 415893 2026-09-30T08:54:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اناٽومي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415894 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy|Name=پيشاب جو سرشتو<br> Urinary system|Latin=systema urinarium|Image=Urinary system.svg|Caption=1. ''Human urinary system:'' 2. [[Kidney]], 3. [[Renal pelvis]], 4. [[Ureter]], 5. [[Urinary bladder]], 6. [[Urethra]]. (Left side with [[Frontal plane#Planes|frontal section]])<br />7. [[Adrenal gland]]<br />''Vessels:'' 8. [[Renal artery]] and [[Renal vein|vein]], 9. [[Inferior vena cava]], 10. [[Abdominal aorta]], 11. [[Common iliac artery]] and [[Common iliac vein|vein]]<br />''Translucent:'' 12. [[Liver]], 13. [[Large intestine]], 14. [[Pelvis]]|Width=<!-- only required for images under 200px and don't use "px" -->|Image2=Urinary System (Male).png|Caption2=Urinary system in the male. Urine flows from the [[kidney]]s via the [[ureters]] into the [[Urinary bladder|bladder]] where it is stored until it exits the body through the [[urethra]] (longer in males, shorter in females) during urination|precursor=|system=|Artery=|vein=|nerve=|lymph=}} '''پيشاب جو سرشتو''' (Urinary system)، جنهن کي '''پيشاب جي نالي''' يا '''گردي جي سرشتي''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[نيڪال جو سرشتو]] جو هڪ حصو آهي. انسانن ۽ پلاسينٽل ٿڻ وارين جانورن ۾، اهو [[بڪي|گردئن]] ، مثاني جي جالي، [[مثانو|مثاني]] ۽ پيشاب جي نالي تي مشتمل هوندو آهي. پيشاب جي نظام جو مقصد جسم مان [[پيشاب]] جو نيڪال ڪرڻ، رت جي مقدار ۽ رت جي دٻاءُ کي منظم ڪرڻ، اليڪٽرولائٽس ۽ ميٽابولائٽس جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، ۽ رت جي پي ايڇ کي منظم ڪرڻ آهي. گردن کي گردن جي شريانن ذريعي وسيع رت جي فراهمي هوندي آهي جيڪي گردن کي گردن جي رڳ ذريعي ڇڏيندا آهن. هر گردو ڪم ڪندڙ ايڪائين تي مشتمل هوندو آهي جن کي نيفرون سڏيو ويندو آهي. رت جي صفائي (فلٽريشن) ۽ وڌيڪ پروسيسنگ کان پوءِ، يوريٽر پيشاب کي گردئن مان [[مثانو]] ۾ منتقل ڪن ٿا. عورت ۽ مرد جو پيشاب جو نظام تمام گهڻو هڪجهڙو آهي، صرف پيشاب جي نالي جي ڊيگهه ۾ فرق آهي، جيڪو پيشاب دوران [[نر عضوو|مثاني مان پيشاب کي عضو تناسل]] يا ولوا (Vulva) ذريعي منتقل ڪري ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia|date=16 September 2011}}</ref> صحتمند انسان عام طور تي روزانو 800 کان 2,000 ملي ليٽر پيشاب پيدا ڪندا آهن. هي مقدار پاڻي جي استعمال ۽ گردئن جي ڪم جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي. [[زمرو:نيڪال جو سرشتو]] [[زمرو:انساني جسم جي صفائي]] [[زمرو:اناٽومي]] 6kcz5a0nsrprez1olm2ef5is3d4y6el 415895 415894 2026-09-30T08:56:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 415895 wikitext text/x-wiki {{Infobox anatomy|Name=پيشاب جو سرشتو<br> Urinary system|Latin=systema urinarium|Image=Urinary system.svg|Caption=1. ''Human urinary system:'' 2. [[Kidney]], 3. [[Renal pelvis]], 4. [[Ureter]], 5. [[Urinary bladder]], 6. [[Urethra]]. (Left side with [[Frontal plane#Planes|frontal section]])<br />7. [[Adrenal gland]]<br />''Vessels:'' 8. [[Renal artery]] and [[Renal vein|vein]], 9. [[Inferior vena cava]], 10. [[Abdominal aorta]], 11. [[Common iliac artery]] and [[Common iliac vein|vein]]<br />''Translucent:'' 12. [[Liver]], 13. [[Large intestine]], 14. [[Pelvis]]|Width=<!-- only required for images under 200px and don't use "px" -->|Image2=Urinary System (Male).png|Caption2=Urinary system in the male. Urine flows from the [[kidney]]s via the [[ureters]] into the [[Urinary bladder|bladder]] where it is stored until it exits the body through the [[urethra]] (longer in males, shorter in females) during urination|precursor=|system=|Artery=|vein=|nerve=|lymph=}} '''پيشاب جو سرشتو''' (Urinary system)، جنهن کي '''پيشاب جي نالي''' يا '''گردي جي سرشتي''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، [[ڪرنگهي وارا جانور|ڪرنگهي وارن جانورن]] جي [[نيڪال جو سرشتو]] جو هڪ حصو آهي. انسانن ۽ پلاسينٽل ٿڻ وارين جانورن ۾، اهو [[بڪي|گردئن]] ، مثاني جي جالي، [[مثانو|مثاني]] ۽ پيشاب جي نالي تي مشتمل هوندو آهي. پيشاب جي نظام جو مقصد جسم مان [[پيشاب]] جو نيڪال ڪرڻ، رت جي مقدار ۽ رت جي دٻاءُ کي منظم ڪرڻ، اليڪٽرولائٽس ۽ ميٽابولائٽس جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، ۽ رت جي پي ايڇ کي منظم ڪرڻ آهي. گردن کي گردن جي شريانن ذريعي وسيع رت جي فراهمي هوندي آهي جيڪي گردن کي گردن جي رڳ ذريعي ڇڏيندا آهن. هر گردو ڪم ڪندڙ ايڪائين تي مشتمل هوندو آهي جن کي نيفرون سڏيو ويندو آهي. رت جي صفائي (فلٽريشن) ۽ وڌيڪ پروسيسنگ کان پوءِ، يوريٽر پيشاب کي گردئن مان [[مثانو]] ۾ منتقل ڪن ٿا. عورت ۽ مرد جو پيشاب جو نظام تمام گهڻو هڪجهڙو آهي، صرف پيشاب جي نالي جي ڊيگهه ۾ فرق آهي، جيڪو پيشاب دوران [[نر عضوو|مثاني مان پيشاب کي عضو تناسل]] يا ولوا (Vulva) ذريعي منتقل ڪري ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia|date=16 September 2011}}</ref> صحتمند انسان عام طور تي روزانو 800 کان 2,000 ملي ليٽر پيشاب پيدا ڪندا آهن. هي مقدار پاڻي جي استعمال ۽ گردئن جي ڪم جي لحاظ کان مختلف هوندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پيشاب جو سرشتو]] [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:نيڪال جو سرشتو]] [[زمرو:انساني جسم جي صفائي]] rnoim6osjv1vh6rgbpyda6hgfcs7z62 14 103410 415896 2026-09-30T08:56:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:نيڪال جو سرشتو]] [[زمرو:انساني جسم جي صفائي]] 415896 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اناٽومي]] [[زمرو:نيڪال جو سرشتو]] [[زمرو:انساني جسم جي صفائي]] miih0z1xe3mc1pre63x4aet2pku8qt3 14 103411 415909 2026-09-30T10:27:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي طبعي جاگرافي]] 415909 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي طبعي جاگرافي]] j3nqkonk3ppgd5vxq8xjrmknax66iqi 14 103412 415910 2026-09-30T10:28:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا ۾ پاڻي جا جسم]] 415910 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا ۾ پاڻي جا جسم]] awjvongvzuxjml70wcgg657cu2lf1dz 14 103413 415911 2026-09-30T10:30:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] 415911 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] mu66p20h2gy6igqz97o4rqh7afakw67 14 103414 415912 2026-09-30T10:31:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا جي ارضيات]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] 415912 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيڊا جي ارضيات]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] 37d07bm3tmpkc3dwa7eup7zx1lxyfnq 14 103415 415913 2026-09-30T10:33:15Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] 415913 wikitext text/x-wiki [[زمرو:درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] jpe7b3fcs6bnh3ajrzk8h77ijrjjlhi 415914 415913 2026-09-30T10:33:41Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:درياهه ۽ نديون]]; added [[Category:درياهه ۽ نديون بلحاظ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415914 wikitext text/x-wiki [[زمرو:درياهه ۽ نديون بلحاظ]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] 7wauivn2xytlzxac6rng8lwkv34gtpl 415915 415914 2026-09-30T10:33:54Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:درياهه ۽ نديون بلحاظ]]; added [[Category:درياهه ۽ نديون بلحاظ جڳهه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415915 wikitext text/x-wiki [[زمرو:درياهه ۽ نديون بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] 0ea6gehtro4rg4squk90ae0vh64sktr 14 103416 415916 2026-09-30T10:35:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي ارضيات]] 415916 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي ارضيات]] 74dok5m7b1xqbdjh9n7ochrrwuz1xkn 14 103417 415917 2026-09-30T10:36:29Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ارضيات]] 415917 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي ارضيات]] olm77tnv2r7aqk11cm4r32xj0tibqu8 14 103418 415918 2026-09-30T10:38:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي]] 415918 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڪينيڊا جي طبعي جاگرافي]] oj7t2dmsgwfm0lpvvjhhkgj74vfa6fr 14 103419 415924 2026-09-30T10:46:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415924 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103420 415926 2026-09-30T10:48:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415926 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103421 415928 2026-09-30T10:49:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415928 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103422 415930 2026-09-30T10:51:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415930 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103423 415932 2026-09-30T10:54:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415932 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103424 415934 2026-09-30T10:55:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415934 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103425 415936 2026-09-30T10:57:08Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415936 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103426 415938 2026-09-30T10:58:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415938 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103427 415940 2026-09-30T11:00:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415940 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103428 415942 2026-09-30T11:02:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415942 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103429 415944 2026-09-30T11:04:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415944 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103430 415946 2026-09-30T11:31:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415946 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103431 415948 2026-09-30T11:33:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415948 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103432 415950 2026-09-30T11:35:16Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415950 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103433 415952 2026-09-30T11:37:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415952 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103434 415954 2026-09-30T11:38:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415954 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103435 415956 2026-09-30T11:40:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415956 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103436 415958 2026-09-30T11:42:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415958 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103437 415960 2026-09-30T11:43:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415960 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103438 415962 2026-09-30T11:46:14Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415962 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103439 415964 2026-09-30T11:48:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415964 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103440 415966 2026-09-30T11:49:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415966 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m