وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.22 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 6759 416114 415923 2026-10-01T07:31:29Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416114 wikitext text/x-wiki [[فائل:Passing_gorgeous_creeks_along_the_Elaho_(6441599379).jpg|thumb|الاھو درياھ جي گذرگاھن وٽ ڪريڪ]] '''الاهو درياء''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الاهو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] kxkehjj40y0jyx8d8u84vucehyny1nq 0 10957 416138 159616 2026-10-01T08:31:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 416138 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. {{Short description|Writing and drawing implement}} {{About||other uses|Pen (disambiguation)|and|Pens (disambiguation)|and|PEN (disambiguation)|the comic|Ink Pen}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{More citations needed|date=June 2026}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} hkbd4qz0cf1swn00og4hrb9i0171dyb 416139 416138 2026-10-01T08:33:35Z Ibne maryam 17680 416139 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. {{Short description|Writing and drawing implement}} {{About||other uses|Pen (disambiguation)|and|Pens (disambiguation)|and|PEN (disambiguation)|the comic|Ink Pen}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{More citations needed|date=June 2026}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} l7w31t5fr2qy2vepioz62j361u2knk5 416140 416139 2026-10-01T08:35:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 416140 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم" {{Short description|Writing and drawing implement}} {{About||other uses|Pen (disambiguation)|and|Pens (disambiguation)|and|PEN (disambiguation)|the comic|Ink Pen}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{More citations needed|date=June 2026}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} d5siu7y6hejku93enm3jyimf180y8bw 416141 416140 2026-10-01T08:36:34Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 416141 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم" {{Short description|Writing and drawing implement}} {{About||other uses|Pen (disambiguation)|and|Pens (disambiguation)|and|PEN (disambiguation)|the comic|Ink Pen}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{More citations needed|date=June 2026}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] 8077cboki0kseyc83yrxwsb2hnnnno3 416142 416141 2026-10-01T08:37:05Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اوزار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416142 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم" {{Short description|Writing and drawing implement}} {{About||other uses|Pen (disambiguation)|and|Pens (disambiguation)|and|PEN (disambiguation)|the comic|Ink Pen}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{More citations needed|date=June 2026}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] [[زمرو:اوزار]] f6sq2z6p42q68addqrz055f22j90cdb 416143 416142 2026-10-01T08:37:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:لکت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416143 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم" {{Short description|Writing and drawing implement}} {{About||other uses|Pen (disambiguation)|and|Pens (disambiguation)|and|PEN (disambiguation)|the comic|Ink Pen}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{More citations needed|date=June 2026}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] [[زمرو:اوزار]] [[زمرو:لکت]] g26w66wjap7imc2a6n6ja2qabqba85h 416144 416143 2026-10-01T08:38:11Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آفيس جو مدو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416144 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم" {{Short description|Writing and drawing implement}} {{About||other uses|Pen (disambiguation)|and|Pens (disambiguation)|and|PEN (disambiguation)|the comic|Ink Pen}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{More citations needed|date=June 2026}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] [[زمرو:اوزار]] [[زمرو:لکت]] [[زمرو:آفيس جو مدو]] ngbje3rz11tr695t7er8iqxjiimmd86 416145 416144 2026-10-01T08:39:26Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سامان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416145 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم" {{Short description|Writing and drawing implement}} {{About||other uses|Pen (disambiguation)|and|Pens (disambiguation)|and|PEN (disambiguation)|the comic|Ink Pen}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{More citations needed|date=June 2026}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] [[زمرو:اوزار]] [[زمرو:لکت]] [[زمرو:آفيس جو مدو]] [[زمرو:سامان]] bhtin4tfhhui7g0c6skyvn6vjw119ri 416146 416145 2026-10-01T08:40:28Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 416146 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم" {{Short description|Writing and drawing implement}} {{About||other uses|Pen (disambiguation)|and|Pens (disambiguation)|and|PEN (disambiguation)|the comic|Ink Pen}} {{pp-vandalism|small=yes}} {{More citations needed|date=June 2026}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] 8077cboki0kseyc83yrxwsb2hnnnno3 416151 416146 2026-10-01T08:45:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 416151 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم" {{Short description|Writing and drawing implement}} {{pp-vandalism|small=yes}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] espuiyzetb0slnnaeceftmlirksc4ky 416152 416151 2026-10-01T08:47:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 416152 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم"<br>قلم چئبو آهي ته مون دنيا تي بادشاهت ڪندو آهيان. {{Short description|Writing and drawing implement}} {{pp-vandalism|small=yes}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] 05h40wregd8pu2b6yvo3etvkij4z4we 416153 416152 2026-10-01T08:48:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 416153 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم"<br>قلم چئبو آهي ته مون دنيا جو بادشاهه آهيان. {{Short description|Writing and drawing implement}} {{pp-vandalism|small=yes}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] 5c9xcgc3ezpjhclklbafok85d8inppt 416154 416153 2026-10-01T08:48:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 416154 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم"<br>قلم چئبو آهي ته مون دنيا جو بادشاهه آهيان. {{Short description|Writing and drawing implement}} {{pp-vandalism|small=yes}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|A luxury pen]] A '''pen''' ({{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) is a common [[writing tool|writing instrument]] that applies [[ink]] to a surface, typically [[paper]], for [[writing]] or [[drawing]].<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> Early pens such as [[reed pen]]s, [[quill]] pens, [[dip pen]]s and [[ruling pen]]s held a small amount of ink on a [[Nib (pen)|nib]] or in a small void or cavity that had to be periodically recharged by dipping the tip of the pen into an [[inkwell]].<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> Today, such pens find only a small number of specialized uses, such as in [[illustration]] and [[calligraphy]]. Reed pens, quill pens and dip pens, which were used for writing, have been replaced by [[ballpoint pen|ballpoint]] pens, [[rollerball pen|rollerball]] pens, [[fountain pen|fountain]] pens and [[Marker pen|felt]] or [[porous point pen|ceramic tip]] pens.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> Ruling pens, which were used for [[technical drawing]] and [[cartography]], have been replaced by [[technical pen]]s such as the [[Rotring#Products|Rapidograph]].<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> All of these modern pens contain internal ink reservoirs, such that they do not need to be dipped in ink while writing.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] g0uk0sdlvjngqf7virq4bdrm662khcn 416155 416154 2026-10-01T09:05:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 416155 wikitext text/x-wiki [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم'''، [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم"<br>قلم چئبو آهي ته مون دنيا جو بادشاهه آهيان. {{Short description|Writing and drawing implement}} {{pp-vandalism|small=yes}} [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|هڪ قيمتي قلم]] '''قلم''' (<small>Pen</small>؛ {{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) لکڻ يا تصوير ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ عام اوزار آهي، جنهن ذريعي ڪنهن سطح (عام طور تي [[ڪاغذ]]) تي [[مس]] لڳائي ويندي آهي.<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> قلم [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. شروعاتي دور جي قلمن، جهڙوڪ سرڪنڊي جا قلم (<small>reed pens</small>)، پکين جي پرن مان ٺهيل قلم (<small>quill pens</small>)، ڊپ پين (<small>dip</small> <small>pens</small>) ۽ رولنگ پين (<small>ruling pens</small>) ۾ مس جي ٿوري مقدار کي "نب" (<small>nib</small>) تي يا ڪنهن ننڍڙي خاني ۾ رکيو ويندو هو؛ انهن کي بار بار مس جي بوتل (<small>inkwell</small>) ۾ ٻوڙي ٻيهر ڀرڻ جي ضرورت پوندي هئي.<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> اڄڪلهه اهڙا قلم صرف ڪجهه خاص ڪمن، جهڙوڪ تصويري خاڪا ٺاهڻ (<small>illustration</small>) ۽ خوشخطي (<small>calligraphy</small>) لاءِ استعمال ٿين ٿا. لکڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ سرڪنڊي جي قلمن، پرن وارن قلمن ۽ ڊپ پينز جي جاءِ هاڻي بال پوائنٽ، رولر بال، فائونٽين پين ۽ فيلٽ يا سيرامڪ ٽپ وارن قلمن ورتيا آهن. <ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> ٽيڪنيڪل ڊرائنگ ۽ [[نقشانگاري]] (<small>cartography</small>) لاءِ استعمال ٿيندڙ ’رولنگ پين‘ جي جاءِ هاڻي ’ريپڊوگراف‘ (<small>Rapidograph</small>) جهڙن ٽيڪنيڪل قلم ورتيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> انهن سڀني جديد قلمن ۾ مس رکڻ لاءِ اندروني خانا هوندا آهن، جنهن ڪري لکڻ دوران انهن کي مس ۾ ٻوڙڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] juy8wgnl2l8xkkhh55u1rhymn26r8m9 416156 416155 2026-10-01T09:07:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 416156 wikitext text/x-wiki {{Short description|Writing and drawing implement}} {{pp-vandalism|small=yes}} [[فائل:Pen.jpg|thumb|قلم]] '''قلم''' (<small>Pen</small>؛ {{IPAc-en||p|ɛ|n|audio=En-us-pen.ogg}}) لکڻ يا تصوير ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ هڪ عام اوزار آهي، جنهن ذريعي ڪنهن سطح (عام طور تي [[ڪاغذ]]) تي [[مس]] لڳائي ويندي آهي.<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/pen Pen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211006015909/https://www.merriam-webster.com/dictionary/pen |date=2021-10-06 }}. Merriam-Webster Dictionary</ref> قلم [[لکڻ]] جي لاء قديم زماني کان استعمال ڪيو پيو وڃي، هي مس جي مدد سان لکندو آهي. شروعاتي دور جي قلمن، جهڙوڪ سرڪنڊي جا قلم (<small>reed pens</small>)، پکين جي پرن مان ٺهيل قلم (<small>quill pens</small>)، ڊپ پين (<small>dip</small> <small>pens</small>) ۽ رولنگ پين (<small>ruling pens</small>) ۾ مس جي ٿوري مقدار کي "نب" (<small>nib</small>) تي يا ڪنهن ننڍڙي خاني ۾ رکيو ويندو هو؛ انهن کي بار بار مس جي بوتل (<small>inkwell</small>) ۾ ٻوڙي ٻيهر ڀرڻ جي ضرورت پوندي هئي.<ref>{{Cite book |last1=Johannessen |first1=Christian Mosbæk |url=https://books.google.com/books?id=L8orDwAAQBAJ&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PT145 |title=The Materiality of Writing: A Trace Making Perspective |last2=Leeuwen |first2=Theo van |date=2017-09-18 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-98646-0 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Greetham |first=David C. |url=https://books.google.com/books?id=RDJ4nTA_3Z8C&dq=Early+pens+such+as+reed+pens,+quill+pens,+dip+pens+and+ruling+pens+held+a+small+amount+of+ink&pg=PA65 |title=Textual Scholarship: An Introduction |date=2015-10-28 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-75579-8 |language=en}}</ref> اڄڪلهه اهڙا قلم صرف ڪجهه خاص ڪمن، جهڙوڪ تصويري خاڪا ٺاهڻ (<small>illustration</small>) ۽ خوشخطي (<small>calligraphy</small>) لاءِ استعمال ٿين ٿا. لکڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ سرڪنڊي جي قلمن، پرن وارن قلمن ۽ ڊپ پينز جي جاءِ هاڻي بال پوائنٽ، رولر بال، فائونٽين پين ۽ فيلٽ يا سيرامڪ ٽپ وارن قلمن ورتيا آهن.<ref>"pen." Word Histories and Mysteries. Boston: Houghton Mifflin, 2004. Credo Reference. Web. 13 September 2007.</ref> [[File:Carandache Ecridor.jpg|thumb|200px|هڪ قيمتي قلم]] ٽيڪنيڪل ڊرائنگ ۽ [[نقشانگاري]] (<small>cartography</small>) لاءِ استعمال ٿيندڙ ’رولنگ پين‘ جي جاءِ هاڻي "ريپڊوگراف" (<small>Rapidograph</small>) جهڙن ٽيڪنيڪل قلم ورتيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Emmons |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=DwaQDwAAQBAJ&dq=ruling+pens+replaced+by+technical+pen&pg=PT148 |title=Drawing Imagining Building: Embodiment in Architectural Design Practices |date=2019-04-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-17952-8 |language=en}}</ref> انهن سڀني جديد قلمن ۾ مس رکڻ لاءِ اندروني خانا هوندا آهن، جنهن ڪري لکڻ دوران انهن کي مس ۾ ٻوڙڻ جي ضرورت نه پوندي آهي.<ref>{{Cite book |last1=Silva |first1=Patricia |url=https://books.google.com/books?id=mqWnV8jI2vEC&dq=modern+pens+contain+internal+ink+reservoirs,&pg=PA11 |title=Modern Times |last2=Pauli |first2=Erika |date=2009 |publisher=Marshall Cavendish |isbn=978-0-7614-4322-3 |language=en}}</ref> "قلم گويد ڪه من شاهه جهانم"<br>قلم چئبو آهي ته مون دنيا جو بادشاهه آهيان. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote|Pens}} {{Wikiversity|History of the Pen}} {{Wiktionary|pen}} * [https://www.pencilsandpens.org/members.php Writing Instrument Manufacturers Association] * [https://fountainpenchronicles.blog/ Fountain Pen Chronicles] * [https://www.gouletpens.com/blogs/fountain-pen-blog Goult Pens] * [https://www.penchalet.com/blog/ Pen Chalet] * [https://www.penaddict.com/ The Pen Addict] {{Authority control}} {{Portal bar|Writing}} [[زمرو:قلم| ]] [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] qetv4d3o6bntzumn69m00e12jjw6ik3 0 11263 416059 42858 2026-09-30T20:37:06Z Intisar Ali 8681 416059 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا separator ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي temper يا ripen ڪرڻ؛ # cultured butter لاءِ چونڊيل lactic-acid bacteria شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي batch يا continuous churn ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ بٽرملڪ الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي ڪم ڪرڻ (working) سان هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي oil-in-water مان water-in-oil emulsion ڏانهن منتقلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|کاٻو|1499ع جي هڪ يورپي تصوير ۾ عورت هٿ سان مکڻ ولوڙيندي.]] مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي clarified milk fats وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيهه]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] Mediterranean خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي Mediterranean جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''Natural History'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ Mediterranean علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران peat bogs اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري peat ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي churn يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور centrifugal cream separator جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. Swedish انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ centrifugal separator جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ pasteurization، mechanical churns، continuous butter-making machines، refrigerated transport ۽ standardized packaging جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، crystallization ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهن dietary beta-carotene کي vitamin A ۾ وڌيڪ مؤثر نموني تبديل ڪن ٿا، تنهنڪري سندن کير ۾ pigment جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم hand churn، mixer يا electric blender سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Traditional butter making in India.jpg|thumb|روايتي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] {{تصوير گهربل|سنڌ ۾ روايتي مانڌاڻيءَ سان مکڻ ٺاهڻ}} سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي pasteurized cream مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي crumpet تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، spread ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي sauté يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * ساس ۽ gravy ٺاهڻ؛ * mashed potatoes، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ confectionery ۾؛ * clarified butter يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant IMG 0892.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسون]] جهڙين laminated pastries ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين laminated doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جون بار بار تہون ٺاهيون وڃن ٿيون. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي ساسن جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان emulsify ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري emulsion ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ بادام يا hazelnut جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري frying لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيهه]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ milk solids اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي oxidation يا hydrolysis سبب وقت سان '''rancidity''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل refrigeration موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == {{غذائي قدر | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] kdu0nvr2fk5hw39dtyti8p9ud87r3t7 416060 416059 2026-09-30T20:38:34Z Intisar Ali 8681 416060 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|کاٻو|1499ع جي هڪ يورپي تصوير ۾ عورت هٿ سان مکڻ ولوڙيندي.]] مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي clarified milk fats وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيهه]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] Mediterranean خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي Mediterranean جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''Natural History'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ Mediterranean علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران peat bogs اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري peat ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي churn يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور centrifugal cream separator جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. Swedish انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ centrifugal separator جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ pasteurization، mechanical churns، continuous butter-making machines، refrigerated transport ۽ standardized packaging جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، crystallization ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهن dietary beta-carotene کي vitamin A ۾ وڌيڪ مؤثر نموني تبديل ڪن ٿا، تنهنڪري سندن کير ۾ pigment جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم hand churn، mixer يا electric blender سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Traditional butter making in India.jpg|thumb|روايتي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] {{تصوير گهربل|سنڌ ۾ روايتي مانڌاڻيءَ سان مکڻ ٺاهڻ}} سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي pasteurized cream مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي crumpet تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، spread ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي sauté يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * ساس ۽ gravy ٺاهڻ؛ * mashed potatoes، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ confectionery ۾؛ * clarified butter يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant IMG 0892.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسون]] جهڙين laminated pastries ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين laminated doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جون بار بار تہون ٺاهيون وڃن ٿيون. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي ساسن جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان emulsify ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري emulsion ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ بادام يا hazelnut جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري frying لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيهه]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ milk solids اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي oxidation يا hydrolysis سبب وقت سان '''rancidity''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل refrigeration موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == {{غذائي قدر | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] eifzgeixho7lc4567d4kknlfcmzjh5t 416061 416060 2026-09-30T20:46:42Z Intisar Ali 8681 416061 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|کاٻو|1499ع جي هڪ يورپي تصوير ۾ عورت هٿ سان مکڻ ولوڙيندي.]] مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهن dietary beta-carotene کي vitamin A ۾ وڌيڪ مؤثر نموني تبديل ڪن ٿا، تنهنڪري سندن کير ۾ pigment جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم hand churn، mixer يا electric blender سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Traditional butter making in India.jpg|thumb|روايتي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] {{تصوير گهربل|سنڌ ۾ روايتي مانڌاڻيءَ سان مکڻ ٺاهڻ}} سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي pasteurized cream مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي crumpet تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، spread ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي sauté يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * ساس ۽ gravy ٺاهڻ؛ * mashed potatoes، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ confectionery ۾؛ * clarified butter يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant IMG 0892.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسون]] جهڙين laminated pastries ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين laminated doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جون بار بار تہون ٺاهيون وڃن ٿيون. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي ساسن جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان emulsify ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري emulsion ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ بادام يا hazelnut جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري frying لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيهه]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ milk solids اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي oxidation يا hydrolysis سبب وقت سان '''rancidity''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل refrigeration موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == {{غذائي قدر | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 40j7huhri9swfx3zy2w5p129kx6sbac 416062 416061 2026-09-30T20:47:08Z Intisar Ali 8681 416062 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهن dietary beta-carotene کي vitamin A ۾ وڌيڪ مؤثر نموني تبديل ڪن ٿا، تنهنڪري سندن کير ۾ pigment جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم hand churn، mixer يا electric blender سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Traditional butter making in India.jpg|thumb|روايتي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] {{تصوير گهربل|سنڌ ۾ روايتي مانڌاڻيءَ سان مکڻ ٺاهڻ}} سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي pasteurized cream مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي crumpet تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، spread ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي sauté يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * ساس ۽ gravy ٺاهڻ؛ * mashed potatoes، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ confectionery ۾؛ * clarified butter يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant IMG 0892.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسون]] جهڙين laminated pastries ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين laminated doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جون بار بار تہون ٺاهيون وڃن ٿيون. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي ساسن جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان emulsify ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري emulsion ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ بادام يا hazelnut جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري frying لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيهه]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ milk solids اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي oxidation يا hydrolysis سبب وقت سان '''rancidity''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل refrigeration موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == {{غذائي قدر | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] bdoh17avpnfm79gyb7fyok9qrsdl8eu 416063 416062 2026-09-30T20:51:04Z Intisar Ali 8681 416063 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Traditional butter making in India.jpg|thumb|روايتي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] {{تصوير گهربل|سنڌ ۾ روايتي مانڌاڻيءَ سان مکڻ ٺاهڻ}} سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي crumpet تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، spread ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي sauté يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * ساس ۽ gravy ٺاهڻ؛ * mashed potatoes، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ confectionery ۾؛ * clarified butter يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant IMG 0892.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسون]] جهڙين laminated pastries ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين laminated doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جون بار بار تہون ٺاهيون وڃن ٿيون. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي ساسن جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان emulsify ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري emulsion ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ بادام يا hazelnut جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري frying لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيهه]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ milk solids اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي oxidation يا hydrolysis سبب وقت سان '''rancidity''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل refrigeration موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == {{غذائي قدر | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] bjyztekkp0zfbkd9swn9lyqoegvvovm 416064 416063 2026-09-30T20:52:42Z Intisar Ali 8681 /* سنڌ ۽ پاڪستان */ 416064 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي crumpet تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، spread ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي sauté يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * ساس ۽ gravy ٺاهڻ؛ * mashed potatoes، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ confectionery ۾؛ * clarified butter يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant IMG 0892.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسون]] جهڙين laminated pastries ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين laminated doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جون بار بار تہون ٺاهيون وڃن ٿيون. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي ساسن جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان emulsify ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري emulsion ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ بادام يا hazelnut جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري frying لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيهه]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ milk solids اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي oxidation يا hydrolysis سبب وقت سان '''rancidity''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل refrigeration موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == {{غذائي قدر | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 9cnkif7eh5iau9kr0ylbcri72z4w9zf 416066 416064 2026-09-30T21:04:20Z Intisar Ali 8681 416066 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant IMG 0892.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسون]] (Croissant) جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي oxidation يا hydrolysis سبب وقت سان '''rancidity''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل refrigeration موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == {{غذائي قدر | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] m1z3tsovfa0bkjz2tubvgadhilsm10w 416067 416066 2026-09-30T21:05:05Z Intisar Ali 8681 /* بيڪنگ */ 416067 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي oxidation يا hydrolysis سبب وقت سان '''rancidity''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل refrigeration موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == {{غذائي قدر | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 2ak0z8yl58acpu38pnq2m49828f7i29 416068 416067 2026-09-30T21:06:37Z Intisar Ali 8681 416068 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == {{غذائي قدر | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] ap4j58464y6vrrvt44319knhpgdr04c 416069 416068 2026-09-30T21:08:13Z Intisar Ali 8681 /* غذائيت */ 416069 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == {{Nutrition value | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 5kra3wc4vfchg99o87gts9zz5vmwmwp 416070 416069 2026-09-30T21:11:04Z Intisar Ali 8681 /* غذائيت */ 416070 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == غذائيت == {{Nutrition value | name = مکڻ، لوڻ وارو | serving_size = 100 گرام | kcal = 717 | water = 16 گرام | carbs = 0.06 گرام | sugars = 0.06 گرام | fat = 81.1 گرام | satfat = 51.4 گرام | monofat = 21 گرام | polyfat = 3 گرام | protein = 0.85 گرام | cholesterol = 215 ملي گرام | vitA_ug = 684 | vitB12_ug = 0.17 | vitE_mg = 2.32 | vitK_ug = 7 | calcium_mg = 24 | sodium_mg = 643 | note = انگ اکر USDA FoodData Central جي معياري لوڻ واري مکڻ واري ڊيٽا جي بنياد تي. }} مکڻ هڪ گهڻي توانائيءَ واري خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو ذريعو آهي ۽ ان ۾ ننڍين مقدارن ۾ [[وٽامن اي (tocopherol)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ ٻيا چرٻيءَ ۾ حل ٿيندڙ غذائي جزا پڻ ٿي سگهن ٿا. انهن جو مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي سان تبديل ٿي سگهي ٿو.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | لڳ ڀڳ مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 kcal |- | style="background:#EAF4FF;" | ڪُل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 81.1 g |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 g |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 g |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FFF8E7;" | 0.06 g |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | لڳ ڀڳ 16 g |- | style="background:#FCECEC;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FCECEC;" | 215 mg |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 µg |- | style="background:#FFF8E7;" | سوڊيم | style="background:#FFF8E7;" | 643 mg |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|fatty acids]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ saturated، monounsaturated ۽ polyunsaturated fatty acids شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] نمايان fatty acids مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> بيوٽيرڪ ايسڊ جو نالو ئي لاطيني ''butyrum''، يعني مکڻ، سان تاريخي طور لاڳاپيل آهي. آزاد butyric acid جي تيز مخصوص بو خراب يا rancid مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ وقت کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جي مقدار کير ۽ ڌئونري جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندي آهي. ان ڪري ڪيترائي ماڻهو جن کي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] هجي، ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نه ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام گهٽ مقدار ۾ هئڻ باوجود موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري حقيقي cow's-milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] i8e5w0jnj4nkl6pvskd8mdlto4tyxtm 416071 416070 2026-09-30T21:11:22Z Intisar Ali 8681 416071 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ systematic reviews مان معلوم ٿيو آهي تہ saturated fats جي جاءِ تي خاص طور polyunsaturated يا monounsaturated unsaturated fats استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|LDL cholesterol]] گهٽجي سگهي ٿو.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن ۾ saturated fatty acids ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نه هجن ۽ انهن کي خاص طور polyunsaturated ۽ monounsaturated fatty acids يا قدرتي طور فائبر رکندڙ carbohydrate واري خوراڪ سان بدلائڻ کي ترجيح ڏني وڃي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل جي صحت لاءِ saturated fat کي محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي unsaturated fats واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] balkkv6e5f6p3jc4un2noxs8s0fvb56 416072 416071 2026-09-30T21:12:29Z Intisar Ali 8681 /* سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول */ 416072 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدياتي تحقيق === مکڻ پاڻ ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت epidemiological نتيجا هميشه هڪجهڙا نه رهيا آهن. 2016ع جي systematic review ۽ meta-analysis ۾ روزانو تقريباً 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا دل جي بيماريءَ سان رڳو ننڍو يا شمارياتي طور غير اهم تعلق مليو؛ ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديليءَ لاءِ ڪافي نه سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏين آمريڪي prospective cohorts جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ وڌيڪ مکڻ استعمال مجموعي ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ وڌيڪ plant-based oils جو استعمال گهٽ مجموعي، ڪينسر ۽ cardiovascular mortality سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي substitution analysis ۾ روزاني 10 گرام مکڻ کي برابر توانائيءَ واري مقدار جي plant-based oils سان بدلائڻ گهٽ mortality سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدياتي تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي ثبوت نٿو ملي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن جو زور ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران dietary pattern ۽ substitution تي هوندو آهي: يعني saturated fat واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن لاءِ اهم آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 1wriyckxz223llynrzgl1htghho716w 416073 416072 2026-09-30T21:13:18Z Intisar Ali 8681 416073 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري milk-protein allergy رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] pq5x1rmnjvkxic1s7et0iqe6qjt2327 416074 416073 2026-09-30T21:14:12Z Intisar Ali 8681 416074 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل greenhouse-gas emissions بابت وڊيو؛ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ greenhouse-gas emissions جا اهم ذريعا ڍورن مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، manure management، زمين جو استعمال، توانائي ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ لاءِ في ڪلوگرام ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻي کي وڏي مقدار جي کير مان مرڪوز ڪيو وڃي ٿو. Life-cycle assessments ۾ اثر جو صحيح انگ پيداوار جي نظام، کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ co-products جي وچ ۾ emissions ورهائڻ جي طريقي سان خاصو بدلجي سگهي ٿو.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg جي 2020ع واري مطالعي ۾ مخصوص مفروضن هيٺ عام مکڻ لاءِ تقريباً 9 ڪلوگرام CO₂-equivalent في ڪلوگرام جو footprint ڄاڻايو ويو؛ اهڙن انگن کي عالمي مستقل قدر بدران مخصوص life-cycle model جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] bk2a7ic2crgusr2ijjmtlyf9abk1jbc 416075 416074 2026-09-30T21:16:43Z Intisar Ali 8681 416075 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[FAOSTAT]] ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> FAOSTAT ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ categories ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''cow-milk butter''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] onmlsyelubbdo7btc1wm26fxatf633o 416076 416075 2026-09-30T21:19:26Z Intisar Ali 8681 416076 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪ معيارن لاءِ [[Codex Alimentarius Commission]] جو butter standard مکڻ کي اهڙي milk product طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل water-in-oil emulsion هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”butter“ نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام milk-fat spread لاءِ milk-fat ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارف کي مکڻ، reduced-fat dairy spreads ۽ ٻين spreadable fats ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب butter ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو milkfat هجڻ گهرجي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 7oyadract9onya28eutu6qr84rb7cxj 416077 416076 2026-09-30T21:22:57Z Intisar Ali 8681 416077 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|پيڪ ٿيل مکڻ جون sticks.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، grease-resistant paper، laminated wrappers يا پلاسٽڪ جي مناسب خوراڪي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو وڃي ٿو. پيڪنگ جو مقصد نميءَ جي تبديلي، روشني، آڪسيجن ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان مکڻ کي بچائڻ آهي. ملڪن جي لحاظ کان پيڪيج جي شڪل ۽ وزن مختلف آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار-ounce sticks جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. ريفريجريشن کان اڳ مکڻ کي ڪاٺ جي دٻن، barrels ۽ [[firkin]] جهڙن ٿانون ۾ وڏي مقدار ۾ منتقل ڪيو ويندو هو. 19هين صديءَ جي آخر ۾ refrigerated shipping جي واڌ سان مکڻ جي بين الاقوامي واپار کي وڏي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 8qupm6faeclyjr6vb0x3998oznguk09 416078 416077 2026-09-30T21:24:15Z Intisar Ali 8681 416078 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna holding butterball.jpg|thumb|هندو روايت ۾ ڪرشن کي مکڻ سان لاڳاپيل قصن ۾ پڻ پيش ڪيو وڃي ٿو.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] bh4w9j9mvta4ucr7ycdm6093wvn67an 416079 416078 2026-09-30T21:25:09Z Intisar Ali 8681 /* ڏکڻ ايشيا */ 416079 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:REPLACE_WITH_VERIFIED_COMMONS_FILENAME|thumb|[[ڪرشن]] جي نونيت ڪرشن واري روپ ۾ مکڻ سان تصويرڪشي؛ هندو روايتن ۾ ٻال ڪرشن جي مکڻ چورائڻ وارا قصا مشهور آهن.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 5atsu6z6ebv1r55pdcpsdtuwxqz3xtr 416080 416079 2026-09-30T21:26:13Z Intisar Ali 8681 /* ڏکڻ ايشيا */ 416080 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[فائل:Krishna's ButterBall.jpg|thumb|[[مهابلي پورم]]، [[تامل ناڊو]] ۾ مشهور ''ڪرشنز بٽر بال'' نالي وڏو قدرتي پٿر.]] [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] ha82kx1akww3gj2fcjap670mxflwm6e 416081 416080 2026-09-30T21:26:35Z Intisar Ali 8681 416081 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، تبتي ۽ هماليائي علائقن جو روايتي مشروب.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 8lrhx5ogrj4pmxeda16agfuhjsldnbm 416082 416081 2026-09-30T21:27:25Z Intisar Ali 8681 416082 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Tibetan butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، [[تبت]] ۽ هماليائي علائقن ۾ روايتي طور پيئجندڙ مشروب، جيڪو چانهه، مکڻ ۽ لوڻ مان تيار ڪيو ويندو آهي.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:Butter sculpture at the Canadian National Exhibition.jpg|thumb|مکڻ مان ٺاهيل مجسمو.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''butter sculpture''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه state fairs ۽ agricultural exhibitions ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 4bxsu6fl4xpuagvkhknlqbajesjz6x8 416083 416082 2026-09-30T21:29:03Z Intisar Ali 8681 /* مکڻ جا مجسما */ 416083 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Tibetan butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، [[تبت]] ۽ هماليائي علائقن ۾ روايتي طور پيئجندڙ مشروب، جيڪو چانهه، مکڻ ۽ لوڻ مان تيار ڪيو ويندو آهي.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:CNE-Butter-Sculpture-and-Sculptor 2012.jpg|thumb|2012ع جي [[ڪينيڊين نيشنل ايگزيبيشن]] ۾ مکڻ مان مجسمو ٺاهيندي هڪ مجسمه ساز.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''مکڻ جو مجسمو''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه رياستي ميلن ۽ زرعي نمائشن ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ milk solids جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي shelf life پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 9mhro58b00gql9a341oh5ma69tud093 416084 416083 2026-09-30T21:30:50Z Intisar Ali 8681 416084 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Tibetan butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، [[تبت]] ۽ هماليائي علائقن ۾ روايتي طور پيئجندڙ مشروب، جيڪو چانهه، مکڻ ۽ لوڻ مان تيار ڪيو ويندو آهي.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:CNE-Butter-Sculpture-and-Sculptor 2012.jpg|thumb|2012ع جي [[ڪينيڊين نيشنل ايگزيبيشن]] ۾ مکڻ مان مجسمو ٺاهيندي هڪ مجسمه ساز.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''مکڻ جو مجسمو''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه رياستي ميلن ۽ زرعي نمائشن ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيا solids چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص milkfat کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ کير جا نھرا جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي شيلف لائيف پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 1312hbcusjvxk109bmla8cckteskkbo 416085 416084 2026-09-30T21:31:55Z Intisar Ali 8681 416085 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Tibetan butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، [[تبت]] ۽ هماليائي علائقن ۾ روايتي طور پيئجندڙ مشروب، جيڪو چانهه، مکڻ ۽ لوڻ مان تيار ڪيو ويندو آهي.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:CNE-Butter-Sculpture-and-Sculptor 2012.jpg|thumb|2012ع جي [[ڪينيڊين نيشنل ايگزيبيشن]] ۾ مکڻ مان مجسمو ٺاهيندي هڪ مجسمه ساز.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''مکڻ جو مجسمو''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه رياستي ميلن ۽ زرعي نمائشن ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيون ٺوس يا نھريون شيون چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص کير جي چرٻي کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ کير جا نھرا جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي شيلف لائيف پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | Cultured butter | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ milk solids ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص milkfat | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ milk solids کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص toasted خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] bqjra2ktl8gr3vs8bs0agga69u38txi 416086 416085 2026-09-30T21:33:51Z Intisar Ali 8681 416086 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Tibetan butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، [[تبت]] ۽ هماليائي علائقن ۾ روايتي طور پيئجندڙ مشروب، جيڪو چانهه، مکڻ ۽ لوڻ مان تيار ڪيو ويندو آهي.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:CNE-Butter-Sculpture-and-Sculptor 2012.jpg|thumb|2012ع جي [[ڪينيڊين نيشنل ايگزيبيشن]] ۾ مکڻ مان مجسمو ٺاهيندي هڪ مجسمه ساز.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''مکڻ جو مجسمو''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه رياستي ميلن ۽ زرعي نمائشن ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيون ٺوس يا نھريون شيون چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص کير جي چرٻي کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ کير جا نھرا جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي شيلف لائيف پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | spread، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | ڪلچرڊ مکڻ | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | spread ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص کير جي چرٻي | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ کير جي نھرن يا ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص پڪل خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] gxnbtkn72plvia6ry0rdbp9dwxapzze 416087 416086 2026-09-30T21:34:55Z Intisar Ali 8681 416087 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن volatile مرڪبن جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، lactones ۽ ننڍي زنجير وارا fatty acids اهم آهن. خاص طور ڊائيسيٽائل cultured butter جي نمايان ''buttery'' خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، بيڪٽيريائي ڪلچر، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو مکڻ جي آخري ذائقي ۽ خوشبوءَ تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Tibetan butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، [[تبت]] ۽ هماليائي علائقن ۾ روايتي طور پيئجندڙ مشروب، جيڪو چانهه، مکڻ ۽ لوڻ مان تيار ڪيو ويندو آهي.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:CNE-Butter-Sculpture-and-Sculptor 2012.jpg|thumb|2012ع جي [[ڪينيڊين نيشنل ايگزيبيشن]] ۾ مکڻ مان مجسمو ٺاهيندي هڪ مجسمه ساز.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''مکڻ جو مجسمو''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه رياستي ميلن ۽ زرعي نمائشن ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيون ٺوس يا نھريون شيون چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص کير جي چرٻي کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ کير جا نھرا جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي شيلف لائيف پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | مک (اسپريڊ)، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | ڪلچرڊ مکڻ | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | مک (اسپريڊ) ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص کير جي چرٻي | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ کير جي نھرن يا ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص پڪل خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] bfwmto70vy67v9g5zzzgb072tvvdl6p 416088 416087 2026-09-30T21:37:59Z Intisar Ali 8681 416088 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کير يا ڪريم جي چرٻي مان تيار ٿيندڙ کير جي پيداوار}} {{Infobox food | name = مکڻ | image = NCI butter.jpg | caption = مکڻ ۽ مکڻ لڳائڻ واري ڇُري | alternate_name = مَکَڻ، بٽر | type = [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]]، خوراڪي چرٻي | country = | region = سڄي دنيا | served = ٿڌو، ڪمري جي گرمي پد تي يا ڳريل | main_ingredient = [[کير]] يا [[ڪريم]] جي چرٻي | variations = لوڻ وارو مکڻ، اڻ لوڻيو مکڻ، ڪلچرڊ مکڻ، اڇو مکڻ }} '''مکڻ''' ({{lang-en|Butter}}) [[کير]] مان حاصل ٿيندڙ هڪ چرٻيءَ واري [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] آهي، جيڪا عام طور [[ڪريم]] يا کير کي ولوڙڻ سان ٺاهي ويندي آهي. ولوڙڻ دوران کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا گولا پاڻ ۾ گڏ ٿي هڪ نيم ٺوس چرٻيءَ وارو مادو ٺاهين ٿا، جڏهن تہ پاڻيءَ تي ٻڌل حصو [[لسي|ڇاڇ يا بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Codex Standard for Butter (CXS 279-1971) |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|Food and Agriculture Organization of the United Nations]] ۽ [[World Health Organization]] |access-date=1 October 2026 }}</ref><ref name="WisconsinButter">{{cite web |title=Butter Science 101: Basic Lipid Chemistry and Butter Structure |url=https://cdr.wisc.edu/butter-science-101 |publisher=Center for Dairy Research, University of Wisconsin–Madison |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ گهڻو ڪري [[ڳئون]] جي کير مان ٺاهيو ويندو آهي، پر [[مينهن (جانور)|مينهن]]، [[ٻڪري]]، [[رڍ]]، [[ياڪ]] ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن جي کير مان بہ ٺاهي سگهجي ٿو. ان جو استعمال مانيءَ تي لڳائڻ، پچائڻ، بيڪنگ، ساس ٺاهڻ، ڀُڃڻ ۽ ٻين ڪيترين کاڌي جي تيارين ۾ ٿيندو آهي. مکڻ کي وڌيڪ گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ کير جا گهڻا غيرچرٻي جزا ڪڍڻ سان [[صاف ڪيل مکڻ]] ٺهي ٿو؛ ڏکڻ ايشيا ۾ اهڙي قسم جي کير جي چرٻيءَ جو مشهور روپ [[گيهه]] آهي.<ref name="CodexMilkfat">{{cite web |title=Codex Standard for Milkfat Products |url=https://www.fao.org/4/i2085e/i2085e00.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization|FAO]]/[[World Health Organization|WHO]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[فائل:Churning butter.jpg|thumb|کاٻو|ڪريم کي ولوڙي مکڻ ٺاهڻ جو عمل.]] بين الاقوامي [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس]] معيار موجب مکڻ اهڙي چرٻيءَ واري پيداوار آهي جيڪا رڳو کير يا کير مان حاصل ڪيل شين مان تيار ٿئي ۽ بنيادي طور '''پاڻي-چرٻيءَ ۾ ايمولشن''' (water-in-oil emulsion) هجي. معياري مکڻ ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو، پاڻي وڌ ۾ وڌ 16 سيڪڙو ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا وڌ ۾ وڌ 2 سيڪڙو هجڻ گهرجن.<ref name="CodexButter"/> مکڻ عام طور ريفريجريٽر ۾ سخت يا نيم سخت هوندو آهي، ڪمري جي گرمي پد تي نرم ٿي پکڙڻ جهڙو بڻجي ويندو آهي ۽ وڌيڪ گرميءَ تي ڳري مائع بڻجي ويندو آهي. ان جو قدرتي رنگ لڳ ڀڳ اڇي کان گهري پيلي تائين ٿي سگهي ٿو. رنگ تي جانور جي نسل، خوراڪ ۽ خاص طور کير ۾ موجود [[بيٽا ڪيروٽين]] جهڙن روغني رنگن جو اثر پوي ٿو.<ref name="BuffaloCarotene">{{cite journal |last1=Ullah |first1=Rahat |last2=Khan |first2=Saranjam |last3=Ali |first3=Hina |last4=Bilal |first4=Muhammad |last5=Saleem |first5=Muhammad |title=Identification of cow and buffalo milk based on Beta carotene and vitamin-A concentration using fluorescence spectroscopy |journal=PLOS ONE |year=2017 |volume=12 |issue=5 |pages=e0178055 |doi=10.1371/journal.pone.0178055 |pmid=28542353 |pmc=5436857 }}</ref> == نالو ۽ اشتقاق == سنڌيءَ ۾ هن کير واري پيداوار لاءِ '''مکڻ''' لفظ رائج آهي. ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ ان سان لاڳاپيل لفظ ''مکّن'' يا ''مَکَھن'' (هندي: मक्खन؛ پنجابي: ਮੱਖਣ) بہ استعمال ٿين ٿا. انگريزي لفظ ''butter'' پراڻي انگريزي ''butere'' مان نڪتل آهي، جنهن جو واسطو جرمنڪ ٻولين وسيلي لاطيني ''butyrum'' ۽ قديم يوناني ''βούτυρον'' (''bouturon'') سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=butter |url=https://www.etymonline.com/word/butter |website=Online Etymology Dictionary |access-date=1 October 2026 }}</ref> يوناني لفظ جي تاريخي تشريح ڪڏهن ''bous''، يعني ڳئون يا ڍڳو، ۽ ''tyros''، يعني پنير، جي ميلاپ طور ڪئي وئي آهي، جيتوڻيڪ لفظ جي وڌيڪ پراڻي اصليت بابت لساني ماهرن ۾ مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref>{{cite book |last1=Beekes |first1=Robert |last2=van Beek |first2=Lucien |title=Etymological Dictionary of Greek |publisher=Brill |location=Leiden |year=2010 |isbn=978-90-04-17418-4 }}</ref> == بناوت ۽ طبعي خاصيتون == مکڻ بنيادي طور هڪ پيچيده [[ايمولشن]] آهي. کير ۽ ڪريم ۾ چرٻي ننڍڙن گولن جي صورت ۾ پاڻيءَ واري مرحلي اندر پکڙيل هوندي آهي، پر ولوڙڻ کان پوءِ اها ترتيب ابتڙ ٿي وڃي ٿي: چرٻي لڳاتار مرحلو بڻجي وڃي ٿي ۽ پاڻيءَ جا ننڍڙا ڦڙا ان جي اندر پکڙجي وڃن ٿا. هن تبديليءَ کي '''phase inversion''' چيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> کير جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[ٽرائي گليسيرائيڊ]]ن تي مشتمل هوندو آهي. ان کانسواءِ ننڍين مقدار ۾ فاسفوليپڊ، ڪوليسٽرول، مونوگليسيرائيڊ ۽ ڊائي گليسيرائيڊ پڻ موجود هوندا آهن. چرٻيءَ ۾ موجود مختلف fatty acids جي تناسب سبب مکڻ جي سختي، ڳرڻ جو گرمي پد ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت بدلجي سگهي ٿي.<ref name="WisconsinButter"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:78%; margin:auto; border-collapse:collapse;" |+ '''مکڻ جي معياري بناوت''' ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | جزو ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | مقدار ! style="background:#F6C85F; color:#202020;" | اهميت |- | style="background:#FFF8E7;" | کير جي چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | گهٽ ۾ گهٽ 80٪ | style="background:#FFF8E7;" | مکڻ جو بنيادي چرٻيءَ وارو حصو |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | وڌ ۾ وڌ 16٪ | style="background:#EAF4FF;" | ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ چرٻيءَ اندر موجود |- | style="background:#F0F8E8;" | غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا | style="background:#F0F8E8;" | وڌ ۾ وڌ 2٪ | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين، ليڪٽوز ۽ معدنيات وغيره |- | style="background:#FCECEC;" | لوڻ | style="background:#FCECEC;" | قسم ۽ تياريءَ موجب | style="background:#FCECEC;" | ذائقو ۽ تاريخي طور محفوظ رکڻ |} <small>ذريعو: Codex Standard for Butter، CXS 279-1971.<ref name="CodexButter"/></small> === رنگ === ڳئون جي مکڻ جو پيلو رنگ گهڻو ڪري [[ڪيروٽينائيڊ]]ن، خاص طور [[بيٽا ڪيروٽين]] سان لاڳاپيل هوندو آهي. جانور جي خوراڪ ۽ نسل سبب رنگ ۾ نمايان فرق اچي سگهي ٿو. مينهن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين جي ميٽابولزم ڳئون کان مختلف هجڻ ڪري مينهن جي کير ۽ ان مان ٺهيل روايتي مکڻ جو رنگ عام طور وڌيڪ اڇو هوندو آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> تجارتي پيداوار ۾ ڪن ملڪن جي قانونن ۽ خوراڪي معيارن هيٺ [[ايناٽو]] يا بيٽا ڪيروٽين جهڙا منظور ٿيل رنگ بہ استعمال ٿي سگهن ٿا. Codex جي خوراڪي اضافن واري معيار ۾ مکڻ لاءِ مخصوص منظور ٿيل رنگن ۽ انهن جي وڌ ۾ وڌ مقدار جا ضابطا ڏنل آهن.<ref>{{cite web |title=Food Category 02.2.1: Butter |url=https://codex.fao.org/codex-texts/codex-online-databases/gsfa/food-categories/food-category-details?categoryId=df72ded6-249a-f111-b8dc-70a8a5613865 |publisher=Codex Alimentarius |access-date=1 October 2026 }}</ref> === خوشبو ۽ ذائقو === مکڻ جي مخصوص خوشبو ڪيترن '''اُڏامندڙ مرڪبن''' جي گڏيل اثر سان پيدا ٿئي ٿي. انهن ۾ [[ڊائيسيٽائل]]، [[ليڪٽون]] ۽ ننڍي زنجير وارا [[چرٻيءَ وارا تيزاب]] اهم آهن. خاص طور [[ڊائيسيٽائل]]، '''خمير ڪيل ڪريم مان ٺهيل مکڻ''' جي نمايان مکڻ جهڙي خوشبوءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref>{{cite journal |last1=Mallia |first1=Silvia |last2=Escher |first2=Felix |last3=Schlichtherle-Cerny |first3=Hedwig |title=Aroma-active compounds of butter: a review |journal=European Food Research and Technology |volume=226 |year=2008 |pages=315–325 |doi=10.1007/s00217-006-0555-y }}</ref> مکڻ جي خوشبو ۽ ذائقو ڪيترن عنصرن کان متاثر ٿين ٿا، جن ۾ جانور جي خوراڪ، کير جي چرٻيءَ جي بناوت، استعمال ٿيندڙ [[بيڪٽيريا|بيڪٽيريائي ڪلچر]]، پيداوار جو طريقو ۽ ذخيرو ڪرڻ جون حالتون شامل آهن.<ref name="WisconsinButter"/> == تياري == {{مک مضمون|مکڻ ولوڙڻ}} [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان مختلف کير جون شيون ٺاهڻ جو خاڪو، جنهن ۾ مکڻ بہ شامل آهي.]] === روايتي طريقو === روايتي طريقي ۾ کير يا ان مان الڳ ڪيل ڪريم کي ڪجهه وقت رکڻ کان پوءِ [[مانڌاڻي]]، مکڻ ولوڙيندڙ ٿانو يا ٻين هٿرادو اوزارن سان مسلسل ولوڙيو ويندو آهي. حرڪت سبب کير جي چرٻيءَ جي گولن کي ڍڪيندڙ جھليون ٽٽڻ لڳن ٿيون ۽ چرٻيءَ جا گولا پاڻ ۾ ملي وڏا داڻا ٺاهين ٿا. آخرڪار مکڻ جا داڻا پاڻيءَ واري حصي کان الڳ ٿي وڃن ٿا.<ref name="WisconsinButter"/> سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ڳوٺاڻن علائقن ۾ روايتي طور [[ڌئونرو]] يا کٽي ٿيل کير کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍيو ويندو رهيو آهي. بچيل پاڻيءَ جهڙي خمير ٿيل حصي کي علائقي ۽ ٻوليءَ موجب [[لسي]]، [[ڇاڇ]] يا [[جھڻ]] جهڙن نالن سان سڏيو وڃي ٿو. اهڙي طريقي سان حاصل ٿيندڙ تازو، اڻ لوڻيو مکڻ اڪثر اڇي يا هلڪي ڪريمي رنگ جو هوندو آهي. [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|کاٻو|20هين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ. اهڙا چمڙي جي ٿيلهين يا هٿرادو ولوڙيندڙ اوزارن وارا طريقا اولهه ۽ ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] === صنعتي پيداوار === جديد ڊيري صنعت ۾ مکڻ ٺاهڻ جا بنيادي مرحلا عام طور هي آهن: # کير مان [[سينٽريفيوج]] يا '''سيپريٽر''' ذريعي ڪريم الڳ ڪرڻ؛ # ڪريم جي [[پاسچرائيزيشن]]؛ # ضرورت موجب ڪريم کي مناسب گرمي پد تي '''ٽيمپر''' يا '''رائپن''' ڪرڻ؛ # '''ڪلچرڊ بٽر''' لاءِ چونڊيل '''ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا''' شامل ڪرڻ؛ # ڪريم کي '''بيچ''' يا '''ڪنٽينيوئس چَرن''' ۾ ولوڙڻ؛ # نڪرندڙ '''بٽرملڪ''' الڳ ڪرڻ؛ # مکڻ جي داڻن کي '''ورڪنگ''' ذريعي هڪجهڙي ماس ۾ بدلائڻ؛ # ضرورت موجب لوڻ شامل ڪرڻ؛ # شڪل ڏيڻ، پيڪنگ ۽ ٿڌو ڪرڻ.<ref name="WisconsinButter"/> ولوڙڻ دوران بنيادي طبعي تبديلي '''آئل-اِن-واٽر ايمولشن''' مان '''واٽر-اِن-آئل ايمولشن''' ۾ تبديلي آهي. ڪريم ۾ چرٻي پاڻيءَ ۾ پکڙيل هوندي آهي، جڏهن تہ تيار مکڻ ۾ پاڻي چرٻيءَ جي مسلسل مرحلي اندر ننڍڙن ڦڙن جي صورت ۾ موجود هوندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == قسم == === مٺو ڪريم وارو مکڻ === '''مٺو ڪريم وارو مکڻ''' (''sweet cream butter'') تازو، غيرخمير ٿيل ڪريم مان ٺاهيو ويندو آهي. جديد صنعتي ڊيري پيداوار ۾، خاص طور آمريڪا سميت ڪيترن ملڪن ۾، هي عام تجارتي قسم آهي. ان جو نالو ''sweet'' کنڊ جي موجودگيءَ ڏانهن اشارو نٿو ڪري، پر ڪريم جي غيرکٽي يا غيرخمير ٿيل هجڻ ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === ڪلچرڊ مکڻ === '''ڪلچرڊ مکڻ''' (''cultured butter'') ٺاهڻ وقت ڪريم ۾ چونڊيل [[ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا]] شامل ڪري ان کي خمير ڪيو ويندو آهي. بيڪٽيريا ليڪٽوز ۽ ٻين جزن کي تبديل ڪري lactic acid ۽ خوشبودار مرڪب، خاص طور ڊائيسيٽائل، پيدا ڪن ٿا؛ ان ڪري هن مکڻ جو ذائقو عام sweet-cream butter کان وڌيڪ کٽو ۽ خوشبودار ٿي سگهي ٿو.<ref name="WisconsinButter"/> === لوڻ وارو ۽ اڻ لوڻيو مکڻ === '''لوڻ وارو مکڻ''' ٺاهڻ وقت تيار مکڻ ۾ خوراڪي لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. لوڻ ذائقو وڌائڻ سان گڏ تاريخي طور مکڻ جي محفوظ رهڻ جي مدت وڌائڻ لاءِ بہ اهم هو. جديد ٿڌي زنجير ۽ ريفريجريشن سبب ان جو حفاظتي ڪردار اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽجي ويو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> '''اڻ لوڻيو مکڻ''' (''unsalted butter'') ۾ تياريءَ دوران لوڻ شامل نه ڪيو ويندو آهي. بيڪنگ ۽ اهڙن کاڌن ۾، جتي لوڻ جي صحيح مقدار تي ضابطو ضروري هجي، اڻ لوڻيو مکڻ گهڻو استعمال ٿيندو آهي. === اڇو مکڻ === '''اڇو مکڻ''' يا ڏکڻ ايشيائي ''مکّن'' روايتي طور کير، ڪريم يا ڄمايل کير کي ولوڙي ٺاهيل تازو ۽ اڪثر اڻ لوڻيو مکڻ آهي. [[مينهن (جانور)|مينهن]] جي کير مان ٺهيل مکڻ عام طور ڳئون جي چراگاهي کير مان ٺهيل مکڻ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اڇو نظر اچي سگهي ٿو، جنهن جو هڪ سبب ٻنهي جانورن جي کير ۾ بيٽا ڪيروٽين ۽ وٽامن A جي مختلف صورتن ۽ مقدارن جو هجڻ آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه === {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|صاف ڪيل مکڻ، جنهن مان پاڻي ۽ گهڻا کير جا ٺوس جزا ڪڍيا ويا آهن.]] '''صاف ڪيل مکڻ''' (''clarified butter'') عام مکڻ کي گرم ڪري ان مان پاڻي ۽ غيرچرٻي کير جا ٺوس جزا گهڻي حد تائين ڪڍڻ سان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جي ڀيٽ ۾ [[گيهه]] کي اهڙي حرارتي عمل سان ٺاهيو ويندو آهي جنهن ۾ پاڻي ۽ غيرچرٻي جزا لڳ ڀڳ مڪمل طور ڪڍيا وڃن ۽ مخصوص خوشبو ۽ بناوت پيدا ٿئي. Codex معيار موجب گيهه ۾ کير جي چرٻي گهٽ ۾ گهٽ 99.6 سيڪڙو هجڻ گهرجي.<ref name="CodexMilkfat"/> گيهه [[ڏکڻ ايشيا]]، وچ اوڀر ۽ ٻين علائقن جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. پاڻي ۽ کير جي ڪيترن ٺوس جزن جي گهٽ مقدار سبب ان جون پچائڻ واريون خاصيتون عام مکڻ کان مختلف ٿين ٿيون. === وي مکڻ === پنير ٺاهڻ دوران پيدا ٿيندڙ [[وي (کير)|وي]] مان بہ ڪجهه ڪريم ٻيهر حاصل ڪري سگهجي ٿي. ان ڪريم مان تيار ٿيل پيداوار کي '''وي مکڻ''' (''whey butter'') چيو ويندو آهي. ان جو ذائقو ۽ ڪيميائي بناوت عام تازو ڪريم واري مکڻ کان ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي. == تاريخ == مکڻ جي تاريخ [[مال پالڻ]] ۽ کير جي استعمال جي شروعات سان ڳنڍيل آهي. انسان جڏهن [[نوپٿڪ دور]] ۾ ٻڪريون، رڍون ۽ ڍور پالڻ ۽ انهن جو کير استعمال ڪرڻ شروع ڪيو، تڏهن کير مان چرٻيءَ واريون شيون ٺاهڻ جا طريقا پڻ آهستي آهستي وجود ۾ آيا. آثار قديمه ۽ قديم لکيتن مان معلوم ٿئي ٿو تہ مکڻ ۽ ٻين کير جي شين جو استعمال هزارين سالن کان ٿيندو رهيو آهي.<ref name="Khosrova">{{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |location=Chapel Hill |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }}</ref> قديم [[ميسوپوٽيميا]] مان مليل ثبوت کير جي پروسيسنگ جي تمام پراڻي روايت ڏيکارين ٿا. لڳ ڀڳ ٽئين هزار سال ق.م. سان واسطو رکندڙ سوميري تصويري ۽ لکت وارن ذريعن ۾ ڍورن کي ڏهڻ ۽ کير جي شين جي تياري جا منظر ملن ٿا. کير جون چرٻيءَ واريون شيون مذهبي نذراني ۽ خوراڪ ٻنهي طور استعمال ٿينديون هيون.<ref>{{cite journal |last=McCormick |first=Finbar |title=Cows, milk and religion: the use of dairy produce in early societies |journal=Anthropozoologica |volume=47 |issue=2 |year=2012 |pages=101–113 |doi=10.5252/az2012n2a7 }}</ref><ref>{{cite journal |last=Limet |first=Henri |title=The Cuisine of Ancient Sumer |journal=The Biblical Archaeologist |volume=50 |issue=3 |year=1987 |pages=132–147 |doi=10.2307/3210058 |jstor=3210058 }}</ref> [[فائل:ButterMakingPalestine1914.jpg|thumb|1914ع ۾ فلسطين ۾ روايتي طريقي سان مکڻ ٺاهڻ.]] قديم گرم علائقن ۾ تازو مکڻ آسانيءَ سان خراب ٿي سگهندو هو، تنهنڪري ان کي صاف ڪري پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا گهٽائڻ وارا طريقا خوراڪ جي چرٻيءَ کي وڌيڪ عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ اهم بڻيا. اهڙن طريقن مان مختلف علائقائي ''ڪليريفائيڊ ملڪ فيٽس'' وجود ۾ آيا؛ ڏکڻ ايشيا ۾ [[گيھ]] ان جو مشهور مثال آهي.<ref name="FAOTraditional">{{cite book |last1=Crawford |first1=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |location=Rome |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 |url=https://www.fao.org/4/t0251e/t0251e00.htm }}</ref> === قديم يونان ۽ روم === قديم [[يونان]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ مکڻ سڃاتل هو، پر [[زيتون جو تيل]] رومي سمنڊ واري خطي ۾ خوراڪ ۾ وڌيڪ اهم هئڻ ڪري مکڻ اتر يورپ ۽ ايشيا جي ڀيٽ ۾ گهٽ استعمال ٿيندو هو. يوناني ۽ رومي ليکڪن مکڻ کي اڪثر انهن ماڻهن جي خوراڪ سان ڳنڍيو جيڪي رومي سمنڊ واري خطي جي اتر يا اوڀر وارن علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="Dalby">{{cite book |last=Dalby |first=Andrew |title=Food in the Ancient World from A to Z |publisher=Routledge |year=2003 |page=65 |isbn=978-0-415-23259-3 }}</ref> [[پليني دي ايلڊر]] پنهنجي ''نيچرل ھسٽري'' ۾ مکڻ جو ذڪر ڪيو ۽ ان وقت جي مختلف قومن ۾ ان جي خوراڪي ۽ دوائن واري استعمال بابت لکيو. قديم طب ۾ مکڻ کي ڪڏهن ڪڏهن مرهم يا ٻين طبي تيارين ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite book |last=Pliny |author-link=Pliny the Elder |title=Natural History |at=Book 28 }}</ref> === وچئين دور جو يورپ === اتر يورپ جي ٿڌي آبهوا مکڻ جي تياري ۽ ذخيري لاءِ رومي سمنڊ واري علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ موزون هئي. [[وچئين دور]] تائين مکڻ اتر ۽ اولهه يورپ جي ڪيترن علائقن ۾ عام خوراڪ ۽ واپاري پيداوار بڻجي چڪو هو. [[اسڪينڊينيويا]] مان مکڻ جي واپار ۽ برآمد جون روايتون گهٽ ۾ گهٽ وچئين دور تائين پهچن ٿيون.<ref name="Khosrova"/> [[فائل:MakingButter1499.jpg|thumb|15هين صديءَ جي آخر ۾ مکڻ ٺاهڻ جي تصوير.]] [[آئرلينڊ]] ۽ اسڪاٽلينڊ سميت اتر يورپ جي ڪجهه علائقن مان آثار قديمه جي کوٽائيءَ دوران پيٽ (peat) واري دلدلي ھنڌن (bogs) اندر دفن ڪيل چرٻيءَ جا وڏا ٽڪرا مليا آهن، جن کي عام طور '''[[بوگ بٽر]]''' چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪيترائي کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل هئا، جڏهن تہ ڪجهه جانورن جي جسماني چرٻيءَ مان پڻ ٺهيل مليا آهن. ٿڌي، تيزابي ۽ گهٽ آڪسيجن واري پيٽ (peat) ماحول اهڙي مواد کي صدين تائين محفوظ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Synnott |first1=Carolan |last2=Downey |first2=Liam |title=Bog butter: a two thousand year history |journal=Archaeology Ireland |year=2004 }}</ref> === صنعتي دور === 19هين صديءَ کان اڳ مکڻ جو وڏو حصو گهرن ۽ فارمن تي هٿ سان ٺاهيو ويندو هو. کير کي بيهاري ان جي مٿان گڏ ٿيندڙ ڪريم ڪڍي، پوءِ ڪاٺ جي مانڌاڻي يا ٻين اوزارن ۾ ولوڙيو ويندو هو. 19هين صديءَ ۾ [[ٻاڦ واري انجڻ]]، مشيني ڊيري سامان، [[ريفريجريشن]] ۽ خاص طور سينٽريفوگل ڪريم سيپريٽر جي ترقي مکڻ جي صنعت ۾ بنيادي تبديليون آنديون. سويڊش انجنيئر [[گستاف ڊي لاوال]] 19هين صديءَ جي آخر ۾ سينٽريفوگل سيپريٽر جي تجارتي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان کير مان ڪريم تيزيءَ ۽ وڌيڪ ڪارڪردگيءَ سان الڳ ڪرڻ ممڪن ٿيو.<ref>{{cite journal |last=Edwards |first=Everett E. |title=Europe's Contribution to the American Dairy Industry |journal=The Journal of Economic History |volume=9 |year=1949 |pages=72–84 |doi=10.1017/S0022050700064068 |jstor=2113048 }}</ref> [[فائل:Early 20th century industrial butter churning.png|thumb|20هين صديءَ جي شروعات ۾ صنعتي مکڻ ولوڙڻ جو عمل.]] 20هين صديءَ ۾ '''پاسچرائيزيشن'''، '''مشيني چَرنن'''، '''لڳاتار مکڻ ٺاهڻ وارين مشينن'''، '''ٿڌاڻ واري آمدرفت''' ۽ '''معياري پيڪنگ''' جي استعمال سان مکڻ جي وڏي پيماني تي پيداوار وڌيڪ محفوظ ۽ هڪجهڙي ٿي. جديد ڪارخانن ۾ ڪريم جي چرٻي، تيزابيت، گرمي پد، '''ڪرسٽلائيزيشن''' ۽ پاڻيءَ جي ورڇ تي ضابطو رکي مکڻ جي سختي، ذائقي ۽ پکڙجڻ جي صلاحيت کي ڪنٽرول ڪيو ويندو آهي.<ref name="WisconsinButter"/> == ڏکڻ ايشيا ۾ مکڻ == [[فائل:Assyrian family in Maranah.jpg|thumb|روايتي طريقي سان مکڻ ولوڙڻ؛ اهڙا طريقا ايشيا جي ڪيترن مالوند سماجن ۾ استعمال ٿيندا رهيا آهن.]] [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ کير، [[ڌئونرو]]، لسي، مکڻ ۽ [[گيهه]] جي تياري پراڻي غذائي روايت جو حصو آهي. ڳئون، مينهن، ٻڪري ۽ ٻين کير ڏيندڙ جانورن مان حاصل ٿيندڙ کير کي مختلف مقامي طريقن سان خمير، ولوڙي يا گرم ڪري کير جون شيون ٺاهيون وينديون رهيون آهن.<ref name="FAOTraditional"/> روايتي ڏکڻ ايشيائي طريقي ۾ کير کي ڄمائي [[ڌئونرو]] ٺاهيو وڃي ٿو ۽ پوءِ ان کي [[مانڌاڻي]] يا ساڳئي ولوڙيندڙ اوزار سان ولوڙيو وڃي ٿو. ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي '''مکڻ''' جي صورت ۾ الڳ ٿئي ٿي ۽ باقي پاڻيءَ وارو خمير ٿيل حصو مختلف علائقن ۾ لسي، ڇاڇ، مَٺا، جھڻ يا ٻين مقامي نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="FAOTraditional"/> مينهن جو کير پاڪستان ۽ ڀارت جي ڪيترن علائقن ۾ کير جي پيداوار جو اهم ذريعو آهي. مينهن جي کير ۾ چرٻيءَ جو تناسب عام ڳئون جي کير کان گهڻو ٿي سگهي ٿو، جنهن ڪري اهو مکڻ، ڪريم، گيهه ۽ ٻين وڌيڪ چرٻيءَ وارين کير جي شين لاءِ موزون آهي.<ref>{{cite web |title=Buffaloes |url=https://www.fao.org/dairy-production-products/dairy/buffaloes/en/ |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> مينهن جي کير مان ٺهيل مکڻ اڪثر اڇو يا ڪريمي اڇو ڏسڻ ۾ اچي ٿو. ان جي ابتڙ، چراگاهن تي پلجندڙ ڳئون جي کير ۾ [[بيٽا ڪيروٽين]] جي موجودگي مکڻ کي وڌيڪ پيلو ڪري سگهي ٿي. مينهون خوراڪ ۾ موجود '''[[بيٽا ڪيروٽين]]''' کي '''وٽامن اي''' ۾ وڌيڪ اثرائتي نموني تبديل ڪن ٿيون، تنهنڪري سندن کير ۾ '''رنگدار مادن''' جي مقدار ڳئون جي کير کان مختلف هوندي آهي.<ref name="BuffaloCarotene"/> === سنڌ ۽ پاڪستان === [[سنڌ]] سميت [[پاڪستان]] جي ڳوٺاڻن علائقن ۾ کير کي ڄمائي ڌئونرو ٺاهڻ ۽ پوءِ ان کي مانڌاڻيءَ سان ولوڙي مکڻ ڪڍڻ روايتي گهريلو ڊيري عمل رهيو آهي. اهڙي عمل ۾ مکڻ مٿان گڏ ٿي وڃي ٿو، جڏهن تہ باقي خمير ٿيل مشروب کي [[لسي]] يا [[جھڻ]] طور استعمال ڪيو وڃي ٿو. روايتي طور ڪاٺ جي [[منڌيئڙو|منڌيئڙي، جهرڻي يا مانڌاڻي]] کي چاڏي، مَٽ يا ٻي ٿانوَ اندر گهمايو ويندو هو. مسلسل ولوڙڻ سان کير جي چرٻيءَ جا ننڍڙا ذرڙا گڏ ٿي مکڻ جي صورت اختيار ڪندا آهن. جديد گهرن ۾ ساڳيو ڪم ھٿ واري مانڌاڻي، مڪسر يا اليڪٽرڪ بلينڊر سان پڻ ڪيو وڃي ٿو. [[فائل:Butter churn of Kerala.jpg|thumb|ڪيرالا، ڀارت جو روايتي ڪاٺيءَ وارو مکڻ ولوڙڻ جو اوزار.]] سنڌي کاڌي جي روايت ۾ تازو مکڻ ماني، [[روٽي]]، [[پراٺو|پراٺي]] ۽ ٻين کاڌن سان استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ ان کي گرم ڪري يا وڌيڪ صاف ڪري گيهه ٺاهڻ به روايتي کير جي پروسيسنگ جو حصو رهيو آهي. پاڪستان ۾ تجارتي ڊيري صنعت ۾ مکڻ هاڻي پاسچرائيز ڪيل ملائي مان وڏي پيماني تي پڻ تيار ڪيو وڃي ٿو. == کاڌي ۾ استعمال == [[فائل:Buttered crumpet3.jpg|thumb|مانيءَ جهڙي ڪرمپٽ (crumpet) تي لڳايل مکڻ.]] مکڻ دنيا جي ڪيترين کاڌي جي روايتن ۾ [[کاڌي جي چرٻي]]، مک (اسپريڊ) ۽ ذائقي جي جز طور استعمال ٿيندو آهي. ان جا اهم استعمال هي آهن: * ماني، ٽوسٽ، روٽي ۽ پراٺي تي لڳائڻ؛ * ڀاڄين، گوشت ۽ ٻين کاڌن کي سوتي (sauté) يا هلڪو ڀُڃڻ؛ * ڪيڪ، بسڪيٽ، پيسٽري ۽ ٻين [[بيڪنگ|بيڪ ڪيل]] شين ۾؛ * چٽڻي ۽ رس ٺاهڻ؛ * گھوٽيل ٻٽالو، چانور ۽ ٻين تيار کاڌن ۾ ذائقو وڌائڻ؛ * مٺاڻ ۽ مٺائين ۾؛ * ڪليريفائيڊ بٽر يا گيهه ٺاهڻ لاءِ. === بيڪنگ === [[فائل:Croissant, whole.jpg|thumb|کاٻو|[[ڪروسان]] جهڙين تهه دار پيسٽرين ۾ مکڻ بناوت ۽ ذائقي لاءِ اهم جزو آهي.]] بيڪنگ ۾ مکڻ رڳو ذائقو مهيا نٿو ڪري، پر تيار کاڌي جي بناوت تي پڻ اهم اثر وجهي ٿو. مکڻ جي چرٻي اٽي جي پروٽين کي ڍڪي [[گلوٽن]] جي گهڻي ٺهڻ کي محدود ڪري سگهي ٿي، جنهن سان ڪجهه بسڪيٽن ۽ پيسٽرين ۾ نرم يا ڀُرندڙ بناوت پيدا ٿئي ٿي.<ref name="McGee">{{cite book |last=McGee |first=Harold |author-link=Harold McGee |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }}</ref> [[پف پيسٽري]] ۽ [[ڪروسون]] جهڙين تھدار يا ليمينيٽيڊ ڳوٿل اٽي doughs ۾ اٽي ۽ مکڻ جا بار بار تھ ٺاهيا وڃن ٿا. بيڪنگ دوران مکڻ ۾ موجود پاڻي ٻاڦ ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪا اٽي جي تهن کي ڌار ڪري ڦوڪيل ۽ پرتدار بناوت ٺاهڻ ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="McGee"/> === ساس ۽ فرانسيسي کاڌو === [[فائل:Spargel sauce hollandaise.jpg|thumb|اڇن asparagus مٿان [[هالينڊيز ساس]].]] مکڻ [[فرانسيسي کاڌو|فرانسيسي کاڌي]] جي ڪيترن روايتي چٽڻين جو اهم جز آهي. [[هالينڊيز ساس]] ۾ ڳريل مکڻ کي بيدي جي زردي سان ملائي ان جو املشن ڪيو ويندو آهي، جڏهن تہ [[بيرنيز ساس]] ساڳئي بنيادي طريقي جو هڪ ذائقي وارو قسم آهي.<ref name="McGee"/> '''Beurre blanc''' ۾ ٿڌي مکڻ کي شراب يا سرڪي جي گهٽايل محلول ۾ آهستي شامل ڪري املشن (emulsion) ٺاهيو ويندو آهي. '''Beurre noisette''' ٺاهڻ وقت مکڻ کي ايترو گرم ڪيو ويندو آهي جو ان جا کير وارا ٺوس جزا ناسي ٿيڻ لڳن ۽ [[بادام]] يا [[ھيزل نٽ]] جهڙي خوشبو پيدا ٿئي.<ref name="McGee"/> === ڀُڃڻ === عام مکڻ ۾ پاڻي ۽ کير جا پروٽين ۽ کنڊ جا ننڍا جزا موجود هئڻ ڪري تيز گرميءَ تي اهي ناسي ٿيڻ يا سڙڻ شروع ڪري سگهن ٿا. ان ڪري تمام تيز گرميءَ واري تر لاءِ [[صاف ڪيل مکڻ]] يا [[گيھ]] وڌيڪ موزون ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ انهن مان گهڻو پاڻي ۽ کير جا سالڊ اڳ ئي ڪڍيل هوندا آهن.<ref name="McGee"/> == ذخيرو ۽ خراب ٿيڻ == مکڻ ۾ چرٻيءَ جي وڏي مقدار هئڻ باوجود ان جو ذائقو ۽ معيار روشني، آڪسيجن، گرمي ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان متاثر ٿي سگهي ٿو. چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن يا ھائڊرولسس سبب وقت سان '''رئنسڊٽي''' پيدا ٿي سگهي ٿي، جنهن سان اڻ وڻندڙ بو ۽ ذائقو پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Widder |first1=Sabine |last2=Sen |first2=Alina |last3=Grosch |first3=Werner |title=Changes in the flavour of butter oil during storage |journal=Zeitschrift für Lebensmittel-Untersuchung und -Forschung |volume=193 |issue=1 |year=1991 |pages=32–35 |doi=10.1007/BF01192013 }}</ref> مکڻ کي ٿڌي جاءِ تي مضبوطيءَ سان ويڙهي يا بند ٿانوَ ۾ رکڻ سان روشني، هوا ۽ ٻين کاڌن جي بوءَ کان بچائي سگهجي ٿو. ڊگهي مدت لاءِ ان کي freeze پڻ ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite book |last1=Webb |first1=Byron H. |last2=Arbuckle |first2=Wendell S. |chapter=Freezing of Dairy Products |title=Fundamentals of Food Freezing |publisher=Springer |year=1977 |pages=357–395 |doi=10.1007/978-94-011-7726-9_9 }}</ref> لوڻ تاريخي طور مکڻ کي محفوظ رکڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿيندو هو، خاص طور ان دور ۾ جڏهن مسلسل ريفريجريشن موجود نه هئي. جديد [[ٿڌي زنجير]] سبب لوڻ جو اهو ڪردار گهٽجي ويو آهي ۽ هاڻي ان کي گهڻو ڪري ذائقي لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |author=Institute of Medicine |title=Strategies to Reduce Sodium Intake in the United States |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |year=2010 |isbn=978-0-309-14805-4 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK50952/ }}</ref> == غذائيت == مکڻ گهڻي توانائي ڏيندڙ خوراڪ آهي، ڇاڪاڻ تہ ان جو لڳ ڀڳ چار پنجون حصو چرٻيءَ تي مشتمل هوندو آهي. 100 گرام لوڻ واري مکڻ مان لڳ ڀڳ 717 [[ڪلوڪيلوري]] توانائي ملي ٿي. ان ۾ لڳ ڀڳ 81.1 گرام چرٻي هوندي آهي، جنهن جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي.<ref name="USDA">{{cite web |title=FoodData Central: Butter, salted |url=https://fdc.nal.usda.gov/ |publisher=United States Department of Agriculture |website=FoodData Central |access-date=1 October 2026 }}</ref> مکڻ [[وٽامن اي]] جو سٺو غذائي ذريعو آهي. ان ۾ ٿوري مقدار ۾ [[وٽامن بي 12]]، [[وٽامن اي (ٽوڪوفيرول)|وٽامن E]]، [[وٽامن ڪي]] ۽ معدني جزا پڻ موجود هوندا آهن. انهن جزن جي مقدار جانور جي خوراڪ، موسم ۽ پيداوار جي طريقي موجب ڪجهه مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref name="USDA"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:80%; margin:auto;" |+ '''100 گرام لوڻ واري مکڻ جا چونڊ غذائي جزا''' ! style="background:#F6C85F;" | غذائي جزو ! style="background:#F6C85F;" | مقدار |- | style="background:#FFF8E7;" | توانائي | style="background:#FFF8E7;" | 717 ڪلوڪيلوري |- | style="background:#EAF4FF;" | پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | 16 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪُل چرٻي | style="background:#F0F8E8;" | 81.1 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سير ٿيل چرٻي | style="background:#FCECEC;" | 51.4 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#EAF4FF;" | 21 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي | style="background:#FFF8E7;" | 3 گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | پروٽين | style="background:#F0F8E8;" | 0.85 گرام |- | style="background:#FCECEC;" | ڪاربوهائيڊريٽ | style="background:#FCECEC;" | 0.06 گرام |- | style="background:#EAF4FF;" | کنڊ | style="background:#EAF4FF;" | 0.06 گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | ڪوليسٽرول | style="background:#FFF8E7;" | 215 ملي گرام |- | style="background:#F0F8E8;" | وٽامن A | style="background:#F0F8E8;" | 684 مائڪروگرام |- | style="background:#FCECEC;" | وٽامن B12 | style="background:#FCECEC;" | 0.17 مائڪروگرام |- | style="background:#EAF4FF;" | وٽامن E | style="background:#EAF4FF;" | 2.32 ملي گرام |- | style="background:#FFF8E7;" | وٽامن K | style="background:#FFF8E7;" | 7 مائڪروگرام |- | style="background:#F0F8E8;" | ڪيلشيم | style="background:#F0F8E8;" | 24 ملي گرام |- | style="background:#FCECEC;" | سوڊيم | style="background:#FCECEC;" | 643 ملي گرام |} <small>ذريعو: USDA FoodData Central.<ref name="USDA"/></small> === چرٻيءَ وارا تيزاب === مکڻ جي چرٻي مختلف [[چرٻيءَ وارا تيزاب|چرٻيءَ وارن تيزابن]] جو پيچيده ميلاپ آهي. ان ۾ [[سير ٿيل چرٻي|سير ٿيل]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي|هڪ اڻ سير ٿيل]] ۽ [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي|گهڻ اڻ سير ٿيل]] چرٻيءَ وارا تيزاب شامل آهن. [[پالميٽڪ ايسڊ]]، [[اسٽيئرڪ ايسڊ]]، [[اوليڪ ايسڊ]] ۽ ننڍي زنجير وارو [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] مکڻ ۾ ملندڙ نمايان چرٻيءَ وارن تيزابن مان آهن.<ref name="WisconsinButter"/> [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] جو نالو تاريخي طور لاطيني لفظ ''butyrum''، يعني مکڻ، سان لاڳاپيل آهي. آزاد بيوٽيرڪ ايسڊ جي مخصوص تيز بو خراب يا [[چرٻيءَ جو خراب ٿيڻ|رئنسيڊ]] ٿيل مکڻ جي بوءَ ۾ پڻ حصو وٺي سگهي ٿي. === ليڪٽوز === مکڻ ٺاهڻ دوران کير جو گهڻو پاڻيءَ وارو حصو [[بٽرملڪ]] جي صورت ۾ الڳ ٿي وڃي ٿو، تنهنڪري مکڻ ۾ [[ليڪٽوز]] جو مقدار کير ۽ [[ڌئونرو|ڌئونري]] جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ هوندو آهي. ان ڪري [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ڪيترائي ماڻهو ٿوري مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا، پر انفرادي برداشت مختلف ٿي سگهي ٿي. ليڪٽوز عدم برداشت کي [[کير جي الرجي]] سان نہ ملائڻ گهرجي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين تمام ٿوري مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري ڳئون جي کير جي پروٽين کان حقيقي الرجي رکندڙ ماڻهن ۾ مکڻ به ردعمل جو سبب بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> == مکڻ ۽ مارجرين == {{مک مضمون|مارجرين}} [[فائل:Butter Margarine Butterschmalz.jpg|thumb|کاٻي کان ساڄي: مکڻ، [[مارجرين]] ۽ صاف ڪيل مکڻ.]] [[مارجرين]] مکڻ کان الڳ پيداوار آهي. مکڻ جي چرٻي بنيادي طور کير مان حاصل ٿيندي آهي، جڏهن تہ جديد مارجرين گهڻو ڪري ٻوٽن جي تيل مان تيار ڪئي ويندي آهي. ٻنهي جون غذائي خاصيتون استعمال ڪيل چرٻين ۽ تياريءَ جي طريقي تي دارومدار رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="text-align:center; width:88%; margin:auto;" |+ '''مکڻ، گيهه ۽ مارجرين جو بنيادي فرق''' ! style="background:#D9A441; color:white;" | خاصيت ! style="background:#E6B94A;" | مکڻ ! style="background:#E9C46A;" | گيهه ! style="background:#8AB17D;" | مارجرين |- ! style="background:#F5E6C8;" | بنيادي ذريعو | کير/ڪريم | مکڻ يا کير جي چرٻي | عام طور ٻوٽن جا تيل |- ! style="background:#F5E6C8;" | چرٻي | لڳ ڀڳ 80–82٪ يا وڌيڪ | لڳ ڀڳ مڪمل کير جي چرٻي | پيداوار موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | پاڻي | عام طور 16٪ تائين | تمام ٿورو | قسم موجب مختلف |- ! style="background:#F5E6C8;" | کير جا ٺوس جزا | موجود | گهڻي حد تائين ڪڍيل | عام طور بنيادي جزو ناهن |- ! style="background:#F5E6C8;" | تيز گرميءَ تي استعمال | محدود | وڌيڪ موزون | قسم موجب مختلف |} == صحت تي اثر == مکڻ غذائي توانائي ۽ [[سير ٿيل چرٻي]] سان ڀرپور خوراڪ آهي. ان جي صحت تي اثرن جو جائزو وٺندي رڳو مکڻ جي هڪ غذائي جز کي ڏسڻ بدران ڪُل خوراڪ، استعمال ٿيندڙ مقدار ۽ ان چرٻيءَ جي جاءِ تي استعمال ٿيندڙ متبادل خوراڪ کي پڻ نظر ۾ رکيو ويندو آهي.<ref name="WHO-SFA">{{cite web |title=Saturated fatty acid and trans-fatty acid intake for adults and children |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789240073630 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=17 July 2023 |access-date=1 October 2026 }}</ref> === سير ٿيل چرٻي ۽ رت جو ڪوليسٽرول === مکڻ جي چرٻيءَ جو وڏو حصو [[سير ٿيل چرٻي]] آهي. ڪنٽرول ڪيل غذائي آزمائشن ۽ منظم جائزي مان معلوم ٿيو آهي تہ سير ٿيل چرٻيءَ جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻي]] يا [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻي]] استعمال ڪرڻ سان رت ۾ [[گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين|گهٽ-ڪثافت ليپوپروٽين (LDL) ڪوليسٽرول]] جي سطح گهٽجي سگهي ٿي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA">{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |year=2020 |issue=8 |article-number=CD011737 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |pmid=32827219 |pmc=8092457 }}</ref> [[عالمي صحت جو ادارو]] سفارش ڪري ٿو تہ بالغن ۽ ٻارن جي خوراڪ ۾ [[سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] ڪُل غذائي توانائيءَ جي 10 سيڪڙو کان وڌيڪ نہ هجن. اداري موجب انهن جي جاءِ تي خاص طور [[گهڻ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]]، [[هڪ اڻ سير ٿيل چرٻيءَ وارا تيزاب]] يا قدرتي طور [[غذائي ريشو|ريشي]] سان ڀرپور ڪاربوهائيڊريٽ واري خوراڪ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.<ref name="WHO-SFA"/> [[آمريڪي دل جي انجمن]] پڻ دل ۽ رت جي نالين جي صحت لاءِ سير ٿيل چرٻيءَ جو استعمال محدود ڪرڻ ۽ ان جي جاءِ تي اڻ سير ٿيل چرٻين واري خوراڪ استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏئي ٿي.<ref name="AHA-SFA">{{cite web |title=Saturated Fats |url=https://www.heart.org/en/healthy-living/healthy-eating/eat-smart/fats/saturated-fats |publisher=[[American Heart Association]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> === مکڻ بابت مشاهدي تي ٻڌل تحقيق === مکڻ جي استعمال ۽ دائمي بيمارين جي خطري بابت [[وبائي علم|وبائي علمي]] تحقيق جا نتيجا هميشه هڪجهڙا نہ رهيا آهن. 2016ع جي هڪ [[منظم جائزو|منظم جائزي]] ۽ [[ميٽا تجزيو|ميٽا تجزيي]] ۾ روزانو لڳ ڀڳ 14 گرام مکڻ جي استعمال جو مجموعي موت يا [[دل ۽ رت جي نالين جون بيماريون|دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين]] سان رڳو معمولي يا شمارياتي لحاظ کان غير اهم تعلق مليو. ليکڪن ان وقت موجود ثبوتن کي مکڻ جي استعمال ۾ وڏي تبديلي آڻڻ جي سفارش لاءِ ڪافي نہ سمجهيو.<ref name="Pimpin2016">{{cite journal |last1=Pimpin |first1=Laura |last2=Wu |first2=Jason H. Y. |last3=Haskelberg |first3=Hila |last4=Del Gobbo |first4=Liana |last5=Mozaffarian |first5=Dariush |title=Is Butter Back? A Systematic Review and Meta-Analysis of Butter Consumption and Risk of Cardiovascular Disease, Diabetes, and Total Mortality |journal=PLOS ONE |volume=11 |issue=6 |year=2016 |article-number=e0158118 |doi=10.1371/journal.pone.0158118 |pmid=27355649 |pmc=4927102 }}</ref> 2025ع ۾ شايع ٿيل ٽن وڏن آمريڪي [[گروهي اڀياس|اڳتي رُخ رکندڙ گروهي اڀياسن]] جي تجزيي، جنهن ۾ 200,000 کان وڌيڪ بالغ شامل هئا، ۾ مکڻ جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت ۽ ڪينسر سبب موت جي وڌيڪ خطري سان لاڳاپيل هو، جڏهن تہ [[ٻوٽن جو تيل|ٻوٽن مان حاصل ٿيندڙ تيلن]] جو وڌيڪ استعمال مجموعي موت، ڪينسر سبب موت ۽ دل ۽ رت جي نالين جي بيمارين سبب موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. مطالعي جي [[متبادل تجزيو|متبادل تجزيي]] ۾ روزانو 10 گرام مکڻ کي ساڳي توانائي فراهم ڪندڙ ٻوٽن جي تيلن سان بدلائڻ موت جي گهٽ خطري سان لاڳاپيل هو. هي مشاهدي تي ٻڌل تحقيق هئي، تنهنڪري ان مان اڪيلي سر سبب ۽ نتيجي جو قطعي تعلق ثابت نٿو ٿئي.<ref name="Zhang2025">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Yu |last2=Chadaideh |first2=Katia S. |last3=Li |first3=Yanping |last4=Li |first4=Yuhan |last5=Gu |first5=Xiao |last6=Liu |first6=Yuxi |last7=Guasch-Ferré |first7=Marta |last8=Rimm |first8=Eric B. |last9=Hu |first9=Frank B. |last10=Willett |first10=Walter C. |last11=Stampfer |first11=Meir J. |last12=Wang |first12=Dong D. |title=Butter and Plant-Based Oils Intake and Mortality |journal=JAMA Internal Medicine |volume=185 |issue=5 |year=2025 |pages=549–560 |doi=10.1001/jamainternmed.2025.0205 |pmid=40048719 |pmc=11886867 }}</ref> ان ڪري جديد غذائي هدايتن ۾ ڪنهن هڪ خوراڪ کي مڪمل طور ”صحتمند“ يا ”غير صحتمند“ قرار ڏيڻ بدران مجموعي [[غذائي نمونو|غذائي نموني]] ۽ خوراڪ جي متبادل تي زور ڏنو وڃي ٿو. خاص طور، سير ٿيل چرٻيءَ واري خوراڪ جي جاءِ تي ڪهڙي قسم جي خوراڪ استعمال ڪئي وڃي ٿي، اهو صحت جي نتيجن تي اثرانداز ٿيندڙ اهم عنصر آهي.<ref name="WHO-SFA"/><ref name="CochraneSFA"/> === کير جي الرجي ۽ ليڪٽوز عدم برداشت === مکڻ بنيادي طور کير جي چرٻي آهي، تنهنڪري ان ۾ [[ليڪٽوز]] کير جي ڀيٽ ۾ تمام گهٽ مقدار ۾ هوندو آهي. ان سبب ڪيترائي [[ليڪٽوز عدم برداشت]] رکندڙ ماڻهو ٿوري يا وچولي مقدار ۾ مکڻ برداشت ڪري سگهن ٿا؛ بهرحال برداشت فرد کان فرد مختلف هوندي آهي.<ref name="NIDDK-Lactose">{{cite web |title=Lactose Intolerance |url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/lactose-intolerance |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[کير جي الرجي]] ان کان مختلف حالت آهي. مکڻ ۾ کير جا پروٽين گهٽ مقدار ۾ موجود رهي سگهن ٿا، تنهنڪري کير جي پروٽين واري الرجي رکندڙ ماڻهن لاءِ مکڻ لازمي طور محفوظ ناهي. == ماحولياتي اثر == [[فائل:Alles was auf den Tisch kommt verursacht CO2.webm|thumb|کاڌي جي شين سان لاڳاپيل [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن]] جي اخراج بابت وڊيو؛ جنهن ۾ مکڻ پڻ ڏيکاريل آهي.]] مکڻ جو ماحولياتي اثر گهڻو ڪري ان کير جي پيداوار سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان اهو ٺاهيو وڃي ٿو. [[کير جي صنعت]] ۾ [[گرين هائوس گئس|گرين هائوس گئسن جي اخراج]] جا اهم ذريعا ڍورن جي هاضمي مان پيدا ٿيندڙ [[ميٿين]]، جانورن جي خوراڪ جي پيداوار، ڇيڻي ۽ ٻين حيواني فضلن جو انتظام، زمين جو استعمال، توانائيءَ جو استعمال ۽ کير جي پروسيسنگ آهن.<ref name="FAODairyGHG">{{cite web |title=Climate change and the global dairy cattle sector |url=https://www.fao.org/3/CA2929EN/ca2929en.pdf |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=2019 |access-date=1 October 2026 }}</ref> في ڪلوگرام جي حساب سان مکڻ جو ماحولياتي اثر کير جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مکڻ ٺاهڻ لاءِ کير جي چرٻيءَ کي وڏي مقدار ۾ کير مان ڪڍي مرڪوز ڪيو ويندو آهي. [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر جي جائزي]] ۾ ماحولياتي اثر جا اندازا پيداواري نظام، في جانور کير جي پيداوار، جانورن جي خوراڪ، زمين جي استعمال ۽ گڏيل ضمني پيداوارن جي وچ ۾ اخراج ورهائڻ جي طريقي موجب خاصا مختلف ٿي سگهن ٿا.<ref name="Poore2018">{{cite journal |last1=Poore |first1=Joseph |last2=Nemecek |first2=Thomas |title=Reducing food's environmental impacts through producers and consumers |journal=Science |volume=360 |issue=6392 |year=2018 |pages=987–992 |doi=10.1126/science.aaq0216 |pmid=29853680 }}</ref> جرمني جي '''[[هائيڊلبرگ انسٽيٽيوٽ فار انرجي اينڊ انوائرنمينٽل ريسرچ]]''' ''Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg'' جي 2020ع واري هڪ مطالعي ۾ مخصوص مفروضن ۽ حسابي طريقي تحت عام مکڻ جو [[ڪاربان نقش قدم]] تقريباً 9 ڪلوگرام [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي برابر (CO₂-eq)]] في ڪلوگرام ڄاڻايو ويو. اهڙن انگن کي عالمي سطح تي مقرر يا هڪجهڙو قدر سمجهڻ بدران مخصوص [[زندگيءَ جي چڪر جو جائزو|زندگيءَ جي چڪر واري نموني]] ۽ ان ۾ اختيار ڪيل مفروضن جو نتيجو سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite report |last1=Reinhardt |first1=Guido |last2=Gärtner |first2=Sven |last3=Wagner |first3=Tobias |title=Ökologische Fußabdrücke von Lebensmitteln und Gerichten in Deutschland |publisher=Institut für Energie- und Umweltforschung Heidelberg |year=2020 |url=https://www.ifeu.de/fileadmin/uploads/Reinhardt-Gaertner-Wagner-2020-Oekologische-Fu%C3%9Fabdruecke-von-Lebensmitteln-und-Gerichten-in-Deutschland-ifeu-2020.pdf |access-date=1 October 2026 }}</ref> == عالمي پيداوار == [[فائل:Milkproducts.svg|thumb|کير مان ٺهندڙ مختلف شين، جن ۾ مکڻ پڻ شامل آهي، جو خاڪو.]] [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي [[فائوسٽيٽ]] (FAOSTAT) ڊيٽابيس موجب 2023ع ۾ ڳئون جي کير مان ٺهيل مکڻ جي عالمي پيداوار لڳ ڀڳ '''5.98 ملين ٽن''' هئي. [[آمريڪا]] سڀ کان وڏو پيدا ڪندڙ هو، جنهن کان پوءِ [[جرمني]]، [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فرانس]] نمايان پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل هئا.<ref name="FAOSTATButter">{{cite web |title=FAOSTAT: Crops and livestock products |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |website=FAOSTAT |access-date=1 October 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right; margin:auto; width:72%;" |+ '''ڳئون جي کير مان مکڻ جي پيداوار، 2023ع'''<ref name="FAOSTATButter"/> ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:center;" | درجو ! style="background:#D6A84B; color:#fff; text-align:left;" | ملڪ ! style="background:#D6A84B; color:#fff;" | پيداوار (ٽن) |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 1 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آمريڪا]] | style="background:#FFF7E5;" | 957,773 |- | style="background:#EDF6FF; text-align:center;" | 2 | style="background:#EDF6FF; text-align:left;" | [[جرمني]] | style="background:#EDF6FF;" | 468,880 |- | style="background:#EFF8EC; text-align:center;" | 3 | style="background:#EFF8EC; text-align:left;" | [[نيوزيلينڊ]] | style="background:#EFF8EC;" | 462,400 |- | style="background:#FFF0F0; text-align:center;" | 4 | style="background:#FFF0F0; text-align:left;" | [[فرانس]] | style="background:#FFF0F0;" | 403,970 |- | style="background:#F4EFFF; text-align:center;" | 5 | style="background:#F4EFFF; text-align:left;" | [[روس]] | style="background:#F4EFFF;" | 301,223 |- | style="background:#FFF7E5; text-align:center;" | 6 | style="background:#FFF7E5; text-align:left;" | [[آئرلينڊ]] | style="background:#FFF7E5;" | 299,300 |- ! colspan="2" style="background:#D9EAD3; text-align:left;" | دنيا ! style="background:#D9EAD3;" | 5,983,836 |} <center><small>ذريعو: [[FAOSTAT]]، Food and Agriculture Organization of the United Nations.<ref name="FAOSTATButter"/></small></center> فائوسٽيٽ (FAOSTAT) ۾ مکڻ جي مختلف قسمن ۽ مختلف جانورن جي کير مان ٺهيل مصنوعات لاءِ انگ الڳ درجن ۾ ٿي سگهن ٿا؛ تنهنڪري مٿين جدول کي خاص طور '''ڳائي مکڻ''' جي انگن طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="FAOSTATButter"/> == معيار ۽ قانوني وصفون == مکڻ جي قانوني وصف ملڪ ۽ علائقي موجب ٿوري مختلف ٿي سگهي ٿي. بين الاقوامي خوراڪي معيارن لاءِ [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جو مکڻ بابت معيار، مکڻ کي اهڙي [[کير جون شيون|کير جي پيداوار]] طور بيان ڪري ٿو، جيڪا بنيادي طور کير مان حاصل ڪيل '''پاڻي-چرٻيءَ واري ايمولشن''' هجي ۽ جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' موجود هجي.<ref name="CodexButter">{{cite web |title=Standard for Butter: CXS 279-1971 |url=https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ |publisher=[[Codex Alimentarius Commission]] |access-date=1 October 2026 }}</ref> [[يورپي يونين]] ۾ پڻ ”مکڻ“ جي نالي سان وڪرو ٿيندڙ عام کير جي چرٻيءَ مان ٺهيل پکيڙڻ لائق خوراڪي شيءِ لاءِ کير جي چرٻي ۽ پاڻيءَ جي مقدار بابت قانوني معيار مقرر ٿيل آهن. اهڙا معيار صارفين کي مکڻ، '''گهٽ چرٻيءَ وارن کير مان ٺهيل اسپريڊن''' ۽ ٻين '''پکيڙڻ لائق چرٻين''' ۾ فرق ڪرڻ ۾ مدد ڏين ٿا. [[آمريڪا]] ۾ وفاقي معيار موجب مکڻ ۾ وزن جي لحاظ کان گهٽ ۾ گهٽ 80 سيڪڙو '''کير جي چرٻي''' هجڻ لازمي آهي.<ref name="USButterStandard">{{cite web |title=21 USC 321a: Butter defined |url=https://uscode.house.gov/view.xhtml?req=granuleid:USC-prelim-title21-section321a |publisher=United States House of Representatives |access-date=1 October 2026 }}</ref> == پيڪنگ ۽ واپار == [[فائل:Western-pack-butter.jpg|thumb|آمريڪا ۾ استعمال ٿيندڙ اولهندي طرز جي پيڪنگ ۾ مکڻ جون سلاخون.]] تجارتي مکڻ عام طور ورق، چرٻي نه جذب ڪندڙ ڪاغذ، تھدار ويڙهڪن يا خوراڪ لاءِ مناسب پلاسٽڪ جي پيڪنگ ۾ وڪرو ڪيو ويندو آهي. پيڪنگ جو بنيادي مقصد مکڻ کي نميءَ جي تبديلي، روشني، هوا ۾ موجود [[آڪسيجن]] ۽ ٻين کاڌن جي بوئن کان بچائڻ آهي. مناسب پيڪنگ مکڻ جي ذائقي ۽ معيار کي برقرار رکڻ ۽ [[چرٻي جي آڪسيڊيشن|چرٻيءَ جي آڪسيڊيشن]] ۽ خراب ٿيڻ جي رفتار گهٽائڻ ۾ پڻ مدد ڪري ٿي. پيڪنگ جي شڪل ۽ وزن ملڪ ۽ مارڪيٽ موجب مختلف هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ 250 ۽ 500 گرام جا مستطيل بلاڪ عام آهن، جڏهن تہ [[آمريڪا]] ۾ مکڻ روايتي طور چار [[اونس]] وزن وارين ننڍين مستطيل سلاخن جي صورت ۾ پڻ وڪرو ٿيندو آهي. عام طور اهڙيون چار سلاخون گڏ ڪري هڪ پائونڊ جو پيڪ ٺاهيو ويندو آهي. آمريڪا ۾ مکڻ جي سلاخن جون ٻه مشهور شڪليون رائج آهن: راڪي جبلن جي اوڀر ۾ نسبتاً ڊگهي ۽ سنهي '''ايلگن''' يا '''اوڀرندي پيڪ''' شڪل، جڏهن تہ اولهه وارن علائقن ۾ نسبتاً ننڍي ۽ ويڪري '''اولهندي پيڪ''' شڪل استعمال ٿيندي آهي. [[ريفريجريشن|ٿڌي رکڻ جي جديد نظام]] جي عام ٿيڻ کان اڳ مکڻ کي وڏي مقدار ۾ ڪاٺ جي دٻن، پيپن ۽ [[فرڪن]] جهڙن ٿانون ۾ محفوظ ڪري منتقل ڪيو ويندو هو. ڊگهي سفر دوران مکڻ جي خراب ٿيڻ کي روڪڻ واپارين لاءِ هڪ اهم مسئلو هو. اڻويهين صديءَ جي آخر ۾ سامونڊي جهازن ۽ ريل گاڏين ۾ ٿڌي رکڻ جي ٽيڪنالاجيءَ جي واڌ سان مکڻ کي ڊگهن فاصلن تائين نسبتاً محفوظ حالت ۾ پهچائڻ ممڪن ٿيو، جنهن سان ان جي علائقائي ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref name="Khosrova"/> == سماج ۽ ثقافت == مکڻ ڪيترين ثقافتن جي کاڌي، مذهبي رسمن ۽ روايتي معيشتن ۾ اهم حيثيت رکي ٿو. کير پاليندڙ سماجن ۾ مکڻ ٺاهڻ تاريخي طور کير کي وڌيڪ چرٻيءَ واري ۽ نسبتاً محفوظ پيداوار ۾ بدلائڻ جو هڪ طريقو رهيو آهي.<ref name="FAOTraditional"/> === ڏکڻ ايشيا === [[هندومت]] جي روايتن ۾ مکڻ ۽ گيهه کي مذهبي ۽ ثقافتي اهميت حاصل آهي. [[ڪرشن]] جي ٻالڪپڻ بابت روايتن ۾ کيس مکڻ پسند ڪندڙ ۽ مکڻ کڻندڙ ٻار طور بيان ڪيو وڃي ٿو، جنهن سبب ''مکڻ چور'' جهڙا لقب مشهور ٿيا آهن. [[گيهه]] هندو مذهبي رسمن، ڏيئن ۽ ڪجهه قرباني وارين رسمن ۾ پڻ استعمال ٿيندو رهيو آهي. [[پاڪستان]]، اتر هندستان ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي علائقن ۾ تازو اڇو مکڻ، جنهن کي ڪيترين ٻولين ۾ '''مکڻ''' يا ''makhan'' چيو وڃي ٿو، روايتي طور ڌئونري يا ڪريم کي ولوڙي ٺاهيو ويندو آهي. اهو روٽي، پراٺي، ساڳ ۽ ٻين مقامي کاڌن سان استعمال ٿئي ٿو. === تبتي مکڻ واري چانهه === [[فائل:Tibetan butter tea.jpg|thumb|[[مکڻ واري چانهه]]، [[تبت]] ۽ هماليائي علائقن ۾ روايتي طور پيئجندڙ مشروب، جيڪو چانهه، مکڻ ۽ لوڻ مان تيار ڪيو ويندو آهي.]] [[تبت]] ۽ [[هماليه]] جي ڪجهه علائقن ۾ [[ياڪ]] يا ٻين جانورن جي کير مان ٺهيل مکڻ کي چانهه ۽ لوڻ سان ملائي [[مکڻ واري چانهه]] تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن کي تبتي ٻوليءَ ۾ ''po cha'' چيو وڃي ٿو. ٿڌي ۽ اوچائيءَ واري ماحول ۾ هي مشروب خوراڪي توانائي ۽ چرٻي مهيا ڪري ٿو. === مکڻ جا مجسما === [[فائل:CNE-Butter-Sculpture-and-Sculptor 2012.jpg|thumb|2012ع جي [[ڪينيڊين نيشنل ايگزيبيشن]] ۾ مکڻ مان مجسمو ٺاهيندي هڪ مجسمه ساز.]] ڪجهه ملڪن ۾ زرعي ميلن ۽ نمائشن دوران '''مکڻ جو مجسمو''' هڪ لوڪ ۽ نمائشي فن بڻجي چڪو آهي. آمريڪا ۽ ڪئناڊا جي ڪجهه رياستي ميلن ۽ زرعي نمائشن ۾ وڏي مقدار جي مکڻ مان جانورن، ماڻهن يا ٻين موضوعن جا مجسما ٺاهيا ويندا آهن. == مکڻ، صاف ڪيل مکڻ ۽ گيهه == {{مک مضمون|صاف ڪيل مکڻ|گيهه}} [[فائل:Butterschmalz-2.jpg|thumb|مائع [[صاف ڪيل مکڻ]].]] مکڻ کي آهستي گرم ڪرڻ سان ان جو پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ٿو ۽ کير جا پروٽين ۽ ٻيون ٺوس يا نھريون شيون چرٻيءَ کان ڌار ڪري سگهجن ٿا. اهڙي طرح حاصل ٿيندڙ لڳ ڀڳ خالص کير جي چرٻي کي '''[[صاف ڪيل مکڻ]]''' چيو وڃي ٿو.<ref name="McGee"/> [[گيهه]] صاف ڪيل مکڻ جو هڪ قسم آهي، جنهن ۾ کير جي ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ سان مخصوص خوشبو ۽ ذائقو پيدا ٿئي ٿو. پاڻيءَ ۽ کير جا نھرا جي تمام گهٽ مقدار سبب گيهه عام مکڻ کان وڌيڪ گرمي برداشت ڪري سگهي ٿو ۽ مناسب حالتن ۾ ان جي شيلف لائيف پڻ وڌيڪ ٿي سگهي ٿي.<ref name="McGee"/> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:90%; margin:auto;" |+ '''مکڻ جي اهم قسمن جو تقابلي جائزو''' ! style="background:#C99735; color:white;" | قسم ! style="background:#DCAA45; color:white;" | بنيادي تياري ! style="background:#E6BC61;" | خاصيت ! style="background:#F0D58A;" | عام استعمال |- ! style="background:#FFF4D6;" | مٺو ڪريم مکڻ | تازي ڪريم کي ولوڙڻ | هلڪو، ڪريمي ذائقو | مک (اسپريڊ)، بيڪنگ، پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | ڪلچرڊ مکڻ | خمير ٿيل ڪريم کي ولوڙڻ | وڌيڪ تيز ۽ پيچيده خوشبو | بيڪنگ، ساس، ميز تي استعمال |- ! style="background:#EEF7E9;" | لوڻ وارو مکڻ | مکڻ + لوڻ | وڌيڪ لوڻياٺو ذائقو | مک (اسپريڊ) ۽ عام پچائڻ |- ! style="background:#FFF0EE;" | اڻ لوڻ وارو مکڻ | لوڻ کان سواءِ | ذائقي تي وڌيڪ ڪنٽرول | بيڪنگ ۽ ساس |- ! style="background:#F3EEFF;" | اڇو مکڻ / مکڻ | ڌئونري يا ڪريم کي روايتي نموني ولوڙڻ | تازو، اڪثر اڻ لوڻ وارو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا |- ! style="background:#FFF4D6;" | صاف ڪيل مکڻ | پاڻي ۽ کير جا ٺوس جزا ڪڍڻ | لڳ ڀڳ خالص کير جي چرٻي | وڌيڪ گرميءَ تي پچائڻ |- ! style="background:#EAF5FF;" | گيهه | صاف ڪرڻ ۽ کير جي نھرن يا ٺوس جزن کي وڌيڪ گرم ڪرڻ | مخصوص پڪل خوشبو | ڏکڻ ايشيائي کاڌا ۽ مٺايون |} == پڻ ڏسو == {{Portal|کاڌو}} * [[کير]] * [[ڪريم]] * [[ڌئونرو]] * [[لسي]] * [[ڇاڇ]] * [[گيهه]] * [[صاف ڪيل مکڻ]] * [[مارجرين]] * [[کير جي چرٻي]] * [[بيوٽيرڪ ايسڊ]] * [[کير جون شيون]] * [[کاڌي جي چرٻي]] * [[مکڻ وارا کاڌا]] * [[منڌيئڙو]] * [[مانڌاڻي]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Khosrova |first=Elaine |title=Butter: A Rich History |publisher=Algonquin Books |year=2016 |isbn=978-1-61620-364-1 }} * {{cite book |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking: The Science and Lore of the Kitchen |publisher=Scribner |location=New York |year=2004 |isbn=978-0-684-80001-1 }} * {{cite book |last=Crawford |first=R. J. M. |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |publisher=[[Food and Agriculture Organization of the United Nations]] |year=1990 |isbn=978-92-5-102899-5 }} * {{cite book |last=Hunziker |first=Otto F. |title=The Butter Industry: Prepared for the Factory, School and Laboratory |year=1920 |location=LaGrange, Illinois }} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Butter}} {{Wiktionary}} * [https://www.fao.org/dairy-production-products/products/en/ گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري وٽ کير جون شيون] * [https://fdc.nal.usda.gov/ USDA FoodData Central] * [https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL FAOSTAT ــ عالمي زرعي پيداوار جا انگ اکر] * [https://www.fao.org/fao-who-codexalimentarius/ Codex Alimentarius ــ بين الاقوامي خوراڪ معيار] {{Butter}} {{Milk navbox}} {{fatsandoils}} {{Authority control}} [[زمرو:مکڻ| ]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:کاڌي جون چرٻيون]] [[زمرو:کير جي چرٻي]] [[زمرو:اسپريڊ]] [[زمرو:مصالحا]] [[زمرو:ڪولائيڊ]] [[زمرو:کاڌو]] 15glxxbdjqqbp9bibjfwp6fvjzzmlx6 0 11781 416098 415931 2026-10-01T07:06:04Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[پائوس ڪوپي درياهه]] کي [[پوس ڪوپي درياهه]] ڏانھن چوريو 415931 wikitext text/x-wiki [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياهه- [[فائل:Pouce Coupe -Landry bridge.JPG|thumb|ساڄو|280px|پائوس ڪوپي درياھہ جو خوبصورت منظر]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پائوسئ ڪوپئ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياهه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] egqtwsjhplapipein2l5dg0fwu283l9 416100 416098 2026-10-01T07:07:19Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416100 wikitext text/x-wiki [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياهه- [[فائل:Pouce Coupe -Landry bridge.JPG|thumb|ساڄو|280px|پائوس ڪوپي درياھہ جو خوبصورت منظر]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پائوسئ ڪوپئ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياهه]] rkeysxb5cz80ipvxgqgknsm039rlk1l 416101 416100 2026-10-01T07:08:13Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416101 wikitext text/x-wiki [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياهه- [[فائل:Pouce Coupe -Landry bridge.JPG|thumb|ساڄو|280px|پائوس ڪوپي درياھہ جو خوبصورت منظر]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پوس ڪوپي درياهه]] [[زمرو:پائوسئ ڪوپئ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياهه]] k40ih1gztbq5usy17ypyn9g3biuq10x 416104 416101 2026-10-01T07:09:52Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416104 wikitext text/x-wiki [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياهه- [[فائل:Pouce Coupe -Landry bridge.JPG|thumb|ساڄو|280px|پائوس ڪوپي درياھہ جو خوبصورت منظر]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پوس ڪوپي درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] g2b8n56552jefjem05zu22ik8peeh7q 416105 416104 2026-10-01T07:11:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 416105 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Pouce Coupe River | image = Pouce Coupe River.JPG | image_size = | image_caption = Pouce Coupe River canyon after the confluence with Saskatoon Creek | source1_location = [[Saddle Hills County]], Alberta | mouth_location = [[Peace River (Canada)|Peace River]] | mouth_coordinates = {{coord|56.13158|-119.91116|region:CA-AB|name=Peace River|display=inline,title}} | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | length = | source1_elevation = {{convert|860|m|ft|abbr=on}} | mouth_elevation = {{convert|380|m|ft|abbr=on}} | discharge1_avg = | basin_size = }} [[فائل:Pouce Coupe -Landry bridge.JPG|thumb|ساڄو|280px|پوس ڪوپي درياھه جو خوبصورت منظر]] [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياهه آهي. The '''Pouce Coupe River ''' is a major tributary of the [[Peace River (Canada)|Peace River]] in [[Alberta]] and [[British Columbia]], Canada. Its name is officially spelled ''Pouce Coupé River'',<ref>{{cite web|title=Pouce Coupé River|url=http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique.php?id=IABZN|work=Querying Canadian Geographical Names|publisher=Natural Resources Canada|accessdate=1 May 2014}}</ref> but it is commonly written without the acute accent. Originating in Alberta's [[Saddle Hills County]], it flows into British Columbia's [[Peace River Regional District, British Columbia|Peace River Regional District]], then returns in Alberta in Saddle Hill County, where it empties into the Peace River. The region of Pouce Coupe Prairie, from which the river and village of [[Pouce Coupe, British Columbia|Pouce Coupe]] take their names, was called that for a [[Dunneza|Beaver Indian]] Chief named 'Pouscapee'. The first European settler in the region was Hector Tremblay, who built a cabin there in 1898. Tremblay, of [[French people|French]] origin, translated 'Pouskapee's Prairie' into the nearest French words of similar sound ({{lang|fr|pouce coupé}}, meaning "cut thumb" or "cut-off thumb"). ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پوس ڪوپي درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] p7hk2ya9iflikk46vrjm6q7w6ea7yu7 416106 416105 2026-10-01T07:22:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 416106 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Pouce Coupe River | image = Pouce Coupe River.JPG | image_size = | image_caption = Pouce Coupe River canyon after the confluence with Saskatoon Creek | source1_location = [[Saddle Hills County]], Alberta | mouth_location = [[Peace River (Canada)|Peace River]] | mouth_coordinates = {{coord|56.13158|-119.91116|region:CA-AB|name=Peace River|display=inline,title}} | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | length = | source1_elevation = {{convert|860|m|ft|abbr=on}} | mouth_elevation = {{convert|380|m|ft|abbr=on}} | discharge1_avg = | basin_size = }} [[فائل:Pouce Coupe -Landry bridge.JPG|thumb|ساڄو|280px|پوس ڪوپي درياھه جو خوبصورت منظر]] [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياهه آهي. '''پوس ڪوپي درياءَ''' (Pouce Coupe River) [[البرٽا]] ۽ [[برٽش ڪولمبيا]]، [[ڪينيڊا]] ۾ پيس درياءَ جو هڪ وڏي معاون درياهه آهي. ان جو نالو سرڪاري طور تي پوس ڪوپئ درياءَ لکيو ويندو آهي، پر اهو عام طور تي تيز تلفظ کان سواءِ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Pouce Coupé River|url=http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique.php?id=IABZN|work=Querying Canadian Geographical Names|publisher=Natural Resources Canada|accessdate=1 May 2014}}</ref> البرٽا جي سيڊل هلز ڪائونٽي مان نڪرندڙ، اهو برٽش ڪولمبيا جي پيس درياءَ ريجنل ڊسٽرڪٽ ۾ وهندو آهي، پوءِ سيڊل هلز ڪائونٽي ۾ البرٽا ۾ واپس ايندو آهي، جتي اهو پيس درياءَ ۾ وهندو آهي. پوس ڪوپي پريئري جو علائقو، جتان درياءَ ۽ [[پوس ڪوپي]] جو ڳوٺ پنهنجا نالا وٺن ٿا، ان کي "پوسڪي" نالي هڪ بيور انڊين چيف جي نالي تي سڏيو ويندو هو. علائقي ۾ پهريون يورپي آبادگار "هيڪٽر ٽريمبلي" هو، جنهن 1898ع ۾ اتي هڪ ڪيبن ٺاهيو. فرانسيسي نسل جو ٽريمبلي، "پوس ڪيپي جي پريئري' جو ترجمو ساڳئي آواز جي ويجهي فرانسيسي لفظ "پوس ڪوپ" ۾ ڪيو، جنهن جي معنيٰ "ڪٽيل انگوٺو" آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پوس ڪوپي درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] ogw434ppfkv3ghegxlex437mo4zfs0s 416107 416106 2026-10-01T07:24:32Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416107 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Pouce Coupe River | image = Pouce Coupe River.JPG | image_size = | image_caption = Pouce Coupe River canyon after the confluence with Saskatoon Creek | source1_location = [[Saddle Hills County]], Alberta | mouth_location = [[Peace River (Canada)|Peace River]] | mouth_coordinates = {{coord|56.13158|-119.91116|region:CA-AB|name=Peace River|display=inline,title}} | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | length = | source1_elevation = {{convert|860|m|ft|abbr=on}} | mouth_elevation = {{convert|380|m|ft|abbr=on}} | discharge1_avg = | basin_size = }} [[فائل:Pouce Coupe -Landry bridge.JPG|thumb|ساڄو|280px|پوس ڪوپي درياھه جو خوبصورت منظر]] [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهڻ وارو هڪ درياهه آهي. '''پوس ڪوپي درياءَ''' (Pouce Coupe River) [[البرٽا]] ۽ [[برٽش ڪولمبيا]]، [[ڪينيڊا]] ۾ پيس درياءَ جو هڪ وڏي معاون درياهه آهي. ان جو نالو سرڪاري طور تي پوس ڪوپئ درياءَ لکيو ويندو آهي، پر اهو عام طور تي تيز تلفظ کان سواءِ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Pouce Coupé River|url=http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique.php?id=IABZN|work=Querying Canadian Geographical Names|publisher=Natural Resources Canada|accessdate=1 May 2014}}</ref> البرٽا جي سيڊل هلز ڪائونٽي مان نڪرندڙ، اهو برٽش ڪولمبيا جي پيس درياءَ ريجنل ڊسٽرڪٽ ۾ وهندو آهي، پوءِ سيڊل هلز ڪائونٽي ۾ البرٽا ۾ واپس ايندو آهي، جتي اهو پيس درياءَ ۾ وهندو آهي. پوس ڪوپي پريئري جو علائقو، جتان درياءَ ۽ [[پوس ڪوپي]] جو ڳوٺ پنهنجا نالا وٺن ٿا، ان کي "پوسڪي" نالي هڪ بيور انڊين چيف جي نالي تي سڏيو ويندو هو. علائقي ۾ پهريون يورپي آبادگار "هيڪٽر ٽريمبلي" هو، جنهن 1898ع ۾ اتي هڪ ڪيبن ٺاهيو. فرانسيسي نسل جو ٽريمبلي، "پوس ڪيپي جي پريئري' جو ترجمو ساڳئي آواز جي ويجهي فرانسيسي لفظ "پوس ڪوپ" ۾ ڪيو، جنهن جي معنيٰ "ڪٽيل انگوٺو" آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پوس ڪوپي درياھه]] [[زمرو:البرٽا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] fc0cxeef48vyjsh56jpqfjooz85ijt1 416113 416107 2026-10-01T07:29:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 416113 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Pouce Coupe River | image = Pouce Coupe River.JPG | image_size = | image_caption = Pouce Coupe River canyon after the confluence with Saskatoon Creek | source1_location = [[Saddle Hills County]], Alberta | mouth_location = [[Peace River (Canada)|Peace River]] | mouth_coordinates = {{coord|56.13158|-119.91116|region:CA-AB|name=Peace River|display=inline,title}} | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | length = | source1_elevation = {{convert|860|m|ft|abbr=on}} | mouth_elevation = {{convert|380|m|ft|abbr=on}} | discharge1_avg = | basin_size = }} [[فائل:Pouce Coupe -Landry bridge.JPG|thumb|ساڄو|280px|پوس ڪوپي درياھه جو خوبصورت منظر]] '''پوس ڪوپي درياءَ''' (Pouce Coupe River) [[البرٽا]] ۽ [[برٽش ڪولمبيا]]، [[ڪينيڊا]] ۾ پيس درياءَ جو هڪ وڏي معاون درياهه آهي. ان جو نالو سرڪاري طور تي پوس ڪوپئ درياءَ لکيو ويندو آهي، پر اهو عام طور تي تيز تلفظ کان سواءِ لکيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|title=Pouce Coupé River|url=http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique.php?id=IABZN|work=Querying Canadian Geographical Names|publisher=Natural Resources Canada|accessdate=1 May 2014}}</ref> البرٽا جي سيڊل هلز ڪائونٽي مان نڪرندڙ، اهو برٽش ڪولمبيا جي پيس درياءَ ريجنل ڊسٽرڪٽ ۾ وهندو آهي، پوءِ سيڊل هلز ڪائونٽي ۾ البرٽا ۾ واپس ايندو آهي، جتي اهو پيس درياءَ ۾ وهندو آهي. پوس ڪوپي پريئري جو علائقو، جتان درياءَ ۽ [[پوس ڪوپي]] جو ڳوٺ پنهنجا نالا وٺن ٿا، ان کي "پوسڪي" نالي هڪ بيور انڊين چيف جي نالي تي سڏيو ويندو هو. علائقي ۾ پهريون يورپي آبادگار "هيڪٽر ٽريمبلي" هو، جنهن 1898ع ۾ اتي هڪ ڪيبن ٺاهيو. فرانسيسي نسل جو ٽريمبلي، "پوس ڪيپي جي پريئري' جو ترجمو ساڳئي آواز جي ويجهي فرانسيسي لفظ "پوس ڪوپ" ۾ ڪيو، جنهن جي معنيٰ "ڪٽيل انگوٺو" آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پوس ڪوپي درياھه]] [[زمرو:البرٽا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] jhsqnrcdxvrakqeh01tvy5ic6samm0c 0 11854 416000 44222 2026-09-30T15:59:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416000 wikitext text/x-wiki [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهندڙ هڪ درياهه- [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياهه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] tmc4a6vrey1uzyymqqso4quf4ppj97a 416001 416000 2026-09-30T16:00:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 416001 wikitext text/x-wiki [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وهندڙ هڪ درياهه- [[زمرو:چلانڪو درياهه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] aub16xl4q23lice7nicwlzqkbs9x3oj 0 17748 416094 415908 2026-10-01T05:40:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 416094 wikitext text/x-wiki '''اسڪوت درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = ٽوڊاگن ڪريڪ، بوريج ڪريڪ، ننگنساو درياءُ، ڪريگ درياءُ، انهيني درياءُ | tributaries_right = لٽل اسڪٽ درياءُ، فاريسٽ ڪير ڪريڪ، ويرٽ درياءُ، ٽوئن درياءُ، هوڊو درياءُ، جانسن درياءُ | waterbodies = ايڊونٽيناجون ڍنڍ، ڪيناسڪن ڍنڍ، ناٽاڊيسلين ڍنڍ، ٽاٽوگا ڍنڍ | waterfalls = ڪيسڪيڊ آبشار | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} '''اسڪت درياھه''' (<small>Iskut River</small>)، [[برٽش ڪولمبيا]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ واقع آهي ۽ اسٽڪن درياءُ جي سڀ کان وڏي شاخ آهي؛ اها [[الاسڪا]] ۾ داخل ٿيڻ واري هنڌ کان اٽڪل <small>11</small> ڪلوميٽر (<small>6.8</small> ميل) مٿي اسٽڪن درياءُ ۾ شامل ٿئي ٿو.<ref name="PSC" /> ڪلوچون ڍنڍ وٽ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، ڏکڻ ۽ اولهه طرف اٽڪل <small>248</small> ڪلوميٽر (<small>154</small> ميل) وهي برٽش ڪولمبيا ۽ الاسڪا جي حد ويجهو اسٽڪن درياءُ تائين پهچي ٿو. مٿيون اسڪٽ ڏکڻ طرف ڪيترين ئي ڍنڍن مان گذرندي وهي ٿو، جن ۾ ڪلوچن ڍنڍ، ايڊونٽيناجون ڍنڍ، ٽاٽوگا ڍنڍ، ڪيناسڪن ڍنڍ، ناٽاڊيسلين ڍنڍ ۽ ٻيون شامل آهن. وچيون اسڪٽ "لٽل اسڪٽ" ۽ فاريسٽ ڪير ڪريڪ جي وچ واري علائقي تي مشتمل آهي. ننگنساو درياءُ کان هيٺ، اسڪٽ هڪ تنگ واديءَ (<small>Canyon</small>) مان ٿيندي ڏکڻ-اولهه طرف وهي ٿو ۽ ان جي وهڪري کي "فاريسٽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پروجيڪٽ"(جيڪو درياءُ جي قدرتي وهڪري تي ٻڌل بجليءَ جو منصوبو آهي) ذريعي منظم ڪيو وڃي ٿو. هيٺيون اسڪٽ (<small>Lower Iskut</small>) اولهه طرف هڪ اهڙي وهڪري واري رستي مان وهي ٿو جيڪو اڳتي هلي ڪيترين ئي شاخن ۾ ورهايل (braided) ٿيندو وڃي ٿو. مٿيون اسڪٽ "ڪلسٽلائن پليٽيو" ۾، جيڪو "اسٽڪن پليٽيو" جو هڪ ذيلي علائقو آهي، واقع آھي. وچيون اسڪٽ، اسٽيڪين پليٽو ۽ "اسڪينا جبلن" (<small>Skeena</small> <small>Mountains</small>) جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو. هيٺيون اسڪٽ "ڪوسٽ جبلن" (<small>Coast Mountains</small>) جي باؤنڊري واري سلسلي (<small>Boundary Ranges</small>) مان ٿيندي وهي ٿو. اسڪٽ جو پاڻي گڏ ٿيڻ وارو علائقو (<small>watershed</small>) <small>9,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>3,685</small> چورس ميل) تي پکڙيل آهي ۽ ان جي سراسري سالياني وهڪري جي مقدار <small>457</small> ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (<small>16,100</small> ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. دريا جي پاڻي جي وهڪري جي علائقي جي زميني ڍڪ (<small>land cover</small>) جي درجه بندي هن ريت آهي: <small>34.6</small> سيڪڙو مخروطي وڻن جا ٻيلا (<small>conifer</small> <small>forest</small>)، <small>20.1</small> سيڪڙو بنجر زمين، <small>18.2</small> سيڪڙو برف يا گليشيئر، <small>13.4</small> سيڪڙو جهنگلي ٻوٽن وارو علائقو (<small>shrubland</small>)، <small>10.0</small> سيڪڙو گاهه وارو علائقو ۽ باقي حصو ٻين قسمن جي زميني ڍڪ تي مشتمل آهي. اسڪٽ جو وهڪرو ختم ٿيڻ واري جاءِ (<small>mouth</small>) رينگل، الاسڪا کان تقريباً <small>48</small> ڪلوميٽر (<small>30</small> ميل) اتر-اوڀر ۾، اسٽيورٽ، برٽش ڪولمبيا کان تقريباً <small>140</small> ڪلوميٽر (<small>87</small> ميل) اتر-اولهه ۾، ۽ ٽيليگراف ڪريڪ، برٽش ڪولمبيا کان تقريباً <small>133</small> ڪلوميٽر (<small>83</small> ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. اسڪٽ جو پاڻي جمع ٿين جو علائقو وڏي پيماني تي گليشيئرز سان ڍڪيل آهي ۽ هتان جا [[زميني منظرنامو|منظرناما]] ارضياتي لحاظ کان تازي دور جي [[برفالو|گليشيئرز]]، لارينٽائيڊ آئس شيٽ (<small>Laurentide Ice Sheet</small>) ۽ آتش فشاني عملن ذريعي ٺهيا آهن. اسڪٽ درياهه جو پاڻي جمع ٿيڻ وارو علائقو ٽاهلٽان (<small>Tahltan</small>) ماڻهن جي "ٽاهلٽان فرسٽ نيشن" ۽ "اسڪٽ فرسٽ نيشن" جي روايتي علائقن ۾ شامل آهي. هيٺيون اسڪٽ درياهه وارو علائقو "ٽلنگٽ" (<small>Tlingit</small>) ماڻهن، خاص طور تي "اشٽاڪسهين ڪوان" (<small>Shtax'héen Ḵwáan</small>) جي روايتي علائقي ۾ پڻ اچي ٿو، جن کي عام طور تي "اسٽيڪين درياهه جا ماڻهو" (<small>Stikine River people</small>) سڏيو ويندو آهي. اسڪٽ جو نالو ممڪن طور تي "نسگا ٻولي" (<small>Nisga'a</small>) جي لفظ مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ "بدبودار" آهي، يا وري ان جي اصل ماخذ بابت ڪا ڄاڻ ناهي. From its source at [[Kluachon Lake]]<ref name=kluachonlake>{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> the Iskut River flows south and west for about {{convert|248|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> to the Stikine River near the border of British Columbia and Alaska. The upper Iskut flows south through a series of lakes: Kluachon Lake, [[Eddontenajon Lake]], [[Tatogga Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Natadesleen Lake]], and others. The middle Iskut encompasses the area between the [[Little Iskut River]] and [[Forrest Kerr Creek]]. Below the [[Ningunsaw River]] the Iskut flows southwest through a canyon and is regulated by the [[Forrest Kerr Hydroelectric Project]], a [[Run-of-the-river hydroelectricity|run-of-river]] [[Hydroelectricity|hydroelectric]] project. The lower Iskut flows west through an increasingly [[braided river|braided]] channel.<ref name=PSC/> The upper Iskut is in the [[Klastline Plateau]], a subregion of the [[Stikine Plateau]]. The middle Iskut forms the boundary between the Stikine Plateau and the [[Skeena Mountains]]. The lower Iskut flows through the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]].<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The Iskut River's watershed covers {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=PSC>{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref><ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The river's watershed's [[land cover]] is classified as 34.6% [[Conifer|conifer forest]], 20.1% [[Barren vegetation|barren]], 18.2% [[snow]]/[[glacier]], 13.4% [[shrubland]], 10.0% [[Herbaceous plant|herbaceous]], and small amounts of other cover.<ref name=watertool/> The mouth of the Iskut River is located about {{convert|48|km|abbr=on}} northeast of [[Wrangell, Alaska]], about {{convert|140|km|abbr=on}} northwest of [[Stewart, British Columbia]], and about {{convert|133|km|abbr=on}} south of [[Telegraph Creek, British Columbia]].<ref name=acme/><ref name=toporama/> The Iskut watershed is highly glaciated and is characterized by landscapes shaped by geologically recent [[glacier]]s and the [[Laurentide Ice Sheet]] as well as [[volcanism]].<ref name=PSC/> The Iskut River watershed is in the asserted traditional territory of the [[Tahltan First Nation]] and [[Iskut First Nation]], of the [[Tahltan]] people.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The lower Iskut River is also in the traditional territory of the [[Tlingit]], specifically the Shtax'héen Ḵwáan, commonly known as the [[Stikine people|Stikine River people]].<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The name of the Iskut River possibly comes from a [[Nisga'a]] word meaning "stinking", otherwise of unknown origin.<ref name="bcgnis">{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] fpfz8v5121s5361k148c3nmce54pfh6 416095 416094 2026-10-01T06:51:46Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416095 wikitext text/x-wiki '''اسڪوت درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = ٽوڊاگن ڪريڪ، بوريج ڪريڪ، ننگنساو درياءُ، ڪريگ درياءُ، انهيني درياءُ | tributaries_right = لٽل اسڪٽ درياءُ، فاريسٽ ڪير ڪريڪ، ويرٽ درياءُ، ٽوئن درياءُ، هوڊو درياءُ، جانسن درياءُ | waterbodies = ايڊونٽيناجون ڍنڍ، ڪيناسڪن ڍنڍ، ناٽاڊيسلين ڍنڍ، ٽاٽوگا ڍنڍ | waterfalls = ڪيسڪيڊ آبشار | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} '''اسڪت درياھه''' (<small>Iskut River</small>)، [[برٽش ڪولمبيا]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ واقع آهي ۽ اسٽڪن درياءُ جي سڀ کان وڏي شاخ آهي؛ اها [[الاسڪا]] ۾ داخل ٿيڻ واري هنڌ کان اٽڪل <small>11</small> ڪلوميٽر (<small>6.8</small> ميل) مٿي اسٽڪن درياءُ ۾ شامل ٿئي ٿو.<ref name="PSC" /> ڪلوچون ڍنڍ وٽ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، ڏکڻ ۽ اولهه طرف اٽڪل <small>248</small> ڪلوميٽر (<small>154</small> ميل) وهي برٽش ڪولمبيا ۽ الاسڪا جي حد ويجهو اسٽڪن درياءُ تائين پهچي ٿو. مٿيون اسڪٽ ڏکڻ طرف ڪيترين ئي ڍنڍن مان گذرندي وهي ٿو، جن ۾ ڪلوچن ڍنڍ، ايڊونٽيناجون ڍنڍ، ٽاٽوگا ڍنڍ، ڪيناسڪن ڍنڍ، ناٽاڊيسلين ڍنڍ ۽ ٻيون شامل آهن. وچيون اسڪٽ "لٽل اسڪٽ" ۽ فاريسٽ ڪير ڪريڪ جي وچ واري علائقي تي مشتمل آهي. ننگنساو درياءُ کان هيٺ، اسڪٽ هڪ تنگ واديءَ (<small>Canyon</small>) مان ٿيندي ڏکڻ-اولهه طرف وهي ٿو ۽ ان جي وهڪري کي "فاريسٽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پروجيڪٽ"(جيڪو درياءُ جي قدرتي وهڪري تي ٻڌل بجليءَ جو منصوبو آهي) ذريعي منظم ڪيو وڃي ٿو. هيٺيون اسڪٽ (<small>Lower Iskut</small>) اولهه طرف هڪ اهڙي وهڪري واري رستي مان وهي ٿو جيڪو اڳتي هلي ڪيترين ئي شاخن ۾ ورهايل (braided) ٿيندو وڃي ٿو. مٿيون اسڪٽ "ڪلسٽلائن پليٽيو" ۾، جيڪو "اسٽڪن پليٽيو" جو هڪ ذيلي علائقو آهي، واقع آھي. وچيون اسڪٽ، اسٽيڪين پليٽو ۽ "اسڪينا جبلن" (<small>Skeena</small> <small>Mountains</small>) جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو. هيٺيون اسڪٽ "ڪوسٽ جبلن" (<small>Coast Mountains</small>) جي باؤنڊري واري سلسلي (<small>Boundary Ranges</small>) مان ٿيندي وهي ٿو. اسڪٽ جو پاڻي گڏ ٿيڻ وارو علائقو (<small>watershed</small>) <small>9,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>3,685</small> چورس ميل) تي پکڙيل آهي ۽ ان جي سراسري سالياني وهڪري جي مقدار <small>457</small> ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (<small>16,100</small> ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. دريا جي پاڻي جي وهڪري جي علائقي جي زميني ڍڪ (<small>land cover</small>) جي درجه بندي هن ريت آهي: <small>34.6</small> سيڪڙو مخروطي وڻن جا ٻيلا (<small>conifer</small> <small>forest</small>)، <small>20.1</small> سيڪڙو بنجر زمين، <small>18.2</small> سيڪڙو برف يا گليشيئر، <small>13.4</small> سيڪڙو جهنگلي ٻوٽن وارو علائقو (<small>shrubland</small>)، <small>10.0</small> سيڪڙو گاهه وارو علائقو ۽ باقي حصو ٻين قسمن جي زميني ڍڪ تي مشتمل آهي. اسڪٽ جو وهڪرو ختم ٿيڻ واري جاءِ (<small>mouth</small>) رينگل، الاسڪا کان تقريباً <small>48</small> ڪلوميٽر (<small>30</small> ميل) اتر-اوڀر ۾، اسٽيورٽ، برٽش ڪولمبيا کان تقريباً <small>140</small> ڪلوميٽر (<small>87</small> ميل) اتر-اولهه ۾، ۽ ٽيليگراف ڪريڪ، برٽش ڪولمبيا کان تقريباً <small>133</small> ڪلوميٽر (<small>83</small> ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. اسڪٽ جو پاڻي جمع ٿين جو علائقو وڏي پيماني تي گليشيئرز سان ڍڪيل آهي ۽ هتان جا [[زميني منظرنامو|منظرناما]] ارضياتي لحاظ کان تازي دور جي [[برفالو|گليشيئرز]]، لارينٽائيڊ آئس شيٽ (<small>Laurentide Ice Sheet</small>) ۽ آتش فشاني عملن ذريعي ٺهيا آهن. اسڪٽ درياهه جو پاڻي جمع ٿيڻ وارو علائقو ٽاهلٽان (<small>Tahltan</small>) ماڻهن جي "ٽاهلٽان فرسٽ نيشن" ۽ "اسڪٽ فرسٽ نيشن" جي روايتي علائقن ۾ شامل آهي. هيٺيون اسڪٽ درياهه وارو علائقو "ٽلنگٽ" (<small>Tlingit</small>) ماڻهن، خاص طور تي "اشٽاڪسهين ڪوان" (<small>Shtax'héen Ḵwáan</small>) جي روايتي علائقي ۾ پڻ اچي ٿو، جن کي عام طور تي "اسٽيڪين درياهه جا ماڻهو" (<small>Stikine River people</small>) سڏيو ويندو آهي. اسڪٽ جو نالو ممڪن طور تي "نسگا ٻولي" (<small>Nisga'a</small>) جي لفظ مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ "بدبودار" آهي، يا وري ان جي اصل ماخذ بابت ڪا ڄاڻ ناهي. From its source at [[Kluachon Lake]]<ref name=kluachonlake>{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> the Iskut River flows south and west for about {{convert|248|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> to the Stikine River near the border of British Columbia and Alaska. The upper Iskut flows south through a series of lakes: Kluachon Lake, [[Eddontenajon Lake]], [[Tatogga Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Natadesleen Lake]], and others. The middle Iskut encompasses the area between the [[Little Iskut River]] and [[Forrest Kerr Creek]]. Below the [[Ningunsaw River]] the Iskut flows southwest through a canyon and is regulated by the [[Forrest Kerr Hydroelectric Project]], a [[Run-of-the-river hydroelectricity|run-of-river]] [[Hydroelectricity|hydroelectric]] project. The lower Iskut flows west through an increasingly [[braided river|braided]] channel.<ref name=PSC/> The upper Iskut is in the [[Klastline Plateau]], a subregion of the [[Stikine Plateau]]. The middle Iskut forms the boundary between the Stikine Plateau and the [[Skeena Mountains]]. The lower Iskut flows through the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]].<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The Iskut River's watershed covers {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=PSC>{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref><ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The river's watershed's [[land cover]] is classified as 34.6% [[Conifer|conifer forest]], 20.1% [[Barren vegetation|barren]], 18.2% [[snow]]/[[glacier]], 13.4% [[shrubland]], 10.0% [[Herbaceous plant|herbaceous]], and small amounts of other cover.<ref name=watertool/> The mouth of the Iskut River is located about {{convert|48|km|abbr=on}} northeast of [[Wrangell, Alaska]], about {{convert|140|km|abbr=on}} northwest of [[Stewart, British Columbia]], and about {{convert|133|km|abbr=on}} south of [[Telegraph Creek, British Columbia]].<ref name=acme/><ref name=toporama/> The Iskut watershed is highly glaciated and is characterized by landscapes shaped by geologically recent [[glacier]]s and the [[Laurentide Ice Sheet]] as well as [[volcanism]].<ref name=PSC/> The Iskut River watershed is in the asserted traditional territory of the [[Tahltan First Nation]] and [[Iskut First Nation]], of the [[Tahltan]] people.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The lower Iskut River is also in the traditional territory of the [[Tlingit]], specifically the Shtax'héen Ḵwáan, commonly known as the [[Stikine people|Stikine River people]].<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The name of the Iskut River possibly comes from a [[Nisga'a]] word meaning "stinking", otherwise of unknown origin.<ref name="bcgnis">{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 2p17nlumsmkke24ri4gars4eyd2ylnx 416096 416095 2026-10-01T06:52:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 416096 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = ٽوڊاگن ڪريڪ، بوريج ڪريڪ، ننگنساو درياءُ، ڪريگ درياءُ، انهيني درياءُ | tributaries_right = لٽل اسڪٽ درياءُ، فاريسٽ ڪير ڪريڪ، ويرٽ درياءُ، ٽوئن درياءُ، هوڊو درياءُ، جانسن درياءُ | waterbodies = ايڊونٽيناجون ڍنڍ، ڪيناسڪن ڍنڍ، ناٽاڊيسلين ڍنڍ، ٽاٽوگا ڍنڍ | waterfalls = ڪيسڪيڊ آبشار | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} '''اسڪت درياھه''' (<small>Iskut River</small>)، [[برٽش ڪولمبيا]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ واقع آهي ۽ اسٽڪن درياءُ جي سڀ کان وڏي شاخ آهي؛ اها [[الاسڪا]] ۾ داخل ٿيڻ واري هنڌ کان اٽڪل <small>11</small> ڪلوميٽر (<small>6.8</small> ميل) مٿي اسٽڪن درياءُ ۾ شامل ٿئي ٿو.<ref name="PSC" /> ڪلوچون ڍنڍ وٽ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان، ڏکڻ ۽ اولهه طرف اٽڪل <small>248</small> ڪلوميٽر (<small>154</small> ميل) وهي برٽش ڪولمبيا ۽ الاسڪا جي حد ويجهو اسٽڪن درياءُ تائين پهچي ٿو. مٿيون اسڪٽ ڏکڻ طرف ڪيترين ئي ڍنڍن مان گذرندي وهي ٿو، جن ۾ ڪلوچن ڍنڍ، ايڊونٽيناجون ڍنڍ، ٽاٽوگا ڍنڍ، ڪيناسڪن ڍنڍ، ناٽاڊيسلين ڍنڍ ۽ ٻيون شامل آهن. وچيون اسڪٽ "لٽل اسڪٽ" ۽ فاريسٽ ڪير ڪريڪ جي وچ واري علائقي تي مشتمل آهي. ننگنساو درياءُ کان هيٺ، اسڪٽ هڪ تنگ واديءَ (<small>Canyon</small>) مان ٿيندي ڏکڻ-اولهه طرف وهي ٿو ۽ ان جي وهڪري کي "فاريسٽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پروجيڪٽ"(جيڪو درياءُ جي قدرتي وهڪري تي ٻڌل بجليءَ جو منصوبو آهي) ذريعي منظم ڪيو وڃي ٿو. هيٺيون اسڪٽ (<small>Lower Iskut</small>) اولهه طرف هڪ اهڙي وهڪري واري رستي مان وهي ٿو جيڪو اڳتي هلي ڪيترين ئي شاخن ۾ ورهايل (braided) ٿيندو وڃي ٿو. مٿيون اسڪٽ "ڪلسٽلائن پليٽيو" ۾، جيڪو "اسٽڪن پليٽيو" جو هڪ ذيلي علائقو آهي، واقع آھي. وچيون اسڪٽ، اسٽيڪين پليٽو ۽ "اسڪينا جبلن" (<small>Skeena</small> <small>Mountains</small>) جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو. هيٺيون اسڪٽ "ڪوسٽ جبلن" (<small>Coast Mountains</small>) جي باؤنڊري واري سلسلي (<small>Boundary Ranges</small>) مان ٿيندي وهي ٿو. اسڪٽ جو پاڻي گڏ ٿيڻ وارو علائقو (<small>watershed</small>) <small>9,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>3,685</small> چورس ميل) تي پکڙيل آهي ۽ ان جي سراسري سالياني وهڪري جي مقدار <small>457</small> ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (<small>16,100</small> ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. دريا جي پاڻي جي وهڪري جي علائقي جي زميني ڍڪ (<small>land cover</small>) جي درجه بندي هن ريت آهي: <small>34.6</small> سيڪڙو مخروطي وڻن جا ٻيلا (<small>conifer</small> <small>forest</small>)، <small>20.1</small> سيڪڙو بنجر زمين، <small>18.2</small> سيڪڙو برف يا گليشيئر، <small>13.4</small> سيڪڙو جهنگلي ٻوٽن وارو علائقو (<small>shrubland</small>)، <small>10.0</small> سيڪڙو گاهه وارو علائقو ۽ باقي حصو ٻين قسمن جي زميني ڍڪ تي مشتمل آهي. اسڪٽ جو وهڪرو ختم ٿيڻ واري جاءِ (<small>mouth</small>) رينگل، الاسڪا کان تقريباً <small>48</small> ڪلوميٽر (<small>30</small> ميل) اتر-اوڀر ۾، اسٽيورٽ، برٽش ڪولمبيا کان تقريباً <small>140</small> ڪلوميٽر (<small>87</small> ميل) اتر-اولهه ۾، ۽ ٽيليگراف ڪريڪ، برٽش ڪولمبيا کان تقريباً <small>133</small> ڪلوميٽر (<small>83</small> ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. اسڪٽ جو پاڻي جمع ٿين جو علائقو وڏي پيماني تي گليشيئرز سان ڍڪيل آهي ۽ هتان جا [[زميني منظرنامو|منظرناما]] ارضياتي لحاظ کان تازي دور جي [[برفالو|گليشيئرز]]، لارينٽائيڊ آئس شيٽ (<small>Laurentide Ice Sheet</small>) ۽ آتش فشاني عملن ذريعي ٺهيا آهن. اسڪٽ درياهه جو پاڻي جمع ٿيڻ وارو علائقو ٽاهلٽان (<small>Tahltan</small>) ماڻهن جي "ٽاهلٽان فرسٽ نيشن" ۽ "اسڪٽ فرسٽ نيشن" جي روايتي علائقن ۾ شامل آهي. هيٺيون اسڪٽ درياهه وارو علائقو "ٽلنگٽ" (<small>Tlingit</small>) ماڻهن، خاص طور تي "اشٽاڪسهين ڪوان" (<small>Shtax'héen Ḵwáan</small>) جي روايتي علائقي ۾ پڻ اچي ٿو، جن کي عام طور تي "اسٽيڪين درياهه جا ماڻهو" (<small>Stikine River people</small>) سڏيو ويندو آهي. اسڪٽ جو نالو ممڪن طور تي "نسگا ٻولي" (<small>Nisga'a</small>) جي لفظ مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ "بدبودار" آهي، يا وري ان جي اصل ماخذ بابت ڪا ڄاڻ ناهي. From its source at [[Kluachon Lake]]<ref name=kluachonlake>{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> the Iskut River flows south and west for about {{convert|248|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> to the Stikine River near the border of British Columbia and Alaska. The upper Iskut flows south through a series of lakes: Kluachon Lake, [[Eddontenajon Lake]], [[Tatogga Lake]], [[Kinaskan Lake]], [[Natadesleen Lake]], and others. The middle Iskut encompasses the area between the [[Little Iskut River]] and [[Forrest Kerr Creek]]. Below the [[Ningunsaw River]] the Iskut flows southwest through a canyon and is regulated by the [[Forrest Kerr Hydroelectric Project]], a [[Run-of-the-river hydroelectricity|run-of-river]] [[Hydroelectricity|hydroelectric]] project. The lower Iskut flows west through an increasingly [[braided river|braided]] channel.<ref name=PSC/> The upper Iskut is in the [[Klastline Plateau]], a subregion of the [[Stikine Plateau]]. The middle Iskut forms the boundary between the Stikine Plateau and the [[Skeena Mountains]]. The lower Iskut flows through the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]].<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The Iskut River's watershed covers {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=PSC>{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref><ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The river's watershed's [[land cover]] is classified as 34.6% [[Conifer|conifer forest]], 20.1% [[Barren vegetation|barren]], 18.2% [[snow]]/[[glacier]], 13.4% [[shrubland]], 10.0% [[Herbaceous plant|herbaceous]], and small amounts of other cover.<ref name=watertool/> The mouth of the Iskut River is located about {{convert|48|km|abbr=on}} northeast of [[Wrangell, Alaska]], about {{convert|140|km|abbr=on}} northwest of [[Stewart, British Columbia]], and about {{convert|133|km|abbr=on}} south of [[Telegraph Creek, British Columbia]].<ref name=acme/><ref name=toporama/> The Iskut watershed is highly glaciated and is characterized by landscapes shaped by geologically recent [[glacier]]s and the [[Laurentide Ice Sheet]] as well as [[volcanism]].<ref name=PSC/> The Iskut River watershed is in the asserted traditional territory of the [[Tahltan First Nation]] and [[Iskut First Nation]], of the [[Tahltan]] people.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The lower Iskut River is also in the traditional territory of the [[Tlingit]], specifically the Shtax'héen Ḵwáan, commonly known as the [[Stikine people|Stikine River people]].<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> The name of the Iskut River possibly comes from a [[Nisga'a]] word meaning "stinking", otherwise of unknown origin.<ref name="bcgnis">{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] i88hqbuw3dedppqcjhxc6s3igueyalr 416097 416096 2026-10-01T07:02:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 416097 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Iskut River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = File:Iskut River Valley (138593105).jpg | image_caption = Iskut River valley above Forrest Kerr Creek | image_alt = To the right and left are mountains, between which is a deep valley with numerous meandering and intersecting segments of the Iskut River proceeding into the distance. Beyond it are snow-capped mountains. | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Iskut River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Cassiar Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|248|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|457|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Kluachon Lake]] | source1_location = [[Klastline Plateau]] | source1_coordinates = {{coord|57|50|37|N|130|0|31|W|display=inline}}<ref>Derived from BCGNIS, ACME Mapper, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> | source1_elevation = {{convert|846|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/><ref name=toporama/> | mouth = [[Stikine River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|56|44|54|N|131|46|58|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/><ref name=toporama/> | mouth_elevation = {{convert|14|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|9544|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = ٽوڊاگن ڪريڪ، بوريج ڪريڪ، ننگنساو درياءُ، ڪريگ درياءُ، انهيني درياءُ | tributaries_right = لٽل اسڪٽ درياءُ، فاريسٽ ڪير ڪريڪ، ويرٽ درياءُ، ٽوئن درياءُ، هوڊو درياءُ، جانسن درياءُ | waterbodies = ايڊونٽيناجون ڍنڍ، ڪيناسڪن ڍنڍ، ناٽاڊيسلين ڍنڍ، ٽاٽوگا ڍنڍ | waterfalls = ڪيسڪيڊ آبشار | custom_label = [[Topographic map|Topo map]] | custom_data = [[National Topographic System|NTS]] {{Canada NTS Map Sheet|104|B}}, {{Canada NTS Map Sheet|104|G}} | extra = }} '''اسڪت درياھه''' (<small>Iskut River</small>)، [[برٽش ڪولمبيا]] جي اتر-اولهه واري حصي ۾ واقع آهي ۽ اسٽڪن درياءُ جي سڀ کان وڏي شاخ آهي؛ اها [[الاسڪا]] ۾ داخل ٿيڻ واري هنڌ کان اٽڪل <small>11</small> ڪلوميٽر (<small>6.8</small> ميل) مٿي اسٽڪن درياءُ ۾ شامل ٿئي ٿو.<ref name="PSC">{{cite web |title= Iskut Watershed Sockeye Salmon Enhancement Feasibility 2018–2019 Final Report |url= https://www.psc.org/download/586/enhancement/12101/n18-e02a-iskut-watershed-stikine-river-sockeye-salmon-enhancement-feasibility-report.pdf |publisher= Pacific Salmon Commission |date= 2019 |author= Tahltan Fisheries |accessdate= 28 September 2021}}</ref> ڪلوچون ڍنڍ وٽ پنهنجي اڀرڻ واري هنڌ کان،<ref name="kluachonlake">{{BCGNIS|5468|Kluachon Lake}}</ref> ڏکڻ ۽ اولهه طرف اٽڪل <small>248</small> ڪلوميٽر (<small>154</small> ميل) وهي برٽش ڪولمبيا ۽ الاسڪا جي حد ويجهو اسٽڪن درياءُ تائين پهچي ٿو.<ref name="length">Length measured using BCGNIS coordinates, topographic maps, and [https://atlas.gc.ca/toporama/en/index.html Toporama]</ref> مٿيون اسڪٽ ڏکڻ طرف ڪيترين ئي ڍنڍن مان گذرندي وهي ٿو، جن ۾ ڪلوچن ڍنڍ، ايڊونٽيناجون ڍنڍ، ٽاٽوگا ڍنڍ، ڪيناسڪن ڍنڍ، ناٽاڊيسلين ڍنڍ ۽ ٻيون شامل آهن. وچيون اسڪٽ "لٽل اسڪٽ" ۽ فاريسٽ ڪير ڪريڪ جي وچ واري علائقي تي مشتمل آهي. ننگنساو درياءُ کان هيٺ، اسڪٽ هڪ تنگ واديءَ (<small>Canyon</small>) مان ٿيندي ڏکڻ-اولهه طرف وهي ٿو ۽ ان جي وهڪري کي "فاريسٽ هائيڊرو اليڪٽرڪ پروجيڪٽ"(جيڪو درياءُ جي قدرتي وهڪري تي ٻڌل بجليءَ جو منصوبو آهي) ذريعي منظم ڪيو وڃي ٿو. هيٺيون اسڪٽ (<small>Lower Iskut</small>) اولهه طرف هڪ اهڙي وهڪري واري رستي مان وهي ٿو جيڪو اڳتي هلي ڪيترين ئي شاخن ۾ ورهايل (braided) ٿيندو وڃي ٿو.<ref name="PSC" /> مٿيون اسڪٽ "ڪلسٽلائن پليٽيو" ۾، جيڪو "اسٽڪن پليٽيو" جو هڪ ذيلي علائقو آهي، واقع آھي. وچيون اسڪٽ، اسٽيڪين پليٽو ۽ "اسڪينا جبلن" (<small>Skeena</small> <small>Mountains</small>) جي وچ ۾ حد ٺاهي ٿو. هيٺيون اسڪٽ "ڪوسٽ جبلن" (<small>Coast Mountains</small>) جي باؤنڊري واري سلسلي (<small>Boundary Ranges</small>) مان ٿيندي وهي ٿو.<ref>{{cite web |url= http://cmscontent.nrs.gov.bc.ca/geoscience/PublicationCatalogue/Bulletin/BCGS_B048.pdf |title= Physiographic map of the Canadian Cordillera; Geological Survey of Canada, "A" Series Map |last= Mathews |first= W.H. |date= 1986 |publisher= Natural Resources Canada |doi= 10.4095/122821 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> اسڪٽ جو پاڻي گڏ ٿيڻ وارو علائقو (<small>watershed</small>) <small>9,544</small> چورس ڪلوميٽر (<small>3,685</small> چورس ميل) تي پکڙيل آهي<ref name="watertool">{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 22 September 2021}}</ref> ۽ ان جي سراسري سالياني وهڪري جي مقدار <small>457</small> ڪعبي ميٽر في سيڪنڊ (<small>16,100</small> ڪعبي فوٽ في سيڪنڊ) آهي. <ref name="PSC" /> درياهه جي پاڻي جي وهڪري جي علائقي جي زميني ڍڪ (<small>land cover</small>) جي درجه بندي هن ريت آهي: <small>34.6</small> سيڪڙو مخروطي وڻن جا ٻيلا (<small>conifer</small> <small>forest</small>)، <small>20.1</small> سيڪڙو بنجر زمين، <small>18.2</small> سيڪڙو برف يا گليشيئر، <small>13.4</small> سيڪڙو جهنگلي ٻوٽن وارو علائقو (<small>shrubland</small>)، <small>10.0</small> سيڪڙو گاهه وارو علائقو ۽ باقي حصو ٻين قسمن جي زميني ڍڪ تي مشتمل آهي. <ref name="watertool" /> اسڪٽ جو وهڪرو ختم ٿيڻ واري جاءِ (<small>mouth</small>) رينگل، الاسڪا کان تقريباً <small>48</small> ڪلوميٽر (<small>30</small> ميل) اتر-اوڀر ۾، اسٽيورٽ، برٽش ڪولمبيا کان تقريباً <small>140</small> ڪلوميٽر (<small>87</small> ميل) اتر-اولهه ۾، ۽ ٽيليگراف ڪريڪ، برٽش ڪولمبيا کان تقريباً <small>133</small> ڪلوميٽر (<small>83</small> ميل) ڏکڻ ۾ واقع آهي. اسڪٽ جو پاڻي جمع ٿين جو علائقو وڏي پيماني تي گليشيئرز سان ڍڪيل آهي ۽ هتان جا [[زميني منظرنامو|منظرناما]] ارضياتي لحاظ کان تازي دور جي [[برفالو|گليشيئرز]]، لارينٽائيڊ آئس شيٽ (<small>Laurentide Ice Sheet</small>) ۽ آتش فشاني عملن ذريعي ٺهيا آهن.<ref name="PSC" /> اسڪٽ درياهه جو پاڻي جمع ٿيڻ وارو علائقو ٽاهلٽان ماڻهن جي "ٽاهلٽان فرسٽ نيشن" ۽ "اسڪٽ فرسٽ نيشن" جي روايتي علائقن ۾ شامل آهي.<ref>{{cite web |url= https://www.ceaa-acee.gc.ca/050/documents_staticpost/49262/89282/Chapter_30_Appendices/Appendix_30-A_Tahltan_Desk-based_TK_Report.pdf |title= Tahltan Nation Traditional Knowledge and Use Desk-based Research Report |author= Rescan Environmental Services |date= 2012 |publisher= Seabridge Gold Inc. |accessdate= 22 September 2021}}</ref> هيٺيون اسڪٽ درياهه وارو علائقو "ٽلنگٽ" ماڻهن، خاص طور تي "اشٽاڪسهين ڪوان" (<small>Shtax'héen Ḵwáan</small>) جي روايتي علائقي ۾ پڻ اچي ٿو، جن کي عام طور تي "اسٽڪن درياهه جا ماڻهو" (<small>Stikine River people</small>) سڏيو ويندو آهي.<ref>{{cite web |url= https://sfthcc.org/tlingit-clan-origin-map |title= Traditional Tlingit Country |publisher= San Francisco Tlingit & Haida Community Council |accessdate= 22 September 2021}}</ref><ref>{{cite journal |last= Lindley |first= Britany Kee’ ya aa |title= Solution Before Pollution: Mining and International Transboundary Rivers in Southeast Alaska |journal= American Indian Law Journal |volume= 6 |issue= 1 |date= 2017 |url= https://digitalcommons.law.seattleu.edu/ailj/vol6/iss1/6 |accessdate= 22 September 2021}}</ref> اسڪٽ جو نالو ممڪن طور تي "نسگا ٻولي" (<small>Nisga'a</small>) جي لفظ مان نڪتل آهي جنهن جي معنيٰ "بدبودار" آهي، يا وري ان جي اصل ماخذ بابت ڪا ڄاڻ ناهي.<ref name="bcgnis">{{BCGNIS|2368|Iskut River}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسڪوت درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] i1ey9mb684ys8777hbmado4hfgfbfbd 14 17749 415988 415921 2026-09-30T12:20:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 415988 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 17752 416003 415925 2026-09-30T16:04:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 416003 wikitext text/x-wiki '''اليسليويٽ درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Illecillewaet River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = | image_caption = Illecillewaet River | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = British Columbia | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Kootenay Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length_km = 62 | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = near Greeley<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08ND013 Illecillewaet River at Greeley</ref> | discharge1_min = {{convert|3.18|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|53.1|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08ND013 Illecillewaet River at Greeley</ref> | discharge1_max = {{convert|436|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Illecillewaet Glacier]] | source1_location = [[Glacier National Park (Canada)|Glacier National Park]] | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[Columbia River]] | mouth_location = [[Revelstoke, British Columbia|Revelstoke]] | mouth_coordinates = {{coord|50|58|55|N|118|12|25|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/> | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size_km2 = 1202 | basin_size_ref = <ref name=cmi/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} The '''Illecillewaet River''' {{IPAc-en|ɪ|l|ə|ˈ|s|ɪ|l|ə|w|ə|t}} is a [[tributary]] of the [[Columbia River]] located in [[British Columbia]], Canada. Fed by the [[Illecillewaet Glacier]] in [[Glacier National Park (Canada)|Glacier National Park]], the river flows approximately {{convert|62|km|mi}} to the southwest,<ref name=cmi>[http://www.cmiae.org/mapping/about.htm About the Illecillewaet Watershed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828173412/http://www.cmiae.org/mapping/about.htm |date=2008-08-28 }}, Columbia Mountains Institute</ref> where it flows into the north end of [[Arrow Lakes|Upper Arrow Lake]] at [[Revelstoke, British Columbia|Revelstoke]].<ref name=bcgnis>{{BCGNIS|1255|Illecillewaet River}}</ref> The river's [[drainage basin]] is {{convert|1202|km2|sqmi}}.<ref name=cmi/> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اليسليويٽ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] hq9477xxgr71k0slk0thdacue08js72 416004 416003 2026-09-30T16:23:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 416004 wikitext text/x-wiki '''اليسليويٽ درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = اِليسيليويٽ درياءُ<br> Illecillewaet River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = | image_caption = اِليسيليويٽ درياءُ | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|ڪينيڊا}} | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = ڪوٽينئ لينڊ ڊسٽرڪٽ | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length_km = 62 | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = گريلي جي ويجهو<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08ND013 Illecillewaet River at Greeley</ref> | discharge1_min = {{convert|3.18|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|53.1|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08ND013 Illecillewaet River at Greeley</ref> | discharge1_max = {{convert|436|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = اِليسيليويٽ گليشيئر | source1_location = گليشيئر نيشنل پارڪ | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[ڪولمبيا درياهه|ڪولمبيا درياءُ]] | mouth_location = ريول اسٽوڪ | mouth_coordinates = {{coord|50|58|55|N|118|12|25|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/> | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size_km2 = 1202 | basin_size_ref = <ref name=cmi/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''اِليسيليويٽ درياءُ''' ((<small>Illecillewaet River</small>؛ اچار: {{IPAc-en|ɪ|l|ə|ˈ|s|ɪ|l|ə|w|ə|t}}) [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ واقع [[ڪولمبيا درياهه|ڪولمبيا درياءُ]] جو هڪ معاون درياءُ آهي. گليشيئر نيشنل پارڪ ۾ موجود اِليسيليويٽ گليشيئر مان پاڻي حاصل ڪندڙ هي درياءُ تقريباً <small>62</small> ڪلوميٽر (<small>39</small> ميل) ڏکڻ-اولهه طرف وهي ٿو<ref name="cmi">[http://www.cmiae.org/mapping/about.htm About the Illecillewaet Watershed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828173412/http://www.cmiae.org/mapping/about.htm |date=2008-08-28 }}, Columbia Mountains Institute</ref> ۽ ريول اسٽوڪ وٽ "اپر ايرو ڍنڍ" (<small>Upper Arrow Lake</small>) جي اترئين حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref name="bcgnis">{{BCGNIS|1255|Illecillewaet River}}</ref> هن درياءُ جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (drainage basin) <small>1,202</small>چورس ڪلوميٽر (<small>464</small> چورس ميل) آهي.<ref name="cmi" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اليسليويٽ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] npu0ns6pjnc98xx6a3zne8oihetvada 416005 416004 2026-09-30T16:23:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 416005 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = اِليسيليويٽ درياءُ<br>Illecillewaet River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = | image_caption = اِليسيليويٽ درياءُ | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|ڪينيڊا}} | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = ڪوٽينئ لينڊ ڊسٽرڪٽ | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length_km = 62 | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = گريلي جي ويجهو<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08ND013 Illecillewaet River at Greeley</ref> | discharge1_min = {{convert|3.18|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|53.1|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08ND013 Illecillewaet River at Greeley</ref> | discharge1_max = {{convert|436|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = اِليسيليويٽ گليشيئر | source1_location = گليشيئر نيشنل پارڪ | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[ڪولمبيا درياهه|ڪولمبيا درياءُ]] | mouth_location = ريول اسٽوڪ | mouth_coordinates = {{coord|50|58|55|N|118|12|25|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/> | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size_km2 = 1202 | basin_size_ref = <ref name=cmi/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''اِليسيليويٽ درياءُ''' ((<small>Illecillewaet River</small>؛ اچار: {{IPAc-en|ɪ|l|ə|ˈ|s|ɪ|l|ə|w|ə|t}}) [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ واقع [[ڪولمبيا درياهه|ڪولمبيا درياءُ]] جو هڪ معاون درياءُ آهي. گليشيئر نيشنل پارڪ ۾ موجود اِليسيليويٽ گليشيئر مان پاڻي حاصل ڪندڙ هي درياءُ تقريباً <small>62</small> ڪلوميٽر (<small>39</small> ميل) ڏکڻ-اولهه طرف وهي ٿو<ref name="cmi">[http://www.cmiae.org/mapping/about.htm About the Illecillewaet Watershed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828173412/http://www.cmiae.org/mapping/about.htm |date=2008-08-28 }}, Columbia Mountains Institute</ref> ۽ ريول اسٽوڪ وٽ "اپر ايرو ڍنڍ" (<small>Upper Arrow Lake</small>) جي اترئين حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref name="bcgnis">{{BCGNIS|1255|Illecillewaet River}}</ref> هن درياءُ جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (drainage basin) <small>1,202</small>چورس ڪلوميٽر (<small>464</small> چورس ميل) آهي.<ref name="cmi" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اليسليويٽ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] c1130gt24rrwctkzvi3xx6jpgocjsn5 416006 416005 2026-09-30T16:24:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 416006 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = اِليسيليويٽ درياءُ<br>Illecillewaet River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = | image_caption = اِليسيليويٽ درياءُ | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|ڪينيڊا}} | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = ڪوٽينئ لينڊ ڊسٽرڪٽ | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length_km = 62 | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = گريلي جي ويجهو<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08ND013 Illecillewaet River at Greeley</ref> | discharge1_min = {{convert|3.18|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|53.1|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08ND013 Illecillewaet River at Greeley</ref> | discharge1_max = {{convert|436|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = اِليسيليويٽ گليشيئر | source1_location = گليشيئر نيشنل پارڪ | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[ڪولمبيا درياهه|ڪولمبيا درياءُ]] | mouth_location = ريول اسٽوڪ | mouth_coordinates = {{coord|50|58|55|N|118|12|25|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/> | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size_km2 = 1202 | basin_size_ref = <ref name=cmi/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''اِليسيليويٽ درياءُ''' ((<small>Illecillewaet River</small>؛ اچار: {{IPAc-en|ɪ|l|ə|ˈ|s|ɪ|l|ə|w|ə|t}}) [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ واقع [[ڪولمبيا درياهه|ڪولمبيا درياءُ]] جو هڪ معاون درياءُ آهي. گليشيئر نيشنل پارڪ ۾ موجود اِليسيليويٽ گليشيئر مان پاڻي حاصل ڪندڙ هي درياءُ تقريباً <small>62</small> ڪلوميٽر (<small>39</small> ميل) ڏکڻ-اولهه طرف وهي ٿو<ref name="cmi">[http://www.cmiae.org/mapping/about.htm About the Illecillewaet Watershed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828173412/http://www.cmiae.org/mapping/about.htm |date=2008-08-28 }}, Columbia Mountains Institute</ref> ۽ ريول اسٽوڪ وٽ "اپر ايرو ڍنڍ" (<small>Upper Arrow Lake</small>) جي اترئين حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref name="bcgnis">{{BCGNIS|1255|Illecillewaet River}}</ref> هن درياءُ جي پاڻي جي [[نيڪال جو طاس]] (<small>drainage basin</small>) <small>1,202</small>چورس ڪلوميٽر (<small>464</small> چورس ميل) آهي.<ref name="cmi" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اليسليويٽ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] p1u9lnl70rvyuvw90iqjnp2d8u0bven 416007 416006 2026-09-30T16:25:38Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416007 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = اِليسيليويٽ درياءُ<br>Illecillewaet River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = | image_caption = اِليسيليويٽ درياءُ | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{پرچم|ڪينيڊا}} | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = ڪوٽينئ لينڊ ڊسٽرڪٽ | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length_km = 62 | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = گريلي جي ويجهو<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08ND013 Illecillewaet River at Greeley</ref> | discharge1_min = {{convert|3.18|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|53.1|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08ND013 Illecillewaet River at Greeley</ref> | discharge1_max = {{convert|436|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = اِليسيليويٽ گليشيئر | source1_location = گليشيئر نيشنل پارڪ | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[ڪولمبيا درياهه|ڪولمبيا درياءُ]] | mouth_location = ريول اسٽوڪ | mouth_coordinates = {{coord|50|58|55|N|118|12|25|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/> | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size_km2 = 1202 | basin_size_ref = <ref name=cmi/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''اِليسيليويٽ درياءُ''' ((<small>Illecillewaet River</small>؛ اچار: {{IPAc-en|ɪ|l|ə|ˈ|s|ɪ|l|ə|w|ə|t}}) [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ واقع [[ڪولمبيا درياهه|ڪولمبيا درياءُ]] جو هڪ معاون درياءُ آهي. گليشيئر نيشنل پارڪ ۾ موجود اِليسيليويٽ گليشيئر مان پاڻي حاصل ڪندڙ هي درياءُ تقريباً <small>62</small> ڪلوميٽر (<small>39</small> ميل) ڏکڻ-اولهه طرف وهي ٿو<ref name="cmi">[http://www.cmiae.org/mapping/about.htm About the Illecillewaet Watershed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080828173412/http://www.cmiae.org/mapping/about.htm |date=2008-08-28 }}, Columbia Mountains Institute</ref> ۽ ريول اسٽوڪ وٽ "اپر ايرو ڍنڍ" (<small>Upper Arrow Lake</small>) جي اترئين حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref name="bcgnis">{{BCGNIS|1255|Illecillewaet River}}</ref> هن درياءُ جي پاڻي جي [[نيڪال جو طاس]] (<small>drainage basin</small>) <small>1,202</small>چورس ڪلوميٽر (<small>464</small> چورس ميل) آهي.<ref name="cmi" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اليسليويٽ درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 39lx6l27gdmx9bclve5udxybpkck9oh 0 17753 416115 415927 2026-10-01T07:32:35Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416115 wikitext text/x-wiki '''امسڪوئي درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امسڪوي درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] i2c7833ct7650pygq8p96bko6s6x2m6 416116 416115 2026-10-01T07:33:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 416116 wikitext text/x-wiki '''امسڪوئي درياھه''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھه آھي. {{Short description|River in British Columbia, Canada}} {{Infobox river | name = Amiskwi River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = | image_caption = | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Kootenay Land District]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Amiskwi Pass | source1_location = [[Rocky Mountains]] | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[Kicking Horse River]] | mouth_location = West of [[Field, British Columbia]] | mouth_coordinates = {{coord|51|22|53|N|116|32|49|W|display=inline,title}}<ref name="mouth">Mouth elevation derived from [[Google Earth]] search using GNIS source coordinates.</ref> | mouth_elevation = {{convert|3837|ft|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} The '''Amiskwi River''' is a stream of about {{convert|31.5|km|mi}} in length in [[British Columbia]], Canada.<ref name="bcgnis">{{cite bcgnis|1484|Amiskwi River}}</ref> It is a tributary of the [[Kicking Horse River]]. The name ''Amiskwi'' is a [[Cree]] word for ''Beavertail''. Just as there is an [[Otterhead River]] and an [[Ottertail River]] (both of which join the Kicking Horse downstream from the Amiskwi), there is also a [[Beaverfoot River]] (also a Kicking Horse River tributary) to go with the ''Beavertail River'', which is an old name for the Amiskwi. Another old name of the river is the ''North Branch Kicking Horse River''. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:امسڪوي درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] i88gnvtbf8zkqwgr04v3m481u9nrzoa 0 17754 416117 415929 2026-10-01T07:34:55Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416117 wikitext text/x-wiki '''انڊين درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڊيين درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] ic4ouyaky8rhc0gfhsafak5uvrr2ujn 416118 416117 2026-10-01T07:36:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 416118 wikitext text/x-wiki '''انڊين درياھه''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھه آھي. {{Infobox river | name = Indian River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = | image_caption = | map = | map_size = 265 | map_caption = | pushpin_map = Canada British Columbia | pushpin_map_size = 265 | pushpin_caption = Location of the mouth of the river in British Columbia <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = [[British Columbia]] | subdivision_type3 = Land District | subdivision_name3 = [[New Westminster Land District]] | subdivision_type4 = Regional Districts | subdivision_name4 = [[Metro Vancouver|Greater Vancouver Regional District]], [[Squamish-Lillooet Regional District]] | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = [[Squamish-Lillooet Regional District]] | source1_coordinates = {{coord|49|38|36|N|123|02|23|W|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|801|m|abbr=on}} | mouth = [[Indian Arm]] | mouth_location = [[Burrard Inlet]], [[Lower Mainland]] | mouth_coordinates = {{coord|49|28|00|N|122|53|00|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = [[Pacific Ocean]] [[drainage basin]] | basin_size = | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} {{Other places3|Indian River (disambiguation)}} The '''Indian River''' is a [[river]] in the [[Lower Mainland]] region of [[British Columbia]], Canada.<ref name="CGNDB">{{cite cgndb|id= JACMZ|title= Indian River|accessdate=2012-01-23}}</ref><ref name="AOCHighlight">{{cite web |title= Indian River|publisher= [[Natural Resources Canada]]|date= 2010-02-04|work= [[Atlas of Canada]]|url= http://atlas.nrcan.gc.ca/site/english/maps/topo/map?mapsize=750%20666&mapxy=-1953509.62272%20498004.81135&scale=500000&feature_na=Indian%20River&searchstring=Indian%20River&layers=fapfeature%20fapfeature%20north_arrow%20other_features%20million_grid%20t50k_grid%20grid_50k_3%20roads%20hydrography%20boundary%20builtup%20vegetation%20populated_places%20railway%20power_network%20manmade_features%20designated_areas%20water_features%20water_saturated_soils%20relief%20contours%20toponymy%20contour%20nodata_ntdb_50k&map_layer%5bnortharrow%5d_class%5b0%5d_style%5b0%5d=ANGLE%2025.032992274020543&urlappend=%26unique_key%3D0c8b5596849c20c3e3413a5f63d436d8%26map.layer%5Btextzoom03%5D%3DFEATURE+POINTS+-1953537.17658+487039.083807+END+TEXT+%22Indian+River%22+END%26map.layer%5Btextzoom46%5D%3DFEATURE+POINTS+-1953537.17658+487039.083807+END+TEXT+%22Indian+River%22+END%26map.layer%5Blineresultzoom0%5D%3DDATA+fap_rivers%26map.layer%5Blineresultzoom1%5D%3DDATA+fap_rivers%26map.layer%5Blineresultzoom2%5D%3DDATA+fap_rivers%26map.layer%5Barrowzoom03%5D%3DFEATURE+POINTS+-1953537.17658+487039.083807+END+END |accessdate= 2012-01-23}} Shows the course of the river highlighted on a map.</ref> It is in the [[Pacific Ocean]] [[drainage basin]], and is a tributary of [[Indian Arm]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڊيين درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] hsjk0ezrbck697hf7samf5i455wohoo 0 17755 415967 160835 2026-09-30T11:59:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 415967 wikitext text/x-wiki '''انڪلن درياھ'''[[ڪئناڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪلن درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] tmfba2vqwrqmbu9olvk356rw2gp9a00 416119 415967 2026-10-01T07:37:35Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416119 wikitext text/x-wiki '''انڪلن درياھ'''[[ڪئناڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪلن درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] moavt9srzp0iouahs1lf1ng4a4z0nu4 416120 416119 2026-10-01T07:39:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 416120 wikitext text/x-wiki '''انڪلن درياھه''' (Inklin River) [[ڪئناڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. {{Infobox river | name = Inklin River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = | image_caption = | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Mouth of Inklin River <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = Province | subdivision_name3 = [[British Columbia]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|83|km|abbr=on}}<ref name=length/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|177|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=watertool/> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Stikine Plateau]] | source1_location = [[Coast Mountains]] | source1_coordinates = {{coord|58|46|35|N|132|5|36|W|display=inline}}<ref>{{bcgnis|19279|Nahlin River}}</ref> | source1_elevation = {{convert|314|m|abbr=on}}<ref name="geolocator"/> | mouth = [[Taku River]] | mouth_location = [[Boundary Ranges]] | mouth_coordinates = {{coord|58|54|10|N|133|8|37|W|display=inline,title}}<ref name=bcgnis/> | mouth_elevation = {{convert|91|m|abbr=on}}<ref name="geolocator">Elevation derived from [[ASTER Global Digital Elevation Model]], using [http://tools.freeside.sk/geolocator/geolocator.html GeoLocator], BCGNIS coordinates, and topographic maps.</ref> | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|10463|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} The '''Inklin River''' ([[Tlingit language|Lingít]]: ''Héen Tlein'') is a [[tributary]] of the [[Taku River]] in the northwest part of the [[Provinces and territories of Canada|province]] of [[British Columbia]], Canada.<ref name=bcgnis>{{BCGNIS|2913|Inklin River}}</ref> It originates at the confluence of its two main tributaries, the [[Nahlin River]] and the [[Sheslay River]]<ref>{{cite book |last= Lord |first= Nancy |title= Rock, Water, Wild: An Alaskan Life |url= https://books.google.com/books?id=8XNzra78RK0C&pg=PA97 |accessdate= 12 August 2021 |date= 2009 |publisher= University of Nebraska Press |isbn= 0-8032-2609-8 |page= 97}}</ref> and flows generally west and northwest about {{convert|83|km|mi|abbr=on}}<ref name=length>Length measured using Google Maps path tool, BCGNIS coordinates, topographic maps, and [http://www.topoquest.com/ TopoQuest].</ref> to join the [[Nakina River]].<ref>{{bcgnis|9023|Nakina River}}</ref> The confluence of the Inklin and Nakina Rivers, at the uninhabited locality of [[Inklin, British Columbia|Inklin]],<ref>{{BCGNIS|50084|Inklin (rescinded)}}</ref> marks the beginning of the Taku River. The mouth of the Inklin River is located about {{convert|100|km|abbr=on}} northeast of [[Juneau, Alaska]] and about {{convert|160|km|abbr=on}} northwest of [[Telegraph Creek]], British Columbia. The river forms the southwestern boundary of the [[Taku Plateau]], the northwesternmost sub-plateau of the [[Stikine Plateau]]. Along the river's southeast are the [[Boundary Ranges]] of the [[Coast Mountains]]. The Inklin River's [[drainage basin|watershed]] covers {{convert|10463|km2|abbr=on}},<ref name=watertool/> and its mean annual [[Discharge (hydrology)|discharge]] is {{convert|177|m3/s|cuft/s|abbr=on}}.<ref name=watertool>{{cite web |url= https://nwwt.bcwatertool.ca |title= Northwest Water Tool |work= BC Water Tool |publisher= GeoBC, Integrated Land Management Bureau, Ministry of Agriculture and Lands, Government of British Columbia |accessdate= 4 August 2021}}</ref> The lower Inklin River flows through the [[Nakina–Inklin Rivers/Yáwu Yaa Conservancy]].<ref>{{cite web |url= https://bcparks.ca/explore/cnsrvncy/nakina-inklin-rvs |title= Nakina – Inklin Rivers/Yáwu Yaa Conservancy |publisher= BC Parks |accessdate= 12 August 2021}}</ref><ref>{{bcgnis|73337|Nakina-Inklin Rivers/Yáwu Yaa Conservancy}}</ref> Major tributaries of the Inklin River include Yeth Creek,<ref>{{bcgnis|25271|Yeth Creek}}</ref> [[Sutlahine River]],<ref>{{bcgnis|19371|Sutlahine River}}</ref> Kaustua Creek,<ref>{{bcgnis|8120|Kaustua Creek}}</ref> Kowatua Creek,<ref>{{bcgnis|13435|Kowatua Creek}}</ref> Teditua Creek,<ref>{{bcgnis|20312|Teditua Creek}}</ref> and its headwater rivers, the Nahlin and Sheslay Rivers. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪلن درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 06qs9jqx9m99v08pauoi0kbqosfntjc 0 17756 415969 338876 2026-09-30T12:01:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 415969 wikitext text/x-wiki [[فائل:Interior_Rainforest_(4495547683).jpg|thumb|alt=انڪوماپلاءِ درياھ تي برساتي جهنگ|انڪوماپلاءِ درياھ تي ھڪ برساتي جهنگ]] '''انڪومپلاء درياھ''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھندڙ ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪوماپلو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] b1cer7qc5ilvrrqhkwj55y79okn87uf 416008 415969 2026-09-30T16:29:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 416008 wikitext text/x-wiki [[فائل:Interior_Rainforest_(4495547683).jpg|thumb|alt=انڪوماپلاءِ درياھ تي برساتي جهنگ|انڪوماپلو درياھه تي ھڪ برساتي بيلو]] '''انڪومپلو درياھه''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھندڙ ھڪ درياھه آھي. {{Infobox river | name = Incomappleux River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Interior Rainforest (4495547683).jpg | image_caption = Incomappleux inland rainforest | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Location in British Columbia <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = British Columbia | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Kootenay Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = near [[Beaton, British Columbia|Beaton]]<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_min = {{convert|4.76|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|55.8|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_max = {{convert|570|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Illecillewaet Neve | source1_location = [[Selkirk Mountains]] | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[Columbia River]] | mouth_location = [[Upper Arrow Lake]] | mouth_coordinates = {{coord|50|44|48|N|117|42|47|W|display=inline,title}}<ref>{{BCGNIS|1278|Incomappleux River}}</ref> | mouth_elevation = | progression = Incomappleux Valley | river_system = | basin_size = {{convert|1020|km2|abbr=on}}<ref name=wsc/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} The '''Incomappleux River''' is in the [[West Kootenay]] region of southeastern [[British Columbia]], Canada. Entering the Beaton Arm of [[Upper Arrow Lake]], the river is a major tributary of the [[Columbia River]]. The upper reaches of the Incomappleux valley are home to some of the only [[North American inland temperate rainforest|inland temperate rainforest]] in the world. The area has been studied since 2000 by Valhalla Wilderness Society as a part of their Inland Temperate Rainforest campaign, and the upper Incomappleux was included in the Selkirk Mountain Caribou Park proposal after groundbreaking biodiversity research by biologists [[Toby Spribille]] and Curtis Björk, sponsored by Valhalla Wilderness Society, found over 300 species of lichens in the Incomappleux, most of them in the ancient forest. This included seven species new to science. The Incomappleux Valley has been the subject of two films, one by Riel Marquardt, and more recently the VWS film ''Primeval: Enter the Incomappleux'', by award winning documentary filmmaker, Damien Gillis. VWS Director Craig Pettitt and biologist Amber Peters toured the province with the film. The Incomappleux Valley was declared a conservancy in 2023 but the remainder of the Selkirk Mountain Caribou Park proposal, containing critical old growth [[inland rainforest]] corridors still remains unprotected. The valley is in the traditional territory of the Sinixt First Nation and its protection was supported by the autonomous Sinixt. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪوماپلو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 6s9xn9jz1xth30s0cowkj336ycpcsov 416009 416008 2026-09-30T16:32:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 416009 wikitext text/x-wiki [[فائل:Interior_Rainforest_(4495547683).jpg|thumb|alt=انڪوماپلاءِ درياھ تي برساتي جهنگ|انڪوماپلو درياھه تي ھڪ برساتي بيلو]] '''انڪومپلو درياھه''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھندڙ ھڪ درياھه آھي. {{Infobox river | name = Incomappleux River | native_name = | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Interior Rainforest (4495547683).jpg | image_caption = Incomappleux inland rainforest | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Location in British Columbia <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = Province | subdivision_name2 = British Columbia | subdivision_type3 = District | subdivision_name3 = [[Kootenay Land District]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = near [[Beaton, British Columbia|Beaton]]<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_min = {{convert|4.76|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|55.8|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_max = {{convert|570|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Illecillewaet Neve | source1_location = [[Selkirk Mountains]] | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[Columbia River]] | mouth_location = [[Upper Arrow Lake]] | mouth_coordinates = {{coord|50|44|48|N|117|42|47|W|display=inline,title}}<ref>{{BCGNIS|1278|Incomappleux River}}</ref> | mouth_elevation = | progression = Incomappleux Valley | river_system = | basin_size = {{convert|1020|km2|abbr=on}}<ref name=wsc/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} انڪوماپليڪس درياءَ ڪينيڊا جي ڏکڻ اوڀر برٽش ڪولمبيا جي ويسٽ ڪوٽيني علائقي ۾ آهي. اپر ايرو ڍنڍ جي بيٽن آرم ۾ داخل ٿيندي، درياهه ڪولمبيا نديءَ جي هڪ وڏي معاون ندي آهي. انڪوماپليڪس وادي جا مٿاهون پهچ دنيا جي ڪجهه واحد اندروني معتدل برساتي ٻيلن جو گهر آهن. * 2000 کان وٺي والهالا وائلڊرنس سوسائٽي پاران انهن جي انلينڊ ٽيمپريٽ رين فاريسٽ مهم جي حصي طور هن علائقي جو مطالعو ڪيو ويو آهي، ۽ اپر انڪوماپليڪس کي سيلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز ۾ شامل ڪيو ويو هو جڏهن حياتيات جي ماهرن ٽوبي اسپريبيل ۽ ڪرٽس بجورڪ پاران ڪيل حياتياتي تنوع جي تحقيق کان پوءِ، والهالا وائلڊرنس سوسائٽي پاران اسپانسر ڪيو ويو، انڪوماپليڪس ۾ لائچين جون 300 کان وڌيڪ جنسون مليون، جن مان گهڻا قديم ٻيلي ۾ هئا. ان ۾ سائنس لاءِ نوان ست جنسون شامل هيون. انڪوميپلڪس وادي ٻن فلمن جو موضوع رهي آهي، هڪ ريل مارڪورڊٽ جي، ۽ تازو ئي وي ڊبليو ايس فلم پرائموال: انٽر دي انڪوميپلڪس، ايوارڊ يافته دستاويزي فلم ساز ڊيمين گلس جي. وي ڊبليو ايس ڊائريڪٽر ڪريگ پيٽٽ ۽ حياتيات دان امبر پيٽرز فلم سان صوبي جو دورو ڪيو. انڪوميپلڪس وادي کي 2023 ۾ ڪنزروينسي قرار ڏنو ويو پر سيلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز جو باقي حصو، جنهن ۾ نازڪ پراڻي واڌ ويجهه اندروني برساتي ٻيلن جا ڪوريڊور شامل آهن، اڃا تائين غير محفوظ آهي. وادي سينڪسٽ فرسٽ نيشن جي روايتي علائقي ۾ آهي ۽ ان جي حفاظت کي خودمختيار سينڪسٽ پاران سپورٽ ڪئي وئي هئي. The '''Incomappleux River''' is in the [[West Kootenay]] region of southeastern [[British Columbia]], Canada. Entering the Beaton Arm of [[Upper Arrow Lake]], the river is a major tributary of the [[Columbia River]]. The upper reaches of the Incomappleux valley are home to some of the only [[North American inland temperate rainforest|inland temperate rainforest]] in the world. The area has been studied since 2000 by Valhalla Wilderness Society as a part of their Inland Temperate Rainforest campaign, and the upper Incomappleux was included in the Selkirk Mountain Caribou Park proposal after groundbreaking biodiversity research by biologists [[Toby Spribille]] and Curtis Björk, sponsored by Valhalla Wilderness Society, found over 300 species of lichens in the Incomappleux, most of them in the ancient forest. This included seven species new to science. The Incomappleux Valley has been the subject of two films, one by Riel Marquardt, and more recently the VWS film ''Primeval: Enter the Incomappleux'', by award winning documentary filmmaker, Damien Gillis. VWS Director Craig Pettitt and biologist Amber Peters toured the province with the film. The Incomappleux Valley was declared a conservancy in 2023 but the remainder of the Selkirk Mountain Caribou Park proposal, containing critical old growth [[inland rainforest]] corridors still remains unprotected. The valley is in the traditional territory of the Sinixt First Nation and its protection was supported by the autonomous Sinixt. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪوماپلو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] if0i6d4x925z37n6aqcn4euhrj4zi0t 416010 416009 2026-09-30T17:29:19Z Memon2025 21315 /* */ 416010 wikitext text/x-wiki [[فائل:Interior_Rainforest_(4495547683).jpg|thumb|alt=انڪوماپلاءِ درياھ تي برساتي جهنگ|انڪوماپلو درياھه تي ھڪ برساتي بيلو]] '''انڪومپلو درياھه''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھندڙ ھڪ درياھه آھي. {{Infobox river | name = انڪوماپليو ندي | native_name =Incomappleux River | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Interior Rainforest (4495547683).jpg | image_caption = انڪوماپليو خشڪي وارو علائقو (انلينڊ) برساتي ٻيلو | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Location in British Columbia <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{flag|Canada}} | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = ڪوٽني لينڊ ڊسٽرڪٽ | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = near [[Beaton, British Columbia|Beaton]]<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_min = {{convert|4.76|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|55.8|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_max = {{convert|570|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Illecillewaet Neve | source1_location = [[Selkirk Mountains]] | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[Columbia River]] | mouth_location = [[Upper Arrow Lake]] | mouth_coordinates = {{coord|50|44|48|N|117|42|47|W|display=inline,title}}<ref>{{BCGNIS|1278|Incomappleux River}}</ref> | mouth_elevation = | progression = وادي | river_system =. * ايلسيلويٽ نيو (Illecillewaet Neve). • سيلڪرڪ جبل. * ڪولمبيا ندي. * اپر ايرو ڍنڍ. * بيٽن (Beaton) جي ويجهو. * انڪوماپليڪس وادي. پاڪستان جون | basin_size = {{convert|1020|km2|abbr=on}}<ref name=wsc/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} انڪوماپليڪس درياءَ ڪينيڊا جي ڏکڻ اوڀر برٽش ڪولمبيا جي ويسٽ ڪوٽيني علائقي ۾ آهي. اپر ايرو ڍنڍ جي بيٽن آرم ۾ داخل ٿيندي، درياهه ڪولمبيا نديءَ جي هڪ وڏي معاون ندي آهي. انڪوماپليڪس وادي جا مٿاهون پهچ دنيا جي ڪجهه واحد اندروني معتدل برساتي ٻيلن جو گهر آهن. * 2000 کان وٺي والهالا وائلڊرنس سوسائٽي پاران انهن جي انلينڊ ٽيمپريٽ رين فاريسٽ مهم جي حصي طور هن علائقي جو مطالعو ڪيو ويو آهي، ۽ اپر انڪوماپليڪس کي سيلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز ۾ شامل ڪيو ويو هو جڏهن حياتيات جي ماهرن ٽوبي اسپريبيل ۽ ڪرٽس بجورڪ پاران ڪيل حياتياتي تنوع جي تحقيق کان پوءِ، والهالا وائلڊرنس سوسائٽي پاران اسپانسر ڪيو ويو، انڪوماپليڪس ۾ لائچين جون 300 کان وڌيڪ جنسون مليون، جن مان گهڻا قديم ٻيلي ۾ هئا. ان ۾ سائنس لاءِ نوان ست جنسون شامل هيون. انڪوميپلڪس وادي ٻن فلمن جو موضوع رهي آهي، هڪ ريل مارڪورڊٽ جي، ۽ تازو ئي وي ڊبليو ايس فلم پرائموال: انٽر دي انڪوميپلڪس، ايوارڊ يافته دستاويزي فلم ساز ڊيمين گلس جي. وي ڊبليو ايس ڊائريڪٽر ڪريگ پيٽٽ ۽ حياتيات دان امبر پيٽرز فلم سان صوبي جو دورو ڪيو. انڪوميپلڪس وادي کي 2023 ۾ ڪنزروينسي قرار ڏنو ويو پر سيلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز جو باقي حصو، جنهن ۾ نازڪ پراڻي واڌ ويجهه اندروني برساتي ٻيلن جا ڪوريڊور شامل آهن، اڃا تائين غير محفوظ آهي. وادي سينڪسٽ فرسٽ نيشن جي روايتي علائقي ۾ آهي ۽ ان جي حفاظت کي خودمختيار سينڪسٽ پاران سپورٽ ڪئي وئي هئي. The '''Incomappleux River''' is in the [[West Kootenay]] region of southeastern [[British Columbia]], Canada. Entering the Beaton Arm of [[Upper Arrow Lake]], the river is a major tributary of the [[Columbia River]]. The upper reaches of the Incomappleux valley are home to some of the only [[North American inland temperate rainforest|inland temperate rainforest]] in the world. The area has been studied since 2000 by Valhalla Wilderness Society as a part of their Inland Temperate Rainforest campaign, and the upper Incomappleux was included in the Selkirk Mountain Caribou Park proposal after groundbreaking biodiversity research by biologists [[Toby Spribille]] and Curtis Björk, sponsored by Valhalla Wilderness Society, found over 300 species of lichens in the Incomappleux, most of them in the ancient forest. This included seven species new to science. The Incomappleux Valley has been the subject of two films, one by Riel Marquardt, and more recently the VWS film ''Primeval: Enter the Incomappleux'', by award winning documentary filmmaker, Damien Gillis. VWS Director Craig Pettitt and biologist Amber Peters toured the province with the film. The Incomappleux Valley was declared a conservancy in 2023 but the remainder of the Selkirk Mountain Caribou Park proposal, containing critical old growth [[inland rainforest]] corridors still remains unprotected. The valley is in the traditional territory of the Sinixt First Nation and its protection was supported by the autonomous Sinixt. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪوماپلو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 75ewjkikycrzpc2x0xh24pr62xj4j3s 416011 416010 2026-09-30T18:00:13Z Memon2025 21315 /* */ 416011 wikitext text/x-wiki [[فائل:Interior_Rainforest_(4495547683).jpg|thumb|alt=انڪوماپلاءِ درياھ تي برساتي جهنگ|انڪوماپلو درياھه تي ھڪ برساتي بيلو]] '''انڪومپلو درياھه''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھندڙ ھڪ درياھه آھي. {{Infobox river | name = انڪوماپليو درياھه | native_name =Incomappleux River | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Interior Rainforest (4495547683).jpg | image_caption = انڪوماپليو خشڪي وارو علائقو (انلينڊ) برساتي ٻيلو | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Location in British Columbia <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{flag|Canada}} | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = ڪوٽني لينڊ ڊسٽرڪٽ | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = بيٽون (Beaton) جي ويجهو<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_min = {{convert|4.76|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|55.8|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_max = {{convert|570|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = ايلسيلويٽ نيو (Illecillewaet Neve) | source1_location = سيلڪرڪ جبل | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[ڪولمبيا درياھه]] | mouth_location = اپر ايرو ڍنڍ | mouth_coordinates = {{coord|50|44|48|N|117|42|47|W|display=inline,title}}<ref>{{BCGNIS|1278|Incomappleux River}}</ref> | mouth_elevation = | progression = انڪوماپليو وادي | river_system = | basin_size = {{convert|1020|km2|abbr=on}}<ref name=wsc/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''انڪوماپليو درياھه''' (Incomappleux River) [[ڪينيڊا]] جي ڏکڻ اوڀر [[برٽش ڪولمبيا]] جي ويسٽ ڪوٽيني علائقي ۾ آهي. اپر ايرو ڍنڍ جي بيٽون آرم (Beaton Arm) ۾ داخل ٿيندي، درياهه ڪولمبيا نديءَ جي هڪ وڏي معاون ندي آهي. انڪوماپليو وادي جا مٿاهون پهچ دنيا جي ڪجهه واحد اندروني معتدل برساتي ٻيلن جو گهر آهن. سال <small>2000</small>ع کان وٺي والهالا وائلڊرنس سوسائٽي پاران انهن جي انلينڊ ٽيمپريٽ رين فاريسٽ مهم جي حصي طور هن علائقي جو مطالعو ڪيو ويو آهي ۽ اپر انڪوماپليڪس کي سلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز ۾ شامل ڪيو ويو, جڏهن حياتيات جي ماهرن "ٽوبي اسپريبل" ۽ "ڪرٽس بجورڪ" پاران ڪيل [[حياتياتي تنوع]] جي تحقيق کانپوءِ، "والهالا وائلڊرنس سوسائٽي" پاران اسپانسر ڪيو ويو، انڪوماپليڪس ۾ لائيڪين (<small>Lichen</small>) جون <small>300</small> کان وڌيڪ جنسون مليون، جن مان گهڻا قديم ٻيلي ۾ هئا. ان ۾ سائنس لاءِ نوان ست جنسون شامل هيون. انڪوميپلڪس وادي ٻن فلمن جو موضوع رهي آهي، هڪ ريل مارڪورٽ جي ۽ تازو ئي وي ڊبليو ايس فلم "پرائموال: انٽر دي انڪوميپلڪس"، ايوارڊ يافته دستاويزي فلم ساز ڊيمين گلس جي. وي ڊبليو ايس ڊائريڪٽر ڪريگ پيٽٽ ۽ حياتيات دان امبر پيٽرز فلم سان صوبي جو دورو ڪيو. انڪوميپلو وادي کي سال <small>2023</small> ۾ ڪنزروينسي قرار ڏنو ويو پر سلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز جو باقي حصو، جنهن ۾ نازڪ پراڻي واڌ ويجهه اندروني برساتي ٻيلن جا ڪوريڊور شامل آهن، اڃا تائين غير محفوظ آهي. وادي سينڪسٽ فرسٽ نيشن جي روايتي علائقي ۾ آهي ۽ ان جي حفاظت کي خودمختيار سينڪسٽ پاران سپورٽ ڪئي وئي هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪوماپلو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] p74fiwsfl6quoqcqiccwc50q8a556t8 416012 416011 2026-09-30T18:00:45Z Memon2025 21315 /* */ 416012 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = انڪوماپليو درياھه | native_name =Incomappleux River | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Interior Rainforest (4495547683).jpg | image_caption = انڪوماپليو خشڪي وارو علائقو (انلينڊ) برساتي ٻيلو | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Location in British Columbia <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{flag|Canada}} | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = ڪوٽني لينڊ ڊسٽرڪٽ | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = بيٽون (Beaton) جي ويجهو<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_min = {{convert|4.76|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|55.8|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_max = {{convert|570|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = ايلسيلويٽ نيو (Illecillewaet Neve) | source1_location = سيلڪرڪ جبل | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[ڪولمبيا درياھه]] | mouth_location = اپر ايرو ڍنڍ | mouth_coordinates = {{coord|50|44|48|N|117|42|47|W|display=inline,title}}<ref>{{BCGNIS|1278|Incomappleux River}}</ref> | mouth_elevation = | progression = انڪوماپليو وادي | river_system = | basin_size = {{convert|1020|km2|abbr=on}}<ref name=wsc/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''انڪوماپليو درياھه''' (Incomappleux River) [[ڪينيڊا]] جي ڏکڻ اوڀر [[برٽش ڪولمبيا]] جي ويسٽ ڪوٽيني علائقي ۾ آهي. اپر ايرو ڍنڍ جي بيٽون آرم (Beaton Arm) ۾ داخل ٿيندي، درياهه ڪولمبيا نديءَ جي هڪ وڏي معاون ندي آهي. انڪوماپليو وادي جا مٿاهون پهچ دنيا جي ڪجهه واحد اندروني معتدل برساتي ٻيلن جو گهر آهن. سال <small>2000</small>ع کان وٺي والهالا وائلڊرنس سوسائٽي پاران انهن جي انلينڊ ٽيمپريٽ رين فاريسٽ مهم جي حصي طور هن علائقي جو مطالعو ڪيو ويو آهي ۽ اپر انڪوماپليڪس کي سلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز ۾ شامل ڪيو ويو, جڏهن حياتيات جي ماهرن "ٽوبي اسپريبل" ۽ "ڪرٽس بجورڪ" پاران ڪيل [[حياتياتي تنوع]] جي تحقيق کانپوءِ، "والهالا وائلڊرنس سوسائٽي" پاران اسپانسر ڪيو ويو، انڪوماپليڪس ۾ لائيڪين (<small>Lichen</small>) جون <small>300</small> کان وڌيڪ جنسون مليون، جن مان گهڻا قديم ٻيلي ۾ هئا. ان ۾ سائنس لاءِ نوان ست جنسون شامل هيون. انڪوميپلڪس وادي ٻن فلمن جو موضوع رهي آهي، هڪ ريل مارڪورٽ جي ۽ تازو ئي وي ڊبليو ايس فلم "پرائموال: انٽر دي انڪوميپلڪس"، ايوارڊ يافته دستاويزي فلم ساز ڊيمين گلس جي. وي ڊبليو ايس ڊائريڪٽر ڪريگ پيٽٽ ۽ حياتيات دان امبر پيٽرز فلم سان صوبي جو دورو ڪيو. انڪوميپلو وادي کي سال <small>2023</small> ۾ ڪنزروينسي قرار ڏنو ويو پر سلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز جو باقي حصو، جنهن ۾ نازڪ پراڻي واڌ ويجهه اندروني برساتي ٻيلن جا ڪوريڊور شامل آهن، اڃا تائين غير محفوظ آهي. وادي سينڪسٽ فرسٽ نيشن جي روايتي علائقي ۾ آهي ۽ ان جي حفاظت کي خودمختيار سينڪسٽ پاران سپورٽ ڪئي وئي هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪوماپلو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] j7vqacx8se5yzwoweud1wu0xm0spmpb 416013 416012 2026-09-30T18:01:32Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 416013 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = انڪوماپليو درياھه | native_name =Incomappleux River | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Interior Rainforest (4495547683).jpg | image_caption = انڪوماپليو خشڪي وارو علائقو (انلينڊ) برساتي ٻيلو | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Location in British Columbia <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{flag|Canada}} | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = ڪوٽني لينڊ ڊسٽرڪٽ | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = بيٽون (Beaton) جي ويجهو<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_min = {{convert|4.76|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|55.8|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_max = {{convert|570|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = ايلسيلويٽ نيو (Illecillewaet Neve) | source1_location = سيلڪرڪ جبل | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[ڪولمبيا درياھه]] | mouth_location = اپر ايرو ڍنڍ | mouth_coordinates = {{coord|50|44|48|N|117|42|47|W|display=inline,title}}<ref>{{BCGNIS|1278|Incomappleux River}}</ref> | mouth_elevation = | progression = انڪوماپليو وادي | river_system = | basin_size = {{convert|1020|km2|abbr=on}}<ref name=wsc/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''انڪوماپليو درياھه''' (Incomappleux River) [[ڪينيڊا]] جي ڏکڻ اوڀر [[برٽش ڪولمبيا]] جي ويسٽ ڪوٽيني علائقي ۾ آهي. اپر ايرو ڍنڍ جي بيٽون آرم (Beaton Arm) ۾ داخل ٿيندي، درياهه ڪولمبيا نديءَ جي هڪ وڏي معاون ندي آهي. انڪوماپليو وادي جا مٿاهون پهچ دنيا جي ڪجهه واحد اندروني معتدل برساتي ٻيلن جو گهر آهن. سال <small>2000</small>ع کان وٺي والهالا وائلڊرنس سوسائٽي پاران انهن جي انلينڊ ٽيمپريٽ رين فاريسٽ مهم جي حصي طور هن علائقي جو مطالعو ڪيو ويو آهي ۽ اپر انڪوماپليڪس کي سلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز ۾ شامل ڪيو ويو, جڏهن حياتيات جي ماهرن "ٽوبي اسپريبل" ۽ "ڪرٽس بجورڪ" پاران ڪيل [[حياتياتي تنوع]] جي تحقيق کانپوءِ، "والهالا وائلڊرنس سوسائٽي" پاران اسپانسر ڪيو ويو، انڪوماپليڪس ۾ لائيڪين (<small>Lichen</small>) جون <small>300</small> کان وڌيڪ جنسون مليون، جن مان گهڻا قديم ٻيلي ۾ هئا. ان ۾ سائنس لاءِ نوان ست جنسون شامل هيون. انڪوميپلڪس وادي ٻن فلمن جو موضوع رهي آهي، هڪ ريل مارڪورٽ جي ۽ تازو ئي وي ڊبليو ايس فلم "پرائموال: انٽر دي انڪوميپلڪس"، ايوارڊ يافته دستاويزي فلم ساز ڊيمين گلس جي. وي ڊبليو ايس ڊائريڪٽر ڪريگ پيٽٽ ۽ حياتيات دان امبر پيٽرز فلم سان صوبي جو دورو ڪيو. انڪوميپلو وادي کي سال <small>2023</small> ۾ ڪنزروينسي قرار ڏنو ويو پر سلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز جو باقي حصو، جنهن ۾ نازڪ پراڻي واڌ ويجهه اندروني برساتي ٻيلن جا ڪوريڊور شامل آهن، اڃا تائين غير محفوظ آهي. وادي سينڪسٽ فرسٽ نيشن جي روايتي علائقي ۾ آهي ۽ ان جي حفاظت کي خودمختيار سينڪسٽ پاران سپورٽ ڪئي وئي هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪوماپلو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] np62kdkd66gd58132ekb6yexphk2vh4 416092 416013 2026-10-01T04:40:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 416092 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = انڪوماپليو درياھه | native_name =Incomappleux River | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Interior Rainforest (4495547683).jpg | image_caption = انڪوماپليو خشڪي وارو علائقو (انلينڊ) برساتي ٻيلو | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Location in British Columbia <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{flag|Canada}} | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = ڪوٽني لينڊ ڊسٽرڪٽ | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = بيٽون (Beaton) جي ويجهو<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_min = {{convert|4.76|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|55.8|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_max = {{convert|570|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = ايلسيلويٽ نيو (Illecillewaet Neve) | source1_location = سيلڪرڪ جبل | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[ڪولمبيا درياھه]] | mouth_location = اپر ايرو ڍنڍ | mouth_coordinates = {{coord|50|44|48|N|117|42|47|W|display=inline,title}}<ref>{{BCGNIS|1278|Incomappleux River}}</ref> | mouth_elevation = | progression = انڪوماپليو وادي | river_system = | basin_size = {{convert|1020|km2|abbr=on}}<ref name=wsc/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''انڪوماپليو درياھه''' (Incomappleux River) [[ڪينيڊا]] جي ڏکڻ اوڀر [[برٽش ڪولمبيا]] جي ويسٽ ڪوٽيني علائقي ۾ آهي. اپر ايرو ڍنڍ جي بيٽون آرم (Beaton Arm) ۾ داخل ٿيندي، درياهه [[ڪولمبيا درياهه]] جو هڪ وڏو معاون درياهه آهي. انڪوماپليو وادي جا مٿاهون پهچ دنيا جي ڪجهه واحد اندروني معتدل برساتي ٻيلن جو گهر آهن. سال <small>2000</small>ع کان وٺي والهالا وائلڊرنس سوسائٽي پاران انهن جي انلينڊ ٽيمپريٽ رين فاريسٽ مهم جي حصي طور هن علائقي جو مطالعو ڪيو ويو آهي ۽ اپر انڪوماپليو کي سيلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز ۾ شامل ڪيو ويو, جڏهن حياتيات جي ماهرن "ٽوبي اسپيريبل" ۽ "ڪرٽس بجورڪ" پاران ڪيل [[حياتياتي تنوع]] جي تحقيق کانپوءِ، "والهالا وائلڊرنس سوسائٽي" پاران اسپانسر ڪيو ويو، انڪوماپليو ۾ لائيڪين (<small>Lichen</small>) جون <small>300</small> کان وڌيڪ نوعون مليون، جن مان گهڻا قديم ٻيلي ۾ هئا. ان ۾ سائنس لاءِ نئين ست نوعون شامل هيون. انڪوميپليو وادي ٻن فلمن جو موضوع رهي آهي، هڪ ريل مارڪورٽ جي ۽ تازو ئي وي ڊبليو ايس فلم "پرائموال: انٽر دي انڪوميپليو"، ايوارڊ يافته دستاويزي فلم ساز ڊيمين گلس جي. وي ڊبليو ايس ڊائريڪٽر ڪريگ پيٽٽ ۽ حياتيات دان امبر پيٽرز فلم سان صوبي جو دورو ڪيو. انڪوميپلو وادي کي سال 2023ع ۾ محفوظ علائقو (Conservancy) قرار ڏنو ويو پر سلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز جو باقي حصو، جنهن ۾ نازڪ پراڻي واڌ ويجهه اندروني برساتي ٻيلن جا ڪوريڊور شامل آهن، اڃا تائين غير محفوظ آهي. وادي سينڪسٽ فرسٽ نيشن جي روايتي علائقي ۾ آهي ۽ ان جي حفاظت کي خودمختيار سينڪسٽ پاران سپورٽ ڪئي وئي هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪوماپلو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] mrdgvl273e32isso3dewelct9uazdl8 416093 416092 2026-10-01T04:42:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 416093 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = انڪوماپليو درياھه | native_name =Incomappleux River | name_native_lang = | other_name = | etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Interior Rainforest (4495547683).jpg | image_caption = انڪوماپليو جو اندرين برساتي ٻيلو | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = British Columbia | pushpin_map_size = | pushpin_caption = Location in British Columbia <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = [[ملڪ]] | subdivision_name1 = {{flag|Canada}} | subdivision_type2 = صوبو | subdivision_name2 = [[برٽش ڪولمبيا]] | subdivision_type3 = ضلعو | subdivision_name3 = ڪوٽني لينڊ ڊسٽرڪٽ | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location = بيٽون (Beaton) جي ويجهو<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_min = {{convert|4.76|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|55.8|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name=wsc>{{cite web|title=Archived Hydrometric Data Search |publisher=Water Survey of Canada |url=http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |accessdate=October 19, 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090221205328/http://www.wsc.ec.gc.ca/hydat/H2O/index_e.cfm?cname=main_e.cfm |archivedate=February 21, 2009 }} Search for Station 08NE001 Incomappleux River near Beaton</ref> | discharge1_max = {{convert|570|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = ايلسيلويٽ نيو (Illecillewaet Neve) | source1_location = سيلڪرڪ جبل | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth = [[ڪولمبيا درياھه]] | mouth_location = اپر ايرو ڍنڍ | mouth_coordinates = {{coord|50|44|48|N|117|42|47|W|display=inline,title}}<ref>{{BCGNIS|1278|Incomappleux River}}</ref> | mouth_elevation = | progression = انڪوماپليو وادي | river_system = | basin_size = {{convert|1020|km2|abbr=on}}<ref name=wsc/> | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''انڪوماپليو درياھه''' (Incomappleux River) [[ڪينيڊا]] جي ڏکڻ اوڀر [[برٽش ڪولمبيا]] جي ويسٽ ڪوٽيني علائقي ۾ آهي. اپر ايرو ڍنڍ جي بيٽون آرم (Beaton Arm) ۾ داخل ٿيندي، درياهه [[ڪولمبيا درياهه]] جو هڪ وڏو معاون درياهه آهي. انڪوماپليو وادي جا مٿاهون پهچ دنيا جي ڪجهه واحد اندروني معتدل برساتي ٻيلن جو گهر آهن. سال <small>2000</small>ع کان وٺي والهالا وائلڊرنس سوسائٽي پاران انهن جي انلينڊ ٽيمپريٽ رين فاريسٽ مهم جي حصي طور هن علائقي جو مطالعو ڪيو ويو آهي ۽ اپر انڪوماپليو کي سيلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز ۾ شامل ڪيو ويو, جڏهن حياتيات جي ماهرن "ٽوبي اسپيريبل" ۽ "ڪرٽس بجورڪ" پاران ڪيل [[حياتياتي تنوع]] جي تحقيق کانپوءِ، "والهالا وائلڊرنس سوسائٽي" پاران اسپانسر ڪيو ويو، انڪوماپليو ۾ لائيڪين (<small>Lichen</small>) جون <small>300</small> کان وڌيڪ نوعون مليون، جن مان گهڻا قديم ٻيلي ۾ هئا. ان ۾ سائنس لاءِ نئين ست نوعون شامل هيون. انڪوميپليو وادي ٻن فلمن جو موضوع رهي آهي، هڪ ريل مارڪورٽ جي ۽ تازو ئي وي ڊبليو ايس فلم "پرائموال: انٽر دي انڪوميپليو"، ايوارڊ يافته دستاويزي فلم ساز ڊيمين گلس جي. وي ڊبليو ايس ڊائريڪٽر ڪريگ پيٽٽ ۽ حياتيات دان امبر پيٽرز فلم سان صوبي جو دورو ڪيو. انڪوميپلو وادي کي سال 2023ع ۾ محفوظ علائقو (Conservancy) قرار ڏنو ويو پر سلڪرڪ ماؤنٽين ڪيريبو پارڪ جي تجويز جو باقي حصو، جنهن ۾ نازڪ پراڻي واڌ ويجهه اندروني برساتي ٻيلن جا ڪوريڊور شامل آهن، اڃا تائين غير محفوظ آهي. وادي سينڪسٽ فرسٽ نيشن جي روايتي علائقي ۾ آهي ۽ ان جي حفاظت کي خودمختيار سينڪسٽ پاران سپورٽ ڪئي وئي هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انڪوماپلو درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 5sw806s84fuf600jqmbx2dojtt9k3xh 0 17758 416121 415945 2026-10-01T07:41:03Z Ibne maryam 17680 416121 wikitext text/x-wiki '''او ڊونل درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڊونيل درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 0odpfnw3fz53u5rfcxpfmj1ai0beuy9 416122 416121 2026-10-01T07:43:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 416122 wikitext text/x-wiki '''اوڊونيل درياھه''' (O'donnel River) [[ڪينيڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھه آھي. '''O'Donnel River''' is a river located in the [[Atlin Country]] region of [[British Columbia]]. This river flows into the east side of [[Atlin Lake]] about {{convert|14|mi|km|0|order=flip}} south of the town of Atlin. The river is about {{convert|30|mi|km|order=flip}} long. The river was first recorded in 1898, and was originally known as Moose River or Caribou River. In 1912, a rich gold streak was discovered in the river, which attracted many miners. The river has been [[Placer mining|sluiced]], [[Drift mining|drifted]], and [[Hydraulic mining|hydraulicked]].<ref>{{citation | author = N.L. Barlee | title = The Guide to Gold Panning, Revised Second Edition, Second Printing. Canada West Publications. | ISBN = 0-920164-04-8 | year = 1980}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڊونيل درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] c18stp5ytyid6t4r80i7qv6m44adqvs 0 17759 416123 415949 2026-10-01T07:44:38Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416123 wikitext text/x-wiki '''اوئيسٽر درياھ''' [[ڪئناڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھندڙ ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اويسٽر درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 2fcg2oojfcghpr53qgjiqk53czwh081 416124 416123 2026-10-01T07:47:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 416124 wikitext text/x-wiki {{Short description|Community in British Columbia, Canada}} {{Infobox settlement |official_name = Oyster River |other_name = |native_name = |nickname = |type = |motto = <!-- images and maps -----------> |image = |image_size = |caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = |map_size = |map_caption = |pushpin_map = Vancouver Island#Canada British Columbia#Canada |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_caption = Location of Oyster River in [[British Columbia]] |pushpin_map_size = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Country |subdivision_name = Canada |subdivision_type1 = [[Provinces and territories of Canada|Province]] |subdivision_name1 = [[British Columbia]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|49|52|22|N|125|07|48|W|region:CA-BC|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |custom_label_sec1 = |custom_data_sec1 = |custom_label1_sec1 = |custom_data1_sec1 = |website = |footnotes = }} '''اوئيسٽر درياھه''' (Oyster River) [[ڪئناڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وھندڙ ھڪ درياھ آھي. '''Oyster River''' is a small community on [[Vancouver Island]], [[British Columbia]], located between [[Campbell River, British Columbia|Campbell River]] ({{convert|12|km|abbr=on}} to the north) and [[Black Creek, British Columbia|Black Creek]] ({{convert|3|km|abbr=on}} to the south) mainly along or close to [[British Columbia Highway 19A|Highway 19A]]. Located just north of the estuary of the Oyster River,<ref>{{BCGNIS|15171|Oyster River (community)}}</ref> it is home to around 1,500 people and a very small commercial sector. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اويسٽر درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 1ybap7sz9ebm6ay1pxqqzgohe14ukpn 416125 416124 2026-10-01T07:47:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 416125 wikitext text/x-wiki {{Short description|Community in British Columbia, Canada}} {{Infobox settlement |official_name = Oyster River |other_name = |native_name = |nickname = |type = |motto = <!-- images and maps -----------> |image = |image_size = |caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = |map_size = |map_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_caption = Location of Oyster River in [[British Columbia]] |pushpin_map_size = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Country |subdivision_name = Canada |subdivision_type1 = [[Provinces and territories of Canada|Province]] |subdivision_name1 = [[British Columbia]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|49|52|22|N|125|07|48|W|region:CA-BC|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |custom_label_sec1 = |custom_data_sec1 = |custom_label1_sec1 = |custom_data1_sec1 = |website = |footnotes = }} '''اوئيسٽر درياھه''' (Oyster River) [[ڪئناڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وھندڙ ھڪ درياھ آھي. '''Oyster River''' is a small community on [[Vancouver Island]], [[British Columbia]], located between [[Campbell River, British Columbia|Campbell River]] ({{convert|12|km|abbr=on}} to the north) and [[Black Creek, British Columbia|Black Creek]] ({{convert|3|km|abbr=on}} to the south) mainly along or close to [[British Columbia Highway 19A|Highway 19A]]. Located just north of the estuary of the Oyster River,<ref>{{BCGNIS|15171|Oyster River (community)}}</ref> it is home to around 1,500 people and a very small commercial sector. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اويسٽر درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] j5gpabq39wjoh0eooebbnpkalwg64e3 416126 416125 2026-10-01T07:49:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 416126 wikitext text/x-wiki {{Short description|Community in British Columbia, Canada}} {{Infobox settlement |official_name = Oyster River |other_name = |native_name = |nickname = |type = |motto = <!-- images and maps -----------> |image = |image_size = |caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = |map_size = |map_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_caption = Location of Oyster River in [[British Columbia]] |pushpin_map_size = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Country |subdivision_name = Canada |subdivision_type1 = [[Provinces and territories of Canada|Province]] |subdivision_name1 = [[British Columbia]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|49|52|22|N|125|07|48|W|region:CA-BC|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |custom_label_sec1 = |custom_data_sec1 = |custom_label1_sec1 = |custom_data1_sec1 = |website = |footnotes = }} '''اوئيسٽر ريور''' (Oyster River) [[ڪئناڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] جو هڪ قصبو آھي. '''Oyster River''' is a small community on [[Vancouver Island]], [[British Columbia]], located between [[Campbell River, British Columbia|Campbell River]] ({{convert|12|km|abbr=on}} to the north) and [[Black Creek, British Columbia|Black Creek]] ({{convert|3|km|abbr=on}} to the south) mainly along or close to [[British Columbia Highway 19A|Highway 19A]]. Located just north of the estuary of the Oyster River,<ref>{{BCGNIS|15171|Oyster River (community)}}</ref> it is home to around 1,500 people and a very small commercial sector. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اويسٽر درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] fqvu4jdxlazgcrmz3a7fh1fcq2kyw3x 416127 416126 2026-10-01T07:50:07Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪينيڊا جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416127 wikitext text/x-wiki {{Short description|Community in British Columbia, Canada}} {{Infobox settlement |official_name = Oyster River |other_name = |native_name = |nickname = |type = |motto = <!-- images and maps -----------> |image = |image_size = |caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = |map_size = |map_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_caption = Location of Oyster River in [[British Columbia]] |pushpin_map_size = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Country |subdivision_name = Canada |subdivision_type1 = [[Provinces and territories of Canada|Province]] |subdivision_name1 = [[British Columbia]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|49|52|22|N|125|07|48|W|region:CA-BC|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |custom_label_sec1 = |custom_data_sec1 = |custom_label1_sec1 = |custom_data1_sec1 = |website = |footnotes = }} '''اوئيسٽر ريور''' (Oyster River) [[ڪئناڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] جو هڪ قصبو آھي. '''Oyster River''' is a small community on [[Vancouver Island]], [[British Columbia]], located between [[Campbell River, British Columbia|Campbell River]] ({{convert|12|km|abbr=on}} to the north) and [[Black Creek, British Columbia|Black Creek]] ({{convert|3|km|abbr=on}} to the south) mainly along or close to [[British Columbia Highway 19A|Highway 19A]]. Located just north of the estuary of the Oyster River,<ref>{{BCGNIS|15171|Oyster River (community)}}</ref> it is home to around 1,500 people and a very small commercial sector. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اويسٽر درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا قصبا]] 0nlw364cubld1j2snyba0zc5ff5rdpn 416128 416127 2026-10-01T07:50:47Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[اوئيسٽر درياھ، برٽش ڪولمبيا]] کي [[اوئيسٽر ريور، برٽش ڪولمبيا]] ڏانھن چوريو 416127 wikitext text/x-wiki {{Short description|Community in British Columbia, Canada}} {{Infobox settlement |official_name = Oyster River |other_name = |native_name = |nickname = |type = |motto = <!-- images and maps -----------> |image = |image_size = |caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = |map_size = |map_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_caption = Location of Oyster River in [[British Columbia]] |pushpin_map_size = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Country |subdivision_name = Canada |subdivision_type1 = [[Provinces and territories of Canada|Province]] |subdivision_name1 = [[British Columbia]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|49|52|22|N|125|07|48|W|region:CA-BC|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |custom_label_sec1 = |custom_data_sec1 = |custom_label1_sec1 = |custom_data1_sec1 = |website = |footnotes = }} '''اوئيسٽر ريور''' (Oyster River) [[ڪئناڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] جو هڪ قصبو آھي. '''Oyster River''' is a small community on [[Vancouver Island]], [[British Columbia]], located between [[Campbell River, British Columbia|Campbell River]] ({{convert|12|km|abbr=on}} to the north) and [[Black Creek, British Columbia|Black Creek]] ({{convert|3|km|abbr=on}} to the south) mainly along or close to [[British Columbia Highway 19A|Highway 19A]]. Located just north of the estuary of the Oyster River,<ref>{{BCGNIS|15171|Oyster River (community)}}</ref> it is home to around 1,500 people and a very small commercial sector. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اويسٽر درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا قصبا]] 0nlw364cubld1j2snyba0zc5ff5rdpn 416130 416128 2026-10-01T07:52:19Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416130 wikitext text/x-wiki {{Short description|Community in British Columbia, Canada}} {{Infobox settlement |official_name = Oyster River |other_name = |native_name = |nickname = |type = |motto = <!-- images and maps -----------> |image = |image_size = |caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = |map_size = |map_caption = |pushpin_map = |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_caption = Location of Oyster River in [[British Columbia]] |pushpin_map_size = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Country |subdivision_name = Canada |subdivision_type1 = [[Provinces and territories of Canada|Province]] |subdivision_name1 = [[British Columbia]] |subdivision_type2 = |subdivision_name2 = |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = |population_blank1 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |time_zone = |utc_offset = |time_zone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|49|52|22|N|125|07|48|W|region:CA-BC|display=inline,title}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |custom_label_sec1 = |custom_data_sec1 = |custom_label1_sec1 = |custom_data1_sec1 = |website = |footnotes = }} '''اوئيسٽر ريور''' (Oyster River) [[ڪئناڊا]] جي صوبي [[برٽش ڪولمبيا]] جو هڪ قصبو آھي. '''Oyster River''' is a small community on [[Vancouver Island]], [[British Columbia]], located between [[Campbell River, British Columbia|Campbell River]] ({{convert|12|km|abbr=on}} to the north) and [[Black Creek, British Columbia|Black Creek]] ({{convert|3|km|abbr=on}} to the south) mainly along or close to [[British Columbia Highway 19A|Highway 19A]]. Located just north of the estuary of the Oyster River,<ref>{{BCGNIS|15171|Oyster River (community)}}</ref> it is home to around 1,500 people and a very small commercial sector. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اويسٽر ريور]] [[زمرو:اويسٽر درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا قصبا]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا قصبا]] rz8dvzm7d3xp8stufomccjbtybsanem 0 17761 415971 164028 2026-09-30T12:02:49Z Ibne maryam 17680 /* */ 415971 wikitext text/x-wiki '''اوسپڪا درياھ''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوسپڪا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] foift10xiyeth83n0dvd10lnb20vtb5 0 17762 415973 160821 2026-09-30T12:04:19Z Ibne maryam 17680 /* */ 415973 wikitext text/x-wiki '''اومڪنا درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اومينيڪا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 3qec1ow55gl48aq7f4w3hs64nnr8paj 0 17763 415975 160823 2026-09-30T12:05:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 415975 wikitext text/x-wiki '''اوڪنگن درياھ''' [[ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اوڪانوگن درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] qrg8xsv44i6xpnohryixks6w5gvqxfe 0 17766 415977 160840 2026-09-30T12:07:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 415977 wikitext text/x-wiki '''بابائين درياھ''' [[ڪئناڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بابين درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] lgvftlxt3pcawmlskahny1g4gmfon3z 0 17768 415979 163980 2026-09-30T12:09:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 415979 wikitext text/x-wiki '''بش درياھ''' [[ڪئناڊا|ڪينيڊا]] جي صوبي برٽش ڪولمبيا ۾ وھڻ وارو ھڪ درياھ آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بش درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھ]] 0cxszeljp2rwmrtk98qgmjs215irfuj 0 30604 416058 342541 2026-09-30T20:21:00Z Intisar Ali 8681 416058 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|ڏکڻ ايشيا جو ڌئونري تي ٻڌل روايتي مشروب}} {{Infobox food | name = لسي | image = Salt lassi.jpg | caption = لوڻياٺي لسي | alternate_name = | country = [[ننڍو کنڊ]] | associated_cuisine = [[سنڌي کاڌا|سنڌي]]، [[پنجابي کاڌا|پنجابي]]، [[پاڪستاني کاڌا|پاڪستاني]]، [[ڀارتي کاڌا|ڀارتي]] | served = ٿڌي | main_ingredient = [[ڌئونرو]]، پاڻي | variations = لوڻياٺي لسي، مٺي لسي، ميويدار لسي | type = ڌئونري تي ٻڌل مشروب }} '''لسي''' ({{lang-en|Lassi}}) [[ڌئونرو|ڌئونري]] تي ٻڌل هڪ روايتي مشروب آهي، جيڪو [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]]، خاص طور [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. ان جي بنيادي تياريءَ ۾ ڌئونري کي پاڻيءَ سان ولوڙي يا ملائي مشروب ٺاهيو ويندو آهي، جنهن ۾ ذائقي موجب [[لوڻ]]، [[کنڊ]]، مصالحا يا ميوو پڻ شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Britannica">{{cite web |last=Siciliano-Rosen |first=Laura |title=Lassi |url=https://www.britannica.com/topic/lassi |website=Encyclopædia Britannica |access-date=1 October 2026}}</ref><ref name="NDDB">{{cite web |title=Fermented Dairy Products |url=https://www.nddb.coop/services/ppd/dairyproducts/fermented |publisher=National Dairy Development Board |access-date=1 October 2026}}</ref> لسيءَ جي بناوت عام کير کان وڌيڪ گاڙهي پر ڌئونري کان وڌيڪ پاڻياٺي هوندي آهي. ان جا ٻه بنيادي روايتي قسم '''لوڻياٺي لسي''' ۽ '''مٺي لسي''' آهن، جڏهن تہ جديد دور ۾ انب، اسٽرابيري ۽ ٻين ميون سان تيار ٿيندڙ ميويدار لسيون پڻ عام ٿيون آهن.<ref name="Kurlansky">{{cite book |last=Kurlansky |first=Mark |year=2018 |title=Milk! A 10,000-Year Food Fracas |publisher=Bloomsbury Publishing |location=New York |isbn=978-1632863829 |page=266}}</ref><ref name="Smithsonian">{{cite web |last=Fiegl |first=Amanda |title=What's a Lassi? |url=https://www.smithsonianmag.com/arts-culture/whats-a-lassi-92519178/ |website=Smithsonian Magazine |date=1 July 2010 |access-date=1 October 2026}}</ref> [[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري اداري]] جي روايتي کير وارين شين بابت مطالعي ۾ لسيءَ جي پيداوار وارن علائقن طور پاڪستان ۾ [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]]، جڏهن تہ ڀارت ۾ پنجاب ۽ هرياڻا درج ٿيل آهن. ساڳئي ماخذ موجب روايتي طريقي ۾ ڳئون، مينهن، رڍ يا ٻڪريءَ جي کير مان ٺهيل ڌئونرو استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref name="FAO">{{cite web |title=The Technology of Traditional Milk Products in Developing Countries |url=https://www.fao.org/4/t0251e/T0251E14.htm |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |access-date=1 October 2026}}</ref> == نالو == لفظ '''لسي''' ڏکڻ ايشيا جي ڪيترين ٻولين ۾ معمولي صوتياتي فرق سان استعمال ٿئي ٿو. انگريزي ٻوليءَ ۾ پڻ ''lassi'' جي صورت ۾ اهو لفظ ڏکڻ ايشيائي ٻولين مان داخل ٿيو آهي.<ref>{{cite web |title=Lassi |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/lassi |website=Merriam-Webster |access-date=1 October 2026}}</ref> لفظ جي وڌيڪ قديم اشتقاق بابت مختلف رايا پيش ڪيا ويا آهن. ڪجهه لغوي ذريعا ان کي سنسڪرت سان ڳنڍين ٿا، پر ان جي آخري اشتقاق بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي.<ref name="Smithsonian"/> == روايتي تياري == [[File:Patiyala Lassi.jpg|thumb|هڪ وڏي گلاس ۾ پيش ڪيل لسي]] لسي ٺاهڻ جو طريقو علائقي، گهر ۽ قسم موجب مختلف هوندو آهي. عام طريقي ۾ ڌئونري کي ٿڌي پاڻيءَ سان گڏ ولوڙي هڪجهڙو ڪيو ويندو آهي. روايتي گهرن ۾ ان ڪم لاءِ ڪاٺ جو [[منڌيئڙو]] يا جهرڻو استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ جديد رڌڻن ۽ تجارتي پيداوار ۾ برقي بلينڊر ۽ ٻين مشيني اوزارن جو استعمال پڻ عام آهي.<ref name="Review2026">{{cite journal |title=A Multidisciplinary Review of the Microbial, Functional, and Consumer Advancement of Indian Lassi |journal=Probiotics and Antimicrobial Proteins |year=2026 |doi=10.1007/s12602-026-11028-4}}</ref> سنڌ ۽ پنجاب جي روايتي طريقي ۾ ڌئونري کي ولوڙي ان مان [[مکڻ]] الڳ ڪرڻ جي روايت پڻ رهي آهي. FAO جي بيان موجب اهڙي ولوڙيل ڌئونري مان مکڻ نڪرڻ کان پوءِ رهيل کٽي پاڻياٺ ۾ ٿورو ٿڌو پاڻي ملائي لسي تيار ڪئي ويندي هئي.<ref name="FAO"/> سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ ڌئونرو مٽيءَ جي ٿانوَ يا '''چاڏي''' ۾ وجهي منڌيئڙي سان ولوڙڻ جو رواج رهيو آهي. اهڙي طريقي سان مکڻ ڌار ڪري باقي پاڻياٺ کي لسي يا مقامي استعمال موجب جھڻ طور استعمال ڪيو ويندو آهي. روايتي ۽ جديد اصطلاحن ۾ '''لسي'''، '''جھڻ''' ۽ '''ڇاڇ''' ڪڏهن هڪ ٻئي جي ويجهو معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، پر فني لحاظ کان هر صورت لازمي طور ساڳي پيداوار ناهي. خاص طور مکڻ ڪڍڻ کان پوءِ بچيل پاڻياٺ ۽ ڌئونري، پاڻي ۽ ٻين جزن کي سڌي طرح ملائي تيار ڪيل جديد لسيءَ جي تياريءَ ۾ فرق ٿي سگهي ٿو.<ref name="FAO"/><ref name="FSSAI">{{cite web |title=Food Safety and Standards: Fermented Milk Products |url=https://www.fssai.gov.in/upload/uploadfiles/files/compendium.pdf |publisher=Food Safety and Standards Authority of India |access-date=1 October 2026}}</ref> == قسم == لسيءَ جا قسم ترڪيب، ذائقي ۽ علائقائي روايتن موجب مختلف آهن. {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#d9ead3;" | قسم ! style="background:#fff2cc;" | بنيادي جزا ! style="background:#cfe2f3;" | خاصيت |- | '''لوڻياٺي لسي''' | ڌئونرو، پاڻي، لوڻ؛ ڪڏهن جيرو ۽ ٻيا مصالحا | کٽي يا هلڪي لوڻياٺي ذائقي واري روايتي لسي |- | '''مٺي لسي''' | ڌئونرو، پاڻي يا کير ۽ کنڊ | مٺو ۽ نسبتاً گاڙهو مشروب |- | '''انب واري لسي''' | ڌئونرو، انب، پاڻي يا کير ۽ کنڊ | ميويدار مٺي لسي |- | '''ڦودني واري لسي''' | ڌئونرو، پاڻي، ڦودنو، لوڻ ۽ مصالحا | خوشبودار ۽ لوڻياٺي صورت |- | '''مصالحيدار لسي''' | ڌئونرو، پاڻي ۽ مختلف مصالحا | جيرو، مرچ، ادرڪ يا ٻين مصالحن سان تيار ڪيل |- | '''ڀنگ لسي''' | لسي ۽ ڀنگ | ڀارت جي ڪجهه علائقن ۾ ڀنگ سان تيار ٿيندڙ مخصوص صورت |} === لوڻياٺي لسي === [[File:Mint lassi.jpg|thumb|ڦودني ۽ مصالحن واري لوڻياٺي لسي]] '''لوڻياٺي لسي''' لسيءَ جي بنيادي روايتي قسمن مان هڪ آهي. ان ۾ ڌئونري ۽ پاڻيءَ سان گڏ لوڻ شامل ڪيو ويندو آهي. علائقائي ترڪيبن ۾ ڀُڳل [[جيرو]]، [[ڪارا مرچ]]، [[ڦودنو]] يا ٻيا مصالحا پڻ شامل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Kurlansky"/> پاڪستان جي پنجاب ۾ لوڻياٺي ۽ مٺي ٻنهي قسمن جي لسي عام آهي. پاڪستاني اخبار ''ڊان'' جي هڪ رپورٽ ۾ پنجاب جي ٻهراڙيءَ ۾ لوڻياٺي لسيءَ جي روايت ۽ شهري علائقن ۾ مٺي ۽ ميويدار صورتن جي مقبوليت جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news |last=Yasin |first=Aamir |title=Lassi – a desi respite from the summer heat |url=https://www.dawn.com/news/1338951/lassi-a-desi-respite-from-the-summer-heat |work=Dawn |date=12 June 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> === مٺي لسي === '''مٺي لسي''' ۾ لوڻ بدران [[کنڊ]] شامل ڪئي ويندي آهي. ان ۾ [[کير]]، [[الائچي]]، [[زعفران]] يا [[گلاب جو عرق]] پڻ شامل ٿي سگهي ٿو.<ref name="Kurlansky"/> مٺي لسي عام طور لوڻياٺي لسيءَ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ گاڙهي رکي سگهجي ٿي. ڪجهه هنڌن تي ان جي مٿان ڪريم، ملائي يا مکڻ پڻ وڌو ويندو آهي. === ميويدار لسي === [[File:Banaras-ki-Lassi.jpg|thumb|مٽيءَ جي ٿانوَ ۾ پيش ڪيل لسي]] ميويدار لسي روايتي ڌئونري واري مشروب جي جديد ۽ مشهور صورت آهي. ان ۾ [[انب]]، اسٽرابيري، ڪيلا يا ٻيا ميوا يا انهن جو گودو شامل ڪري سگهجي ٿو.<ref name="Smithsonian"/> '''انب واري لسي''' بين الاقوامي سطح تي مشهور ميويدار صورتن مان هڪ آهي. ان جي بناوت عام طور ڌئونري، انب جي گودي، پاڻي يا کير ۽ ضرورت موجب کنڊ کي گڏ ملائڻ سان تيار ڪئي ويندي آهي. === ڀنگ لسي === '''ڀنگ لسي''' لسيءَ جو اهڙو قسم آهي جنهن ۾ [[ڀنگ]] شامل ڪئي ويندي آهي. اها خاص طور ڀارت جي ڪجهه علائقن ۾ ملي ٿي ۽ بعض هندو مذهبي ۽ ثقافتي موقعن، خاص طور [[هولي]] ۽ [[مها شيو راتري]] سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي. ڀنگ ۾ ڀنگ جي ٻوٽي مان حاصل ٿيندڙ نفسي اثر رکندڙ جزا ٿي سگهن ٿا، تنهنڪري ڀنگ لسي عام کير واري لسيءَ کان فارماڪولوجيڪل ۽ قانوني لحاظ کان مختلف پيداوار آهي. ان جي قانوني حيثيت مختلف ملڪن ۽ علائقن ۾ مختلف آهي. == ڌئونرو ۽ خمير == لسيءَ جو بنياد [[ڌئونرو]] آهي، جيڪو کير جي [[خمير]] ٿيڻ سان ٺهندو آهي. کير ۾ موجود ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا [[ليڪٽوز]] کي ليڪٽڪ ايسڊ ۾ تبديل ڪن ٿا، جنهن سان تيزابيت وڌي ٿي ۽ کير جا پروٽين ڄمي مخصوص بناوت ۽ کٽو ذائقو پيدا ڪن ٿا. ڌئونري ۽ يوگرٽ ٺاهڻ ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيمي ڪلچر هڪجهڙا هجڻ لازمي ناهن. جديد يوگرٽ ۾ ''Streptococcus thermophilus'' ۽ ''Lactobacillus delbrueckii'' ذيلي قسم ''bulgaricus'' وڏي اهميت رکن ٿا، جڏهن تہ روايتي ڌئونري ۾ استعمال ٿيندڙ جراثيمي آبادي تياريءَ جي طريقي ۽ علائقي موجب وڌيڪ مختلف ٿي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |title=The intricate symbiotic relationship between lactic acid bacterial starters in the milk fermentation ecosystem |journal=Critical Reviews in Food Science and Nutrition |year=2023 |doi=10.1080/10408398.2023.2280706}}</ref> لسي بابت ليبارٽري تحقيق ۾ ''Lactobacillus''، ''Streptococcus'' ۽ ''Enterococcus'' نسلن سان تعلق رکندڙ ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا پڻ سڃاتا ويا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Behare |first1=P. V. |last2=Singh |first2=R. |last3=Tomar |first3=S. K. |last4=Nagpal |first4=R. |last5=Kumar |first5=M. |last6=Mohania |first6=D. |title=Effect of exopolysaccharide-producing strains of Streptococcus thermophilus on technological attributes of fat-free lassi |journal=Journal of Dairy Science |volume=93 |issue=7 |year=2010 |pages=2874–2879 |doi=10.3168/jds.2009-2300 |pmid=20630204}}</ref> == صنعتي پيداوار == روايتي گهريلو لسي ۽ جديد تجارتي لسيءَ جي پيداوار ۾ فرق آهي. کير جي صنعت ۾ معياري ڌئونرو تيار ڪرڻ کان پوءِ ان کي ٽوڙي ۽ گهربل مقدار ۾ پاڻي، کنڊ، ذائقو يا ٻيا منظور ٿيل جزا شامل ڪري هڪجهڙي بناوت پيدا ڪئي ويندي آهي.<ref name="NDDB"/> [[نيشنل ڊيري ڊولپمينٽ بورڊ]] موجب تجارتي لسي پلاسٽڪ پائوچ، پولِي پروپيلين پيالا، پي اي ٽي بوتلون يا ٽيٽرا پيڪ جهڙين پيڪيجنگ صورتن ۾ وڪرو ڪري سگهجي ٿي. ٿڌي زنجير ۾ رکيل روايتي پيسچرائز ٿيل پيداوار جي محفوظ رکڻ جو عرصو نسبتاً مختصر هوندو آهي، جڏهن تہ انتهائي تيز گرميءَ واري پروسيسنگ ۽ جراثيم کان پاڪ پيڪيجنگ سان وڌيڪ ڊگهي عرصي واري پيداوار تيار ڪري سگهجي ٿي.<ref name="NDDB"/> ڀارت جي خوراڪ جي معيارن ۾ لسي کي خمير ٿيل کير تي ٻڌل مشروبن جي زمري ۾ شامل ڪيو ويو آهي. اهڙن مشروبن ۾ خمير ٿيل کير کي پيئڻ لائق پاڻي ۽ اجازت ڏنل ٻين جزن سان ملائي سگهجي ٿو.<ref name="FSSAI"/> == بناوت ۽ خوراڪي خاصيتون == لسيءَ جي خوراڪي بناوت هڪ مقرر مقدار نه هوندي آهي، ڇاڪاڻ تہ اها استعمال ٿيل کير جي چرٻي، ڌئونري جي مقدار، پاڻي، کنڊ ۽ ٻين جزن تي دارومدار رکي ٿي. مٺي لسيءَ ۾ شامل ڪيل کنڊ توانائي ۽ ڪاربوهائيڊريٽ وڌائي ٿي، جڏهن تہ مڪمل چرٻي واري کير يا ملائيءَ سان ٺهيل لسيءَ ۾ چرٻي وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. تحقيقي مطالعي موجب لسيءَ جي گاڙهاڻ ۽ وهڪري جون خاصيتون مجموعي کير وارين ٺوس مادن، کنڊ ۽ استعمال ٿيل اسٽيبلائيزر جي مقدار سان تبديل ٿي سگهن ٿيون.<ref>{{cite web |title=Acidified Milk – Lassi |url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/acidified-milk |website=ScienceDirect Topics |access-date=1 October 2026}}</ref> خمير ٿيل کير جي پيداوار هجڻ سبب غير گرميءَ سان ختم ڪيل لسيءَ ۾ تياريءَ دوران استعمال ٿيل زنده ليڪٽڪ ايسڊ بيڪٽيريا موجود ٿي سگهن ٿا. بهرحال، هر تجارتي لسيءَ کي پاڻمرادو '''پروبايوٽڪ''' چوڻ درست ناهي؛ پروبايوٽڪ دعويٰ لاءِ مخصوص زنده جراثيمي strain، مناسب مقدار ۽ ثابت ٿيل صحت فائدي بابت وڌيڪ مخصوص معيار گهربل هوندا آهن.<ref name="Review2026"/> == لسي ۽ جھڻ ۾ فرق == لسي ۽ '''جھڻ''' جا لفظ ڪيترن علائقن ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو مفهوم ۾ استعمال ٿين ٿا، پر تياريءَ جي لحاظ کان فرق ٿي سگهي ٿو. روايتي مکڻ ٺاهڻ واري عمل ۾ ڌئونري کي ولوڙي چرٻيءَ کي مکڻ جي صورت ۾ ڌار ڪيو ويندو آهي ۽ بچيل پاڻياٺ کي سنڌيءَ ۾ جھڻ ۽ ٻين ڏکڻ ايشيائي ٻولين ۾ ڇاڇ، ڇاس يا ٻين نالن سان سڃاتو وڃي سگهي ٿو. ٻئي طرف جديد مٺي يا ميويدار لسيءَ ۾ مکڻ ڪڍڻ ضروري ناهي؛ ڌئونري کي پاڻي، کير، کنڊ يا ٻين جزن سان سڌو ملائي پڻ لسي تيار ڪئي ويندي آهي. ان ڪري مختلف ماخذن ۾ لسيءَ جون وصفون روايتي ۽ جديد پيداوار جي لحاظ کان ڪجهه مختلف ملن ٿيون.<ref name="FAO"/><ref name="NDDB"/> == ثقافت ۽ استعمال == [[File:Lassi shop.jpg|thumb|[[وارانسي]] ۾ لسي وڪڻندڙ دڪان]] لسي ننڍي کنڊ جي خوراڪي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکي ٿي. پاڪستان ۾ اها سنڌ ۽ پنجاب سميت مختلف علائقن ۾ پيتي وڃي ٿي، جڏهن تہ ڀارت ۾ پنجاب، هرياڻا، راجسٿان، اتر پرديش ۽ ٻين علائقن ۾ ان جون مختلف مقامي صورتون ملن ٿيون.<ref name="FAO"/> گرم موسم ۾ لسي کي ٿڌو ڪري پيئڻ عام آهي. پاڪستان جي پنجاب ۾ اها ناشتي سان گڏ [[پراٺو]] يا ڪلچي جهڙن کاڌن سان پڻ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite news |last=Yasin |first=Aamir |title=Lassi – a desi respite from the summer heat |url=https://www.dawn.com/news/1338951/lassi-a-desi-respite-from-the-summer-heat |work=Dawn |date=12 June 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> روايتي طور لسي مٽيءَ جي پيالي يا ٿانوَ ۾ پڻ پيش ڪئي ويندي رهي آهي. اتر هندستان ۾ اهڙي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ مٽيءَ جي پيالي کي '''ڪلڙ''' چيو وڃي ٿو.<ref name="Britannica"/> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ ڏکڻ ايشيائي کاڌن جي عالمي ڦهلاءَ سان لسي به ڏکڻ ايشيا کان ٻاهر ريسٽورنٽن ۽ تجارتي مشروب طور مشهور ٿي آهي. آمريڪا بابت ''Smithsonian Magazine'' جي جائزي موجب 1970ع واري ڏهاڪي کان آمريڪي اخبارن ۾ لسيءَ جا حوالا ملڻ شروع ٿين ٿا ۽ پوءِ اها ڏکڻ ايشيائي ريسٽورنٽن ۾ وڌيڪ سڃاتل مشروب بڻجي وئي.<ref name="Smithsonian"/> == لسيءَ جا ڪجهه مشهور قسم == {| class="wikitable" style="width:100%;" ! style="background:#DDEBF7;" | قسم ! style="background:#E2F0D9;" | عام جزا ! style="background:#FFF2CC;" | ذائقو يا خاصيت |- | لوڻياٺي لسي | ڌئونرو، پاڻي، لوڻ | لوڻياٺي ۽ کٽي |- | جيري واري لسي | ڌئونرو، پاڻي، لوڻ، ڀڳل جيرو | مصالحيدار |- | ڦودني واري لسي | ڌئونرو، پاڻي، ڦودنو ۽ مصالحا | خوشبودار ۽ تازگيءَ وارو ذائقو |- | مٺي لسي | ڌئونرو، پاڻي يا کير، کنڊ | مٺي ۽ اڪثر گاڙهي |- | الائچي واري لسي | مٺي لسي ۽ الائچي | خوشبودار |- | انب واري لسي | ڌئونرو، انب، پاڻي يا کير | مٺي ۽ ميويدار |- | زعفراني لسي | ڌئونرو، کنڊ ۽ زعفران | خوشبودار مٺي صورت |} == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="160"> File:Salt lassi.jpg|لوڻياٺي لسي File:Mint lassi.jpg|ڦودني واري لسي File:Patiyala Lassi.jpg|پٽيالا ۾ وڏي گلاس ۾ لسي File:Banaras-ki-Lassi.jpg|مٽيءَ جي پيالي ۾ بنارسي لسي File:Lassi Sweet or Salted.JPG|لسيءَ جي مٺي ۽ لوڻياٺي صورت File:Lassi shop.jpg|وارانسي ۾ لسيءَ جو دڪان </gallery> == پڻ ڏسو == * [[ڌئونرو]] * [[جھڻ]] * [[مکڻ]] * [[منڌيئڙو]] * [[کير]] * [[ڇاڇ]] * [[ايران (مشروب)|ايران]] * [[دوغ]] * [[خمير ٿيل کاڌو]] == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == {{Commons category|Lassi}} [[زمرو:لسي]] [[زمرو:ڌئونري تي ٻڌل مشروب]] [[زمرو:سنڌي مشروب]] [[زمرو:پنجابي مشروب]] [[زمرو:پاڪستاني مشروب]] [[زمرو:ڀارتي مشروب]] [[زمرو:بنگلاديشي مشروب]] [[زمرو:کير جون شيون]] [[زمرو:خمير ٿيل مشروب]] [[زمرو:الڪوحل کان پاڪ مشروب]] k41z8ty3sfnsr3w984gmelb3vltxgzw 0 43601 416049 242590 2026-09-30T20:05:01Z Intisar Ali 8681 416049 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اقتصادي ۽ مالي معلومات کي درج ڪرڻ، ماپڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ جو علم ۽ عمل}} {{حسابداري}} '''حسابداري''' يا '''اڪائونٽنگ''' (انگريزي: ''Accounting'' يا ''Accountancy'') ڪنهن [[اقتصادي ادارو|اقتصادي اداري]]، جهڙوڪ ڪاروبار، ڪمپني، سرڪاري اداري يا غير منافع بخش تنظيم، جي مالي ڏيتي ليتي ۽ ٻين اقتصادي واقعن کي سڃاڻڻ، ماپڻ، درج ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، اختصار ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي معلومات پيش ڪرڻ جو منظم عمل آهي.<ref name="Needles2013">{{cite book |last1=Needles |first1=Belverd E. |last2=Powers |first2=Marian |title=Principles of Financial Accounting |publisher=Cengage Learning |year=2013 |edition=12}}</ref> حسابداريءَ وسيلي ڪنهن اداري جي مالي حالت، ڪارڪردگي ۽ نقد وهڪرن بابت معلومات تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا [[سيڙپڪار]]ن، قرض ڏيندڙن، انتظاميا، سرڪاري ادارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين کي اقتصادي فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name="IFRSFramework">{{cite web |title=Conceptual Framework for Financial Reporting |url=https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/conceptual-framework/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل ماهر کي [[حسابدار]] يا '''اڪائونٽنٽ''' چيو ويندو آهي. حسابداري کي ڪڏهن ڪڏهن ڪاروبار جي ٻولي پڻ سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪاروباري سرگرمين جي مالي اثرن کي هڪ منظم ۽ سمجهڻ جوڳي صورت ۾ پيش ڪري ٿي. حسابداري رڳو رقم جي اچ وڃ لکڻ تائين محدود نه آهي. جديد حسابداريءَ ۾ مالي رپورٽنگ، بجيٽ سازي، لاڳت جو تجزيو، انتظامي فيصلا، ٽيڪس، [[آڊٽ]]، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، معلوماتي نظام ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جي تجزيي سميت ڪيترائي شعبا شامل آهن. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|ساڄو|هڪ حسابدار جي آفيس؛ جديد حسابداريءَ ۾ مالي رڪارڊ، ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ۽ دستاويزي معلومات استعمال ڪئي وڃي ٿي.]] == مقصد ۽ اهميت == حسابداريءَ جو بنيادي مقصد ڪنهن اداري بابت اهڙي مالي معلومات مهيا ڪرڻ آهي جيڪا ان جي استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ ڪارائتي هجي. [[IFRS Foundation]] جي تصوراتي فريم ورڪ موجب عام مقصد واري مالي رپورٽنگ جو مقصد موجوده ۽ امڪاني سيڙپڪارن، قرض ڏيندڙن ۽ ٻين قرض فراهم ڪندڙن کي اهڙي معلومات ڏيڻ آهي جنهن جي بنياد تي هو اداري کي وسيلا فراهم ڪرڻ بابت فيصلا ڪري سگهن.<ref name="IFRSFramework"/> حسابداريءَ مان حاصل ٿيندڙ معلومات جي مدد سان اداري جي منافعي، مالي حالت، اثاثن، ذميوارين، نقد وهڪرن ۽ سرمائي ۾ ٿيندڙ تبديلين جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. انتظاميا اها معلومات منصوبابندي، بجيٽ سازي، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ ڪاروباري فيصلا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري ٿي. حسابداريءَ جا اهم ڪم عام طور هي آهن: * مالي ڏيتي ليتيءَ جي سڃاڻپ ۽ دستاويز ڪرڻ؛ * ڏيتي ليتي کي مناسب حسابن ۾ درج ۽ درجي بندي ڪرڻ؛ * مالي معلومات جو اختصار ۽ تجزيو ڪرڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ؛ * انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانوني، ٽيڪس ۽ ريگيوليٽري گهرجون پوريون ڪرڻ؛ * اداري جي اثاثن، ذميوارين ۽ مالي ڪارڪردگيءَ بابت معلومات فراهم ڪرڻ. == بنيادي حسابداري مساوات == حسابداريءَ جي بنيادي ڍانچي جو اظهار '''حسابداري مساوات''' ذريعي ڪيو ويندو آهي: :<math>\text{اثاثا} = \text{ذميواريون} + \text{مالڪاڻو سرمايو}</math> هن مساوات موجب اداري وٽ موجود اقتصادي وسيلا يعني [[اثاثو|اثاثا]] يا ته قرض ۽ ٻين [[ذميواري (حسابداري)|ذميوارين]] ذريعي حاصل ڪيا ويا هوندا يا مالڪن جي سرمائي سان لاڳاپيل هوندا. ٻٽي داخلا واري نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي اهڙي نموني درج ڪئي ويندي آهي جو هي بنيادي توازن برقرار رهي.<ref name="OpenStaxEquation">{{cite web |title=Describe Principles, Assumptions, and Concepts of Accounting and Their Relationship to Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/3-1-describe-principles-assumptions-and-concepts-of-accounting-and-their-relationship-to-financial-statements |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري ۽ حساب ڪتاب رکڻ == [[حساب ڪتاب رکڻ]] حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ وارو حصو آهي. ان ۾ روزاني مالي ڏيتي ليتي کي جرنل، ليجر ۽ ٻين رڪارڊن ۾ درج ڪيو ويندو آهي. حسابداري ان کان وڌيڪ وسيع تصور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڪارڊ ڪيل معلومات جي درجي بندي، اختصار، تشريح، تجزيو ۽ رپورٽنگ پڻ شامل آهي. [[File:Hauptbuch Hochstetter vor 1828.jpg|thumb|کاٻو|1828ع کان اڳ جو جرمن حسابي ليجر؛ ليجر صدين کان حساب ڪتاب رکڻ جو اهم ذريعو رهيو آهي.]] === ٻٽي داخلا وارو نظام === [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] جديد حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ نظام آهي. هن نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي گهٽ ۾ گهٽ ٻن حسابن تي اثر وجهي ٿي ۽ مجموعي [[ڊيبٽ]] هميشه مجموعي [[ڪريڊٽ]] جي برابر هوندو آهي.<ref name="OpenStaxEquation"/> مثال طور، جيڪڏهن ڪو ڪاروبار نقد رقم سان سامان خريد ڪري ٿو ته سامان يا لاڳاپيل اثاثي ۾ واڌ ٿيندي، جڏهن ته نقد رقم ۾ گهٽتائي ٿيندي. اهڙيءَ طرح هڪ ئي ڏيتي ليتي جا ٻه لاڳاپيل اثر حسابن ۾ درج ٿيندا آهن. == تاريخ == {{مک|حسابداريءَ جي تاريخ}} حساب ڪتاب رکڻ جي تاريخ لکڻ ۽ منظم واپار جي تاريخ جيتري پراڻي آهي. قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اناج، چوپائي مال، محصولن ۽ واپاري ڏيتي ليتيءَ جا رڪارڊ رکڻ لاءِ مٽيءَ جون تختيون ۽ ٻيا حسابي طريقا استعمال ٿيندا هئا. حسابداريءَ جي شروعاتي صورتن جو واسطو لکڻ، انگن، واپار ۽ پئسي جي ترقيءَ سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل رهيو آهي. قديم [[مصر]]، [[بابل]]، [[ايران]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ پڻ آمدني، خرچ، ملڪيت، محصول ۽ سرڪاري وسيلن جا حساب رکڻ جا مختلف طريقا موجود هئا. واپار جي وڌڻ سان مالي رڪارڊ وڌيڪ منظم ٿيندا ويا. يورپ ۾ وچئين دور دوران واپاري شهرن، خاص ڪري اطالوي واپاري مرڪزن، ۾ حساب ڪتاب رکڻ جا طريقا وڌيڪ ترقي يافته ٿيا. واپارين کي قرض، سرمائي، مال، آمدني ۽ خرچن جا هڪٻئي سان لاڳاپيل حساب رکڻ جي ضرورت ٻٽي داخلا واري نظام جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[File:Pacioli.jpg|thumb|ساڄو|[[لوڪا پاچيولي]]، جنهن جي 1494ع واري ڪتاب ۾ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحت شامل هئي.]] 1494ع ۾ اطالوي رياضيدان ۽ فرانسسڪن راهب [[لوڪا پاچيولي]] پنهنجي ڪتاب ''Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalità'' ۾ وينس جي واپارين ۾ استعمال ٿيندڙ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي طريقي کي منظم نموني بيان ڪيو. پاچيولي ٻٽي داخلا واري نظام جو موجد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو طريقو سندس ڪتاب کان اڳ واپارين ۾ استعمال ٿي رهيو هو؛ پر سندس ڪتاب هن نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحتن مان هڪ بڻيو ۽ ان جي يورپ ۾ ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=Timeline of the History of the Accountancy Profession |url=https://www.icaew.com/library/historical-resources/accountancy-profession-timeline |publisher=Institute of Chartered Accountants in England and Wales |access-date=1 October 2026}}</ref> اوڻيهين صديءَ ۾ صنعتي انقلاب، وڏين ڪمپنين ۽ سرمائي مارڪيٽن جي واڌ سان حسابداري هڪ منظم پيشو بڻجڻ لڳي. ڪاروبار جي مالڪي ۽ انتظام الڳ ٿيڻ سبب آزاد آڊٽ، مالي رپورٽنگ ۽ پيشه ور حسابدارن جي ضرورت وڌي. 1880ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ڪيترن مقامي حسابداري ادارن جي اتحاد سان [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس ان انگلينڊ اينڊ ويلز]] قائم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=978-0-412-47330-2}}</ref> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ حسابداري قومي ۽ بين الاقوامي معيارن، ڪمپيوٽرائيزڊ نظامن، عالمي سرمائي مارڪيٽن ۽ پيچيده ريگيوليٽري نظامن سان ڳنڍيل هڪ وسيع پيشه ور ۽ علمي شعبو بڻجي وئي. == حسابداريءَ جون شاخون == حسابداري ڪيترن تخصصي شعبن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#1f4e78; color:white; width:20%;" | شاخ ! style="background:#2f75b5; color:white; width:45%;" | بنيادي مقصد ! style="background:#5b9bd5; color:white; width:35%;" | اهم استعمال ڪندڙ |- ! style="background:#d9eaf7;" | [[مالي حسابداري]] | ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي ڏيتي ليتي کي درج ڪري معياري مالي بيان تيار ڪرڻ | سيڙپڪار، قرض ڏيندڙ، ريگيوليٽر ۽ ٻيون ٻاهريون ڌريون |- ! style="background:#e2f0d9;" | [[انتظامي حسابداري]] | انتظاميا لاءِ منصوبابندي، ڪارڪردگيءَ جي ماپ، بجيٽ ۽ فيصلا سازيءَ بابت معلومات | مينيجر ۽ اداري جي اندروني انتظاميا |- ! style="background:#fff2cc;" | [[لاڳت حسابداري]] | شين، خدمتن، منصوبن ۽ پيداواري عملن جي لاڳت ماپڻ ۽ تجزيو ڪرڻ | انتظاميا ۽ پيداواري شعبا |- ! style="background:#fce4d6;" | [[ٽيڪس حسابداري]] | ٽيڪس قانونن مطابق ٽيڪس واجبات، گوشوارن ۽ لاڳاپيل رڪارڊن جي تياري | ٽيڪس ڏيندڙ، انتظاميا ۽ ٽيڪس اختيارين |- ! style="background:#e4dfec;" | [[فارنزڪ حسابداري]] | مالي بي ضابطگين، فراڊ ۽ قانوني تڪرارن سان لاڳاپيل مالي ثبوتن جو تجزيو | عدالتون، جاچ ڪندڙ ادارا، ڪمپنيون ۽ وڪيل |- ! style="background:#daeef3;" | [[سرڪاري حسابداري]] | سرڪاري آمدني، خرچن، بجيٽ ۽ عوامي وسيلن جي حسابداري | حڪومت، پارليامينٽ، آڊٽ ادارا ۽ عوام |} === مالي حسابداري === [[مالي حسابداري]] جو مقصد اداري جي مالي معلومات کي ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ منظم نموني پيش ڪرڻ آهي. ان عمل جي نتيجي ۾ عام طور [[مالي بيان]] تيار ٿيندا آهن. مالي حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي جي سڃاڻپ، ماپ، رڪارڊنگ ۽ رپورٽنگ لاڳو حسابداري معيارن مطابق ڪئي ويندي آهي. === انتظامي حسابداري === [[انتظامي حسابداري]] بنيادي طور اداري جي اندروني انتظاميا جي ضرورتن لاءِ هوندي آهي. ان ۾ بجيٽ، لاڳت، منافعي، پيداوار، قيمت مقرر ڪرڻ، ڪارڪردگي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ بابت معلومات جو تجزيو شامل ٿي سگهي ٿو. مالي حسابداريءَ جي ابتڙ، انتظامي رپورٽون عام طور عوام لاءِ جاري نه ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي شڪل انتظاميا جي ضرورتن مطابق بدلجي سگهي ٿي. === لاڳت حسابداري === [[لاڳت حسابداري]] پيداوار يا خدمت تي ايندڙ خرچن جي سڃاڻپ، ماپ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي. اها انتظاميا کي قيمت مقرر ڪرڻ، بجيٽ ٺاهڻ، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ مختلف شين يا شعبن جي منافعي جو جائزو وٺڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. === ٽيڪس حسابداري === [[ٽيڪس حسابداري]] ڪنهن ملڪ جي ٽيڪس قانونن ۽ ضابطن مطابق ٽيڪس لائق آمدني، ٽيڪس واجبات ۽ ٽيڪس گوشوارن جي تياري سان لاڳاپيل آهي. ٽيڪس حسابداريءَ جا ضابطا مالي رپورٽنگ جي عام معيارن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. === فارنزڪ حسابداري === [[فارنزڪ حسابداري]] مالي رڪارڊن جي اهڙي جاچ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي جيڪو عدالتي ڪارروائي، فراڊ جي جاچ، اثاثن جي ڳولا يا ٻين قانوني تڪرارن ۾ استعمال ٿي سگهي. فارنزڪ حسابدار حسابداري، آڊٽ، جاچ ۽ قانوني ثبوتن سان لاڳاپيل طريقا گڏ استعمال ڪن ٿا. == مالي بيان == حسابداريءَ جي عمل مان تيار ٿيندڙ اهم نتيجن مان [[مالي بيان]] آهن. اهي ڪنهن اداري جي مالي حالت ۽ ڪارڪردگيءَ بابت منظم معلومات پيش ڪن ٿا.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web |title=Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-summary |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> اهم مالي بيانن ۾ شامل آهن: * '''[[مالي حالت جو بيان]] يا [[بيلنس شيٽ]]''' — ڪنهن مخصوص تاريخ تي اثاثا، ذميواريون ۽ مالڪاڻو سرمايو ڏيکاري ٿو؛ * '''[[آمدنيءَ جو بيان]]''' — هڪ مخصوص مدي دوران آمدني، خرچ ۽ منافعو يا نقصان ڏيکاري ٿو؛ * '''[[نقد وهڪري جو بيان]]''' — آپريٽنگ، سيڙپڪاري ۽ مالي سرگرمين مان نقد رقم جي اچ وڃ ڏيکاري ٿو؛ * '''[[مالڪاڻن حقن ۾ تبديلين جو بيان]]''' — رپورٽنگ واري مدي دوران مالڪاڻن حقن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي بيان ڪري ٿو؛ * '''مالي بيانن جا نوٽ''' — مالي بيانن ۾ ڏنل انگن ۽ استعمال ڪيل حسابداري پاليسين بابت اضافي وضاحت مهيا ڪن ٿا. == حسابداريءَ جا بنيادي تصور == مالي معلومات جي تياريءَ ۾ ڪيترائي بنيادي تصور ۽ مفروضا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ اقتصادي اداري جو تصور، هلندڙ ڪاروبار، حسابداري مدو، مالي ماپ، اڪروئل بنياد، مطابقت، اهميت ۽ مناسب قدر جهڙا تصور شامل آهن. === اڪروئل بنياد === [[اڪروئل]] بنياد تحت آمدني ان وقت سڃاتي ويندي آهي جڏهن اها ڪمائي وڃي ۽ خرچ ان وقت سڃاتو ويندو آهي جڏهن اهو پيدا ٿئي، ڀلي نقد رقم ساڳئي وقت وصول يا ادا نه ڪئي وئي هجي. ان جي ابتڙ نقد بنياد واري حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي عام طور نقد رقم جي وصولي يا ادائيگيءَ وقت درج ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Accounting Key Terms |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-key-terms |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> === هلندڙ ڪاروبار === [[هلندڙ ڪاروبار]] جو مفروضو اهو تصور ڪري ٿو ته ادارو ويجهي مستقبل ۾ پنهنجو ڪاروبار جاري رکندو. جيڪڏهن اداري جي ڪاروبار جاري رکڻ جي صلاحيت بابت اهم غير يقيني صورتحال موجود هجي ته مالي رپورٽنگ ۾ ان بابت مناسب ڄاڻ ڏيڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. == آڊٽ == {{مک|آڊٽ}} [[آڊٽ]] مالي معلومات ۽ لاڳاپيل ثبوتن جي منظم جاچ آهي. مالي بيانن جي ٻاهرين آڊٽ ۾ آزاد آڊيٽر اهو جائزو وٺي ٿو ته مالي بيان لاڳو مالي رپورٽنگ فريم ورڪ مطابق اهم پهلوئن کان صحيح نموني پيش ڪيا ويا آهن يا نه. [[اندروني آڊٽ]] اداري جي اندر خطري جي انتظام، اندروني ضابطن ۽ گورننس جي عملن جي اثرائتي جو جائزو وٺڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. [[انسٽيٽيوٽ آف انٽرنل آڊيٽرز]] اندروني آڊٽ کي آزاد ۽ غيرجانبدار يقين دهاني ۽ مشاورتي سرگرمي طور بيان ڪري ٿو، جنهن جو مقصد اداري جي عملن ۾ قدر وڌائڻ ۽ بهتري آڻڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Definition of Internal Auditing |url=https://www.theiia.org/en/standards/what-are-the-standards/definition-of-internal-audit/ |publisher=The Institute of Internal Auditors |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري معيار == مختلف ملڪن ۽ سرمائي مارڪيٽن ۾ مالي معلومات کي وڌيڪ هڪجهڙو، شفاف ۽ ڀيٽڻ جوڳو بڻائڻ لاءِ حسابداري معيار استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] (IFRS) [[انٽرنيشنل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] پاران جاري ڪيا وڃن ٿا. IFRS Foundation موجب 140 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ اهي معيار سڀني يا اڪثر عوامي طور درج ٿيل ڪمپنين لاءِ گهربل آهن.<ref name="IFRSGlobal">{{cite web |title=Why global accounting standards? |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/why-global-accounting-standards/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ [[فنانشل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] 1973ع کان خانگي شعبي جو آزاد معيار مقرر ڪندڙ ادارو آهي، جيڪو آمريڪي عام طور قبوليل حسابداري اصولن تحت مالي حسابداري ۽ رپورٽنگ جا معيار مقرر ڪري ٿو.<ref name="FASB">{{cite web |title=About the FASB |url=https://fasb.org/about |publisher=Financial Accounting Standards Board |access-date=1 October 2026}}</ref> == پاڪستان ۾ حسابداري == [[پاڪستان]] ۾ حسابداري ۽ آڊٽ جو پيشو قانوني ۽ پيشه ور ادارن، ڪمپني قانون، مالي رپورٽنگ معيارن ۽ ريگيوليٽري گهرجن جي گڏيل ڍانچي هيٺ ڪم ڪري ٿو. === انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP) کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. آرڊيننس کي 3 مارچ 1961ع تي صدارتي منظوري ملي ۽ ادارو 1 جولاءِ 1961ع تي قائم ٿيو. ICAP پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي تنظيم ۽ ترقيءَ سان گڏ چارٽرڊ اڪائونٽنٽ جي پيشه ور قابليت سان لاڳاپيل اهم قانوني ادارو آهي.<ref name="ICAP">{{cite web |title=About ICAP |url=https://icap.org.pk/about/ |publisher=Institute of Chartered Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ڪاسٽ ۽ انتظامي حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل قانوني پيشه ور ادارو آهي. ان جي قانوني ڍانچي جو بنياد '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' آهي.<ref>{{cite web |title=Cost and Management Accountants Act, 1966 |url=https://www.icmap.com.pk/News_Pdf/APPROVED_FINAL_HISTOR_BOOK.pdf |publisher=Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس === [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) 1993ع ۾ ICAP، ICMAP ۽ [[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي گڏيل سرپرستيءَ سان قائم ٿيو. ادارو سرڪاري ۽ ڪارپوريٽ شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور تعليم ۽ قابليت مهيا ڪري ٿو.<ref name="PIPFA">{{cite web |title=Who We Are |url=https://pipfa.org.pk/WhoWeAre |publisher=Pakistan Institute of Public Finance Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان ۾ IFRS === IFRS Foundation جي پاڪستان بابت دائره اختيار واري پروفائيل موجب پاڪستان IASB پاران جاري ڪيل مؤثر IFRS حسابداري معيارن مان تقريباً سڀني کي اختيار ڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه مخصوص استثنا، ملتوي لاڳو ٿيڻ يا ريگيوليٽري تبديليون موجود رهيون آهن. ڪمپنيز ايڪٽ 2017ع تحت فهرست ٿيل، عوامي مفاد رکندڙ ۽ وڏين ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ لاءِ IFRS تي ٻڌل گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="IFRSPakistan">{{cite web |title=IFRS Standards—Jurisdiction Profile: Pakistan |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/use-of-ifrs-standards-by-jurisdiction/view-jurisdiction/pakistan/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> == پيشه ور ادارا == حسابداريءَ جي عالمي پيشي ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي ادارا ڪم ڪن ٿا. [[انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس]] (IFAC) عالمي سطح تي پيشه ور حسابداري تنظيمن جو وڏو اتحاد آهي. جنوري 2026ع تائين IFAC جا ميمبر ۽ ايسوسيئيٽ 143 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ 188 کان وڌيڪ پيشه ور حسابداري تنظيمن تي مشتمل هئا.<ref>{{cite web |title=Membership |url=https://www.ifac.org/who-we-are/membership |publisher=International Federation of Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> مختلف ملڪن ۾ اهم پيشه ور لقبن ۾ [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]، چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ، سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ۽ ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ شامل آهن. انهن لقبن لاءِ تعليم، امتحان، عملي تجربو ۽ پيشه ور اخلاقي گهرجون ملڪ ۽ اداري مطابق مختلف ٿين ٿيون. == تعليم ۽ قابليتون == حسابداريءَ جي علمي تعليم يونيورسٽين ۽ ڪاروباري اسڪولن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ سطح تي ڏني وڃي ٿي. بنيادي نصاب ۾ مالي حسابداري، انتظامي حسابداري، لاڳت حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، ڪاروباري قانون، ماليات، اقتصاديات، شماريات ۽ معلوماتي نظام شامل ٿي سگهن ٿا. پيشه ور حسابداريءَ ۾ علمي تعليم سان گڏ امتحان، عملي تربيت، اخلاقي ضابطا ۽ مسلسل پيشه ور ترقي پڻ اهم آهن. مختلف ملڪن ۾ قانوني آڊٽ يا ڪجهه مخصوص خدمتون انجام ڏيڻ لاءِ الڳ لائسنس يا پيشه ور رڪنيت گهربل ٿي سگهي ٿي. == حسابداري معلوماتي نظام == [[حسابداري معلوماتي نظام]] اهڙو نظام آهي جيڪو مالي ۽ حسابداري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جديد ادارن ۾ اهي نظام خريداري، وڪرو، پگهار، اسٽاڪ، اثاثن، بجيٽ ۽ مالي رپورٽنگ سان ڳنڍيل ٿي سگهن ٿا. وڏيون تنظيمون اڪثر [[اداري وسيلن جي منصوبابندي]] وارا نظام استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ حسابداري، خريداري، پيداوار، انساني وسيلا ۽ ٻين ڪاروباري عملن جي معلومات هڪ گڏيل نظام ۾ منظم ڪئي وڃي ٿي. == ٽيڪنالاجي ۽ حسابداري == ڪمپيوٽرائيزيشن حسابداريءَ جي نوعيت ۾ وڏي تبديلي آندي آهي. روايتي ڪاغذي جرنل ۽ ليجر جي جاءِ تي حسابداري سافٽ ويئر، ڊيٽابيس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ ۽ خودڪار مالي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن. [[مصنوعي ذهانت]]، ڊيٽا تجزيو، مشيني سکيا ۽ خودڪار عملن جي استعمال سان ڊيٽا داخلا، حسابن جي ميلاپ، دستاويزن جي درجي بندي ۽ ڪجهه معمول وارا حسابداري ڪم خودڪار ٿي رهيا آهن. ان سان حسابدارن جي ڪم ۾ تجزياتي، مشاورتي، خطري جي جائزي ۽ فيصلا سازيءَ وارن ڪمن جي اهميت وڌي رهي آهي. آمريڪي بيورو آف ليبر اسٽيٽسٽڪس پڻ ڄاڻائي ٿو ته ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ٻين ٽيڪنالاجين جي وڌندڙ استعمال سان معمول جا ڪيترائي ڪم خودڪار ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته حسابدارن جا تجزياتي ۽ مشاورتي ڪم وڌيڪ نمايان ٿيندا.<ref>{{cite web |title=Accountants and Auditors |url=https://www.bls.gov/ooh/business-and-financial/accountants-and-auditors.htm |publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري تحقيق == {{مک|حسابداري تحقيق}} [[حسابداري تحقيق]] مالي رپورٽنگ، انتظامي حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، سرمائي مارڪيٽن، ڪارپوريٽ گورننس ۽ حسابداري معلومات جي اقتصادي ۽ سماجي اثرن جو علمي مطالعو آهي. تحقيق ۾ آرڪائيو ڊيٽا جو تجزيو، تجرباتي تحقيق، ڪيس اسٽڊي، رياضياتي ماڊل، ميداني تحقيق ۽ تشريحي يا تنقيدي طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا. حسابداري تحقيق جو مقصد رڳو نوان نظريا پيدا ڪرڻ نه پر موجود حسابداري طريقن، معيارن، ادارن ۽ مالي معلومات جي استعمال بابت ثبوت مهيا ڪرڻ پڻ آهي. == فراڊ ۽ غلطي == حسابداريءَ ۾ '''غلطي''' ۽ '''فراڊ''' ۾ بنيادي فرق ارادي جو آهي. حسابداري غلطي غير ارادي غلط داخلا، حساب، تشريح يا معلومات جي ڇڏي وڃڻ سبب ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته حسابداري فراڊ ڄاڻي واڻي مالي معلومات کي غلط پيش ڪرڻ، لڪائڻ يا تبديل ڪرڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي. مالي بيانن جي آڊٽ ۾ فراڊ جي خطري جو جائزو اهم حصو آهي. بين الاقوامي آڊٽ معيار ISA 240 آڊيٽر جي مالي بيانن جي آڊٽ دوران فراڊ سان لاڳاپيل ذميوارين لاءِ فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=ISA 240 (Revised), The Auditor’s Responsibilities Relating to Fraud in an Audit of Financial Statements |url=https://www.iaasb.org/publications/isa-240-revised-auditor-s-responsibilities-relating-fraud-audit-financial-statements |publisher=International Auditing and Assurance Standards Board |date=8 July 2025 |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري جا وڏا اسڪينڊل == ويهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن وڏن ڪارپوريٽ اسڪينڊلن مالي رپورٽنگ، آڊٽ جي آزادي ۽ ڪارپوريٽ گورننس بابت عالمي بحث کي تيز ڪيو. انهن مان [[اينرون اسڪينڊل]]، [[ورلڊ ڪام]] ۽ [[آرٿر اينڊرسن]] سان لاڳاپيل واقعا خاص اهميت رکن ٿا. اينرون جي زوال کان پوءِ آمريڪا ۾ 2002ع جو [[ساربينز–آڪسلي قانون]] منظور ٿيو، جنهن عوامي ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ، اندروني ضابطن، آڊٽ ڪميٽين ۽ آڊيٽرن جي آزادي بابت ضابطن کي وڌيڪ سخت ڪيو. == حسابداريءَ جو پيشو == حسابدار خانگي ڪمپنين، حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، سرڪاري ادارن، غير منافع بخش تنظيمن، تعليمي ادارن ۽ آزاد مشاورتي خدمتن ۾ ڪم ڪن ٿا. سندن ڪم ۾ مالي بيان تيار ڪرڻ، آڊٽ، ٽيڪس، بجيٽ، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، ڪاروباري تجزيو ۽ مالي مشاورت شامل ٿي سگهي ٿي. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|کاٻو|حسابداريءَ جو پيشو روايتي حساب ڪتاب رکڻ کان وڌي مالي تجزئي، آڊٽ، خطري جي انتظام ۽ ڪاروباري مشاورت تائين پکڙجي چڪو آهي.]] حسابداريءَ ۾ عددي صلاحيت سان گڏ تجزياتي سوچ، ڪاروباري ڄاڻ، قانوني ۽ ريگيوليٽري سمجهه، معلوماتي ٽيڪنالاجي، رابطي جون صلاحيتون ۽ پيشه ور اخلاقيات پڻ اهم سمجهيون وڃن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[حسابدار]] * [[حساب ڪتاب رکڻ]] * [[مالي حسابداري]] * [[انتظامي حسابداري]] * [[لاڳت حسابداري]] * [[ٽيڪس حسابداري]] * [[فارنزڪ حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[مالي بيان]] * [[بيلنس شيٽ]] * [[آمدنيءَ جو بيان]] * [[نقد وهڪري جو بيان]] * [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] * [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] * [[حسابداريءَ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.ifrs.org/ آءِ ايف آر ايس فائونڊيشن] * [https://www.ifac.org/ انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس] * [https://icap.org.pk/ انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://www.icmap.com.pk/ انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://pipfa.org.pk/ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس] {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:ڪاروبار]] [[زمرو:ماليات]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] iw1nos3rne8ei558eii6vq03o6a9qs6 416050 416049 2026-09-30T20:05:47Z Intisar Ali 8681 416050 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اقتصادي ۽ مالي معلومات کي درج ڪرڻ، ماپڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ جو علم ۽ عمل}} {{حسابداري}} '''حسابداري''' يا '''اڪائونٽنگ''' (انگريزي: ''Accounting'' يا ''Accountancy'') ڪنهن [[اقتصادي ادارو|اقتصادي اداري]]، جهڙوڪ ڪاروبار، ڪمپني، سرڪاري اداري يا غير منافع بخش تنظيم، جي مالي ڏيتي ليتي ۽ ٻين اقتصادي واقعن کي سڃاڻڻ، ماپڻ، درج ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، اختصار ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي معلومات پيش ڪرڻ جو منظم عمل آهي.<ref name="Needles2013">{{cite book |last1=Needles |first1=Belverd E. |last2=Powers |first2=Marian |title=Principles of Financial Accounting |publisher=Cengage Learning |year=2013 |edition=12}}</ref> حسابداريءَ وسيلي ڪنهن اداري جي مالي حالت، ڪارڪردگي ۽ نقد وهڪرن بابت معلومات تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا [[سيڙپڪار]]ن، قرض ڏيندڙن، انتظاميا، سرڪاري ادارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين کي اقتصادي فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name="IFRSFramework">{{cite web |title=Conceptual Framework for Financial Reporting |url=https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/conceptual-framework/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل ماهر کي [[حسابدار]] يا '''اڪائونٽنٽ''' چيو ويندو آهي. حسابداري کي ڪڏهن ڪڏهن ڪاروبار جي ٻولي پڻ سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪاروباري سرگرمين جي مالي اثرن کي هڪ منظم ۽ سمجهڻ جوڳي صورت ۾ پيش ڪري ٿي. حسابداري رڳو رقم جي اچ وڃ لکڻ تائين محدود نه آهي. جديد حسابداريءَ ۾ مالي رپورٽنگ، بجيٽ سازي، لاڳت جو تجزيو، انتظامي فيصلا، ٽيڪس، [[آڊٽ]]، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، معلوماتي نظام ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جي تجزيي سميت ڪيترائي شعبا شامل آهن. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|ساڄو|هڪ حسابدار جي آفيس؛ جديد حسابداريءَ ۾ مالي رڪارڊ، ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ۽ دستاويزي معلومات استعمال ڪئي وڃي ٿي.]] == مقصد ۽ اهميت == حسابداريءَ جو بنيادي مقصد ڪنهن اداري بابت اهڙي مالي معلومات مهيا ڪرڻ آهي جيڪا ان جي استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ ڪارائتي هجي. [[آء ايف آر ايس فائونڊيشن]] (IFRS Foundation) جي تصوراتي فريم ورڪ موجب عام مقصد واري مالي رپورٽنگ جو مقصد موجوده ۽ امڪاني سيڙپڪارن، قرض ڏيندڙن ۽ ٻين قرض فراهم ڪندڙن کي اهڙي معلومات ڏيڻ آهي جنهن جي بنياد تي هو اداري کي وسيلا فراهم ڪرڻ بابت فيصلا ڪري سگهن.<ref name="IFRSFramework"/> حسابداريءَ مان حاصل ٿيندڙ معلومات جي مدد سان اداري جي منافعي، مالي حالت، اثاثن، ذميوارين، نقد وهڪرن ۽ سرمائي ۾ ٿيندڙ تبديلين جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. انتظاميا اها معلومات منصوبابندي، بجيٽ سازي، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ ڪاروباري فيصلا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري ٿي. حسابداريءَ جا اهم ڪم عام طور هي آهن: * مالي ڏيتي ليتيءَ جي سڃاڻپ ۽ دستاويز ڪرڻ؛ * ڏيتي ليتي کي مناسب حسابن ۾ درج ۽ درجي بندي ڪرڻ؛ * مالي معلومات جو اختصار ۽ تجزيو ڪرڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ؛ * انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانوني، ٽيڪس ۽ ريگيوليٽري گهرجون پوريون ڪرڻ؛ * اداري جي اثاثن، ذميوارين ۽ مالي ڪارڪردگيءَ بابت معلومات فراهم ڪرڻ. == بنيادي حسابداري مساوات == حسابداريءَ جي بنيادي ڍانچي جو اظهار '''حسابداري مساوات''' ذريعي ڪيو ويندو آهي: :<math>\text{اثاثا} = \text{ذميواريون} + \text{مالڪاڻو سرمايو}</math> هن مساوات موجب اداري وٽ موجود اقتصادي وسيلا يعني [[اثاثو|اثاثا]] يا ته قرض ۽ ٻين [[ذميواري (حسابداري)|ذميوارين]] ذريعي حاصل ڪيا ويا هوندا يا مالڪن جي سرمائي سان لاڳاپيل هوندا. ٻٽي داخلا واري نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي اهڙي نموني درج ڪئي ويندي آهي جو هي بنيادي توازن برقرار رهي.<ref name="OpenStaxEquation">{{cite web |title=Describe Principles, Assumptions, and Concepts of Accounting and Their Relationship to Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/3-1-describe-principles-assumptions-and-concepts-of-accounting-and-their-relationship-to-financial-statements |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري ۽ حساب ڪتاب رکڻ == [[حساب ڪتاب رکڻ]] حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ وارو حصو آهي. ان ۾ روزاني مالي ڏيتي ليتي کي جرنل، ليجر ۽ ٻين رڪارڊن ۾ درج ڪيو ويندو آهي. حسابداري ان کان وڌيڪ وسيع تصور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڪارڊ ڪيل معلومات جي درجي بندي، اختصار، تشريح، تجزيو ۽ رپورٽنگ پڻ شامل آهي. [[File:Hauptbuch Hochstetter vor 1828.jpg|thumb|کاٻو|1828ع کان اڳ جو جرمن حسابي ليجر؛ ليجر صدين کان حساب ڪتاب رکڻ جو اهم ذريعو رهيو آهي.]] === ٻٽي داخلا وارو نظام === [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] جديد حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ نظام آهي. هن نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي گهٽ ۾ گهٽ ٻن حسابن تي اثر وجهي ٿي ۽ مجموعي [[ڊيبٽ]] هميشه مجموعي [[ڪريڊٽ]] جي برابر هوندو آهي.<ref name="OpenStaxEquation"/> مثال طور، جيڪڏهن ڪو ڪاروبار نقد رقم سان سامان خريد ڪري ٿو ته سامان يا لاڳاپيل اثاثي ۾ واڌ ٿيندي، جڏهن ته نقد رقم ۾ گهٽتائي ٿيندي. اهڙيءَ طرح هڪ ئي ڏيتي ليتي جا ٻه لاڳاپيل اثر حسابن ۾ درج ٿيندا آهن. == تاريخ == {{مک|حسابداريءَ جي تاريخ}} حساب ڪتاب رکڻ جي تاريخ لکڻ ۽ منظم واپار جي تاريخ جيتري پراڻي آهي. قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اناج، چوپائي مال، محصولن ۽ واپاري ڏيتي ليتيءَ جا رڪارڊ رکڻ لاءِ مٽيءَ جون تختيون ۽ ٻيا حسابي طريقا استعمال ٿيندا هئا. حسابداريءَ جي شروعاتي صورتن جو واسطو لکڻ، انگن، واپار ۽ پئسي جي ترقيءَ سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل رهيو آهي. قديم [[مصر]]، [[بابل]]، [[ايران]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ پڻ آمدني، خرچ، ملڪيت، محصول ۽ سرڪاري وسيلن جا حساب رکڻ جا مختلف طريقا موجود هئا. واپار جي وڌڻ سان مالي رڪارڊ وڌيڪ منظم ٿيندا ويا. يورپ ۾ وچئين دور دوران واپاري شهرن، خاص ڪري اطالوي واپاري مرڪزن، ۾ حساب ڪتاب رکڻ جا طريقا وڌيڪ ترقي يافته ٿيا. واپارين کي قرض، سرمائي، مال، آمدني ۽ خرچن جا هڪٻئي سان لاڳاپيل حساب رکڻ جي ضرورت ٻٽي داخلا واري نظام جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[File:Pacioli.jpg|thumb|ساڄو|[[لوڪا پاچيولي]]، جنهن جي 1494ع واري ڪتاب ۾ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحت شامل هئي.]] 1494ع ۾ اطالوي رياضيدان ۽ فرانسسڪن راهب [[لوڪا پاچيولي]] پنهنجي ڪتاب ''Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalità'' ۾ وينس جي واپارين ۾ استعمال ٿيندڙ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي طريقي کي منظم نموني بيان ڪيو. پاچيولي ٻٽي داخلا واري نظام جو موجد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو طريقو سندس ڪتاب کان اڳ واپارين ۾ استعمال ٿي رهيو هو؛ پر سندس ڪتاب هن نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحتن مان هڪ بڻيو ۽ ان جي يورپ ۾ ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=Timeline of the History of the Accountancy Profession |url=https://www.icaew.com/library/historical-resources/accountancy-profession-timeline |publisher=Institute of Chartered Accountants in England and Wales |access-date=1 October 2026}}</ref> اوڻيهين صديءَ ۾ صنعتي انقلاب، وڏين ڪمپنين ۽ سرمائي مارڪيٽن جي واڌ سان حسابداري هڪ منظم پيشو بڻجڻ لڳي. ڪاروبار جي مالڪي ۽ انتظام الڳ ٿيڻ سبب آزاد آڊٽ، مالي رپورٽنگ ۽ پيشه ور حسابدارن جي ضرورت وڌي. 1880ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ڪيترن مقامي حسابداري ادارن جي اتحاد سان [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس ان انگلينڊ اينڊ ويلز]] قائم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=978-0-412-47330-2}}</ref> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ حسابداري قومي ۽ بين الاقوامي معيارن، ڪمپيوٽرائيزڊ نظامن، عالمي سرمائي مارڪيٽن ۽ پيچيده ريگيوليٽري نظامن سان ڳنڍيل هڪ وسيع پيشه ور ۽ علمي شعبو بڻجي وئي. == حسابداريءَ جون شاخون == حسابداري ڪيترن تخصصي شعبن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#1f4e78; color:white; width:20%;" | شاخ ! style="background:#2f75b5; color:white; width:45%;" | بنيادي مقصد ! style="background:#5b9bd5; color:white; width:35%;" | اهم استعمال ڪندڙ |- ! style="background:#d9eaf7;" | [[مالي حسابداري]] | ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي ڏيتي ليتي کي درج ڪري معياري مالي بيان تيار ڪرڻ | سيڙپڪار، قرض ڏيندڙ، ريگيوليٽر ۽ ٻيون ٻاهريون ڌريون |- ! style="background:#e2f0d9;" | [[انتظامي حسابداري]] | انتظاميا لاءِ منصوبابندي، ڪارڪردگيءَ جي ماپ، بجيٽ ۽ فيصلا سازيءَ بابت معلومات | مينيجر ۽ اداري جي اندروني انتظاميا |- ! style="background:#fff2cc;" | [[لاڳت حسابداري]] | شين، خدمتن، منصوبن ۽ پيداواري عملن جي لاڳت ماپڻ ۽ تجزيو ڪرڻ | انتظاميا ۽ پيداواري شعبا |- ! style="background:#fce4d6;" | [[ٽيڪس حسابداري]] | ٽيڪس قانونن مطابق ٽيڪس واجبات، گوشوارن ۽ لاڳاپيل رڪارڊن جي تياري | ٽيڪس ڏيندڙ، انتظاميا ۽ ٽيڪس اختيارين |- ! style="background:#e4dfec;" | [[فارنزڪ حسابداري]] | مالي بي ضابطگين، فراڊ ۽ قانوني تڪرارن سان لاڳاپيل مالي ثبوتن جو تجزيو | عدالتون، جاچ ڪندڙ ادارا، ڪمپنيون ۽ وڪيل |- ! style="background:#daeef3;" | [[سرڪاري حسابداري]] | سرڪاري آمدني، خرچن، بجيٽ ۽ عوامي وسيلن جي حسابداري | حڪومت، پارليامينٽ، آڊٽ ادارا ۽ عوام |} === مالي حسابداري === [[مالي حسابداري]] جو مقصد اداري جي مالي معلومات کي ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ منظم نموني پيش ڪرڻ آهي. ان عمل جي نتيجي ۾ عام طور [[مالي بيان]] تيار ٿيندا آهن. مالي حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي جي سڃاڻپ، ماپ، رڪارڊنگ ۽ رپورٽنگ لاڳو حسابداري معيارن مطابق ڪئي ويندي آهي. === انتظامي حسابداري === [[انتظامي حسابداري]] بنيادي طور اداري جي اندروني انتظاميا جي ضرورتن لاءِ هوندي آهي. ان ۾ بجيٽ، لاڳت، منافعي، پيداوار، قيمت مقرر ڪرڻ، ڪارڪردگي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ بابت معلومات جو تجزيو شامل ٿي سگهي ٿو. مالي حسابداريءَ جي ابتڙ، انتظامي رپورٽون عام طور عوام لاءِ جاري نه ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي شڪل انتظاميا جي ضرورتن مطابق بدلجي سگهي ٿي. === لاڳت حسابداري === [[لاڳت حسابداري]] پيداوار يا خدمت تي ايندڙ خرچن جي سڃاڻپ، ماپ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي. اها انتظاميا کي قيمت مقرر ڪرڻ، بجيٽ ٺاهڻ، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ مختلف شين يا شعبن جي منافعي جو جائزو وٺڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. === ٽيڪس حسابداري === [[ٽيڪس حسابداري]] ڪنهن ملڪ جي ٽيڪس قانونن ۽ ضابطن مطابق ٽيڪس لائق آمدني، ٽيڪس واجبات ۽ ٽيڪس گوشوارن جي تياري سان لاڳاپيل آهي. ٽيڪس حسابداريءَ جا ضابطا مالي رپورٽنگ جي عام معيارن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. === فارنزڪ حسابداري === [[فارنزڪ حسابداري]] مالي رڪارڊن جي اهڙي جاچ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي جيڪو عدالتي ڪارروائي، فراڊ جي جاچ، اثاثن جي ڳولا يا ٻين قانوني تڪرارن ۾ استعمال ٿي سگهي. فارنزڪ حسابدار حسابداري، آڊٽ، جاچ ۽ قانوني ثبوتن سان لاڳاپيل طريقا گڏ استعمال ڪن ٿا. == مالي بيان == حسابداريءَ جي عمل مان تيار ٿيندڙ اهم نتيجن مان [[مالي بيان]] آهن. اهي ڪنهن اداري جي مالي حالت ۽ ڪارڪردگيءَ بابت منظم معلومات پيش ڪن ٿا.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web |title=Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-summary |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> اهم مالي بيانن ۾ شامل آهن: * '''[[مالي حالت جو بيان]] يا [[بيلنس شيٽ]]''' — ڪنهن مخصوص تاريخ تي اثاثا، ذميواريون ۽ مالڪاڻو سرمايو ڏيکاري ٿو؛ * '''[[آمدنيءَ جو بيان]]''' — هڪ مخصوص مدي دوران آمدني، خرچ ۽ منافعو يا نقصان ڏيکاري ٿو؛ * '''[[نقد وهڪري جو بيان]]''' — آپريٽنگ، سيڙپڪاري ۽ مالي سرگرمين مان نقد رقم جي اچ وڃ ڏيکاري ٿو؛ * '''[[مالڪاڻن حقن ۾ تبديلين جو بيان]]''' — رپورٽنگ واري مدي دوران مالڪاڻن حقن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي بيان ڪري ٿو؛ * '''مالي بيانن جا نوٽ''' — مالي بيانن ۾ ڏنل انگن ۽ استعمال ڪيل حسابداري پاليسين بابت اضافي وضاحت مهيا ڪن ٿا. == حسابداريءَ جا بنيادي تصور == مالي معلومات جي تياريءَ ۾ ڪيترائي بنيادي تصور ۽ مفروضا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ اقتصادي اداري جو تصور، هلندڙ ڪاروبار، حسابداري مدو، مالي ماپ، اڪروئل بنياد، مطابقت، اهميت ۽ مناسب قدر جهڙا تصور شامل آهن. === اڪروئل بنياد === [[اڪروئل]] بنياد تحت آمدني ان وقت سڃاتي ويندي آهي جڏهن اها ڪمائي وڃي ۽ خرچ ان وقت سڃاتو ويندو آهي جڏهن اهو پيدا ٿئي، ڀلي نقد رقم ساڳئي وقت وصول يا ادا نه ڪئي وئي هجي. ان جي ابتڙ نقد بنياد واري حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي عام طور نقد رقم جي وصولي يا ادائيگيءَ وقت درج ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Accounting Key Terms |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-key-terms |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> === هلندڙ ڪاروبار === [[هلندڙ ڪاروبار]] جو مفروضو اهو تصور ڪري ٿو ته ادارو ويجهي مستقبل ۾ پنهنجو ڪاروبار جاري رکندو. جيڪڏهن اداري جي ڪاروبار جاري رکڻ جي صلاحيت بابت اهم غير يقيني صورتحال موجود هجي ته مالي رپورٽنگ ۾ ان بابت مناسب ڄاڻ ڏيڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. == آڊٽ == {{مک|آڊٽ}} [[آڊٽ]] مالي معلومات ۽ لاڳاپيل ثبوتن جي منظم جاچ آهي. مالي بيانن جي ٻاهرين آڊٽ ۾ آزاد آڊيٽر اهو جائزو وٺي ٿو ته مالي بيان لاڳو مالي رپورٽنگ فريم ورڪ مطابق اهم پهلوئن کان صحيح نموني پيش ڪيا ويا آهن يا نه. [[اندروني آڊٽ]] اداري جي اندر خطري جي انتظام، اندروني ضابطن ۽ گورننس جي عملن جي اثرائتي جو جائزو وٺڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. [[انسٽيٽيوٽ آف انٽرنل آڊيٽرز]] اندروني آڊٽ کي آزاد ۽ غيرجانبدار يقين دهاني ۽ مشاورتي سرگرمي طور بيان ڪري ٿو، جنهن جو مقصد اداري جي عملن ۾ قدر وڌائڻ ۽ بهتري آڻڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Definition of Internal Auditing |url=https://www.theiia.org/en/standards/what-are-the-standards/definition-of-internal-audit/ |publisher=The Institute of Internal Auditors |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري معيار == مختلف ملڪن ۽ سرمائي مارڪيٽن ۾ مالي معلومات کي وڌيڪ هڪجهڙو، شفاف ۽ ڀيٽڻ جوڳو بڻائڻ لاءِ حسابداري معيار استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] (IFRS) [[انٽرنيشنل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] پاران جاري ڪيا وڃن ٿا. IFRS Foundation موجب 140 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ اهي معيار سڀني يا اڪثر عوامي طور درج ٿيل ڪمپنين لاءِ گهربل آهن.<ref name="IFRSGlobal">{{cite web |title=Why global accounting standards? |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/why-global-accounting-standards/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ [[فنانشل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] 1973ع کان خانگي شعبي جو آزاد معيار مقرر ڪندڙ ادارو آهي، جيڪو آمريڪي عام طور قبوليل حسابداري اصولن تحت مالي حسابداري ۽ رپورٽنگ جا معيار مقرر ڪري ٿو.<ref name="FASB">{{cite web |title=About the FASB |url=https://fasb.org/about |publisher=Financial Accounting Standards Board |access-date=1 October 2026}}</ref> == پاڪستان ۾ حسابداري == [[پاڪستان]] ۾ حسابداري ۽ آڊٽ جو پيشو قانوني ۽ پيشه ور ادارن، ڪمپني قانون، مالي رپورٽنگ معيارن ۽ ريگيوليٽري گهرجن جي گڏيل ڍانچي هيٺ ڪم ڪري ٿو. === انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP) کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. آرڊيننس کي 3 مارچ 1961ع تي صدارتي منظوري ملي ۽ ادارو 1 جولاءِ 1961ع تي قائم ٿيو. ICAP پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي تنظيم ۽ ترقيءَ سان گڏ چارٽرڊ اڪائونٽنٽ جي پيشه ور قابليت سان لاڳاپيل اهم قانوني ادارو آهي.<ref name="ICAP">{{cite web |title=About ICAP |url=https://icap.org.pk/about/ |publisher=Institute of Chartered Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ڪاسٽ ۽ انتظامي حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل قانوني پيشه ور ادارو آهي. ان جي قانوني ڍانچي جو بنياد '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' آهي.<ref>{{cite web |title=Cost and Management Accountants Act, 1966 |url=https://www.icmap.com.pk/News_Pdf/APPROVED_FINAL_HISTOR_BOOK.pdf |publisher=Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس === [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) 1993ع ۾ ICAP، ICMAP ۽ [[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي گڏيل سرپرستيءَ سان قائم ٿيو. ادارو سرڪاري ۽ ڪارپوريٽ شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور تعليم ۽ قابليت مهيا ڪري ٿو.<ref name="PIPFA">{{cite web |title=Who We Are |url=https://pipfa.org.pk/WhoWeAre |publisher=Pakistan Institute of Public Finance Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان ۾ IFRS === IFRS Foundation جي پاڪستان بابت دائره اختيار واري پروفائيل موجب پاڪستان IASB پاران جاري ڪيل مؤثر IFRS حسابداري معيارن مان تقريباً سڀني کي اختيار ڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه مخصوص استثنا، ملتوي لاڳو ٿيڻ يا ريگيوليٽري تبديليون موجود رهيون آهن. ڪمپنيز ايڪٽ 2017ع تحت فهرست ٿيل، عوامي مفاد رکندڙ ۽ وڏين ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ لاءِ IFRS تي ٻڌل گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="IFRSPakistan">{{cite web |title=IFRS Standards—Jurisdiction Profile: Pakistan |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/use-of-ifrs-standards-by-jurisdiction/view-jurisdiction/pakistan/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> == پيشه ور ادارا == حسابداريءَ جي عالمي پيشي ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي ادارا ڪم ڪن ٿا. [[انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس]] (IFAC) عالمي سطح تي پيشه ور حسابداري تنظيمن جو وڏو اتحاد آهي. جنوري 2026ع تائين IFAC جا ميمبر ۽ ايسوسيئيٽ 143 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ 188 کان وڌيڪ پيشه ور حسابداري تنظيمن تي مشتمل هئا.<ref>{{cite web |title=Membership |url=https://www.ifac.org/who-we-are/membership |publisher=International Federation of Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> مختلف ملڪن ۾ اهم پيشه ور لقبن ۾ [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]، چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ، سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ۽ ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ شامل آهن. انهن لقبن لاءِ تعليم، امتحان، عملي تجربو ۽ پيشه ور اخلاقي گهرجون ملڪ ۽ اداري مطابق مختلف ٿين ٿيون. == تعليم ۽ قابليتون == حسابداريءَ جي علمي تعليم يونيورسٽين ۽ ڪاروباري اسڪولن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ سطح تي ڏني وڃي ٿي. بنيادي نصاب ۾ مالي حسابداري، انتظامي حسابداري، لاڳت حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، ڪاروباري قانون، ماليات، اقتصاديات، شماريات ۽ معلوماتي نظام شامل ٿي سگهن ٿا. پيشه ور حسابداريءَ ۾ علمي تعليم سان گڏ امتحان، عملي تربيت، اخلاقي ضابطا ۽ مسلسل پيشه ور ترقي پڻ اهم آهن. مختلف ملڪن ۾ قانوني آڊٽ يا ڪجهه مخصوص خدمتون انجام ڏيڻ لاءِ الڳ لائسنس يا پيشه ور رڪنيت گهربل ٿي سگهي ٿي. == حسابداري معلوماتي نظام == [[حسابداري معلوماتي نظام]] اهڙو نظام آهي جيڪو مالي ۽ حسابداري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جديد ادارن ۾ اهي نظام خريداري، وڪرو، پگهار، اسٽاڪ، اثاثن، بجيٽ ۽ مالي رپورٽنگ سان ڳنڍيل ٿي سگهن ٿا. وڏيون تنظيمون اڪثر [[اداري وسيلن جي منصوبابندي]] وارا نظام استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ حسابداري، خريداري، پيداوار، انساني وسيلا ۽ ٻين ڪاروباري عملن جي معلومات هڪ گڏيل نظام ۾ منظم ڪئي وڃي ٿي. == ٽيڪنالاجي ۽ حسابداري == ڪمپيوٽرائيزيشن حسابداريءَ جي نوعيت ۾ وڏي تبديلي آندي آهي. روايتي ڪاغذي جرنل ۽ ليجر جي جاءِ تي حسابداري سافٽ ويئر، ڊيٽابيس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ ۽ خودڪار مالي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن. [[مصنوعي ذهانت]]، ڊيٽا تجزيو، مشيني سکيا ۽ خودڪار عملن جي استعمال سان ڊيٽا داخلا، حسابن جي ميلاپ، دستاويزن جي درجي بندي ۽ ڪجهه معمول وارا حسابداري ڪم خودڪار ٿي رهيا آهن. ان سان حسابدارن جي ڪم ۾ تجزياتي، مشاورتي، خطري جي جائزي ۽ فيصلا سازيءَ وارن ڪمن جي اهميت وڌي رهي آهي. آمريڪي بيورو آف ليبر اسٽيٽسٽڪس پڻ ڄاڻائي ٿو ته ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ٻين ٽيڪنالاجين جي وڌندڙ استعمال سان معمول جا ڪيترائي ڪم خودڪار ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته حسابدارن جا تجزياتي ۽ مشاورتي ڪم وڌيڪ نمايان ٿيندا.<ref>{{cite web |title=Accountants and Auditors |url=https://www.bls.gov/ooh/business-and-financial/accountants-and-auditors.htm |publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري تحقيق == {{مک|حسابداري تحقيق}} [[حسابداري تحقيق]] مالي رپورٽنگ، انتظامي حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، سرمائي مارڪيٽن، ڪارپوريٽ گورننس ۽ حسابداري معلومات جي اقتصادي ۽ سماجي اثرن جو علمي مطالعو آهي. تحقيق ۾ آرڪائيو ڊيٽا جو تجزيو، تجرباتي تحقيق، ڪيس اسٽڊي، رياضياتي ماڊل، ميداني تحقيق ۽ تشريحي يا تنقيدي طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا. حسابداري تحقيق جو مقصد رڳو نوان نظريا پيدا ڪرڻ نه پر موجود حسابداري طريقن، معيارن، ادارن ۽ مالي معلومات جي استعمال بابت ثبوت مهيا ڪرڻ پڻ آهي. == فراڊ ۽ غلطي == حسابداريءَ ۾ '''غلطي''' ۽ '''فراڊ''' ۾ بنيادي فرق ارادي جو آهي. حسابداري غلطي غير ارادي غلط داخلا، حساب، تشريح يا معلومات جي ڇڏي وڃڻ سبب ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته حسابداري فراڊ ڄاڻي واڻي مالي معلومات کي غلط پيش ڪرڻ، لڪائڻ يا تبديل ڪرڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي. مالي بيانن جي آڊٽ ۾ فراڊ جي خطري جو جائزو اهم حصو آهي. بين الاقوامي آڊٽ معيار ISA 240 آڊيٽر جي مالي بيانن جي آڊٽ دوران فراڊ سان لاڳاپيل ذميوارين لاءِ فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=ISA 240 (Revised), The Auditor’s Responsibilities Relating to Fraud in an Audit of Financial Statements |url=https://www.iaasb.org/publications/isa-240-revised-auditor-s-responsibilities-relating-fraud-audit-financial-statements |publisher=International Auditing and Assurance Standards Board |date=8 July 2025 |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري جا وڏا اسڪينڊل == ويهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن وڏن ڪارپوريٽ اسڪينڊلن مالي رپورٽنگ، آڊٽ جي آزادي ۽ ڪارپوريٽ گورننس بابت عالمي بحث کي تيز ڪيو. انهن مان [[اينرون اسڪينڊل]]، [[ورلڊ ڪام]] ۽ [[آرٿر اينڊرسن]] سان لاڳاپيل واقعا خاص اهميت رکن ٿا. اينرون جي زوال کان پوءِ آمريڪا ۾ 2002ع جو [[ساربينز–آڪسلي قانون]] منظور ٿيو، جنهن عوامي ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ، اندروني ضابطن، آڊٽ ڪميٽين ۽ آڊيٽرن جي آزادي بابت ضابطن کي وڌيڪ سخت ڪيو. == حسابداريءَ جو پيشو == حسابدار خانگي ڪمپنين، حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، سرڪاري ادارن، غير منافع بخش تنظيمن، تعليمي ادارن ۽ آزاد مشاورتي خدمتن ۾ ڪم ڪن ٿا. سندن ڪم ۾ مالي بيان تيار ڪرڻ، آڊٽ، ٽيڪس، بجيٽ، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، ڪاروباري تجزيو ۽ مالي مشاورت شامل ٿي سگهي ٿي. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|کاٻو|حسابداريءَ جو پيشو روايتي حساب ڪتاب رکڻ کان وڌي مالي تجزئي، آڊٽ، خطري جي انتظام ۽ ڪاروباري مشاورت تائين پکڙجي چڪو آهي.]] حسابداريءَ ۾ عددي صلاحيت سان گڏ تجزياتي سوچ، ڪاروباري ڄاڻ، قانوني ۽ ريگيوليٽري سمجهه، معلوماتي ٽيڪنالاجي، رابطي جون صلاحيتون ۽ پيشه ور اخلاقيات پڻ اهم سمجهيون وڃن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[حسابدار]] * [[حساب ڪتاب رکڻ]] * [[مالي حسابداري]] * [[انتظامي حسابداري]] * [[لاڳت حسابداري]] * [[ٽيڪس حسابداري]] * [[فارنزڪ حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[مالي بيان]] * [[بيلنس شيٽ]] * [[آمدنيءَ جو بيان]] * [[نقد وهڪري جو بيان]] * [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] * [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] * [[حسابداريءَ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.ifrs.org/ آءِ ايف آر ايس فائونڊيشن] * [https://www.ifac.org/ انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس] * [https://icap.org.pk/ انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://www.icmap.com.pk/ انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://pipfa.org.pk/ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس] {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:ڪاروبار]] [[زمرو:ماليات]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] kd1zrg3y6c0a09tt2qmmbe4afc8padd 416051 416050 2026-09-30T20:07:31Z Intisar Ali 8681 /* بنيادي حسابداري مساوات */ 416051 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اقتصادي ۽ مالي معلومات کي درج ڪرڻ، ماپڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ جو علم ۽ عمل}} {{حسابداري}} '''حسابداري''' يا '''اڪائونٽنگ''' (انگريزي: ''Accounting'' يا ''Accountancy'') ڪنهن [[اقتصادي ادارو|اقتصادي اداري]]، جهڙوڪ ڪاروبار، ڪمپني، سرڪاري اداري يا غير منافع بخش تنظيم، جي مالي ڏيتي ليتي ۽ ٻين اقتصادي واقعن کي سڃاڻڻ، ماپڻ، درج ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، اختصار ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي معلومات پيش ڪرڻ جو منظم عمل آهي.<ref name="Needles2013">{{cite book |last1=Needles |first1=Belverd E. |last2=Powers |first2=Marian |title=Principles of Financial Accounting |publisher=Cengage Learning |year=2013 |edition=12}}</ref> حسابداريءَ وسيلي ڪنهن اداري جي مالي حالت، ڪارڪردگي ۽ نقد وهڪرن بابت معلومات تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا [[سيڙپڪار]]ن، قرض ڏيندڙن، انتظاميا، سرڪاري ادارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين کي اقتصادي فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name="IFRSFramework">{{cite web |title=Conceptual Framework for Financial Reporting |url=https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/conceptual-framework/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل ماهر کي [[حسابدار]] يا '''اڪائونٽنٽ''' چيو ويندو آهي. حسابداري کي ڪڏهن ڪڏهن ڪاروبار جي ٻولي پڻ سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪاروباري سرگرمين جي مالي اثرن کي هڪ منظم ۽ سمجهڻ جوڳي صورت ۾ پيش ڪري ٿي. حسابداري رڳو رقم جي اچ وڃ لکڻ تائين محدود نه آهي. جديد حسابداريءَ ۾ مالي رپورٽنگ، بجيٽ سازي، لاڳت جو تجزيو، انتظامي فيصلا، ٽيڪس، [[آڊٽ]]، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، معلوماتي نظام ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جي تجزيي سميت ڪيترائي شعبا شامل آهن. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|ساڄو|هڪ حسابدار جي آفيس؛ جديد حسابداريءَ ۾ مالي رڪارڊ، ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ۽ دستاويزي معلومات استعمال ڪئي وڃي ٿي.]] == مقصد ۽ اهميت == حسابداريءَ جو بنيادي مقصد ڪنهن اداري بابت اهڙي مالي معلومات مهيا ڪرڻ آهي جيڪا ان جي استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ ڪارائتي هجي. [[آء ايف آر ايس فائونڊيشن]] (IFRS Foundation) جي تصوراتي فريم ورڪ موجب عام مقصد واري مالي رپورٽنگ جو مقصد موجوده ۽ امڪاني سيڙپڪارن، قرض ڏيندڙن ۽ ٻين قرض فراهم ڪندڙن کي اهڙي معلومات ڏيڻ آهي جنهن جي بنياد تي هو اداري کي وسيلا فراهم ڪرڻ بابت فيصلا ڪري سگهن.<ref name="IFRSFramework"/> حسابداريءَ مان حاصل ٿيندڙ معلومات جي مدد سان اداري جي منافعي، مالي حالت، اثاثن، ذميوارين، نقد وهڪرن ۽ سرمائي ۾ ٿيندڙ تبديلين جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. انتظاميا اها معلومات منصوبابندي، بجيٽ سازي، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ ڪاروباري فيصلا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري ٿي. حسابداريءَ جا اهم ڪم عام طور هي آهن: * مالي ڏيتي ليتيءَ جي سڃاڻپ ۽ دستاويز ڪرڻ؛ * ڏيتي ليتي کي مناسب حسابن ۾ درج ۽ درجي بندي ڪرڻ؛ * مالي معلومات جو اختصار ۽ تجزيو ڪرڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ؛ * انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانوني، ٽيڪس ۽ ريگيوليٽري گهرجون پوريون ڪرڻ؛ * اداري جي اثاثن، ذميوارين ۽ مالي ڪارڪردگيءَ بابت معلومات فراهم ڪرڻ. == بنيادي حسابداري مساوات == حسابداريءَ جي بنيادي ڍانچي جو اظهار '''حسابداري مساوات''' ذريعي ڪيو ويندو آهي: :<math>\text{Assets} = \text{Liabilities} + \text{Owner's Equity}</math> هن مساوات موجب اداري وٽ موجود اقتصادي وسيلا يعني [[اثاثو|اثاثا]] يا ته قرض ۽ ٻين [[ذميواري (حسابداري)|ذميوارين]] ذريعي حاصل ڪيا ويا هوندا يا مالڪن جي سرمائي سان لاڳاپيل هوندا. ٻٽي داخلا واري نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي اهڙي نموني درج ڪئي ويندي آهي جو هي بنيادي توازن برقرار رهي.<ref name="OpenStaxEquation">{{cite web |title=Describe Principles, Assumptions, and Concepts of Accounting and Their Relationship to Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/3-1-describe-principles-assumptions-and-concepts-of-accounting-and-their-relationship-to-financial-statements |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري ۽ حساب ڪتاب رکڻ == [[حساب ڪتاب رکڻ]] حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ وارو حصو آهي. ان ۾ روزاني مالي ڏيتي ليتي کي جرنل، ليجر ۽ ٻين رڪارڊن ۾ درج ڪيو ويندو آهي. حسابداري ان کان وڌيڪ وسيع تصور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڪارڊ ڪيل معلومات جي درجي بندي، اختصار، تشريح، تجزيو ۽ رپورٽنگ پڻ شامل آهي. [[File:Hauptbuch Hochstetter vor 1828.jpg|thumb|کاٻو|1828ع کان اڳ جو جرمن حسابي ليجر؛ ليجر صدين کان حساب ڪتاب رکڻ جو اهم ذريعو رهيو آهي.]] === ٻٽي داخلا وارو نظام === [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] جديد حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ نظام آهي. هن نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي گهٽ ۾ گهٽ ٻن حسابن تي اثر وجهي ٿي ۽ مجموعي [[ڊيبٽ]] هميشه مجموعي [[ڪريڊٽ]] جي برابر هوندو آهي.<ref name="OpenStaxEquation"/> مثال طور، جيڪڏهن ڪو ڪاروبار نقد رقم سان سامان خريد ڪري ٿو ته سامان يا لاڳاپيل اثاثي ۾ واڌ ٿيندي، جڏهن ته نقد رقم ۾ گهٽتائي ٿيندي. اهڙيءَ طرح هڪ ئي ڏيتي ليتي جا ٻه لاڳاپيل اثر حسابن ۾ درج ٿيندا آهن. == تاريخ == {{مک|حسابداريءَ جي تاريخ}} حساب ڪتاب رکڻ جي تاريخ لکڻ ۽ منظم واپار جي تاريخ جيتري پراڻي آهي. قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اناج، چوپائي مال، محصولن ۽ واپاري ڏيتي ليتيءَ جا رڪارڊ رکڻ لاءِ مٽيءَ جون تختيون ۽ ٻيا حسابي طريقا استعمال ٿيندا هئا. حسابداريءَ جي شروعاتي صورتن جو واسطو لکڻ، انگن، واپار ۽ پئسي جي ترقيءَ سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل رهيو آهي. قديم [[مصر]]، [[بابل]]، [[ايران]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ پڻ آمدني، خرچ، ملڪيت، محصول ۽ سرڪاري وسيلن جا حساب رکڻ جا مختلف طريقا موجود هئا. واپار جي وڌڻ سان مالي رڪارڊ وڌيڪ منظم ٿيندا ويا. يورپ ۾ وچئين دور دوران واپاري شهرن، خاص ڪري اطالوي واپاري مرڪزن، ۾ حساب ڪتاب رکڻ جا طريقا وڌيڪ ترقي يافته ٿيا. واپارين کي قرض، سرمائي، مال، آمدني ۽ خرچن جا هڪٻئي سان لاڳاپيل حساب رکڻ جي ضرورت ٻٽي داخلا واري نظام جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[File:Pacioli.jpg|thumb|ساڄو|[[لوڪا پاچيولي]]، جنهن جي 1494ع واري ڪتاب ۾ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحت شامل هئي.]] 1494ع ۾ اطالوي رياضيدان ۽ فرانسسڪن راهب [[لوڪا پاچيولي]] پنهنجي ڪتاب ''Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalità'' ۾ وينس جي واپارين ۾ استعمال ٿيندڙ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي طريقي کي منظم نموني بيان ڪيو. پاچيولي ٻٽي داخلا واري نظام جو موجد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو طريقو سندس ڪتاب کان اڳ واپارين ۾ استعمال ٿي رهيو هو؛ پر سندس ڪتاب هن نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحتن مان هڪ بڻيو ۽ ان جي يورپ ۾ ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=Timeline of the History of the Accountancy Profession |url=https://www.icaew.com/library/historical-resources/accountancy-profession-timeline |publisher=Institute of Chartered Accountants in England and Wales |access-date=1 October 2026}}</ref> اوڻيهين صديءَ ۾ صنعتي انقلاب، وڏين ڪمپنين ۽ سرمائي مارڪيٽن جي واڌ سان حسابداري هڪ منظم پيشو بڻجڻ لڳي. ڪاروبار جي مالڪي ۽ انتظام الڳ ٿيڻ سبب آزاد آڊٽ، مالي رپورٽنگ ۽ پيشه ور حسابدارن جي ضرورت وڌي. 1880ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ڪيترن مقامي حسابداري ادارن جي اتحاد سان [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس ان انگلينڊ اينڊ ويلز]] قائم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=978-0-412-47330-2}}</ref> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ حسابداري قومي ۽ بين الاقوامي معيارن، ڪمپيوٽرائيزڊ نظامن، عالمي سرمائي مارڪيٽن ۽ پيچيده ريگيوليٽري نظامن سان ڳنڍيل هڪ وسيع پيشه ور ۽ علمي شعبو بڻجي وئي. == حسابداريءَ جون شاخون == حسابداري ڪيترن تخصصي شعبن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#1f4e78; color:white; width:20%;" | شاخ ! style="background:#2f75b5; color:white; width:45%;" | بنيادي مقصد ! style="background:#5b9bd5; color:white; width:35%;" | اهم استعمال ڪندڙ |- ! style="background:#d9eaf7;" | [[مالي حسابداري]] | ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي ڏيتي ليتي کي درج ڪري معياري مالي بيان تيار ڪرڻ | سيڙپڪار، قرض ڏيندڙ، ريگيوليٽر ۽ ٻيون ٻاهريون ڌريون |- ! style="background:#e2f0d9;" | [[انتظامي حسابداري]] | انتظاميا لاءِ منصوبابندي، ڪارڪردگيءَ جي ماپ، بجيٽ ۽ فيصلا سازيءَ بابت معلومات | مينيجر ۽ اداري جي اندروني انتظاميا |- ! style="background:#fff2cc;" | [[لاڳت حسابداري]] | شين، خدمتن، منصوبن ۽ پيداواري عملن جي لاڳت ماپڻ ۽ تجزيو ڪرڻ | انتظاميا ۽ پيداواري شعبا |- ! style="background:#fce4d6;" | [[ٽيڪس حسابداري]] | ٽيڪس قانونن مطابق ٽيڪس واجبات، گوشوارن ۽ لاڳاپيل رڪارڊن جي تياري | ٽيڪس ڏيندڙ، انتظاميا ۽ ٽيڪس اختيارين |- ! style="background:#e4dfec;" | [[فارنزڪ حسابداري]] | مالي بي ضابطگين، فراڊ ۽ قانوني تڪرارن سان لاڳاپيل مالي ثبوتن جو تجزيو | عدالتون، جاچ ڪندڙ ادارا، ڪمپنيون ۽ وڪيل |- ! style="background:#daeef3;" | [[سرڪاري حسابداري]] | سرڪاري آمدني، خرچن، بجيٽ ۽ عوامي وسيلن جي حسابداري | حڪومت، پارليامينٽ، آڊٽ ادارا ۽ عوام |} === مالي حسابداري === [[مالي حسابداري]] جو مقصد اداري جي مالي معلومات کي ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ منظم نموني پيش ڪرڻ آهي. ان عمل جي نتيجي ۾ عام طور [[مالي بيان]] تيار ٿيندا آهن. مالي حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي جي سڃاڻپ، ماپ، رڪارڊنگ ۽ رپورٽنگ لاڳو حسابداري معيارن مطابق ڪئي ويندي آهي. === انتظامي حسابداري === [[انتظامي حسابداري]] بنيادي طور اداري جي اندروني انتظاميا جي ضرورتن لاءِ هوندي آهي. ان ۾ بجيٽ، لاڳت، منافعي، پيداوار، قيمت مقرر ڪرڻ، ڪارڪردگي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ بابت معلومات جو تجزيو شامل ٿي سگهي ٿو. مالي حسابداريءَ جي ابتڙ، انتظامي رپورٽون عام طور عوام لاءِ جاري نه ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي شڪل انتظاميا جي ضرورتن مطابق بدلجي سگهي ٿي. === لاڳت حسابداري === [[لاڳت حسابداري]] پيداوار يا خدمت تي ايندڙ خرچن جي سڃاڻپ، ماپ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي. اها انتظاميا کي قيمت مقرر ڪرڻ، بجيٽ ٺاهڻ، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ مختلف شين يا شعبن جي منافعي جو جائزو وٺڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. === ٽيڪس حسابداري === [[ٽيڪس حسابداري]] ڪنهن ملڪ جي ٽيڪس قانونن ۽ ضابطن مطابق ٽيڪس لائق آمدني، ٽيڪس واجبات ۽ ٽيڪس گوشوارن جي تياري سان لاڳاپيل آهي. ٽيڪس حسابداريءَ جا ضابطا مالي رپورٽنگ جي عام معيارن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. === فارنزڪ حسابداري === [[فارنزڪ حسابداري]] مالي رڪارڊن جي اهڙي جاچ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي جيڪو عدالتي ڪارروائي، فراڊ جي جاچ، اثاثن جي ڳولا يا ٻين قانوني تڪرارن ۾ استعمال ٿي سگهي. فارنزڪ حسابدار حسابداري، آڊٽ، جاچ ۽ قانوني ثبوتن سان لاڳاپيل طريقا گڏ استعمال ڪن ٿا. == مالي بيان == حسابداريءَ جي عمل مان تيار ٿيندڙ اهم نتيجن مان [[مالي بيان]] آهن. اهي ڪنهن اداري جي مالي حالت ۽ ڪارڪردگيءَ بابت منظم معلومات پيش ڪن ٿا.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web |title=Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-summary |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> اهم مالي بيانن ۾ شامل آهن: * '''[[مالي حالت جو بيان]] يا [[بيلنس شيٽ]]''' — ڪنهن مخصوص تاريخ تي اثاثا، ذميواريون ۽ مالڪاڻو سرمايو ڏيکاري ٿو؛ * '''[[آمدنيءَ جو بيان]]''' — هڪ مخصوص مدي دوران آمدني، خرچ ۽ منافعو يا نقصان ڏيکاري ٿو؛ * '''[[نقد وهڪري جو بيان]]''' — آپريٽنگ، سيڙپڪاري ۽ مالي سرگرمين مان نقد رقم جي اچ وڃ ڏيکاري ٿو؛ * '''[[مالڪاڻن حقن ۾ تبديلين جو بيان]]''' — رپورٽنگ واري مدي دوران مالڪاڻن حقن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي بيان ڪري ٿو؛ * '''مالي بيانن جا نوٽ''' — مالي بيانن ۾ ڏنل انگن ۽ استعمال ڪيل حسابداري پاليسين بابت اضافي وضاحت مهيا ڪن ٿا. == حسابداريءَ جا بنيادي تصور == مالي معلومات جي تياريءَ ۾ ڪيترائي بنيادي تصور ۽ مفروضا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ اقتصادي اداري جو تصور، هلندڙ ڪاروبار، حسابداري مدو، مالي ماپ، اڪروئل بنياد، مطابقت، اهميت ۽ مناسب قدر جهڙا تصور شامل آهن. === اڪروئل بنياد === [[اڪروئل]] بنياد تحت آمدني ان وقت سڃاتي ويندي آهي جڏهن اها ڪمائي وڃي ۽ خرچ ان وقت سڃاتو ويندو آهي جڏهن اهو پيدا ٿئي، ڀلي نقد رقم ساڳئي وقت وصول يا ادا نه ڪئي وئي هجي. ان جي ابتڙ نقد بنياد واري حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي عام طور نقد رقم جي وصولي يا ادائيگيءَ وقت درج ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Accounting Key Terms |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-key-terms |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> === هلندڙ ڪاروبار === [[هلندڙ ڪاروبار]] جو مفروضو اهو تصور ڪري ٿو ته ادارو ويجهي مستقبل ۾ پنهنجو ڪاروبار جاري رکندو. جيڪڏهن اداري جي ڪاروبار جاري رکڻ جي صلاحيت بابت اهم غير يقيني صورتحال موجود هجي ته مالي رپورٽنگ ۾ ان بابت مناسب ڄاڻ ڏيڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. == آڊٽ == {{مک|آڊٽ}} [[آڊٽ]] مالي معلومات ۽ لاڳاپيل ثبوتن جي منظم جاچ آهي. مالي بيانن جي ٻاهرين آڊٽ ۾ آزاد آڊيٽر اهو جائزو وٺي ٿو ته مالي بيان لاڳو مالي رپورٽنگ فريم ورڪ مطابق اهم پهلوئن کان صحيح نموني پيش ڪيا ويا آهن يا نه. [[اندروني آڊٽ]] اداري جي اندر خطري جي انتظام، اندروني ضابطن ۽ گورننس جي عملن جي اثرائتي جو جائزو وٺڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. [[انسٽيٽيوٽ آف انٽرنل آڊيٽرز]] اندروني آڊٽ کي آزاد ۽ غيرجانبدار يقين دهاني ۽ مشاورتي سرگرمي طور بيان ڪري ٿو، جنهن جو مقصد اداري جي عملن ۾ قدر وڌائڻ ۽ بهتري آڻڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Definition of Internal Auditing |url=https://www.theiia.org/en/standards/what-are-the-standards/definition-of-internal-audit/ |publisher=The Institute of Internal Auditors |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري معيار == مختلف ملڪن ۽ سرمائي مارڪيٽن ۾ مالي معلومات کي وڌيڪ هڪجهڙو، شفاف ۽ ڀيٽڻ جوڳو بڻائڻ لاءِ حسابداري معيار استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] (IFRS) [[انٽرنيشنل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] پاران جاري ڪيا وڃن ٿا. IFRS Foundation موجب 140 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ اهي معيار سڀني يا اڪثر عوامي طور درج ٿيل ڪمپنين لاءِ گهربل آهن.<ref name="IFRSGlobal">{{cite web |title=Why global accounting standards? |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/why-global-accounting-standards/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ [[فنانشل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] 1973ع کان خانگي شعبي جو آزاد معيار مقرر ڪندڙ ادارو آهي، جيڪو آمريڪي عام طور قبوليل حسابداري اصولن تحت مالي حسابداري ۽ رپورٽنگ جا معيار مقرر ڪري ٿو.<ref name="FASB">{{cite web |title=About the FASB |url=https://fasb.org/about |publisher=Financial Accounting Standards Board |access-date=1 October 2026}}</ref> == پاڪستان ۾ حسابداري == [[پاڪستان]] ۾ حسابداري ۽ آڊٽ جو پيشو قانوني ۽ پيشه ور ادارن، ڪمپني قانون، مالي رپورٽنگ معيارن ۽ ريگيوليٽري گهرجن جي گڏيل ڍانچي هيٺ ڪم ڪري ٿو. === انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP) کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. آرڊيننس کي 3 مارچ 1961ع تي صدارتي منظوري ملي ۽ ادارو 1 جولاءِ 1961ع تي قائم ٿيو. ICAP پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي تنظيم ۽ ترقيءَ سان گڏ چارٽرڊ اڪائونٽنٽ جي پيشه ور قابليت سان لاڳاپيل اهم قانوني ادارو آهي.<ref name="ICAP">{{cite web |title=About ICAP |url=https://icap.org.pk/about/ |publisher=Institute of Chartered Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ڪاسٽ ۽ انتظامي حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل قانوني پيشه ور ادارو آهي. ان جي قانوني ڍانچي جو بنياد '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' آهي.<ref>{{cite web |title=Cost and Management Accountants Act, 1966 |url=https://www.icmap.com.pk/News_Pdf/APPROVED_FINAL_HISTOR_BOOK.pdf |publisher=Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس === [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) 1993ع ۾ ICAP، ICMAP ۽ [[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي گڏيل سرپرستيءَ سان قائم ٿيو. ادارو سرڪاري ۽ ڪارپوريٽ شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور تعليم ۽ قابليت مهيا ڪري ٿو.<ref name="PIPFA">{{cite web |title=Who We Are |url=https://pipfa.org.pk/WhoWeAre |publisher=Pakistan Institute of Public Finance Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان ۾ IFRS === IFRS Foundation جي پاڪستان بابت دائره اختيار واري پروفائيل موجب پاڪستان IASB پاران جاري ڪيل مؤثر IFRS حسابداري معيارن مان تقريباً سڀني کي اختيار ڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه مخصوص استثنا، ملتوي لاڳو ٿيڻ يا ريگيوليٽري تبديليون موجود رهيون آهن. ڪمپنيز ايڪٽ 2017ع تحت فهرست ٿيل، عوامي مفاد رکندڙ ۽ وڏين ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ لاءِ IFRS تي ٻڌل گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="IFRSPakistan">{{cite web |title=IFRS Standards—Jurisdiction Profile: Pakistan |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/use-of-ifrs-standards-by-jurisdiction/view-jurisdiction/pakistan/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> == پيشه ور ادارا == حسابداريءَ جي عالمي پيشي ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي ادارا ڪم ڪن ٿا. [[انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس]] (IFAC) عالمي سطح تي پيشه ور حسابداري تنظيمن جو وڏو اتحاد آهي. جنوري 2026ع تائين IFAC جا ميمبر ۽ ايسوسيئيٽ 143 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ 188 کان وڌيڪ پيشه ور حسابداري تنظيمن تي مشتمل هئا.<ref>{{cite web |title=Membership |url=https://www.ifac.org/who-we-are/membership |publisher=International Federation of Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> مختلف ملڪن ۾ اهم پيشه ور لقبن ۾ [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]، چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ، سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ۽ ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ شامل آهن. انهن لقبن لاءِ تعليم، امتحان، عملي تجربو ۽ پيشه ور اخلاقي گهرجون ملڪ ۽ اداري مطابق مختلف ٿين ٿيون. == تعليم ۽ قابليتون == حسابداريءَ جي علمي تعليم يونيورسٽين ۽ ڪاروباري اسڪولن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ سطح تي ڏني وڃي ٿي. بنيادي نصاب ۾ مالي حسابداري، انتظامي حسابداري، لاڳت حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، ڪاروباري قانون، ماليات، اقتصاديات، شماريات ۽ معلوماتي نظام شامل ٿي سگهن ٿا. پيشه ور حسابداريءَ ۾ علمي تعليم سان گڏ امتحان، عملي تربيت، اخلاقي ضابطا ۽ مسلسل پيشه ور ترقي پڻ اهم آهن. مختلف ملڪن ۾ قانوني آڊٽ يا ڪجهه مخصوص خدمتون انجام ڏيڻ لاءِ الڳ لائسنس يا پيشه ور رڪنيت گهربل ٿي سگهي ٿي. == حسابداري معلوماتي نظام == [[حسابداري معلوماتي نظام]] اهڙو نظام آهي جيڪو مالي ۽ حسابداري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جديد ادارن ۾ اهي نظام خريداري، وڪرو، پگهار، اسٽاڪ، اثاثن، بجيٽ ۽ مالي رپورٽنگ سان ڳنڍيل ٿي سگهن ٿا. وڏيون تنظيمون اڪثر [[اداري وسيلن جي منصوبابندي]] وارا نظام استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ حسابداري، خريداري، پيداوار، انساني وسيلا ۽ ٻين ڪاروباري عملن جي معلومات هڪ گڏيل نظام ۾ منظم ڪئي وڃي ٿي. == ٽيڪنالاجي ۽ حسابداري == ڪمپيوٽرائيزيشن حسابداريءَ جي نوعيت ۾ وڏي تبديلي آندي آهي. روايتي ڪاغذي جرنل ۽ ليجر جي جاءِ تي حسابداري سافٽ ويئر، ڊيٽابيس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ ۽ خودڪار مالي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن. [[مصنوعي ذهانت]]، ڊيٽا تجزيو، مشيني سکيا ۽ خودڪار عملن جي استعمال سان ڊيٽا داخلا، حسابن جي ميلاپ، دستاويزن جي درجي بندي ۽ ڪجهه معمول وارا حسابداري ڪم خودڪار ٿي رهيا آهن. ان سان حسابدارن جي ڪم ۾ تجزياتي، مشاورتي، خطري جي جائزي ۽ فيصلا سازيءَ وارن ڪمن جي اهميت وڌي رهي آهي. آمريڪي بيورو آف ليبر اسٽيٽسٽڪس پڻ ڄاڻائي ٿو ته ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ٻين ٽيڪنالاجين جي وڌندڙ استعمال سان معمول جا ڪيترائي ڪم خودڪار ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته حسابدارن جا تجزياتي ۽ مشاورتي ڪم وڌيڪ نمايان ٿيندا.<ref>{{cite web |title=Accountants and Auditors |url=https://www.bls.gov/ooh/business-and-financial/accountants-and-auditors.htm |publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري تحقيق == {{مک|حسابداري تحقيق}} [[حسابداري تحقيق]] مالي رپورٽنگ، انتظامي حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، سرمائي مارڪيٽن، ڪارپوريٽ گورننس ۽ حسابداري معلومات جي اقتصادي ۽ سماجي اثرن جو علمي مطالعو آهي. تحقيق ۾ آرڪائيو ڊيٽا جو تجزيو، تجرباتي تحقيق، ڪيس اسٽڊي، رياضياتي ماڊل، ميداني تحقيق ۽ تشريحي يا تنقيدي طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا. حسابداري تحقيق جو مقصد رڳو نوان نظريا پيدا ڪرڻ نه پر موجود حسابداري طريقن، معيارن، ادارن ۽ مالي معلومات جي استعمال بابت ثبوت مهيا ڪرڻ پڻ آهي. == فراڊ ۽ غلطي == حسابداريءَ ۾ '''غلطي''' ۽ '''فراڊ''' ۾ بنيادي فرق ارادي جو آهي. حسابداري غلطي غير ارادي غلط داخلا، حساب، تشريح يا معلومات جي ڇڏي وڃڻ سبب ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته حسابداري فراڊ ڄاڻي واڻي مالي معلومات کي غلط پيش ڪرڻ، لڪائڻ يا تبديل ڪرڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي. مالي بيانن جي آڊٽ ۾ فراڊ جي خطري جو جائزو اهم حصو آهي. بين الاقوامي آڊٽ معيار ISA 240 آڊيٽر جي مالي بيانن جي آڊٽ دوران فراڊ سان لاڳاپيل ذميوارين لاءِ فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=ISA 240 (Revised), The Auditor’s Responsibilities Relating to Fraud in an Audit of Financial Statements |url=https://www.iaasb.org/publications/isa-240-revised-auditor-s-responsibilities-relating-fraud-audit-financial-statements |publisher=International Auditing and Assurance Standards Board |date=8 July 2025 |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري جا وڏا اسڪينڊل == ويهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن وڏن ڪارپوريٽ اسڪينڊلن مالي رپورٽنگ، آڊٽ جي آزادي ۽ ڪارپوريٽ گورننس بابت عالمي بحث کي تيز ڪيو. انهن مان [[اينرون اسڪينڊل]]، [[ورلڊ ڪام]] ۽ [[آرٿر اينڊرسن]] سان لاڳاپيل واقعا خاص اهميت رکن ٿا. اينرون جي زوال کان پوءِ آمريڪا ۾ 2002ع جو [[ساربينز–آڪسلي قانون]] منظور ٿيو، جنهن عوامي ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ، اندروني ضابطن، آڊٽ ڪميٽين ۽ آڊيٽرن جي آزادي بابت ضابطن کي وڌيڪ سخت ڪيو. == حسابداريءَ جو پيشو == حسابدار خانگي ڪمپنين، حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، سرڪاري ادارن، غير منافع بخش تنظيمن، تعليمي ادارن ۽ آزاد مشاورتي خدمتن ۾ ڪم ڪن ٿا. سندن ڪم ۾ مالي بيان تيار ڪرڻ، آڊٽ، ٽيڪس، بجيٽ، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، ڪاروباري تجزيو ۽ مالي مشاورت شامل ٿي سگهي ٿي. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|کاٻو|حسابداريءَ جو پيشو روايتي حساب ڪتاب رکڻ کان وڌي مالي تجزئي، آڊٽ، خطري جي انتظام ۽ ڪاروباري مشاورت تائين پکڙجي چڪو آهي.]] حسابداريءَ ۾ عددي صلاحيت سان گڏ تجزياتي سوچ، ڪاروباري ڄاڻ، قانوني ۽ ريگيوليٽري سمجهه، معلوماتي ٽيڪنالاجي، رابطي جون صلاحيتون ۽ پيشه ور اخلاقيات پڻ اهم سمجهيون وڃن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[حسابدار]] * [[حساب ڪتاب رکڻ]] * [[مالي حسابداري]] * [[انتظامي حسابداري]] * [[لاڳت حسابداري]] * [[ٽيڪس حسابداري]] * [[فارنزڪ حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[مالي بيان]] * [[بيلنس شيٽ]] * [[آمدنيءَ جو بيان]] * [[نقد وهڪري جو بيان]] * [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] * [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] * [[حسابداريءَ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.ifrs.org/ آءِ ايف آر ايس فائونڊيشن] * [https://www.ifac.org/ انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس] * [https://icap.org.pk/ انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://www.icmap.com.pk/ انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://pipfa.org.pk/ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس] {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:ڪاروبار]] [[زمرو:ماليات]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] ewdufniblznkypysm7rbfiwwaxb4lgd 416052 416051 2026-09-30T20:07:51Z Intisar Ali 8681 416052 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اقتصادي ۽ مالي معلومات کي درج ڪرڻ، ماپڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ جو علم ۽ عمل}} {{حسابداري}} '''حسابداري''' يا '''اڪائونٽنگ''' (انگريزي: ''Accounting'' يا ''Accountancy'') ڪنهن [[اقتصادي ادارو|اقتصادي اداري]]، جهڙوڪ ڪاروبار، ڪمپني، سرڪاري اداري يا غير منافع بخش تنظيم، جي مالي ڏيتي ليتي ۽ ٻين اقتصادي واقعن کي سڃاڻڻ، ماپڻ، درج ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، اختصار ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي معلومات پيش ڪرڻ جو منظم عمل آهي.<ref name="Needles2013">{{cite book |last1=Needles |first1=Belverd E. |last2=Powers |first2=Marian |title=Principles of Financial Accounting |publisher=Cengage Learning |year=2013 |edition=12}}</ref> حسابداريءَ وسيلي ڪنهن اداري جي مالي حالت، ڪارڪردگي ۽ نقد وهڪرن بابت معلومات تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا [[سيڙپڪار]]ن، قرض ڏيندڙن، انتظاميا، سرڪاري ادارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين کي اقتصادي فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name="IFRSFramework">{{cite web |title=Conceptual Framework for Financial Reporting |url=https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/conceptual-framework/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل ماهر کي [[حسابدار]] يا '''اڪائونٽنٽ''' چيو ويندو آهي. حسابداري کي ڪڏهن ڪڏهن ڪاروبار جي ٻولي پڻ سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪاروباري سرگرمين جي مالي اثرن کي هڪ منظم ۽ سمجهڻ جوڳي صورت ۾ پيش ڪري ٿي. حسابداري رڳو رقم جي اچ وڃ لکڻ تائين محدود نه آهي. جديد حسابداريءَ ۾ مالي رپورٽنگ، بجيٽ سازي، لاڳت جو تجزيو، انتظامي فيصلا، ٽيڪس، [[آڊٽ]]، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، معلوماتي نظام ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جي تجزيي سميت ڪيترائي شعبا شامل آهن. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|ساڄو|هڪ حسابدار جي آفيس؛ جديد حسابداريءَ ۾ مالي رڪارڊ، ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ۽ دستاويزي معلومات استعمال ڪئي وڃي ٿي.]] == مقصد ۽ اهميت == حسابداريءَ جو بنيادي مقصد ڪنهن اداري بابت اهڙي مالي معلومات مهيا ڪرڻ آهي جيڪا ان جي استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ ڪارائتي هجي. [[آء ايف آر ايس فائونڊيشن]] (IFRS Foundation) جي تصوراتي فريم ورڪ موجب عام مقصد واري مالي رپورٽنگ جو مقصد موجوده ۽ امڪاني سيڙپڪارن، قرض ڏيندڙن ۽ ٻين قرض فراهم ڪندڙن کي اهڙي معلومات ڏيڻ آهي جنهن جي بنياد تي هو اداري کي وسيلا فراهم ڪرڻ بابت فيصلا ڪري سگهن.<ref name="IFRSFramework"/> حسابداريءَ مان حاصل ٿيندڙ معلومات جي مدد سان اداري جي منافعي، مالي حالت، اثاثن، ذميوارين، نقد وهڪرن ۽ سرمائي ۾ ٿيندڙ تبديلين جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. انتظاميا اها معلومات منصوبابندي، بجيٽ سازي، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ ڪاروباري فيصلا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري ٿي. حسابداريءَ جا اهم ڪم عام طور هي آهن: * مالي ڏيتي ليتيءَ جي سڃاڻپ ۽ دستاويز ڪرڻ؛ * ڏيتي ليتي کي مناسب حسابن ۾ درج ۽ درجي بندي ڪرڻ؛ * مالي معلومات جو اختصار ۽ تجزيو ڪرڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ؛ * انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانوني، ٽيڪس ۽ ريگيوليٽري گهرجون پوريون ڪرڻ؛ * اداري جي اثاثن، ذميوارين ۽ مالي ڪارڪردگيءَ بابت معلومات فراهم ڪرڻ. == بنيادي حسابداري مساوات == حسابداريءَ جي بنيادي ڍانچي جو اظهار '''حسابداري مساوات''' ذريعي ڪيو ويندو آهي: :<math>\text{Assets} = \text{Liabilities} + \text{Owner's Equity}</math> هن مساوات موجب اداري وٽ موجود اقتصادي وسيلا يعني [[اثاثو|اثاثا]] يا ته قرض ۽ ٻين [[ذميواري (حسابداري)|ذميوارين]] ذريعي حاصل ڪيا ويا هوندا يا مالڪن جي سرمائي سان لاڳاپيل هوندا. ٻٽي داخلا واري نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي اهڙي نموني درج ڪئي ويندي آهي جو هي بنيادي توازن برقرار رهي.<ref name="OpenStaxEquation">{{cite web |title=Describe Principles, Assumptions, and Concepts of Accounting and Their Relationship to Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/3-1-describe-principles-assumptions-and-concepts-of-accounting-and-their-relationship-to-financial-statements |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري ۽ حساب ڪتاب رکڻ == [[حساب ڪتاب رکڻ]] حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ وارو حصو آهي. ان ۾ روزاني مالي ڏيتي ليتي کي جرنل، ليجر ۽ ٻين رڪارڊن ۾ درج ڪيو ويندو آهي. حسابداري ان کان وڌيڪ وسيع تصور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڪارڊ ڪيل معلومات جي درجي بندي، اختصار، تشريح، تجزيو ۽ رپورٽنگ پڻ شامل آهي. [[File:Hauptbuch Hochstetter vor 1828.jpg|thumb|کاٻو|1828ع کان اڳ جو جرمن حسابي ليجر؛ ليجر صدين کان حساب ڪتاب رکڻ جو اهم ذريعو رهيو آهي.]] === ٻٽي داخلا وارو نظام === [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] جديد حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ نظام آهي. هن نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي گهٽ ۾ گهٽ ٻن حسابن تي اثر وجهي ٿي ۽ مجموعي [[ڊيبٽ]] هميشه مجموعي [[ڪريڊٽ]] جي برابر هوندو آهي.<ref name="OpenStaxEquation"/> مثال طور، جيڪڏهن ڪو ڪاروبار نقد رقم سان سامان خريد ڪري ٿو ته سامان يا لاڳاپيل اثاثي ۾ واڌ ٿيندي، جڏهن ته نقد رقم ۾ گهٽتائي ٿيندي. اهڙيءَ طرح هڪ ئي ڏيتي ليتي جا ٻه لاڳاپيل اثر حسابن ۾ درج ٿيندا آهن. == تاريخ == {{Main|حسابداريءَ جي تاريخ}} حساب ڪتاب رکڻ جي تاريخ لکڻ ۽ منظم واپار جي تاريخ جيتري پراڻي آهي. قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اناج، چوپائي مال، محصولن ۽ واپاري ڏيتي ليتيءَ جا رڪارڊ رکڻ لاءِ مٽيءَ جون تختيون ۽ ٻيا حسابي طريقا استعمال ٿيندا هئا. حسابداريءَ جي شروعاتي صورتن جو واسطو لکڻ، انگن، واپار ۽ پئسي جي ترقيءَ سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل رهيو آهي. قديم [[مصر]]، [[بابل]]، [[ايران]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ پڻ آمدني، خرچ، ملڪيت، محصول ۽ سرڪاري وسيلن جا حساب رکڻ جا مختلف طريقا موجود هئا. واپار جي وڌڻ سان مالي رڪارڊ وڌيڪ منظم ٿيندا ويا. يورپ ۾ وچئين دور دوران واپاري شهرن، خاص ڪري اطالوي واپاري مرڪزن، ۾ حساب ڪتاب رکڻ جا طريقا وڌيڪ ترقي يافته ٿيا. واپارين کي قرض، سرمائي، مال، آمدني ۽ خرچن جا هڪٻئي سان لاڳاپيل حساب رکڻ جي ضرورت ٻٽي داخلا واري نظام جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[File:Pacioli.jpg|thumb|ساڄو|[[لوڪا پاچيولي]]، جنهن جي 1494ع واري ڪتاب ۾ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحت شامل هئي.]] 1494ع ۾ اطالوي رياضيدان ۽ فرانسسڪن راهب [[لوڪا پاچيولي]] پنهنجي ڪتاب ''Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalità'' ۾ وينس جي واپارين ۾ استعمال ٿيندڙ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي طريقي کي منظم نموني بيان ڪيو. پاچيولي ٻٽي داخلا واري نظام جو موجد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو طريقو سندس ڪتاب کان اڳ واپارين ۾ استعمال ٿي رهيو هو؛ پر سندس ڪتاب هن نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحتن مان هڪ بڻيو ۽ ان جي يورپ ۾ ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=Timeline of the History of the Accountancy Profession |url=https://www.icaew.com/library/historical-resources/accountancy-profession-timeline |publisher=Institute of Chartered Accountants in England and Wales |access-date=1 October 2026}}</ref> اوڻيهين صديءَ ۾ صنعتي انقلاب، وڏين ڪمپنين ۽ سرمائي مارڪيٽن جي واڌ سان حسابداري هڪ منظم پيشو بڻجڻ لڳي. ڪاروبار جي مالڪي ۽ انتظام الڳ ٿيڻ سبب آزاد آڊٽ، مالي رپورٽنگ ۽ پيشه ور حسابدارن جي ضرورت وڌي. 1880ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ڪيترن مقامي حسابداري ادارن جي اتحاد سان [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس ان انگلينڊ اينڊ ويلز]] قائم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=978-0-412-47330-2}}</ref> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ حسابداري قومي ۽ بين الاقوامي معيارن، ڪمپيوٽرائيزڊ نظامن، عالمي سرمائي مارڪيٽن ۽ پيچيده ريگيوليٽري نظامن سان ڳنڍيل هڪ وسيع پيشه ور ۽ علمي شعبو بڻجي وئي. == حسابداريءَ جون شاخون == حسابداري ڪيترن تخصصي شعبن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#1f4e78; color:white; width:20%;" | شاخ ! style="background:#2f75b5; color:white; width:45%;" | بنيادي مقصد ! style="background:#5b9bd5; color:white; width:35%;" | اهم استعمال ڪندڙ |- ! style="background:#d9eaf7;" | [[مالي حسابداري]] | ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي ڏيتي ليتي کي درج ڪري معياري مالي بيان تيار ڪرڻ | سيڙپڪار، قرض ڏيندڙ، ريگيوليٽر ۽ ٻيون ٻاهريون ڌريون |- ! style="background:#e2f0d9;" | [[انتظامي حسابداري]] | انتظاميا لاءِ منصوبابندي، ڪارڪردگيءَ جي ماپ، بجيٽ ۽ فيصلا سازيءَ بابت معلومات | مينيجر ۽ اداري جي اندروني انتظاميا |- ! style="background:#fff2cc;" | [[لاڳت حسابداري]] | شين، خدمتن، منصوبن ۽ پيداواري عملن جي لاڳت ماپڻ ۽ تجزيو ڪرڻ | انتظاميا ۽ پيداواري شعبا |- ! style="background:#fce4d6;" | [[ٽيڪس حسابداري]] | ٽيڪس قانونن مطابق ٽيڪس واجبات، گوشوارن ۽ لاڳاپيل رڪارڊن جي تياري | ٽيڪس ڏيندڙ، انتظاميا ۽ ٽيڪس اختيارين |- ! style="background:#e4dfec;" | [[فارنزڪ حسابداري]] | مالي بي ضابطگين، فراڊ ۽ قانوني تڪرارن سان لاڳاپيل مالي ثبوتن جو تجزيو | عدالتون، جاچ ڪندڙ ادارا، ڪمپنيون ۽ وڪيل |- ! style="background:#daeef3;" | [[سرڪاري حسابداري]] | سرڪاري آمدني، خرچن، بجيٽ ۽ عوامي وسيلن جي حسابداري | حڪومت، پارليامينٽ، آڊٽ ادارا ۽ عوام |} === مالي حسابداري === [[مالي حسابداري]] جو مقصد اداري جي مالي معلومات کي ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ منظم نموني پيش ڪرڻ آهي. ان عمل جي نتيجي ۾ عام طور [[مالي بيان]] تيار ٿيندا آهن. مالي حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي جي سڃاڻپ، ماپ، رڪارڊنگ ۽ رپورٽنگ لاڳو حسابداري معيارن مطابق ڪئي ويندي آهي. === انتظامي حسابداري === [[انتظامي حسابداري]] بنيادي طور اداري جي اندروني انتظاميا جي ضرورتن لاءِ هوندي آهي. ان ۾ بجيٽ، لاڳت، منافعي، پيداوار، قيمت مقرر ڪرڻ، ڪارڪردگي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ بابت معلومات جو تجزيو شامل ٿي سگهي ٿو. مالي حسابداريءَ جي ابتڙ، انتظامي رپورٽون عام طور عوام لاءِ جاري نه ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي شڪل انتظاميا جي ضرورتن مطابق بدلجي سگهي ٿي. === لاڳت حسابداري === [[لاڳت حسابداري]] پيداوار يا خدمت تي ايندڙ خرچن جي سڃاڻپ، ماپ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي. اها انتظاميا کي قيمت مقرر ڪرڻ، بجيٽ ٺاهڻ، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ مختلف شين يا شعبن جي منافعي جو جائزو وٺڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. === ٽيڪس حسابداري === [[ٽيڪس حسابداري]] ڪنهن ملڪ جي ٽيڪس قانونن ۽ ضابطن مطابق ٽيڪس لائق آمدني، ٽيڪس واجبات ۽ ٽيڪس گوشوارن جي تياري سان لاڳاپيل آهي. ٽيڪس حسابداريءَ جا ضابطا مالي رپورٽنگ جي عام معيارن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. === فارنزڪ حسابداري === [[فارنزڪ حسابداري]] مالي رڪارڊن جي اهڙي جاچ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي جيڪو عدالتي ڪارروائي، فراڊ جي جاچ، اثاثن جي ڳولا يا ٻين قانوني تڪرارن ۾ استعمال ٿي سگهي. فارنزڪ حسابدار حسابداري، آڊٽ، جاچ ۽ قانوني ثبوتن سان لاڳاپيل طريقا گڏ استعمال ڪن ٿا. == مالي بيان == حسابداريءَ جي عمل مان تيار ٿيندڙ اهم نتيجن مان [[مالي بيان]] آهن. اهي ڪنهن اداري جي مالي حالت ۽ ڪارڪردگيءَ بابت منظم معلومات پيش ڪن ٿا.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web |title=Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-summary |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> اهم مالي بيانن ۾ شامل آهن: * '''[[مالي حالت جو بيان]] يا [[بيلنس شيٽ]]''' — ڪنهن مخصوص تاريخ تي اثاثا، ذميواريون ۽ مالڪاڻو سرمايو ڏيکاري ٿو؛ * '''[[آمدنيءَ جو بيان]]''' — هڪ مخصوص مدي دوران آمدني، خرچ ۽ منافعو يا نقصان ڏيکاري ٿو؛ * '''[[نقد وهڪري جو بيان]]''' — آپريٽنگ، سيڙپڪاري ۽ مالي سرگرمين مان نقد رقم جي اچ وڃ ڏيکاري ٿو؛ * '''[[مالڪاڻن حقن ۾ تبديلين جو بيان]]''' — رپورٽنگ واري مدي دوران مالڪاڻن حقن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي بيان ڪري ٿو؛ * '''مالي بيانن جا نوٽ''' — مالي بيانن ۾ ڏنل انگن ۽ استعمال ڪيل حسابداري پاليسين بابت اضافي وضاحت مهيا ڪن ٿا. == حسابداريءَ جا بنيادي تصور == مالي معلومات جي تياريءَ ۾ ڪيترائي بنيادي تصور ۽ مفروضا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ اقتصادي اداري جو تصور، هلندڙ ڪاروبار، حسابداري مدو، مالي ماپ، اڪروئل بنياد، مطابقت، اهميت ۽ مناسب قدر جهڙا تصور شامل آهن. === اڪروئل بنياد === [[اڪروئل]] بنياد تحت آمدني ان وقت سڃاتي ويندي آهي جڏهن اها ڪمائي وڃي ۽ خرچ ان وقت سڃاتو ويندو آهي جڏهن اهو پيدا ٿئي، ڀلي نقد رقم ساڳئي وقت وصول يا ادا نه ڪئي وئي هجي. ان جي ابتڙ نقد بنياد واري حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي عام طور نقد رقم جي وصولي يا ادائيگيءَ وقت درج ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Accounting Key Terms |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-key-terms |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> === هلندڙ ڪاروبار === [[هلندڙ ڪاروبار]] جو مفروضو اهو تصور ڪري ٿو ته ادارو ويجهي مستقبل ۾ پنهنجو ڪاروبار جاري رکندو. جيڪڏهن اداري جي ڪاروبار جاري رکڻ جي صلاحيت بابت اهم غير يقيني صورتحال موجود هجي ته مالي رپورٽنگ ۾ ان بابت مناسب ڄاڻ ڏيڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. == آڊٽ == {{مک|آڊٽ}} [[آڊٽ]] مالي معلومات ۽ لاڳاپيل ثبوتن جي منظم جاچ آهي. مالي بيانن جي ٻاهرين آڊٽ ۾ آزاد آڊيٽر اهو جائزو وٺي ٿو ته مالي بيان لاڳو مالي رپورٽنگ فريم ورڪ مطابق اهم پهلوئن کان صحيح نموني پيش ڪيا ويا آهن يا نه. [[اندروني آڊٽ]] اداري جي اندر خطري جي انتظام، اندروني ضابطن ۽ گورننس جي عملن جي اثرائتي جو جائزو وٺڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. [[انسٽيٽيوٽ آف انٽرنل آڊيٽرز]] اندروني آڊٽ کي آزاد ۽ غيرجانبدار يقين دهاني ۽ مشاورتي سرگرمي طور بيان ڪري ٿو، جنهن جو مقصد اداري جي عملن ۾ قدر وڌائڻ ۽ بهتري آڻڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Definition of Internal Auditing |url=https://www.theiia.org/en/standards/what-are-the-standards/definition-of-internal-audit/ |publisher=The Institute of Internal Auditors |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري معيار == مختلف ملڪن ۽ سرمائي مارڪيٽن ۾ مالي معلومات کي وڌيڪ هڪجهڙو، شفاف ۽ ڀيٽڻ جوڳو بڻائڻ لاءِ حسابداري معيار استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] (IFRS) [[انٽرنيشنل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] پاران جاري ڪيا وڃن ٿا. IFRS Foundation موجب 140 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ اهي معيار سڀني يا اڪثر عوامي طور درج ٿيل ڪمپنين لاءِ گهربل آهن.<ref name="IFRSGlobal">{{cite web |title=Why global accounting standards? |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/why-global-accounting-standards/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ [[فنانشل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] 1973ع کان خانگي شعبي جو آزاد معيار مقرر ڪندڙ ادارو آهي، جيڪو آمريڪي عام طور قبوليل حسابداري اصولن تحت مالي حسابداري ۽ رپورٽنگ جا معيار مقرر ڪري ٿو.<ref name="FASB">{{cite web |title=About the FASB |url=https://fasb.org/about |publisher=Financial Accounting Standards Board |access-date=1 October 2026}}</ref> == پاڪستان ۾ حسابداري == [[پاڪستان]] ۾ حسابداري ۽ آڊٽ جو پيشو قانوني ۽ پيشه ور ادارن، ڪمپني قانون، مالي رپورٽنگ معيارن ۽ ريگيوليٽري گهرجن جي گڏيل ڍانچي هيٺ ڪم ڪري ٿو. === انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP) کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. آرڊيننس کي 3 مارچ 1961ع تي صدارتي منظوري ملي ۽ ادارو 1 جولاءِ 1961ع تي قائم ٿيو. ICAP پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي تنظيم ۽ ترقيءَ سان گڏ چارٽرڊ اڪائونٽنٽ جي پيشه ور قابليت سان لاڳاپيل اهم قانوني ادارو آهي.<ref name="ICAP">{{cite web |title=About ICAP |url=https://icap.org.pk/about/ |publisher=Institute of Chartered Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ڪاسٽ ۽ انتظامي حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل قانوني پيشه ور ادارو آهي. ان جي قانوني ڍانچي جو بنياد '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' آهي.<ref>{{cite web |title=Cost and Management Accountants Act, 1966 |url=https://www.icmap.com.pk/News_Pdf/APPROVED_FINAL_HISTOR_BOOK.pdf |publisher=Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس === [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) 1993ع ۾ ICAP، ICMAP ۽ [[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي گڏيل سرپرستيءَ سان قائم ٿيو. ادارو سرڪاري ۽ ڪارپوريٽ شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور تعليم ۽ قابليت مهيا ڪري ٿو.<ref name="PIPFA">{{cite web |title=Who We Are |url=https://pipfa.org.pk/WhoWeAre |publisher=Pakistan Institute of Public Finance Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان ۾ IFRS === IFRS Foundation جي پاڪستان بابت دائره اختيار واري پروفائيل موجب پاڪستان IASB پاران جاري ڪيل مؤثر IFRS حسابداري معيارن مان تقريباً سڀني کي اختيار ڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه مخصوص استثنا، ملتوي لاڳو ٿيڻ يا ريگيوليٽري تبديليون موجود رهيون آهن. ڪمپنيز ايڪٽ 2017ع تحت فهرست ٿيل، عوامي مفاد رکندڙ ۽ وڏين ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ لاءِ IFRS تي ٻڌل گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="IFRSPakistan">{{cite web |title=IFRS Standards—Jurisdiction Profile: Pakistan |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/use-of-ifrs-standards-by-jurisdiction/view-jurisdiction/pakistan/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> == پيشه ور ادارا == حسابداريءَ جي عالمي پيشي ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي ادارا ڪم ڪن ٿا. [[انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس]] (IFAC) عالمي سطح تي پيشه ور حسابداري تنظيمن جو وڏو اتحاد آهي. جنوري 2026ع تائين IFAC جا ميمبر ۽ ايسوسيئيٽ 143 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ 188 کان وڌيڪ پيشه ور حسابداري تنظيمن تي مشتمل هئا.<ref>{{cite web |title=Membership |url=https://www.ifac.org/who-we-are/membership |publisher=International Federation of Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> مختلف ملڪن ۾ اهم پيشه ور لقبن ۾ [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]، چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ، سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ۽ ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ شامل آهن. انهن لقبن لاءِ تعليم، امتحان، عملي تجربو ۽ پيشه ور اخلاقي گهرجون ملڪ ۽ اداري مطابق مختلف ٿين ٿيون. == تعليم ۽ قابليتون == حسابداريءَ جي علمي تعليم يونيورسٽين ۽ ڪاروباري اسڪولن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ سطح تي ڏني وڃي ٿي. بنيادي نصاب ۾ مالي حسابداري، انتظامي حسابداري، لاڳت حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، ڪاروباري قانون، ماليات، اقتصاديات، شماريات ۽ معلوماتي نظام شامل ٿي سگهن ٿا. پيشه ور حسابداريءَ ۾ علمي تعليم سان گڏ امتحان، عملي تربيت، اخلاقي ضابطا ۽ مسلسل پيشه ور ترقي پڻ اهم آهن. مختلف ملڪن ۾ قانوني آڊٽ يا ڪجهه مخصوص خدمتون انجام ڏيڻ لاءِ الڳ لائسنس يا پيشه ور رڪنيت گهربل ٿي سگهي ٿي. == حسابداري معلوماتي نظام == [[حسابداري معلوماتي نظام]] اهڙو نظام آهي جيڪو مالي ۽ حسابداري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جديد ادارن ۾ اهي نظام خريداري، وڪرو، پگهار، اسٽاڪ، اثاثن، بجيٽ ۽ مالي رپورٽنگ سان ڳنڍيل ٿي سگهن ٿا. وڏيون تنظيمون اڪثر [[اداري وسيلن جي منصوبابندي]] وارا نظام استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ حسابداري، خريداري، پيداوار، انساني وسيلا ۽ ٻين ڪاروباري عملن جي معلومات هڪ گڏيل نظام ۾ منظم ڪئي وڃي ٿي. == ٽيڪنالاجي ۽ حسابداري == ڪمپيوٽرائيزيشن حسابداريءَ جي نوعيت ۾ وڏي تبديلي آندي آهي. روايتي ڪاغذي جرنل ۽ ليجر جي جاءِ تي حسابداري سافٽ ويئر، ڊيٽابيس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ ۽ خودڪار مالي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن. [[مصنوعي ذهانت]]، ڊيٽا تجزيو، مشيني سکيا ۽ خودڪار عملن جي استعمال سان ڊيٽا داخلا، حسابن جي ميلاپ، دستاويزن جي درجي بندي ۽ ڪجهه معمول وارا حسابداري ڪم خودڪار ٿي رهيا آهن. ان سان حسابدارن جي ڪم ۾ تجزياتي، مشاورتي، خطري جي جائزي ۽ فيصلا سازيءَ وارن ڪمن جي اهميت وڌي رهي آهي. آمريڪي بيورو آف ليبر اسٽيٽسٽڪس پڻ ڄاڻائي ٿو ته ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ٻين ٽيڪنالاجين جي وڌندڙ استعمال سان معمول جا ڪيترائي ڪم خودڪار ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته حسابدارن جا تجزياتي ۽ مشاورتي ڪم وڌيڪ نمايان ٿيندا.<ref>{{cite web |title=Accountants and Auditors |url=https://www.bls.gov/ooh/business-and-financial/accountants-and-auditors.htm |publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري تحقيق == {{مک|حسابداري تحقيق}} [[حسابداري تحقيق]] مالي رپورٽنگ، انتظامي حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، سرمائي مارڪيٽن، ڪارپوريٽ گورننس ۽ حسابداري معلومات جي اقتصادي ۽ سماجي اثرن جو علمي مطالعو آهي. تحقيق ۾ آرڪائيو ڊيٽا جو تجزيو، تجرباتي تحقيق، ڪيس اسٽڊي، رياضياتي ماڊل، ميداني تحقيق ۽ تشريحي يا تنقيدي طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا. حسابداري تحقيق جو مقصد رڳو نوان نظريا پيدا ڪرڻ نه پر موجود حسابداري طريقن، معيارن، ادارن ۽ مالي معلومات جي استعمال بابت ثبوت مهيا ڪرڻ پڻ آهي. == فراڊ ۽ غلطي == حسابداريءَ ۾ '''غلطي''' ۽ '''فراڊ''' ۾ بنيادي فرق ارادي جو آهي. حسابداري غلطي غير ارادي غلط داخلا، حساب، تشريح يا معلومات جي ڇڏي وڃڻ سبب ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته حسابداري فراڊ ڄاڻي واڻي مالي معلومات کي غلط پيش ڪرڻ، لڪائڻ يا تبديل ڪرڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي. مالي بيانن جي آڊٽ ۾ فراڊ جي خطري جو جائزو اهم حصو آهي. بين الاقوامي آڊٽ معيار ISA 240 آڊيٽر جي مالي بيانن جي آڊٽ دوران فراڊ سان لاڳاپيل ذميوارين لاءِ فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=ISA 240 (Revised), The Auditor’s Responsibilities Relating to Fraud in an Audit of Financial Statements |url=https://www.iaasb.org/publications/isa-240-revised-auditor-s-responsibilities-relating-fraud-audit-financial-statements |publisher=International Auditing and Assurance Standards Board |date=8 July 2025 |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري جا وڏا اسڪينڊل == ويهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن وڏن ڪارپوريٽ اسڪينڊلن مالي رپورٽنگ، آڊٽ جي آزادي ۽ ڪارپوريٽ گورننس بابت عالمي بحث کي تيز ڪيو. انهن مان [[اينرون اسڪينڊل]]، [[ورلڊ ڪام]] ۽ [[آرٿر اينڊرسن]] سان لاڳاپيل واقعا خاص اهميت رکن ٿا. اينرون جي زوال کان پوءِ آمريڪا ۾ 2002ع جو [[ساربينز–آڪسلي قانون]] منظور ٿيو، جنهن عوامي ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ، اندروني ضابطن، آڊٽ ڪميٽين ۽ آڊيٽرن جي آزادي بابت ضابطن کي وڌيڪ سخت ڪيو. == حسابداريءَ جو پيشو == حسابدار خانگي ڪمپنين، حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، سرڪاري ادارن، غير منافع بخش تنظيمن، تعليمي ادارن ۽ آزاد مشاورتي خدمتن ۾ ڪم ڪن ٿا. سندن ڪم ۾ مالي بيان تيار ڪرڻ، آڊٽ، ٽيڪس، بجيٽ، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، ڪاروباري تجزيو ۽ مالي مشاورت شامل ٿي سگهي ٿي. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|کاٻو|حسابداريءَ جو پيشو روايتي حساب ڪتاب رکڻ کان وڌي مالي تجزئي، آڊٽ، خطري جي انتظام ۽ ڪاروباري مشاورت تائين پکڙجي چڪو آهي.]] حسابداريءَ ۾ عددي صلاحيت سان گڏ تجزياتي سوچ، ڪاروباري ڄاڻ، قانوني ۽ ريگيوليٽري سمجهه، معلوماتي ٽيڪنالاجي، رابطي جون صلاحيتون ۽ پيشه ور اخلاقيات پڻ اهم سمجهيون وڃن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[حسابدار]] * [[حساب ڪتاب رکڻ]] * [[مالي حسابداري]] * [[انتظامي حسابداري]] * [[لاڳت حسابداري]] * [[ٽيڪس حسابداري]] * [[فارنزڪ حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[مالي بيان]] * [[بيلنس شيٽ]] * [[آمدنيءَ جو بيان]] * [[نقد وهڪري جو بيان]] * [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] * [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] * [[حسابداريءَ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.ifrs.org/ آءِ ايف آر ايس فائونڊيشن] * [https://www.ifac.org/ انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس] * [https://icap.org.pk/ انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://www.icmap.com.pk/ انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://pipfa.org.pk/ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس] {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:ڪاروبار]] [[زمرو:ماليات]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] pscs50klkfvxfxywnoq0chhju5n110p 416053 416052 2026-09-30T20:08:20Z Intisar Ali 8681 416053 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اقتصادي ۽ مالي معلومات کي درج ڪرڻ، ماپڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ جو علم ۽ عمل}} {{حسابداري}} '''حسابداري''' يا '''اڪائونٽنگ''' (انگريزي: ''Accounting'' يا ''Accountancy'') ڪنهن [[اقتصادي ادارو|اقتصادي اداري]]، جهڙوڪ ڪاروبار، ڪمپني، سرڪاري اداري يا غير منافع بخش تنظيم، جي مالي ڏيتي ليتي ۽ ٻين اقتصادي واقعن کي سڃاڻڻ، ماپڻ، درج ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، اختصار ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي معلومات پيش ڪرڻ جو منظم عمل آهي.<ref name="Needles2013">{{cite book |last1=Needles |first1=Belverd E. |last2=Powers |first2=Marian |title=Principles of Financial Accounting |publisher=Cengage Learning |year=2013 |edition=12}}</ref> حسابداريءَ وسيلي ڪنهن اداري جي مالي حالت، ڪارڪردگي ۽ نقد وهڪرن بابت معلومات تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا [[سيڙپڪار]]ن، قرض ڏيندڙن، انتظاميا، سرڪاري ادارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين کي اقتصادي فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name="IFRSFramework">{{cite web |title=Conceptual Framework for Financial Reporting |url=https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/conceptual-framework/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل ماهر کي [[حسابدار]] يا '''اڪائونٽنٽ''' چيو ويندو آهي. حسابداري کي ڪڏهن ڪڏهن ڪاروبار جي ٻولي پڻ سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪاروباري سرگرمين جي مالي اثرن کي هڪ منظم ۽ سمجهڻ جوڳي صورت ۾ پيش ڪري ٿي. حسابداري رڳو رقم جي اچ وڃ لکڻ تائين محدود نه آهي. جديد حسابداريءَ ۾ مالي رپورٽنگ، بجيٽ سازي، لاڳت جو تجزيو، انتظامي فيصلا، ٽيڪس، [[آڊٽ]]، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، معلوماتي نظام ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جي تجزيي سميت ڪيترائي شعبا شامل آهن. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|ساڄو|هڪ حسابدار جي آفيس؛ جديد حسابداريءَ ۾ مالي رڪارڊ، ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ۽ دستاويزي معلومات استعمال ڪئي وڃي ٿي.]] == مقصد ۽ اهميت == حسابداريءَ جو بنيادي مقصد ڪنهن اداري بابت اهڙي مالي معلومات مهيا ڪرڻ آهي جيڪا ان جي استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ ڪارائتي هجي. [[آء ايف آر ايس فائونڊيشن]] (IFRS Foundation) جي تصوراتي فريم ورڪ موجب عام مقصد واري مالي رپورٽنگ جو مقصد موجوده ۽ امڪاني سيڙپڪارن، قرض ڏيندڙن ۽ ٻين قرض فراهم ڪندڙن کي اهڙي معلومات ڏيڻ آهي جنهن جي بنياد تي هو اداري کي وسيلا فراهم ڪرڻ بابت فيصلا ڪري سگهن.<ref name="IFRSFramework"/> حسابداريءَ مان حاصل ٿيندڙ معلومات جي مدد سان اداري جي منافعي، مالي حالت، اثاثن، ذميوارين، نقد وهڪرن ۽ سرمائي ۾ ٿيندڙ تبديلين جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. انتظاميا اها معلومات منصوبابندي، بجيٽ سازي، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ ڪاروباري فيصلا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري ٿي. حسابداريءَ جا اهم ڪم عام طور هي آهن: * مالي ڏيتي ليتيءَ جي سڃاڻپ ۽ دستاويز ڪرڻ؛ * ڏيتي ليتي کي مناسب حسابن ۾ درج ۽ درجي بندي ڪرڻ؛ * مالي معلومات جو اختصار ۽ تجزيو ڪرڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ؛ * انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانوني، ٽيڪس ۽ ريگيوليٽري گهرجون پوريون ڪرڻ؛ * اداري جي اثاثن، ذميوارين ۽ مالي ڪارڪردگيءَ بابت معلومات فراهم ڪرڻ. == بنيادي حسابداري مساوات == حسابداريءَ جي بنيادي ڍانچي جو اظهار '''حسابداري مساوات''' ذريعي ڪيو ويندو آهي: :<math>\text{Assets} = \text{Liabilities} + \text{Owner's Equity}</math> هن مساوات موجب اداري وٽ موجود اقتصادي وسيلا يعني [[اثاثو|اثاثا]] يا ته قرض ۽ ٻين [[ذميواري (حسابداري)|ذميوارين]] ذريعي حاصل ڪيا ويا هوندا يا مالڪن جي سرمائي سان لاڳاپيل هوندا. ٻٽي داخلا واري نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي اهڙي نموني درج ڪئي ويندي آهي جو هي بنيادي توازن برقرار رهي.<ref name="OpenStaxEquation">{{cite web |title=Describe Principles, Assumptions, and Concepts of Accounting and Their Relationship to Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/3-1-describe-principles-assumptions-and-concepts-of-accounting-and-their-relationship-to-financial-statements |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري ۽ حساب ڪتاب رکڻ == [[حساب ڪتاب رکڻ]] حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ وارو حصو آهي. ان ۾ روزاني مالي ڏيتي ليتي کي جرنل، ليجر ۽ ٻين رڪارڊن ۾ درج ڪيو ويندو آهي. حسابداري ان کان وڌيڪ وسيع تصور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڪارڊ ڪيل معلومات جي درجي بندي، اختصار، تشريح، تجزيو ۽ رپورٽنگ پڻ شامل آهي. [[File:Hauptbuch Hochstetter vor 1828.jpg|thumb|کاٻو|1828ع کان اڳ جو جرمن حسابي ليجر؛ ليجر صدين کان حساب ڪتاب رکڻ جو اهم ذريعو رهيو آهي.]] === ٻٽي داخلا وارو نظام === [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] جديد حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ نظام آهي. هن نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي گهٽ ۾ گهٽ ٻن حسابن تي اثر وجهي ٿي ۽ مجموعي [[ڊيبٽ]] هميشه مجموعي [[ڪريڊٽ]] جي برابر هوندو آهي.<ref name="OpenStaxEquation"/> مثال طور، جيڪڏهن ڪو ڪاروبار نقد رقم سان سامان خريد ڪري ٿو ته سامان يا لاڳاپيل اثاثي ۾ واڌ ٿيندي، جڏهن ته نقد رقم ۾ گهٽتائي ٿيندي. اهڙيءَ طرح هڪ ئي ڏيتي ليتي جا ٻه لاڳاپيل اثر حسابن ۾ درج ٿيندا آهن. == تاريخ == {{Main|حسابداريءَ جي تاريخ}} حساب ڪتاب رکڻ جي تاريخ لکڻ ۽ منظم واپار جي تاريخ جيتري پراڻي آهي. قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اناج، چوپائي مال، محصولن ۽ واپاري ڏيتي ليتيءَ جا رڪارڊ رکڻ لاءِ مٽيءَ جون تختيون ۽ ٻيا حسابي طريقا استعمال ٿيندا هئا. حسابداريءَ جي شروعاتي صورتن جو واسطو لکڻ، انگن، واپار ۽ پئسي جي ترقيءَ سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل رهيو آهي. قديم [[مصر]]، [[بابل]]، [[ايران]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ پڻ آمدني، خرچ، ملڪيت، محصول ۽ سرڪاري وسيلن جا حساب رکڻ جا مختلف طريقا موجود هئا. واپار جي وڌڻ سان مالي رڪارڊ وڌيڪ منظم ٿيندا ويا. يورپ ۾ وچئين دور دوران واپاري شهرن، خاص ڪري اطالوي واپاري مرڪزن، ۾ حساب ڪتاب رکڻ جا طريقا وڌيڪ ترقي يافته ٿيا. واپارين کي قرض، سرمائي، مال، آمدني ۽ خرچن جا هڪٻئي سان لاڳاپيل حساب رکڻ جي ضرورت ٻٽي داخلا واري نظام جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[File:Pacioli.jpg|thumb|ساڄو|[[لوڪا پاچيولي]]، جنهن جي 1494ع واري ڪتاب ۾ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحت شامل هئي.]] 1494ع ۾ اطالوي رياضيدان ۽ فرانسسڪن راهب [[لوڪا پاچيولي]] پنهنجي ڪتاب ''Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalità'' ۾ وينس جي واپارين ۾ استعمال ٿيندڙ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي طريقي کي منظم نموني بيان ڪيو. پاچيولي ٻٽي داخلا واري نظام جو موجد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو طريقو سندس ڪتاب کان اڳ واپارين ۾ استعمال ٿي رهيو هو؛ پر سندس ڪتاب هن نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحتن مان هڪ بڻيو ۽ ان جي يورپ ۾ ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=Timeline of the History of the Accountancy Profession |url=https://www.icaew.com/library/historical-resources/accountancy-profession-timeline |publisher=Institute of Chartered Accountants in England and Wales |access-date=1 October 2026}}</ref> اوڻيهين صديءَ ۾ صنعتي انقلاب، وڏين ڪمپنين ۽ سرمائي مارڪيٽن جي واڌ سان حسابداري هڪ منظم پيشو بڻجڻ لڳي. ڪاروبار جي مالڪي ۽ انتظام الڳ ٿيڻ سبب آزاد آڊٽ، مالي رپورٽنگ ۽ پيشه ور حسابدارن جي ضرورت وڌي. 1880ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ڪيترن مقامي حسابداري ادارن جي اتحاد سان [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس ان انگلينڊ اينڊ ويلز]] قائم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=978-0-412-47330-2}}</ref> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ حسابداري قومي ۽ بين الاقوامي معيارن، ڪمپيوٽرائيزڊ نظامن، عالمي سرمائي مارڪيٽن ۽ پيچيده ريگيوليٽري نظامن سان ڳنڍيل هڪ وسيع پيشه ور ۽ علمي شعبو بڻجي وئي. == حسابداريءَ جون شاخون == حسابداري ڪيترن تخصصي شعبن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#1f4e78; color:white; width:20%;" | شاخ ! style="background:#2f75b5; color:white; width:45%;" | بنيادي مقصد ! style="background:#5b9bd5; color:white; width:35%;" | اهم استعمال ڪندڙ |- ! style="background:#d9eaf7;" | [[مالي حسابداري]] | ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي ڏيتي ليتي کي درج ڪري معياري مالي بيان تيار ڪرڻ | سيڙپڪار، قرض ڏيندڙ، ريگيوليٽر ۽ ٻيون ٻاهريون ڌريون |- ! style="background:#e2f0d9;" | [[انتظامي حسابداري]] | انتظاميا لاءِ منصوبابندي، ڪارڪردگيءَ جي ماپ، بجيٽ ۽ فيصلا سازيءَ بابت معلومات | مينيجر ۽ اداري جي اندروني انتظاميا |- ! style="background:#fff2cc;" | [[لاڳت حسابداري]] | شين، خدمتن، منصوبن ۽ پيداواري عملن جي لاڳت ماپڻ ۽ تجزيو ڪرڻ | انتظاميا ۽ پيداواري شعبا |- ! style="background:#fce4d6;" | [[ٽيڪس حسابداري]] | ٽيڪس قانونن مطابق ٽيڪس واجبات، گوشوارن ۽ لاڳاپيل رڪارڊن جي تياري | ٽيڪس ڏيندڙ، انتظاميا ۽ ٽيڪس اختيارين |- ! style="background:#e4dfec;" | [[فارنزڪ حسابداري]] | مالي بي ضابطگين، فراڊ ۽ قانوني تڪرارن سان لاڳاپيل مالي ثبوتن جو تجزيو | عدالتون، جاچ ڪندڙ ادارا، ڪمپنيون ۽ وڪيل |- ! style="background:#daeef3;" | [[سرڪاري حسابداري]] | سرڪاري آمدني، خرچن، بجيٽ ۽ عوامي وسيلن جي حسابداري | حڪومت، پارليامينٽ، آڊٽ ادارا ۽ عوام |} === مالي حسابداري === [[مالي حسابداري]] جو مقصد اداري جي مالي معلومات کي ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ منظم نموني پيش ڪرڻ آهي. ان عمل جي نتيجي ۾ عام طور [[مالي بيان]] تيار ٿيندا آهن. مالي حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي جي سڃاڻپ، ماپ، رڪارڊنگ ۽ رپورٽنگ لاڳو حسابداري معيارن مطابق ڪئي ويندي آهي. === انتظامي حسابداري === [[انتظامي حسابداري]] بنيادي طور اداري جي اندروني انتظاميا جي ضرورتن لاءِ هوندي آهي. ان ۾ بجيٽ، لاڳت، منافعي، پيداوار، قيمت مقرر ڪرڻ، ڪارڪردگي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ بابت معلومات جو تجزيو شامل ٿي سگهي ٿو. مالي حسابداريءَ جي ابتڙ، انتظامي رپورٽون عام طور عوام لاءِ جاري نه ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي شڪل انتظاميا جي ضرورتن مطابق بدلجي سگهي ٿي. === لاڳت حسابداري === [[لاڳت حسابداري]] پيداوار يا خدمت تي ايندڙ خرچن جي سڃاڻپ، ماپ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي. اها انتظاميا کي قيمت مقرر ڪرڻ، بجيٽ ٺاهڻ، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ مختلف شين يا شعبن جي منافعي جو جائزو وٺڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. === ٽيڪس حسابداري === [[ٽيڪس حسابداري]] ڪنهن ملڪ جي ٽيڪس قانونن ۽ ضابطن مطابق ٽيڪس لائق آمدني، ٽيڪس واجبات ۽ ٽيڪس گوشوارن جي تياري سان لاڳاپيل آهي. ٽيڪس حسابداريءَ جا ضابطا مالي رپورٽنگ جي عام معيارن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. === فارنزڪ حسابداري === [[فارنزڪ حسابداري]] مالي رڪارڊن جي اهڙي جاچ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي جيڪو عدالتي ڪارروائي، فراڊ جي جاچ، اثاثن جي ڳولا يا ٻين قانوني تڪرارن ۾ استعمال ٿي سگهي. فارنزڪ حسابدار حسابداري، آڊٽ، جاچ ۽ قانوني ثبوتن سان لاڳاپيل طريقا گڏ استعمال ڪن ٿا. == مالي بيان == حسابداريءَ جي عمل مان تيار ٿيندڙ اهم نتيجن مان [[مالي بيان]] آهن. اهي ڪنهن اداري جي مالي حالت ۽ ڪارڪردگيءَ بابت منظم معلومات پيش ڪن ٿا.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web |title=Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-summary |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> اهم مالي بيانن ۾ شامل آهن: * '''[[مالي حالت جو بيان]] يا [[بيلنس شيٽ]]''' — ڪنهن مخصوص تاريخ تي اثاثا، ذميواريون ۽ مالڪاڻو سرمايو ڏيکاري ٿو؛ * '''[[آمدنيءَ جو بيان]]''' — هڪ مخصوص مدي دوران آمدني، خرچ ۽ منافعو يا نقصان ڏيکاري ٿو؛ * '''[[نقد وهڪري جو بيان]]''' — آپريٽنگ، سيڙپڪاري ۽ مالي سرگرمين مان نقد رقم جي اچ وڃ ڏيکاري ٿو؛ * '''[[مالڪاڻن حقن ۾ تبديلين جو بيان]]''' — رپورٽنگ واري مدي دوران مالڪاڻن حقن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي بيان ڪري ٿو؛ * '''مالي بيانن جا نوٽ''' — مالي بيانن ۾ ڏنل انگن ۽ استعمال ڪيل حسابداري پاليسين بابت اضافي وضاحت مهيا ڪن ٿا. == حسابداريءَ جا بنيادي تصور == مالي معلومات جي تياريءَ ۾ ڪيترائي بنيادي تصور ۽ مفروضا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ اقتصادي اداري جو تصور، هلندڙ ڪاروبار، حسابداري مدو، مالي ماپ، اڪروئل بنياد، مطابقت، اهميت ۽ مناسب قدر جهڙا تصور شامل آهن. === اڪروئل بنياد === [[اڪروئل]] بنياد تحت آمدني ان وقت سڃاتي ويندي آهي جڏهن اها ڪمائي وڃي ۽ خرچ ان وقت سڃاتو ويندو آهي جڏهن اهو پيدا ٿئي، ڀلي نقد رقم ساڳئي وقت وصول يا ادا نه ڪئي وئي هجي. ان جي ابتڙ نقد بنياد واري حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي عام طور نقد رقم جي وصولي يا ادائيگيءَ وقت درج ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Accounting Key Terms |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-key-terms |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> === هلندڙ ڪاروبار === [[هلندڙ ڪاروبار]] جو مفروضو اهو تصور ڪري ٿو ته ادارو ويجهي مستقبل ۾ پنهنجو ڪاروبار جاري رکندو. جيڪڏهن اداري جي ڪاروبار جاري رکڻ جي صلاحيت بابت اهم غير يقيني صورتحال موجود هجي ته مالي رپورٽنگ ۾ ان بابت مناسب ڄاڻ ڏيڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. == آڊٽ == {{Main|آڊٽ}} [[آڊٽ]] مالي معلومات ۽ لاڳاپيل ثبوتن جي منظم جاچ آهي. مالي بيانن جي ٻاهرين آڊٽ ۾ آزاد آڊيٽر اهو جائزو وٺي ٿو ته مالي بيان لاڳو مالي رپورٽنگ فريم ورڪ مطابق اهم پهلوئن کان صحيح نموني پيش ڪيا ويا آهن يا نه. [[اندروني آڊٽ]] اداري جي اندر خطري جي انتظام، اندروني ضابطن ۽ گورننس جي عملن جي اثرائتي جو جائزو وٺڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. [[انسٽيٽيوٽ آف انٽرنل آڊيٽرز]] اندروني آڊٽ کي آزاد ۽ غيرجانبدار يقين دهاني ۽ مشاورتي سرگرمي طور بيان ڪري ٿو، جنهن جو مقصد اداري جي عملن ۾ قدر وڌائڻ ۽ بهتري آڻڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Definition of Internal Auditing |url=https://www.theiia.org/en/standards/what-are-the-standards/definition-of-internal-audit/ |publisher=The Institute of Internal Auditors |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري معيار == مختلف ملڪن ۽ سرمائي مارڪيٽن ۾ مالي معلومات کي وڌيڪ هڪجهڙو، شفاف ۽ ڀيٽڻ جوڳو بڻائڻ لاءِ حسابداري معيار استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] (IFRS) [[انٽرنيشنل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] پاران جاري ڪيا وڃن ٿا. IFRS Foundation موجب 140 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ اهي معيار سڀني يا اڪثر عوامي طور درج ٿيل ڪمپنين لاءِ گهربل آهن.<ref name="IFRSGlobal">{{cite web |title=Why global accounting standards? |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/why-global-accounting-standards/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ [[فنانشل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] 1973ع کان خانگي شعبي جو آزاد معيار مقرر ڪندڙ ادارو آهي، جيڪو آمريڪي عام طور قبوليل حسابداري اصولن تحت مالي حسابداري ۽ رپورٽنگ جا معيار مقرر ڪري ٿو.<ref name="FASB">{{cite web |title=About the FASB |url=https://fasb.org/about |publisher=Financial Accounting Standards Board |access-date=1 October 2026}}</ref> == پاڪستان ۾ حسابداري == [[پاڪستان]] ۾ حسابداري ۽ آڊٽ جو پيشو قانوني ۽ پيشه ور ادارن، ڪمپني قانون، مالي رپورٽنگ معيارن ۽ ريگيوليٽري گهرجن جي گڏيل ڍانچي هيٺ ڪم ڪري ٿو. === انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP) کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. آرڊيننس کي 3 مارچ 1961ع تي صدارتي منظوري ملي ۽ ادارو 1 جولاءِ 1961ع تي قائم ٿيو. ICAP پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي تنظيم ۽ ترقيءَ سان گڏ چارٽرڊ اڪائونٽنٽ جي پيشه ور قابليت سان لاڳاپيل اهم قانوني ادارو آهي.<ref name="ICAP">{{cite web |title=About ICAP |url=https://icap.org.pk/about/ |publisher=Institute of Chartered Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ڪاسٽ ۽ انتظامي حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل قانوني پيشه ور ادارو آهي. ان جي قانوني ڍانچي جو بنياد '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' آهي.<ref>{{cite web |title=Cost and Management Accountants Act, 1966 |url=https://www.icmap.com.pk/News_Pdf/APPROVED_FINAL_HISTOR_BOOK.pdf |publisher=Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس === [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) 1993ع ۾ ICAP، ICMAP ۽ [[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي گڏيل سرپرستيءَ سان قائم ٿيو. ادارو سرڪاري ۽ ڪارپوريٽ شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور تعليم ۽ قابليت مهيا ڪري ٿو.<ref name="PIPFA">{{cite web |title=Who We Are |url=https://pipfa.org.pk/WhoWeAre |publisher=Pakistan Institute of Public Finance Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان ۾ IFRS === IFRS Foundation جي پاڪستان بابت دائره اختيار واري پروفائيل موجب پاڪستان IASB پاران جاري ڪيل مؤثر IFRS حسابداري معيارن مان تقريباً سڀني کي اختيار ڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه مخصوص استثنا، ملتوي لاڳو ٿيڻ يا ريگيوليٽري تبديليون موجود رهيون آهن. ڪمپنيز ايڪٽ 2017ع تحت فهرست ٿيل، عوامي مفاد رکندڙ ۽ وڏين ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ لاءِ IFRS تي ٻڌل گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="IFRSPakistan">{{cite web |title=IFRS Standards—Jurisdiction Profile: Pakistan |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/use-of-ifrs-standards-by-jurisdiction/view-jurisdiction/pakistan/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> == پيشه ور ادارا == حسابداريءَ جي عالمي پيشي ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي ادارا ڪم ڪن ٿا. [[انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس]] (IFAC) عالمي سطح تي پيشه ور حسابداري تنظيمن جو وڏو اتحاد آهي. جنوري 2026ع تائين IFAC جا ميمبر ۽ ايسوسيئيٽ 143 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ 188 کان وڌيڪ پيشه ور حسابداري تنظيمن تي مشتمل هئا.<ref>{{cite web |title=Membership |url=https://www.ifac.org/who-we-are/membership |publisher=International Federation of Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> مختلف ملڪن ۾ اهم پيشه ور لقبن ۾ [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]، چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ، سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ۽ ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ شامل آهن. انهن لقبن لاءِ تعليم، امتحان، عملي تجربو ۽ پيشه ور اخلاقي گهرجون ملڪ ۽ اداري مطابق مختلف ٿين ٿيون. == تعليم ۽ قابليتون == حسابداريءَ جي علمي تعليم يونيورسٽين ۽ ڪاروباري اسڪولن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ سطح تي ڏني وڃي ٿي. بنيادي نصاب ۾ مالي حسابداري، انتظامي حسابداري، لاڳت حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، ڪاروباري قانون، ماليات، اقتصاديات، شماريات ۽ معلوماتي نظام شامل ٿي سگهن ٿا. پيشه ور حسابداريءَ ۾ علمي تعليم سان گڏ امتحان، عملي تربيت، اخلاقي ضابطا ۽ مسلسل پيشه ور ترقي پڻ اهم آهن. مختلف ملڪن ۾ قانوني آڊٽ يا ڪجهه مخصوص خدمتون انجام ڏيڻ لاءِ الڳ لائسنس يا پيشه ور رڪنيت گهربل ٿي سگهي ٿي. == حسابداري معلوماتي نظام == [[حسابداري معلوماتي نظام]] اهڙو نظام آهي جيڪو مالي ۽ حسابداري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جديد ادارن ۾ اهي نظام خريداري، وڪرو، پگهار، اسٽاڪ، اثاثن، بجيٽ ۽ مالي رپورٽنگ سان ڳنڍيل ٿي سگهن ٿا. وڏيون تنظيمون اڪثر [[اداري وسيلن جي منصوبابندي]] وارا نظام استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ حسابداري، خريداري، پيداوار، انساني وسيلا ۽ ٻين ڪاروباري عملن جي معلومات هڪ گڏيل نظام ۾ منظم ڪئي وڃي ٿي. == ٽيڪنالاجي ۽ حسابداري == ڪمپيوٽرائيزيشن حسابداريءَ جي نوعيت ۾ وڏي تبديلي آندي آهي. روايتي ڪاغذي جرنل ۽ ليجر جي جاءِ تي حسابداري سافٽ ويئر، ڊيٽابيس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ ۽ خودڪار مالي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن. [[مصنوعي ذهانت]]، ڊيٽا تجزيو، مشيني سکيا ۽ خودڪار عملن جي استعمال سان ڊيٽا داخلا، حسابن جي ميلاپ، دستاويزن جي درجي بندي ۽ ڪجهه معمول وارا حسابداري ڪم خودڪار ٿي رهيا آهن. ان سان حسابدارن جي ڪم ۾ تجزياتي، مشاورتي، خطري جي جائزي ۽ فيصلا سازيءَ وارن ڪمن جي اهميت وڌي رهي آهي. آمريڪي بيورو آف ليبر اسٽيٽسٽڪس پڻ ڄاڻائي ٿو ته ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ٻين ٽيڪنالاجين جي وڌندڙ استعمال سان معمول جا ڪيترائي ڪم خودڪار ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته حسابدارن جا تجزياتي ۽ مشاورتي ڪم وڌيڪ نمايان ٿيندا.<ref>{{cite web |title=Accountants and Auditors |url=https://www.bls.gov/ooh/business-and-financial/accountants-and-auditors.htm |publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري تحقيق == {{مک|حسابداري تحقيق}} [[حسابداري تحقيق]] مالي رپورٽنگ، انتظامي حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، سرمائي مارڪيٽن، ڪارپوريٽ گورننس ۽ حسابداري معلومات جي اقتصادي ۽ سماجي اثرن جو علمي مطالعو آهي. تحقيق ۾ آرڪائيو ڊيٽا جو تجزيو، تجرباتي تحقيق، ڪيس اسٽڊي، رياضياتي ماڊل، ميداني تحقيق ۽ تشريحي يا تنقيدي طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا. حسابداري تحقيق جو مقصد رڳو نوان نظريا پيدا ڪرڻ نه پر موجود حسابداري طريقن، معيارن، ادارن ۽ مالي معلومات جي استعمال بابت ثبوت مهيا ڪرڻ پڻ آهي. == فراڊ ۽ غلطي == حسابداريءَ ۾ '''غلطي''' ۽ '''فراڊ''' ۾ بنيادي فرق ارادي جو آهي. حسابداري غلطي غير ارادي غلط داخلا، حساب، تشريح يا معلومات جي ڇڏي وڃڻ سبب ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته حسابداري فراڊ ڄاڻي واڻي مالي معلومات کي غلط پيش ڪرڻ، لڪائڻ يا تبديل ڪرڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي. مالي بيانن جي آڊٽ ۾ فراڊ جي خطري جو جائزو اهم حصو آهي. بين الاقوامي آڊٽ معيار ISA 240 آڊيٽر جي مالي بيانن جي آڊٽ دوران فراڊ سان لاڳاپيل ذميوارين لاءِ فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=ISA 240 (Revised), The Auditor’s Responsibilities Relating to Fraud in an Audit of Financial Statements |url=https://www.iaasb.org/publications/isa-240-revised-auditor-s-responsibilities-relating-fraud-audit-financial-statements |publisher=International Auditing and Assurance Standards Board |date=8 July 2025 |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري جا وڏا اسڪينڊل == ويهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن وڏن ڪارپوريٽ اسڪينڊلن مالي رپورٽنگ، آڊٽ جي آزادي ۽ ڪارپوريٽ گورننس بابت عالمي بحث کي تيز ڪيو. انهن مان [[اينرون اسڪينڊل]]، [[ورلڊ ڪام]] ۽ [[آرٿر اينڊرسن]] سان لاڳاپيل واقعا خاص اهميت رکن ٿا. اينرون جي زوال کان پوءِ آمريڪا ۾ 2002ع جو [[ساربينز–آڪسلي قانون]] منظور ٿيو، جنهن عوامي ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ، اندروني ضابطن، آڊٽ ڪميٽين ۽ آڊيٽرن جي آزادي بابت ضابطن کي وڌيڪ سخت ڪيو. == حسابداريءَ جو پيشو == حسابدار خانگي ڪمپنين، حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، سرڪاري ادارن، غير منافع بخش تنظيمن، تعليمي ادارن ۽ آزاد مشاورتي خدمتن ۾ ڪم ڪن ٿا. سندن ڪم ۾ مالي بيان تيار ڪرڻ، آڊٽ، ٽيڪس، بجيٽ، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، ڪاروباري تجزيو ۽ مالي مشاورت شامل ٿي سگهي ٿي. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|کاٻو|حسابداريءَ جو پيشو روايتي حساب ڪتاب رکڻ کان وڌي مالي تجزئي، آڊٽ، خطري جي انتظام ۽ ڪاروباري مشاورت تائين پکڙجي چڪو آهي.]] حسابداريءَ ۾ عددي صلاحيت سان گڏ تجزياتي سوچ، ڪاروباري ڄاڻ، قانوني ۽ ريگيوليٽري سمجهه، معلوماتي ٽيڪنالاجي، رابطي جون صلاحيتون ۽ پيشه ور اخلاقيات پڻ اهم سمجهيون وڃن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[حسابدار]] * [[حساب ڪتاب رکڻ]] * [[مالي حسابداري]] * [[انتظامي حسابداري]] * [[لاڳت حسابداري]] * [[ٽيڪس حسابداري]] * [[فارنزڪ حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[مالي بيان]] * [[بيلنس شيٽ]] * [[آمدنيءَ جو بيان]] * [[نقد وهڪري جو بيان]] * [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] * [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] * [[حسابداريءَ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.ifrs.org/ آءِ ايف آر ايس فائونڊيشن] * [https://www.ifac.org/ انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس] * [https://icap.org.pk/ انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://www.icmap.com.pk/ انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://pipfa.org.pk/ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس] {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:ڪاروبار]] [[زمرو:ماليات]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] p33atrp68jtfagldzmc4wy2fgmmlspi 416054 416053 2026-09-30T20:08:56Z Intisar Ali 8681 416054 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اقتصادي ۽ مالي معلومات کي درج ڪرڻ، ماپڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ جو علم ۽ عمل}} {{حسابداري}} '''حسابداري''' يا '''اڪائونٽنگ''' (انگريزي: ''Accounting'' يا ''Accountancy'') ڪنهن [[اقتصادي ادارو|اقتصادي اداري]]، جهڙوڪ ڪاروبار، ڪمپني، سرڪاري اداري يا غير منافع بخش تنظيم، جي مالي ڏيتي ليتي ۽ ٻين اقتصادي واقعن کي سڃاڻڻ، ماپڻ، درج ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، اختصار ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي معلومات پيش ڪرڻ جو منظم عمل آهي.<ref name="Needles2013">{{cite book |last1=Needles |first1=Belverd E. |last2=Powers |first2=Marian |title=Principles of Financial Accounting |publisher=Cengage Learning |year=2013 |edition=12}}</ref> حسابداريءَ وسيلي ڪنهن اداري جي مالي حالت، ڪارڪردگي ۽ نقد وهڪرن بابت معلومات تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا [[سيڙپڪار]]ن، قرض ڏيندڙن، انتظاميا، سرڪاري ادارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين کي اقتصادي فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name="IFRSFramework">{{cite web |title=Conceptual Framework for Financial Reporting |url=https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/conceptual-framework/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل ماهر کي [[حسابدار]] يا '''اڪائونٽنٽ''' چيو ويندو آهي. حسابداري کي ڪڏهن ڪڏهن ڪاروبار جي ٻولي پڻ سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪاروباري سرگرمين جي مالي اثرن کي هڪ منظم ۽ سمجهڻ جوڳي صورت ۾ پيش ڪري ٿي. حسابداري رڳو رقم جي اچ وڃ لکڻ تائين محدود نه آهي. جديد حسابداريءَ ۾ مالي رپورٽنگ، بجيٽ سازي، لاڳت جو تجزيو، انتظامي فيصلا، ٽيڪس، [[آڊٽ]]، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، معلوماتي نظام ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جي تجزيي سميت ڪيترائي شعبا شامل آهن. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|ساڄو|هڪ حسابدار جي آفيس؛ جديد حسابداريءَ ۾ مالي رڪارڊ، ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ۽ دستاويزي معلومات استعمال ڪئي وڃي ٿي.]] == مقصد ۽ اهميت == حسابداريءَ جو بنيادي مقصد ڪنهن اداري بابت اهڙي مالي معلومات مهيا ڪرڻ آهي جيڪا ان جي استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ ڪارائتي هجي. [[آء ايف آر ايس فائونڊيشن]] (IFRS Foundation) جي تصوراتي فريم ورڪ موجب عام مقصد واري مالي رپورٽنگ جو مقصد موجوده ۽ امڪاني سيڙپڪارن، قرض ڏيندڙن ۽ ٻين قرض فراهم ڪندڙن کي اهڙي معلومات ڏيڻ آهي جنهن جي بنياد تي هو اداري کي وسيلا فراهم ڪرڻ بابت فيصلا ڪري سگهن.<ref name="IFRSFramework"/> حسابداريءَ مان حاصل ٿيندڙ معلومات جي مدد سان اداري جي منافعي، مالي حالت، اثاثن، ذميوارين، نقد وهڪرن ۽ سرمائي ۾ ٿيندڙ تبديلين جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. انتظاميا اها معلومات منصوبابندي، بجيٽ سازي، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ ڪاروباري فيصلا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري ٿي. حسابداريءَ جا اهم ڪم عام طور هي آهن: * مالي ڏيتي ليتيءَ جي سڃاڻپ ۽ دستاويز ڪرڻ؛ * ڏيتي ليتي کي مناسب حسابن ۾ درج ۽ درجي بندي ڪرڻ؛ * مالي معلومات جو اختصار ۽ تجزيو ڪرڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ؛ * انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانوني، ٽيڪس ۽ ريگيوليٽري گهرجون پوريون ڪرڻ؛ * اداري جي اثاثن، ذميوارين ۽ مالي ڪارڪردگيءَ بابت معلومات فراهم ڪرڻ. == بنيادي حسابداري مساوات == حسابداريءَ جي بنيادي ڍانچي جو اظهار '''حسابداري مساوات''' ذريعي ڪيو ويندو آهي: :<math>\text{Assets} = \text{Liabilities} + \text{Owner's Equity}</math> هن مساوات موجب اداري وٽ موجود اقتصادي وسيلا يعني [[اثاثو|اثاثا]] يا ته قرض ۽ ٻين [[ذميواري (حسابداري)|ذميوارين]] ذريعي حاصل ڪيا ويا هوندا يا مالڪن جي سرمائي سان لاڳاپيل هوندا. ٻٽي داخلا واري نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي اهڙي نموني درج ڪئي ويندي آهي جو هي بنيادي توازن برقرار رهي.<ref name="OpenStaxEquation">{{cite web |title=Describe Principles, Assumptions, and Concepts of Accounting and Their Relationship to Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/3-1-describe-principles-assumptions-and-concepts-of-accounting-and-their-relationship-to-financial-statements |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري ۽ حساب ڪتاب رکڻ == [[حساب ڪتاب رکڻ]] حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ وارو حصو آهي. ان ۾ روزاني مالي ڏيتي ليتي کي جرنل، ليجر ۽ ٻين رڪارڊن ۾ درج ڪيو ويندو آهي. حسابداري ان کان وڌيڪ وسيع تصور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڪارڊ ڪيل معلومات جي درجي بندي، اختصار، تشريح، تجزيو ۽ رپورٽنگ پڻ شامل آهي. [[File:Hauptbuch Hochstetter vor 1828.jpg|thumb|کاٻو|1828ع کان اڳ جو جرمن حسابي ليجر؛ ليجر صدين کان حساب ڪتاب رکڻ جو اهم ذريعو رهيو آهي.]] === ٻٽي داخلا وارو نظام === [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] جديد حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ نظام آهي. هن نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي گهٽ ۾ گهٽ ٻن حسابن تي اثر وجهي ٿي ۽ مجموعي [[ڊيبٽ]] هميشه مجموعي [[ڪريڊٽ]] جي برابر هوندو آهي.<ref name="OpenStaxEquation"/> مثال طور، جيڪڏهن ڪو ڪاروبار نقد رقم سان سامان خريد ڪري ٿو ته سامان يا لاڳاپيل اثاثي ۾ واڌ ٿيندي، جڏهن ته نقد رقم ۾ گهٽتائي ٿيندي. اهڙيءَ طرح هڪ ئي ڏيتي ليتي جا ٻه لاڳاپيل اثر حسابن ۾ درج ٿيندا آهن. == تاريخ == {{Main|حسابداريءَ جي تاريخ}} حساب ڪتاب رکڻ جي تاريخ لکڻ ۽ منظم واپار جي تاريخ جيتري پراڻي آهي. قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اناج، چوپائي مال، محصولن ۽ واپاري ڏيتي ليتيءَ جا رڪارڊ رکڻ لاءِ مٽيءَ جون تختيون ۽ ٻيا حسابي طريقا استعمال ٿيندا هئا. حسابداريءَ جي شروعاتي صورتن جو واسطو لکڻ، انگن، واپار ۽ پئسي جي ترقيءَ سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل رهيو آهي. قديم [[مصر]]، [[بابل]]، [[ايران]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ پڻ آمدني، خرچ، ملڪيت، محصول ۽ سرڪاري وسيلن جا حساب رکڻ جا مختلف طريقا موجود هئا. واپار جي وڌڻ سان مالي رڪارڊ وڌيڪ منظم ٿيندا ويا. يورپ ۾ وچئين دور دوران واپاري شهرن، خاص ڪري اطالوي واپاري مرڪزن، ۾ حساب ڪتاب رکڻ جا طريقا وڌيڪ ترقي يافته ٿيا. واپارين کي قرض، سرمائي، مال، آمدني ۽ خرچن جا هڪٻئي سان لاڳاپيل حساب رکڻ جي ضرورت ٻٽي داخلا واري نظام جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[File:Pacioli.jpg|thumb|ساڄو|[[لوڪا پاچيولي]]، جنهن جي 1494ع واري ڪتاب ۾ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحت شامل هئي.]] 1494ع ۾ اطالوي رياضيدان ۽ فرانسسڪن راهب [[لوڪا پاچيولي]] پنهنجي ڪتاب ''Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalità'' ۾ وينس جي واپارين ۾ استعمال ٿيندڙ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي طريقي کي منظم نموني بيان ڪيو. پاچيولي ٻٽي داخلا واري نظام جو موجد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو طريقو سندس ڪتاب کان اڳ واپارين ۾ استعمال ٿي رهيو هو؛ پر سندس ڪتاب هن نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحتن مان هڪ بڻيو ۽ ان جي يورپ ۾ ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=Timeline of the History of the Accountancy Profession |url=https://www.icaew.com/library/historical-resources/accountancy-profession-timeline |publisher=Institute of Chartered Accountants in England and Wales |access-date=1 October 2026}}</ref> اوڻيهين صديءَ ۾ صنعتي انقلاب، وڏين ڪمپنين ۽ سرمائي مارڪيٽن جي واڌ سان حسابداري هڪ منظم پيشو بڻجڻ لڳي. ڪاروبار جي مالڪي ۽ انتظام الڳ ٿيڻ سبب آزاد آڊٽ، مالي رپورٽنگ ۽ پيشه ور حسابدارن جي ضرورت وڌي. 1880ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ڪيترن مقامي حسابداري ادارن جي اتحاد سان [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس ان انگلينڊ اينڊ ويلز]] قائم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=978-0-412-47330-2}}</ref> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ حسابداري قومي ۽ بين الاقوامي معيارن، ڪمپيوٽرائيزڊ نظامن، عالمي سرمائي مارڪيٽن ۽ پيچيده ريگيوليٽري نظامن سان ڳنڍيل هڪ وسيع پيشه ور ۽ علمي شعبو بڻجي وئي. == حسابداريءَ جون شاخون == حسابداري ڪيترن تخصصي شعبن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#1f4e78; color:white; width:20%;" | شاخ ! style="background:#2f75b5; color:white; width:45%;" | بنيادي مقصد ! style="background:#5b9bd5; color:white; width:35%;" | اهم استعمال ڪندڙ |- ! style="background:#d9eaf7;" | [[مالي حسابداري]] | ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي ڏيتي ليتي کي درج ڪري معياري مالي بيان تيار ڪرڻ | سيڙپڪار، قرض ڏيندڙ، ريگيوليٽر ۽ ٻيون ٻاهريون ڌريون |- ! style="background:#e2f0d9;" | [[انتظامي حسابداري]] | انتظاميا لاءِ منصوبابندي، ڪارڪردگيءَ جي ماپ، بجيٽ ۽ فيصلا سازيءَ بابت معلومات | مينيجر ۽ اداري جي اندروني انتظاميا |- ! style="background:#fff2cc;" | [[لاڳت حسابداري]] | شين، خدمتن، منصوبن ۽ پيداواري عملن جي لاڳت ماپڻ ۽ تجزيو ڪرڻ | انتظاميا ۽ پيداواري شعبا |- ! style="background:#fce4d6;" | [[ٽيڪس حسابداري]] | ٽيڪس قانونن مطابق ٽيڪس واجبات، گوشوارن ۽ لاڳاپيل رڪارڊن جي تياري | ٽيڪس ڏيندڙ، انتظاميا ۽ ٽيڪس اختيارين |- ! style="background:#e4dfec;" | [[فارنزڪ حسابداري]] | مالي بي ضابطگين، فراڊ ۽ قانوني تڪرارن سان لاڳاپيل مالي ثبوتن جو تجزيو | عدالتون، جاچ ڪندڙ ادارا، ڪمپنيون ۽ وڪيل |- ! style="background:#daeef3;" | [[سرڪاري حسابداري]] | سرڪاري آمدني، خرچن، بجيٽ ۽ عوامي وسيلن جي حسابداري | حڪومت، پارليامينٽ، آڊٽ ادارا ۽ عوام |} === مالي حسابداري === [[مالي حسابداري]] جو مقصد اداري جي مالي معلومات کي ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ منظم نموني پيش ڪرڻ آهي. ان عمل جي نتيجي ۾ عام طور [[مالي بيان]] تيار ٿيندا آهن. مالي حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي جي سڃاڻپ، ماپ، رڪارڊنگ ۽ رپورٽنگ لاڳو حسابداري معيارن مطابق ڪئي ويندي آهي. === انتظامي حسابداري === [[انتظامي حسابداري]] بنيادي طور اداري جي اندروني انتظاميا جي ضرورتن لاءِ هوندي آهي. ان ۾ بجيٽ، لاڳت، منافعي، پيداوار، قيمت مقرر ڪرڻ، ڪارڪردگي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ بابت معلومات جو تجزيو شامل ٿي سگهي ٿو. مالي حسابداريءَ جي ابتڙ، انتظامي رپورٽون عام طور عوام لاءِ جاري نه ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي شڪل انتظاميا جي ضرورتن مطابق بدلجي سگهي ٿي. === لاڳت حسابداري === [[لاڳت حسابداري]] پيداوار يا خدمت تي ايندڙ خرچن جي سڃاڻپ، ماپ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي. اها انتظاميا کي قيمت مقرر ڪرڻ، بجيٽ ٺاهڻ، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ مختلف شين يا شعبن جي منافعي جو جائزو وٺڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. === ٽيڪس حسابداري === [[ٽيڪس حسابداري]] ڪنهن ملڪ جي ٽيڪس قانونن ۽ ضابطن مطابق ٽيڪس لائق آمدني، ٽيڪس واجبات ۽ ٽيڪس گوشوارن جي تياري سان لاڳاپيل آهي. ٽيڪس حسابداريءَ جا ضابطا مالي رپورٽنگ جي عام معيارن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. === فارنزڪ حسابداري === [[فارنزڪ حسابداري]] مالي رڪارڊن جي اهڙي جاچ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي جيڪو عدالتي ڪارروائي، فراڊ جي جاچ، اثاثن جي ڳولا يا ٻين قانوني تڪرارن ۾ استعمال ٿي سگهي. فارنزڪ حسابدار حسابداري، آڊٽ، جاچ ۽ قانوني ثبوتن سان لاڳاپيل طريقا گڏ استعمال ڪن ٿا. == مالي بيان == حسابداريءَ جي عمل مان تيار ٿيندڙ اهم نتيجن مان [[مالي بيان]] آهن. اهي ڪنهن اداري جي مالي حالت ۽ ڪارڪردگيءَ بابت منظم معلومات پيش ڪن ٿا.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web |title=Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-summary |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> اهم مالي بيانن ۾ شامل آهن: * '''[[مالي حالت جو بيان]] يا [[بيلنس شيٽ]]''' — ڪنهن مخصوص تاريخ تي اثاثا، ذميواريون ۽ مالڪاڻو سرمايو ڏيکاري ٿو؛ * '''[[آمدنيءَ جو بيان]]''' — هڪ مخصوص مدي دوران آمدني، خرچ ۽ منافعو يا نقصان ڏيکاري ٿو؛ * '''[[نقد وهڪري جو بيان]]''' — آپريٽنگ، سيڙپڪاري ۽ مالي سرگرمين مان نقد رقم جي اچ وڃ ڏيکاري ٿو؛ * '''[[مالڪاڻن حقن ۾ تبديلين جو بيان]]''' — رپورٽنگ واري مدي دوران مالڪاڻن حقن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي بيان ڪري ٿو؛ * '''مالي بيانن جا نوٽ''' — مالي بيانن ۾ ڏنل انگن ۽ استعمال ڪيل حسابداري پاليسين بابت اضافي وضاحت مهيا ڪن ٿا. == حسابداريءَ جا بنيادي تصور == مالي معلومات جي تياريءَ ۾ ڪيترائي بنيادي تصور ۽ مفروضا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ اقتصادي اداري جو تصور، هلندڙ ڪاروبار، حسابداري مدو، مالي ماپ، اڪروئل بنياد، مطابقت، اهميت ۽ مناسب قدر جهڙا تصور شامل آهن. === اڪروئل بنياد === [[اڪروئل]] بنياد تحت آمدني ان وقت سڃاتي ويندي آهي جڏهن اها ڪمائي وڃي ۽ خرچ ان وقت سڃاتو ويندو آهي جڏهن اهو پيدا ٿئي، ڀلي نقد رقم ساڳئي وقت وصول يا ادا نه ڪئي وئي هجي. ان جي ابتڙ نقد بنياد واري حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي عام طور نقد رقم جي وصولي يا ادائيگيءَ وقت درج ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Accounting Key Terms |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-key-terms |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> === هلندڙ ڪاروبار === [[هلندڙ ڪاروبار]] جو مفروضو اهو تصور ڪري ٿو ته ادارو ويجهي مستقبل ۾ پنهنجو ڪاروبار جاري رکندو. جيڪڏهن اداري جي ڪاروبار جاري رکڻ جي صلاحيت بابت اهم غير يقيني صورتحال موجود هجي ته مالي رپورٽنگ ۾ ان بابت مناسب ڄاڻ ڏيڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. == آڊٽ == {{Main|آڊٽ}} [[آڊٽ]] مالي معلومات ۽ لاڳاپيل ثبوتن جي منظم جاچ آهي. مالي بيانن جي ٻاهرين آڊٽ ۾ آزاد آڊيٽر اهو جائزو وٺي ٿو ته مالي بيان لاڳو مالي رپورٽنگ فريم ورڪ مطابق اهم پهلوئن کان صحيح نموني پيش ڪيا ويا آهن يا نه. [[اندروني آڊٽ]] اداري جي اندر خطري جي انتظام، اندروني ضابطن ۽ گورننس جي عملن جي اثرائتي جو جائزو وٺڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. [[انسٽيٽيوٽ آف انٽرنل آڊيٽرز]] اندروني آڊٽ کي آزاد ۽ غيرجانبدار يقين دهاني ۽ مشاورتي سرگرمي طور بيان ڪري ٿو، جنهن جو مقصد اداري جي عملن ۾ قدر وڌائڻ ۽ بهتري آڻڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Definition of Internal Auditing |url=https://www.theiia.org/en/standards/what-are-the-standards/definition-of-internal-audit/ |publisher=The Institute of Internal Auditors |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري معيار == مختلف ملڪن ۽ سرمائي مارڪيٽن ۾ مالي معلومات کي وڌيڪ هڪجهڙو، شفاف ۽ ڀيٽڻ جوڳو بڻائڻ لاءِ حسابداري معيار استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] (IFRS) [[انٽرنيشنل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] پاران جاري ڪيا وڃن ٿا. IFRS Foundation موجب 140 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ اهي معيار سڀني يا اڪثر عوامي طور درج ٿيل ڪمپنين لاءِ گهربل آهن.<ref name="IFRSGlobal">{{cite web |title=Why global accounting standards? |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/why-global-accounting-standards/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ [[فنانشل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] 1973ع کان خانگي شعبي جو آزاد معيار مقرر ڪندڙ ادارو آهي، جيڪو آمريڪي عام طور قبوليل حسابداري اصولن تحت مالي حسابداري ۽ رپورٽنگ جا معيار مقرر ڪري ٿو.<ref name="FASB">{{cite web |title=About the FASB |url=https://fasb.org/about |publisher=Financial Accounting Standards Board |access-date=1 October 2026}}</ref> == پاڪستان ۾ حسابداري == [[پاڪستان]] ۾ حسابداري ۽ آڊٽ جو پيشو قانوني ۽ پيشه ور ادارن، ڪمپني قانون، مالي رپورٽنگ معيارن ۽ ريگيوليٽري گهرجن جي گڏيل ڍانچي هيٺ ڪم ڪري ٿو. === انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP) کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. آرڊيننس کي 3 مارچ 1961ع تي صدارتي منظوري ملي ۽ ادارو 1 جولاءِ 1961ع تي قائم ٿيو. ICAP پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي تنظيم ۽ ترقيءَ سان گڏ چارٽرڊ اڪائونٽنٽ جي پيشه ور قابليت سان لاڳاپيل اهم قانوني ادارو آهي.<ref name="ICAP">{{cite web |title=About ICAP |url=https://icap.org.pk/about/ |publisher=Institute of Chartered Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ڪاسٽ ۽ انتظامي حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل قانوني پيشه ور ادارو آهي. ان جي قانوني ڍانچي جو بنياد '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' آهي.<ref>{{cite web |title=Cost and Management Accountants Act, 1966 |url=https://www.icmap.com.pk/News_Pdf/APPROVED_FINAL_HISTOR_BOOK.pdf |publisher=Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس === [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) 1993ع ۾ ICAP، ICMAP ۽ [[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي گڏيل سرپرستيءَ سان قائم ٿيو. ادارو سرڪاري ۽ ڪارپوريٽ شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور تعليم ۽ قابليت مهيا ڪري ٿو.<ref name="PIPFA">{{cite web |title=Who We Are |url=https://pipfa.org.pk/WhoWeAre |publisher=Pakistan Institute of Public Finance Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان ۾ IFRS === IFRS Foundation جي پاڪستان بابت دائره اختيار واري پروفائيل موجب پاڪستان IASB پاران جاري ڪيل مؤثر IFRS حسابداري معيارن مان تقريباً سڀني کي اختيار ڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه مخصوص استثنا، ملتوي لاڳو ٿيڻ يا ريگيوليٽري تبديليون موجود رهيون آهن. ڪمپنيز ايڪٽ 2017ع تحت فهرست ٿيل، عوامي مفاد رکندڙ ۽ وڏين ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ لاءِ IFRS تي ٻڌل گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="IFRSPakistan">{{cite web |title=IFRS Standards—Jurisdiction Profile: Pakistan |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/use-of-ifrs-standards-by-jurisdiction/view-jurisdiction/pakistan/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> == پيشه ور ادارا == حسابداريءَ جي عالمي پيشي ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي ادارا ڪم ڪن ٿا. [[انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس]] (IFAC) عالمي سطح تي پيشه ور حسابداري تنظيمن جو وڏو اتحاد آهي. جنوري 2026ع تائين IFAC جا ميمبر ۽ ايسوسيئيٽ 143 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ 188 کان وڌيڪ پيشه ور حسابداري تنظيمن تي مشتمل هئا.<ref>{{cite web |title=Membership |url=https://www.ifac.org/who-we-are/membership |publisher=International Federation of Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> مختلف ملڪن ۾ اهم پيشه ور لقبن ۾ [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]، چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ، سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ۽ ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ شامل آهن. انهن لقبن لاءِ تعليم، امتحان، عملي تجربو ۽ پيشه ور اخلاقي گهرجون ملڪ ۽ اداري مطابق مختلف ٿين ٿيون. == تعليم ۽ قابليتون == حسابداريءَ جي علمي تعليم يونيورسٽين ۽ ڪاروباري اسڪولن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ سطح تي ڏني وڃي ٿي. بنيادي نصاب ۾ مالي حسابداري، انتظامي حسابداري، لاڳت حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، ڪاروباري قانون، ماليات، اقتصاديات، شماريات ۽ معلوماتي نظام شامل ٿي سگهن ٿا. پيشه ور حسابداريءَ ۾ علمي تعليم سان گڏ امتحان، عملي تربيت، اخلاقي ضابطا ۽ مسلسل پيشه ور ترقي پڻ اهم آهن. مختلف ملڪن ۾ قانوني آڊٽ يا ڪجهه مخصوص خدمتون انجام ڏيڻ لاءِ الڳ لائسنس يا پيشه ور رڪنيت گهربل ٿي سگهي ٿي. == حسابداري معلوماتي نظام == [[حسابداري معلوماتي نظام]] اهڙو نظام آهي جيڪو مالي ۽ حسابداري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جديد ادارن ۾ اهي نظام خريداري، وڪرو، پگهار، اسٽاڪ، اثاثن، بجيٽ ۽ مالي رپورٽنگ سان ڳنڍيل ٿي سگهن ٿا. وڏيون تنظيمون اڪثر [[اداري وسيلن جي منصوبابندي]] وارا نظام استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ حسابداري، خريداري، پيداوار، انساني وسيلا ۽ ٻين ڪاروباري عملن جي معلومات هڪ گڏيل نظام ۾ منظم ڪئي وڃي ٿي. == ٽيڪنالاجي ۽ حسابداري == ڪمپيوٽرائيزيشن حسابداريءَ جي نوعيت ۾ وڏي تبديلي آندي آهي. روايتي ڪاغذي جرنل ۽ ليجر جي جاءِ تي حسابداري سافٽ ويئر، ڊيٽابيس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ ۽ خودڪار مالي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن. [[مصنوعي ذهانت]]، ڊيٽا تجزيو، مشيني سکيا ۽ خودڪار عملن جي استعمال سان ڊيٽا داخلا، حسابن جي ميلاپ، دستاويزن جي درجي بندي ۽ ڪجهه معمول وارا حسابداري ڪم خودڪار ٿي رهيا آهن. ان سان حسابدارن جي ڪم ۾ تجزياتي، مشاورتي، خطري جي جائزي ۽ فيصلا سازيءَ وارن ڪمن جي اهميت وڌي رهي آهي. آمريڪي بيورو آف ليبر اسٽيٽسٽڪس پڻ ڄاڻائي ٿو ته ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ٻين ٽيڪنالاجين جي وڌندڙ استعمال سان معمول جا ڪيترائي ڪم خودڪار ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته حسابدارن جا تجزياتي ۽ مشاورتي ڪم وڌيڪ نمايان ٿيندا.<ref>{{cite web |title=Accountants and Auditors |url=https://www.bls.gov/ooh/business-and-financial/accountants-and-auditors.htm |publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري تحقيق == {{Main|حسابداري تحقيق}} [[حسابداري تحقيق]] مالي رپورٽنگ، انتظامي حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، سرمائي مارڪيٽن، ڪارپوريٽ گورننس ۽ حسابداري معلومات جي اقتصادي ۽ سماجي اثرن جو علمي مطالعو آهي. تحقيق ۾ آرڪائيو ڊيٽا جو تجزيو، تجرباتي تحقيق، ڪيس اسٽڊي، رياضياتي ماڊل، ميداني تحقيق ۽ تشريحي يا تنقيدي طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا. حسابداري تحقيق جو مقصد رڳو نوان نظريا پيدا ڪرڻ نه پر موجود حسابداري طريقن، معيارن، ادارن ۽ مالي معلومات جي استعمال بابت ثبوت مهيا ڪرڻ پڻ آهي. == فراڊ ۽ غلطي == حسابداريءَ ۾ '''غلطي''' ۽ '''فراڊ''' ۾ بنيادي فرق ارادي جو آهي. حسابداري غلطي غير ارادي غلط داخلا، حساب، تشريح يا معلومات جي ڇڏي وڃڻ سبب ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته حسابداري فراڊ ڄاڻي واڻي مالي معلومات کي غلط پيش ڪرڻ، لڪائڻ يا تبديل ڪرڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي. مالي بيانن جي آڊٽ ۾ فراڊ جي خطري جو جائزو اهم حصو آهي. بين الاقوامي آڊٽ معيار ISA 240 آڊيٽر جي مالي بيانن جي آڊٽ دوران فراڊ سان لاڳاپيل ذميوارين لاءِ فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=ISA 240 (Revised), The Auditor’s Responsibilities Relating to Fraud in an Audit of Financial Statements |url=https://www.iaasb.org/publications/isa-240-revised-auditor-s-responsibilities-relating-fraud-audit-financial-statements |publisher=International Auditing and Assurance Standards Board |date=8 July 2025 |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري جا وڏا اسڪينڊل == ويهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن وڏن ڪارپوريٽ اسڪينڊلن مالي رپورٽنگ، آڊٽ جي آزادي ۽ ڪارپوريٽ گورننس بابت عالمي بحث کي تيز ڪيو. انهن مان [[اينرون اسڪينڊل]]، [[ورلڊ ڪام]] ۽ [[آرٿر اينڊرسن]] سان لاڳاپيل واقعا خاص اهميت رکن ٿا. اينرون جي زوال کان پوءِ آمريڪا ۾ 2002ع جو [[ساربينز–آڪسلي قانون]] منظور ٿيو، جنهن عوامي ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ، اندروني ضابطن، آڊٽ ڪميٽين ۽ آڊيٽرن جي آزادي بابت ضابطن کي وڌيڪ سخت ڪيو. == حسابداريءَ جو پيشو == حسابدار خانگي ڪمپنين، حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، سرڪاري ادارن، غير منافع بخش تنظيمن، تعليمي ادارن ۽ آزاد مشاورتي خدمتن ۾ ڪم ڪن ٿا. سندن ڪم ۾ مالي بيان تيار ڪرڻ، آڊٽ، ٽيڪس، بجيٽ، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، ڪاروباري تجزيو ۽ مالي مشاورت شامل ٿي سگهي ٿي. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|کاٻو|حسابداريءَ جو پيشو روايتي حساب ڪتاب رکڻ کان وڌي مالي تجزئي، آڊٽ، خطري جي انتظام ۽ ڪاروباري مشاورت تائين پکڙجي چڪو آهي.]] حسابداريءَ ۾ عددي صلاحيت سان گڏ تجزياتي سوچ، ڪاروباري ڄاڻ، قانوني ۽ ريگيوليٽري سمجهه، معلوماتي ٽيڪنالاجي، رابطي جون صلاحيتون ۽ پيشه ور اخلاقيات پڻ اهم سمجهيون وڃن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[حسابدار]] * [[حساب ڪتاب رکڻ]] * [[مالي حسابداري]] * [[انتظامي حسابداري]] * [[لاڳت حسابداري]] * [[ٽيڪس حسابداري]] * [[فارنزڪ حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[مالي بيان]] * [[بيلنس شيٽ]] * [[آمدنيءَ جو بيان]] * [[نقد وهڪري جو بيان]] * [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] * [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] * [[حسابداريءَ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.ifrs.org/ آءِ ايف آر ايس فائونڊيشن] * [https://www.ifac.org/ انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس] * [https://icap.org.pk/ انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://www.icmap.com.pk/ انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://pipfa.org.pk/ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس] {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:ڪاروبار]] [[زمرو:ماليات]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] nzm17x0xc4td6jdr33rj91v2l35bvpm 416055 416054 2026-09-30T20:12:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 416055 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|اقتصادي ۽ مالي معلومات کي درج ڪرڻ، ماپڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ جو علم ۽ عمل}} {{Accounting}} '''حسابداري''' يا '''اڪائونٽنگ''' (انگريزي: ''Accounting'' يا ''Accountancy'') ڪنهن [[اقتصادي ادارو|اقتصادي اداري]]، جهڙوڪ ڪاروبار، ڪمپني، سرڪاري اداري يا غير منافع بخش تنظيم، جي مالي ڏيتي ليتي ۽ ٻين اقتصادي واقعن کي سڃاڻڻ، ماپڻ، درج ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، اختصار ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي معلومات پيش ڪرڻ جو منظم عمل آهي.<ref name="Needles2013">{{cite book |last1=Needles |first1=Belverd E. |last2=Powers |first2=Marian |title=Principles of Financial Accounting |publisher=Cengage Learning |year=2013 |edition=12}}</ref> حسابداريءَ وسيلي ڪنهن اداري جي مالي حالت، ڪارڪردگي ۽ نقد وهڪرن بابت معلومات تيار ڪئي ويندي آهي، جيڪا [[سيڙپڪار]]ن، قرض ڏيندڙن، انتظاميا، سرڪاري ادارن ۽ ٻين لاڳاپيل ڌرين کي اقتصادي فيصلا ڪرڻ ۾ مدد ڏئي ٿي.<ref name="IFRSFramework">{{cite web |title=Conceptual Framework for Financial Reporting |url=https://www.ifrs.org/issued-standards/list-of-standards/conceptual-framework/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل ماهر کي [[حسابدار]] يا '''اڪائونٽنٽ''' چيو ويندو آهي. حسابداري کي ڪڏهن ڪڏهن ڪاروبار جي ٻولي پڻ سڏيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪاروباري سرگرمين جي مالي اثرن کي هڪ منظم ۽ سمجهڻ جوڳي صورت ۾ پيش ڪري ٿي. حسابداري رڳو رقم جي اچ وڃ لکڻ تائين محدود نه آهي. جديد حسابداريءَ ۾ مالي رپورٽنگ، بجيٽ سازي، لاڳت جو تجزيو، انتظامي فيصلا، ٽيڪس، [[آڊٽ]]، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، معلوماتي نظام ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جي تجزيي سميت ڪيترائي شعبا شامل آهن. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|ساڄو|هڪ حسابدار جي آفيس؛ جديد حسابداريءَ ۾ مالي رڪارڊ، ڪمپيوٽرائيزڊ نظام ۽ دستاويزي معلومات استعمال ڪئي وڃي ٿي.]] == مقصد ۽ اهميت == حسابداريءَ جو بنيادي مقصد ڪنهن اداري بابت اهڙي مالي معلومات مهيا ڪرڻ آهي جيڪا ان جي استعمال ڪندڙن لاءِ فيصلا ڪرڻ ۾ ڪارائتي هجي. [[آء ايف آر ايس فائونڊيشن]] (IFRS Foundation) جي تصوراتي فريم ورڪ موجب عام مقصد واري مالي رپورٽنگ جو مقصد موجوده ۽ امڪاني سيڙپڪارن، قرض ڏيندڙن ۽ ٻين قرض فراهم ڪندڙن کي اهڙي معلومات ڏيڻ آهي جنهن جي بنياد تي هو اداري کي وسيلا فراهم ڪرڻ بابت فيصلا ڪري سگهن.<ref name="IFRSFramework"/> حسابداريءَ مان حاصل ٿيندڙ معلومات جي مدد سان اداري جي منافعي، مالي حالت، اثاثن، ذميوارين، نقد وهڪرن ۽ سرمائي ۾ ٿيندڙ تبديلين جو جائزو وٺي سگهجي ٿو. انتظاميا اها معلومات منصوبابندي، بجيٽ سازي، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ ڪاروباري فيصلا ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ڪري ٿي. حسابداريءَ جا اهم ڪم عام طور هي آهن: * مالي ڏيتي ليتيءَ جي سڃاڻپ ۽ دستاويز ڪرڻ؛ * ڏيتي ليتي کي مناسب حسابن ۾ درج ۽ درجي بندي ڪرڻ؛ * مالي معلومات جو اختصار ۽ تجزيو ڪرڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ؛ * انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانوني، ٽيڪس ۽ ريگيوليٽري گهرجون پوريون ڪرڻ؛ * اداري جي اثاثن، ذميوارين ۽ مالي ڪارڪردگيءَ بابت معلومات فراهم ڪرڻ. == بنيادي حسابداري مساوات == حسابداريءَ جي بنيادي ڍانچي جو اظهار '''حسابداري مساوات''' ذريعي ڪيو ويندو آهي: :<math>\text{Assets} = \text{Liabilities} + \text{Owner's Equity}</math> هن مساوات موجب اداري وٽ موجود اقتصادي وسيلا يعني [[اثاثو|اثاثا]] يا ته قرض ۽ ٻين [[ذميواري (حسابداري)|ذميوارين]] ذريعي حاصل ڪيا ويا هوندا يا مالڪن جي سرمائي سان لاڳاپيل هوندا. ٻٽي داخلا واري نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي اهڙي نموني درج ڪئي ويندي آهي جو هي بنيادي توازن برقرار رهي.<ref name="OpenStaxEquation">{{cite web |title=Describe Principles, Assumptions, and Concepts of Accounting and Their Relationship to Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/3-1-describe-principles-assumptions-and-concepts-of-accounting-and-their-relationship-to-financial-statements |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري ۽ حساب ڪتاب رکڻ == [[حساب ڪتاب رکڻ]] حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ وارو حصو آهي. ان ۾ روزاني مالي ڏيتي ليتي کي جرنل، ليجر ۽ ٻين رڪارڊن ۾ درج ڪيو ويندو آهي. حسابداري ان کان وڌيڪ وسيع تصور آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ رڪارڊ ڪيل معلومات جي درجي بندي، اختصار، تشريح، تجزيو ۽ رپورٽنگ پڻ شامل آهي. [[File:Hauptbuch Hochstetter vor 1828.jpg|thumb|کاٻو|1828ع کان اڳ جو جرمن حسابي ليجر؛ ليجر صدين کان حساب ڪتاب رکڻ جو اهم ذريعو رهيو آهي.]] === ٻٽي داخلا وارو نظام === [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] جديد حسابداريءَ جو بنيادي رڪارڊنگ نظام آهي. هن نظام ۾ هر مالي ڏيتي ليتي گهٽ ۾ گهٽ ٻن حسابن تي اثر وجهي ٿي ۽ مجموعي [[ڊيبٽ]] هميشه مجموعي [[ڪريڊٽ]] جي برابر هوندو آهي.<ref name="OpenStaxEquation"/> مثال طور، جيڪڏهن ڪو ڪاروبار نقد رقم سان سامان خريد ڪري ٿو ته سامان يا لاڳاپيل اثاثي ۾ واڌ ٿيندي، جڏهن ته نقد رقم ۾ گهٽتائي ٿيندي. اهڙيءَ طرح هڪ ئي ڏيتي ليتي جا ٻه لاڳاپيل اثر حسابن ۾ درج ٿيندا آهن. == تاريخ == {{Main|حسابداريءَ جي تاريخ}} حساب ڪتاب رکڻ جي تاريخ لکڻ ۽ منظم واپار جي تاريخ جيتري پراڻي آهي. قديم [[ميسوپوٽيميا]] ۾ اناج، چوپائي مال، محصولن ۽ واپاري ڏيتي ليتيءَ جا رڪارڊ رکڻ لاءِ مٽيءَ جون تختيون ۽ ٻيا حسابي طريقا استعمال ٿيندا هئا. حسابداريءَ جي شروعاتي صورتن جو واسطو لکڻ، انگن، واپار ۽ پئسي جي ترقيءَ سان ويجهڙائيءَ سان ڳنڍيل رهيو آهي. قديم [[مصر]]، [[بابل]]، [[ايران]] ۽ [[رومي سلطنت]] ۾ پڻ آمدني، خرچ، ملڪيت، محصول ۽ سرڪاري وسيلن جا حساب رکڻ جا مختلف طريقا موجود هئا. واپار جي وڌڻ سان مالي رڪارڊ وڌيڪ منظم ٿيندا ويا. يورپ ۾ وچئين دور دوران واپاري شهرن، خاص ڪري اطالوي واپاري مرڪزن، ۾ حساب ڪتاب رکڻ جا طريقا وڌيڪ ترقي يافته ٿيا. واپارين کي قرض، سرمائي، مال، آمدني ۽ خرچن جا هڪٻئي سان لاڳاپيل حساب رکڻ جي ضرورت ٻٽي داخلا واري نظام جي واڌ ويجهه ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. [[File:Pacioli.jpg|thumb|ساڄو|[[لوڪا پاچيولي]]، جنهن جي 1494ع واري ڪتاب ۾ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحت شامل هئي.]] 1494ع ۾ اطالوي رياضيدان ۽ فرانسسڪن راهب [[لوڪا پاچيولي]] پنهنجي ڪتاب ''Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalità'' ۾ وينس جي واپارين ۾ استعمال ٿيندڙ ٻٽي داخلا واري حساب ڪتاب جي طريقي کي منظم نموني بيان ڪيو. پاچيولي ٻٽي داخلا واري نظام جو موجد نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو طريقو سندس ڪتاب کان اڳ واپارين ۾ استعمال ٿي رهيو هو؛ پر سندس ڪتاب هن نظام جي مشهور شروعاتي ڇپيل وضاحتن مان هڪ بڻيو ۽ ان جي يورپ ۾ ڦهلاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite web |title=Timeline of the History of the Accountancy Profession |url=https://www.icaew.com/library/historical-resources/accountancy-profession-timeline |publisher=Institute of Chartered Accountants in England and Wales |access-date=1 October 2026}}</ref> اوڻيهين صديءَ ۾ صنعتي انقلاب، وڏين ڪمپنين ۽ سرمائي مارڪيٽن جي واڌ سان حسابداري هڪ منظم پيشو بڻجڻ لڳي. ڪاروبار جي مالڪي ۽ انتظام الڳ ٿيڻ سبب آزاد آڊٽ، مالي رپورٽنگ ۽ پيشه ور حسابدارن جي ضرورت وڌي. 1880ع ۾ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ڪيترن مقامي حسابداري ادارن جي اتحاد سان [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس ان انگلينڊ اينڊ ويلز]] قائم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=978-0-412-47330-2}}</ref> ويهين ۽ ايڪيهين صديءَ ۾ حسابداري قومي ۽ بين الاقوامي معيارن، ڪمپيوٽرائيزڊ نظامن، عالمي سرمائي مارڪيٽن ۽ پيچيده ريگيوليٽري نظامن سان ڳنڍيل هڪ وسيع پيشه ور ۽ علمي شعبو بڻجي وئي. == حسابداريءَ جون شاخون == حسابداري ڪيترن تخصصي شعبن ۾ ورهايل آهي: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:right; border-collapse:collapse;" ! style="background:#1f4e78; color:white; width:20%;" | شاخ ! style="background:#2f75b5; color:white; width:45%;" | بنيادي مقصد ! style="background:#5b9bd5; color:white; width:35%;" | اهم استعمال ڪندڙ |- ! style="background:#d9eaf7;" | [[مالي حسابداري]] | ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي ڏيتي ليتي کي درج ڪري معياري مالي بيان تيار ڪرڻ | سيڙپڪار، قرض ڏيندڙ، ريگيوليٽر ۽ ٻيون ٻاهريون ڌريون |- ! style="background:#e2f0d9;" | [[انتظامي حسابداري]] | انتظاميا لاءِ منصوبابندي، ڪارڪردگيءَ جي ماپ، بجيٽ ۽ فيصلا سازيءَ بابت معلومات | مينيجر ۽ اداري جي اندروني انتظاميا |- ! style="background:#fff2cc;" | [[لاڳت حسابداري]] | شين، خدمتن، منصوبن ۽ پيداواري عملن جي لاڳت ماپڻ ۽ تجزيو ڪرڻ | انتظاميا ۽ پيداواري شعبا |- ! style="background:#fce4d6;" | [[ٽيڪس حسابداري]] | ٽيڪس قانونن مطابق ٽيڪس واجبات، گوشوارن ۽ لاڳاپيل رڪارڊن جي تياري | ٽيڪس ڏيندڙ، انتظاميا ۽ ٽيڪس اختيارين |- ! style="background:#e4dfec;" | [[فارنزڪ حسابداري]] | مالي بي ضابطگين، فراڊ ۽ قانوني تڪرارن سان لاڳاپيل مالي ثبوتن جو تجزيو | عدالتون، جاچ ڪندڙ ادارا، ڪمپنيون ۽ وڪيل |- ! style="background:#daeef3;" | [[سرڪاري حسابداري]] | سرڪاري آمدني، خرچن، بجيٽ ۽ عوامي وسيلن جي حسابداري | حڪومت، پارليامينٽ، آڊٽ ادارا ۽ عوام |} === مالي حسابداري === [[مالي حسابداري]] جو مقصد اداري جي مالي معلومات کي ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ منظم نموني پيش ڪرڻ آهي. ان عمل جي نتيجي ۾ عام طور [[مالي بيان]] تيار ٿيندا آهن. مالي حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي جي سڃاڻپ، ماپ، رڪارڊنگ ۽ رپورٽنگ لاڳو حسابداري معيارن مطابق ڪئي ويندي آهي. === انتظامي حسابداري === [[انتظامي حسابداري]] بنيادي طور اداري جي اندروني انتظاميا جي ضرورتن لاءِ هوندي آهي. ان ۾ بجيٽ، لاڳت، منافعي، پيداوار، قيمت مقرر ڪرڻ، ڪارڪردگي ۽ مستقبل جي منصوبابنديءَ بابت معلومات جو تجزيو شامل ٿي سگهي ٿو. مالي حسابداريءَ جي ابتڙ، انتظامي رپورٽون عام طور عوام لاءِ جاري نه ڪيون وينديون آهن ۽ انهن جي شڪل انتظاميا جي ضرورتن مطابق بدلجي سگهي ٿي. === لاڳت حسابداري === [[لاڳت حسابداري]] پيداوار يا خدمت تي ايندڙ خرچن جي سڃاڻپ، ماپ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي. اها انتظاميا کي قيمت مقرر ڪرڻ، بجيٽ ٺاهڻ، خرچن تي ضابطو رکڻ ۽ مختلف شين يا شعبن جي منافعي جو جائزو وٺڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. === ٽيڪس حسابداري === [[ٽيڪس حسابداري]] ڪنهن ملڪ جي ٽيڪس قانونن ۽ ضابطن مطابق ٽيڪس لائق آمدني، ٽيڪس واجبات ۽ ٽيڪس گوشوارن جي تياري سان لاڳاپيل آهي. ٽيڪس حسابداريءَ جا ضابطا مالي رپورٽنگ جي عام معيارن کان مختلف ٿي سگهن ٿا. === فارنزڪ حسابداري === [[فارنزڪ حسابداري]] مالي رڪارڊن جي اهڙي جاچ ۽ تجزئي سان واسطو رکي ٿي جيڪو عدالتي ڪارروائي، فراڊ جي جاچ، اثاثن جي ڳولا يا ٻين قانوني تڪرارن ۾ استعمال ٿي سگهي. فارنزڪ حسابدار حسابداري، آڊٽ، جاچ ۽ قانوني ثبوتن سان لاڳاپيل طريقا گڏ استعمال ڪن ٿا. == مالي بيان == حسابداريءَ جي عمل مان تيار ٿيندڙ اهم نتيجن مان [[مالي بيان]] آهن. اهي ڪنهن اداري جي مالي حالت ۽ ڪارڪردگيءَ بابت منظم معلومات پيش ڪن ٿا.<ref name="OpenStaxStatements">{{cite web |title=Financial Statements |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-summary |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> اهم مالي بيانن ۾ شامل آهن: * '''[[مالي حالت جو بيان]] يا [[بيلنس شيٽ]]''' — ڪنهن مخصوص تاريخ تي اثاثا، ذميواريون ۽ مالڪاڻو سرمايو ڏيکاري ٿو؛ * '''[[آمدنيءَ جو بيان]]''' — هڪ مخصوص مدي دوران آمدني، خرچ ۽ منافعو يا نقصان ڏيکاري ٿو؛ * '''[[نقد وهڪري جو بيان]]''' — آپريٽنگ، سيڙپڪاري ۽ مالي سرگرمين مان نقد رقم جي اچ وڃ ڏيکاري ٿو؛ * '''[[مالڪاڻن حقن ۾ تبديلين جو بيان]]''' — رپورٽنگ واري مدي دوران مالڪاڻن حقن ۾ ٿيندڙ تبديلين کي بيان ڪري ٿو؛ * '''مالي بيانن جا نوٽ''' — مالي بيانن ۾ ڏنل انگن ۽ استعمال ڪيل حسابداري پاليسين بابت اضافي وضاحت مهيا ڪن ٿا. == حسابداريءَ جا بنيادي تصور == مالي معلومات جي تياريءَ ۾ ڪيترائي بنيادي تصور ۽ مفروضا استعمال ڪيا ويندا آهن. انهن ۾ اقتصادي اداري جو تصور، هلندڙ ڪاروبار، حسابداري مدو، مالي ماپ، اڪروئل بنياد، مطابقت، اهميت ۽ مناسب قدر جهڙا تصور شامل آهن. === اڪروئل بنياد === [[اڪروئل]] بنياد تحت آمدني ان وقت سڃاتي ويندي آهي جڏهن اها ڪمائي وڃي ۽ خرچ ان وقت سڃاتو ويندو آهي جڏهن اهو پيدا ٿئي، ڀلي نقد رقم ساڳئي وقت وصول يا ادا نه ڪئي وئي هجي. ان جي ابتڙ نقد بنياد واري حسابداريءَ ۾ ڏيتي ليتي عام طور نقد رقم جي وصولي يا ادائيگيءَ وقت درج ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |title=Accounting Key Terms |url=https://openstax.org/books/principles-financial-accounting/pages/2-key-terms |publisher=OpenStax |access-date=1 October 2026}}</ref> === هلندڙ ڪاروبار === [[هلندڙ ڪاروبار]] جو مفروضو اهو تصور ڪري ٿو ته ادارو ويجهي مستقبل ۾ پنهنجو ڪاروبار جاري رکندو. جيڪڏهن اداري جي ڪاروبار جاري رکڻ جي صلاحيت بابت اهم غير يقيني صورتحال موجود هجي ته مالي رپورٽنگ ۾ ان بابت مناسب ڄاڻ ڏيڻ ضروري ٿي سگهي ٿي. == آڊٽ == {{Main|آڊٽ}} [[آڊٽ]] مالي معلومات ۽ لاڳاپيل ثبوتن جي منظم جاچ آهي. مالي بيانن جي ٻاهرين آڊٽ ۾ آزاد آڊيٽر اهو جائزو وٺي ٿو ته مالي بيان لاڳو مالي رپورٽنگ فريم ورڪ مطابق اهم پهلوئن کان صحيح نموني پيش ڪيا ويا آهن يا نه. [[اندروني آڊٽ]] اداري جي اندر خطري جي انتظام، اندروني ضابطن ۽ گورننس جي عملن جي اثرائتي جو جائزو وٺڻ تي ڌيان ڏئي ٿو. [[انسٽيٽيوٽ آف انٽرنل آڊيٽرز]] اندروني آڊٽ کي آزاد ۽ غيرجانبدار يقين دهاني ۽ مشاورتي سرگرمي طور بيان ڪري ٿو، جنهن جو مقصد اداري جي عملن ۾ قدر وڌائڻ ۽ بهتري آڻڻ آهي.<ref>{{cite web |title=Definition of Internal Auditing |url=https://www.theiia.org/en/standards/what-are-the-standards/definition-of-internal-audit/ |publisher=The Institute of Internal Auditors |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري معيار == مختلف ملڪن ۽ سرمائي مارڪيٽن ۾ مالي معلومات کي وڌيڪ هڪجهڙو، شفاف ۽ ڀيٽڻ جوڳو بڻائڻ لاءِ حسابداري معيار استعمال ڪيا وڃن ٿا. [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] (IFRS) [[انٽرنيشنل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] پاران جاري ڪيا وڃن ٿا. IFRS Foundation موجب 140 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ اهي معيار سڀني يا اڪثر عوامي طور درج ٿيل ڪمپنين لاءِ گهربل آهن.<ref name="IFRSGlobal">{{cite web |title=Why global accounting standards? |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/why-global-accounting-standards/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ [[فنانشل اڪائونٽنگ اسٽينڊرڊز بورڊ]] 1973ع کان خانگي شعبي جو آزاد معيار مقرر ڪندڙ ادارو آهي، جيڪو آمريڪي عام طور قبوليل حسابداري اصولن تحت مالي حسابداري ۽ رپورٽنگ جا معيار مقرر ڪري ٿو.<ref name="FASB">{{cite web |title=About the FASB |url=https://fasb.org/about |publisher=Financial Accounting Standards Board |access-date=1 October 2026}}</ref> == پاڪستان ۾ حسابداري == [[پاڪستان]] ۾ حسابداري ۽ آڊٽ جو پيشو قانوني ۽ پيشه ور ادارن، ڪمپني قانون، مالي رپورٽنگ معيارن ۽ ريگيوليٽري گهرجن جي گڏيل ڍانچي هيٺ ڪم ڪري ٿو. === انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP) کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. آرڊيننس کي 3 مارچ 1961ع تي صدارتي منظوري ملي ۽ ادارو 1 جولاءِ 1961ع تي قائم ٿيو. ICAP پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي تنظيم ۽ ترقيءَ سان گڏ چارٽرڊ اڪائونٽنٽ جي پيشه ور قابليت سان لاڳاپيل اهم قانوني ادارو آهي.<ref name="ICAP">{{cite web |title=About ICAP |url=https://icap.org.pk/about/ |publisher=Institute of Chartered Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان === [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ڪاسٽ ۽ انتظامي حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل قانوني پيشه ور ادارو آهي. ان جي قانوني ڍانچي جو بنياد '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' آهي.<ref>{{cite web |title=Cost and Management Accountants Act, 1966 |url=https://www.icmap.com.pk/News_Pdf/APPROVED_FINAL_HISTOR_BOOK.pdf |publisher=Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس === [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) 1993ع ۾ ICAP، ICMAP ۽ [[آڊيٽر جنرل آف پاڪستان]] جي گڏيل سرپرستيءَ سان قائم ٿيو. ادارو سرڪاري ۽ ڪارپوريٽ شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور تعليم ۽ قابليت مهيا ڪري ٿو.<ref name="PIPFA">{{cite web |title=Who We Are |url=https://pipfa.org.pk/WhoWeAre |publisher=Pakistan Institute of Public Finance Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> === پاڪستان ۾ IFRS === IFRS Foundation جي پاڪستان بابت دائره اختيار واري پروفائيل موجب پاڪستان IASB پاران جاري ڪيل مؤثر IFRS حسابداري معيارن مان تقريباً سڀني کي اختيار ڪيو آهي، جڏهن ته ڪجهه مخصوص استثنا، ملتوي لاڳو ٿيڻ يا ريگيوليٽري تبديليون موجود رهيون آهن. ڪمپنيز ايڪٽ 2017ع تحت فهرست ٿيل، عوامي مفاد رکندڙ ۽ وڏين ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ لاءِ IFRS تي ٻڌل گهرجون لاڳو ٿين ٿيون.<ref name="IFRSPakistan">{{cite web |title=IFRS Standards—Jurisdiction Profile: Pakistan |url=https://www.ifrs.org/use-around-the-world/use-of-ifrs-standards-by-jurisdiction/view-jurisdiction/pakistan/ |publisher=IFRS Foundation |access-date=1 October 2026}}</ref> == پيشه ور ادارا == حسابداريءَ جي عالمي پيشي ۾ ڪيترائي قومي ۽ بين الاقوامي ادارا ڪم ڪن ٿا. [[انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس]] (IFAC) عالمي سطح تي پيشه ور حسابداري تنظيمن جو وڏو اتحاد آهي. جنوري 2026ع تائين IFAC جا ميمبر ۽ ايسوسيئيٽ 143 کان وڌيڪ دائره اختيارن ۾ 188 کان وڌيڪ پيشه ور حسابداري تنظيمن تي مشتمل هئا.<ref>{{cite web |title=Membership |url=https://www.ifac.org/who-we-are/membership |publisher=International Federation of Accountants |access-date=1 October 2026}}</ref> مختلف ملڪن ۾ اهم پيشه ور لقبن ۾ [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]، چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ، سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ۽ ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ شامل آهن. انهن لقبن لاءِ تعليم، امتحان، عملي تجربو ۽ پيشه ور اخلاقي گهرجون ملڪ ۽ اداري مطابق مختلف ٿين ٿيون. == تعليم ۽ قابليتون == حسابداريءَ جي علمي تعليم يونيورسٽين ۽ ڪاروباري اسڪولن ۾ بيچلر، ماسٽر ۽ ڊاڪٽريٽ سطح تي ڏني وڃي ٿي. بنيادي نصاب ۾ مالي حسابداري، انتظامي حسابداري، لاڳت حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، ڪاروباري قانون، ماليات، اقتصاديات، شماريات ۽ معلوماتي نظام شامل ٿي سگهن ٿا. پيشه ور حسابداريءَ ۾ علمي تعليم سان گڏ امتحان، عملي تربيت، اخلاقي ضابطا ۽ مسلسل پيشه ور ترقي پڻ اهم آهن. مختلف ملڪن ۾ قانوني آڊٽ يا ڪجهه مخصوص خدمتون انجام ڏيڻ لاءِ الڳ لائسنس يا پيشه ور رڪنيت گهربل ٿي سگهي ٿي. == حسابداري معلوماتي نظام == [[حسابداري معلوماتي نظام]] اهڙو نظام آهي جيڪو مالي ۽ حسابداري ڊيٽا کي گڏ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ، پروسيس ڪرڻ ۽ رپورٽ ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. جديد ادارن ۾ اهي نظام خريداري، وڪرو، پگهار، اسٽاڪ، اثاثن، بجيٽ ۽ مالي رپورٽنگ سان ڳنڍيل ٿي سگهن ٿا. وڏيون تنظيمون اڪثر [[اداري وسيلن جي منصوبابندي]] وارا نظام استعمال ڪن ٿيون، جن ۾ حسابداري، خريداري، پيداوار، انساني وسيلا ۽ ٻين ڪاروباري عملن جي معلومات هڪ گڏيل نظام ۾ منظم ڪئي وڃي ٿي. == ٽيڪنالاجي ۽ حسابداري == ڪمپيوٽرائيزيشن حسابداريءَ جي نوعيت ۾ وڏي تبديلي آندي آهي. روايتي ڪاغذي جرنل ۽ ليجر جي جاءِ تي حسابداري سافٽ ويئر، ڊيٽابيس، ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ ۽ خودڪار مالي نظام وڏي پيماني تي استعمال ٿيڻ لڳا آهن. [[مصنوعي ذهانت]]، ڊيٽا تجزيو، مشيني سکيا ۽ خودڪار عملن جي استعمال سان ڊيٽا داخلا، حسابن جي ميلاپ، دستاويزن جي درجي بندي ۽ ڪجهه معمول وارا حسابداري ڪم خودڪار ٿي رهيا آهن. ان سان حسابدارن جي ڪم ۾ تجزياتي، مشاورتي، خطري جي جائزي ۽ فيصلا سازيءَ وارن ڪمن جي اهميت وڌي رهي آهي. آمريڪي بيورو آف ليبر اسٽيٽسٽڪس پڻ ڄاڻائي ٿو ته ڪلائوڊ ڪمپيوٽنگ، مصنوعي ذهانت ۽ ٻين ٽيڪنالاجين جي وڌندڙ استعمال سان معمول جا ڪيترائي ڪم خودڪار ٿي سگهن ٿا، جڏهن ته حسابدارن جا تجزياتي ۽ مشاورتي ڪم وڌيڪ نمايان ٿيندا.<ref>{{cite web |title=Accountants and Auditors |url=https://www.bls.gov/ooh/business-and-financial/accountants-and-auditors.htm |publisher=U.S. Bureau of Labor Statistics |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري تحقيق == {{Main|حسابداري تحقيق}} [[حسابداري تحقيق]] مالي رپورٽنگ، انتظامي حسابداري، آڊٽ، ٽيڪس، سرمائي مارڪيٽن، ڪارپوريٽ گورننس ۽ حسابداري معلومات جي اقتصادي ۽ سماجي اثرن جو علمي مطالعو آهي. تحقيق ۾ آرڪائيو ڊيٽا جو تجزيو، تجرباتي تحقيق، ڪيس اسٽڊي، رياضياتي ماڊل، ميداني تحقيق ۽ تشريحي يا تنقيدي طريقا استعمال ٿي سگهن ٿا. حسابداري تحقيق جو مقصد رڳو نوان نظريا پيدا ڪرڻ نه پر موجود حسابداري طريقن، معيارن، ادارن ۽ مالي معلومات جي استعمال بابت ثبوت مهيا ڪرڻ پڻ آهي. == فراڊ ۽ غلطي == حسابداريءَ ۾ '''غلطي''' ۽ '''فراڊ''' ۾ بنيادي فرق ارادي جو آهي. حسابداري غلطي غير ارادي غلط داخلا، حساب، تشريح يا معلومات جي ڇڏي وڃڻ سبب ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته حسابداري فراڊ ڄاڻي واڻي مالي معلومات کي غلط پيش ڪرڻ، لڪائڻ يا تبديل ڪرڻ سان لاڳاپيل هوندو آهي. مالي بيانن جي آڊٽ ۾ فراڊ جي خطري جو جائزو اهم حصو آهي. بين الاقوامي آڊٽ معيار ISA 240 آڊيٽر جي مالي بيانن جي آڊٽ دوران فراڊ سان لاڳاپيل ذميوارين لاءِ فريم ورڪ مهيا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |title=ISA 240 (Revised), The Auditor’s Responsibilities Relating to Fraud in an Audit of Financial Statements |url=https://www.iaasb.org/publications/isa-240-revised-auditor-s-responsibilities-relating-fraud-audit-financial-statements |publisher=International Auditing and Assurance Standards Board |date=8 July 2025 |access-date=1 October 2026}}</ref> == حسابداري جا وڏا اسڪينڊل == ويهين صديءَ جي پڇاڙي ۽ ايڪيهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن وڏن ڪارپوريٽ اسڪينڊلن مالي رپورٽنگ، آڊٽ جي آزادي ۽ ڪارپوريٽ گورننس بابت عالمي بحث کي تيز ڪيو. انهن مان [[اينرون اسڪينڊل]]، [[ورلڊ ڪام]] ۽ [[آرٿر اينڊرسن]] سان لاڳاپيل واقعا خاص اهميت رکن ٿا. اينرون جي زوال کان پوءِ آمريڪا ۾ 2002ع جو [[ساربينز–آڪسلي قانون]] منظور ٿيو، جنهن عوامي ڪمپنين جي مالي رپورٽنگ، اندروني ضابطن، آڊٽ ڪميٽين ۽ آڊيٽرن جي آزادي بابت ضابطن کي وڌيڪ سخت ڪيو. == حسابداريءَ جو پيشو == حسابدار خانگي ڪمپنين، حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، سرڪاري ادارن، غير منافع بخش تنظيمن، تعليمي ادارن ۽ آزاد مشاورتي خدمتن ۾ ڪم ڪن ٿا. سندن ڪم ۾ مالي بيان تيار ڪرڻ، آڊٽ، ٽيڪس، بجيٽ، اندروني ضابطا، خطري جو انتظام، ڪاروباري تجزيو ۽ مالي مشاورت شامل ٿي سگهي ٿي. [[File:Accountant's office (6239355318).jpg|thumb|کاٻو|حسابداريءَ جو پيشو روايتي حساب ڪتاب رکڻ کان وڌي مالي تجزئي، آڊٽ، خطري جي انتظام ۽ ڪاروباري مشاورت تائين پکڙجي چڪو آهي.]] حسابداريءَ ۾ عددي صلاحيت سان گڏ تجزياتي سوچ، ڪاروباري ڄاڻ، قانوني ۽ ريگيوليٽري سمجهه، معلوماتي ٽيڪنالاجي، رابطي جون صلاحيتون ۽ پيشه ور اخلاقيات پڻ اهم سمجهيون وڃن ٿيون. == پڻ ڏسو == * [[حسابدار]] * [[حساب ڪتاب رکڻ]] * [[مالي حسابداري]] * [[انتظامي حسابداري]] * [[لاڳت حسابداري]] * [[ٽيڪس حسابداري]] * [[فارنزڪ حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[مالي بيان]] * [[بيلنس شيٽ]] * [[آمدنيءَ جو بيان]] * [[نقد وهڪري جو بيان]] * [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] * [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] * [[حسابداريءَ جي تاريخ]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.ifrs.org/ آءِ ايف آر ايس فائونڊيشن] * [https://www.ifac.org/ انٽرنيشنل فيڊريشن آف اڪائونٽنٽس] * [https://icap.org.pk/ انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://www.icmap.com.pk/ انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان] * [https://pipfa.org.pk/ پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس] {{اختياري ڪنٽرول}} [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:ڪاروبار]] [[زمرو:ماليات]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] ryfrgho768lx8njxrj328fyqebf1kog 0 47581 416174 415070 2026-10-01T10:01:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جيت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416174 wikitext text/x-wiki {{Short description|آرٿروپوڊن جو طبقو}} {{Automatic taxobox | fossil_range = {{fossilrange|Carboniferous|Present|earliest=400}} ابتدائي گروهه [[ڊيوونين دور]] کان سڃاتو وڃي ٿو | image = Insects - Neoptera - Paleoptera - Apterygota.jpg<!--See talk page before editing--> | image_caption = حشرات جو جسم ٽن حصن تي مشتمل هوندو آهي: وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] وارو مٿو، ٽن جوڙن ٽنگن واري [[ڇاتي (آرٿروپوڊ جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ ٽڪرن ۾ ورهايل پيٽ. ڪيترن ئي گروهن ۾ پرن جا ٻه جوڙا پڻ هوندا آهن. | display_parents = 2 | taxon = Insecta | authority = [[ڪارل لنيئس|لنيئس]] ([[سسٽيما نيچري جو ڏهون ڇاپو|1758ع]]) | subdivision_ranks = ذيلي گروهه | subdivision = * [[آرڪيوگناٿا]] * [[ڊائڪونڊيليا]] ** [[زائجينٽوما]] ** [[ٽيريگوٽا]] | synonyms = * ايڪٽوگناٿا * اينٽوميڊا }} [[File:Insect world of motion.webm|thumb|حشرات چرپر سان ڀرپور دنيا ۾ رهن ٿا. هي [[اڪنٿوسيفالا ٽرمينالس|پنن جهڙين ٽنگن وارو جيت]] هوا ۾ لڏندڙ گاهه تي چڙهي ٿو ۽ پوءِ اڏامي وڃي ٿو.]] '''جیت'' یا '''حشرات''' ([[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ ''{{lang|la|insectum}}'' مان) '''انسڪٽا''' [[طبقو (حياتيات)|طبقي]] سان واسطو رکندڙ [[غير ڪرنگھيدار جانور]] آهن. اهي [[آرٿروپوڊ]] فائلم جو سڀ کان وڏو گروهه آهن. <!--Please do not try to add humorous remarks here: that will only get you blocked from editing like the six folks who tried doing just that recently. --> حشرات وٽ [[ٻاهريون ڍانچو]]، ٽن حصن تي مشتمل جسم ([[حشرات جي جسماني بناوت#مٿو|مٿو]]، [[ڇاتي (حشرات جي جسماني بناوت)|ڇاتي]] ۽ [[پيٽ (حشرات جي جسماني بناوت)|پيٽ]])، جوڙدار [[آرٿروپوڊ جي ٽنگ|ٽنگن]] جا ٽي جوڙا، [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] ۽ [[اينٽينا (حياتيات)|اينٽينائن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي. حشرات جانورن جو سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه آهن، جن جا ڏهه لک کان وڌيڪ [[نسل (حياتيات)|نسل]] بيان ڪيا ويا آهن؛ اهي جانورن جي بيان ڪيل سمورن نسلن جي اڌ کان وڌيڪ حصي جي نمائندگي ڪن ٿا. حشرات جو [[اعصابي سرشتو]] هڪ [[حشرات جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. حشرات پنهنجي جسم جي پاسن تي موجود [[ساهه سوراخ (آرٿروپوڊ)|جوڙن ۾ ترتيب ڏنل سوراخن]] جي هڪ سرشتي وسيلي [[حشرات جو تنفسي سرشتو|هوا ۾ ساهه کڻن ٿا]]، جيڪي [[ٽريڪيا#غير ڪرنگهي وارا جانور|ننڍين نلين]] سان ڳنڍيل هوندا آهن ۽ هوا کي سڌو جسم جي بافتن تائين پهچائيندا آهن. تنهنڪري سندن رت آڪسيجن کڻي نه ٿو هلي؛ اهو رڳو جزوي طور نالين ۾ محدود هوندو آهي ۽ ان جو ڪجهه حصو کليل [[هيموسيل]] ۾ گردش ڪندو آهي. حشرات بنيادي طور پنهنجي [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] وسيلي ڏسن ٿا، جڏهن ته انهن وٽ اضافي طور ننڍيون [[سادي اک|ساديون اکيون]] پڻ هونديون آهن. ڪيترائي حشرات [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضون]] وسيلي آواز ٻڌي سگهن ٿا. سندن [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] حسي گراهڪن وسيلي ڪم ڪندي آهي، جيڪي عام طور اينٽينائن ۽ وات جي حصن تي موجود هوندا آهن. اڪثر حشرات [[آنا ڏيندڙ جانور|آنا ڏئي]] نسل وڌائين ٿا. حشرات جي واڌ سندن نه ڇڪجندڙ ٻاهرئين ڍانچي سبب محدود هوندي آهي، تنهنڪري سندن واڌ ويجهه دوران ڪيترائي ڀيرا [[کل لاهڻ|کل لاهڻي]] پوندي آهي. اڻ بالغ مرحلا اڪثر جسماني بناوت، عادتن ۽ رهائش جي لحاظ کان بالغ حشرات کان مختلف هوندا آهن. [[مڪمل روپ مٽائڻ|چئن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ گروهن ۾ عام طور لڳ ڀڳ بي حرڪت [[پيوپا]] وارو مرحلو هوندو آهي. بالغ حشرات عام طور هلڻ ۽ اڏامڻ وسيلي چرپر ڪندا آهن؛ ڪجهه ترڻ جي صلاحيت پڻ رکن ٿا. حشرات اهي واحد غير ڪرنگهي وارا جانور آهن، جيڪي پنهنجي طاقت سان مسلسل اڏام ڪري سگهن ٿا؛ [[حشرات جي اڏام]] جو ارتقا رڳو هڪ ڀيرو ٿيو. ڪيترائي حشرات گهٽ ۾ گهٽ پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو [[آبي حشرات|پاڻيءَ ۾]] گذارين ٿا ۽ انهن جا [[لاروا]] گلڦڙن وسيلي ساهه کڻن ٿا؛ ڪجهه نسلن جا بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن. ڪجهه نسل، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ جيت]]، پاڻيءَ جي سطح تي هلي سگهن ٿا. حشرات گهڻو ڪري اڪيلا رهن ٿا، پر ڪجهه، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[ماڪوڙو|ماڪوڙا]] ۽ [[اڏوهيون]]، [[اعليٰ سماجيت|سماجي]] هوندا آهن ۽ وڏين، منظم [[ڪالوني (حياتيات)|ڪالونين]] ۾ رهن ٿا. ٻيا، جهڙوڪ [[ڪن ڪينچلو|ڪن ڪينچلا]]، مادراڻي سنڀال ڪن ٿا ۽ پنهنجن آنن ۽ ٻچن جي حفاظت ڪن ٿا. حشرات ڪيترن ئي طريقن سان هڪٻئي سان رابطو ڪري سگهن ٿا. نر [[پتنگو|پتنگا]] وڏي فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا. ٻيا نسل آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا: ڪرڪيٽ [[اسٽرائيڊيوليشن|پنهنجا پر هڪٻئي سان گسائي آواز پيدا ڪن ٿا]]، جيئن ساٿيءَ کي پاڻ ڏانهن ڇڪين ۽ ٻين نرن کي پري رکن. [[جگنو|ليمپائرڊ ڀنگ]] روشنيءَ وسيلي هڪٻئي سان رابطو ڪن ٿا. [[نامڪمل روپ مٽائڻ|ٽن مرحلن واري روپ مٽائڻ]] مان گذرندڙ حشرات ۾ پيوپا وارو مرحلو نه هوندو آهي؛ اهي [[نمف (حياتيات)|نمف]] جي ڪيترن مرحلن مان گذرندا آهن، جن ۾ هر ايندڙ مرحلو بالغ حشر سان وڌيڪ مشابهت رکندو آهي. [[قديم حياتياتي دور]] مان تمام وڏي جسامت وارن حشرات جا پنڊ پهڻ مليا آهن، جن ۾ [[ميگانيسوپٽيرا|وڏا ڀنڀوري جهڙا حشرات]] پڻ شامل آهن، جن جي پرن جي پکيڙ {{convert|55|to|70|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون گروهه بظاهر [[گلدار ٻوٽا|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل طور ارتقا پذير]] ٿيا آهن. انسان ڪيترن حشرات کي [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جاندار]] سمجهن ٿا، خاص طور انهن کي جيڪي فصلن کي نقصان پهچائين ٿا، ۽ انهن کي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] ۽ ٻين طريقن سان ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. ٻيا حشرات [[طفيلائيت|طفيل]] هوندا آهن ۽ [[حشرات سبب ٿيندڙ بيمارين جي فهرست|بيمارين]] جا [[ناقل (وبائيات)|ناقل]] بڻجي سگهن ٿا. حشرات مان [[زيرگي|زيرگي ڪندڙ جاندار]] ڪيترن گلدار ٻوٽن جي نسل وڌائڻ ۽ اهڙيءَ ريت انهن جي ماحولياتي سرشتن لاءِ لازمي آهن. ڪيترائي حشرات نقصانڪار حشرات جو شڪار ڪرڻ سبب ماحولياتي طور فائديمند آهن، جڏهن ته ڪجهه سڌو معاشي فائدو پڻ ڏين ٿا. خاص طور ٻن نسلن کي وڏي معاشي اهميت حاصل آهي ۽ انهن کي ڪيترائي سؤ سال اڳ گهريلو بڻايو ويو هو: [[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جا ڪيڙا]] [[ريشم]] لاءِ ۽ [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] [[ماکي]] لاءِ. دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي ڄاڻي واڻي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا. انساني سرگرميون [[حشرات جي حياتياتي گوناگونيت]] تي سنگين اثر وجهي رهيون آهن. == لفظ جو بڻ بنياد == لفظ '''حشر''' لاءِ انگريزي لفظ انسیڪٽ ''insect''، [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظ انسيڪٽم {{lang|la|insectum}}<!--past participle--> مان نڪتل آهي، جيڪو ان {{lang|la|in}} + سيڪو {{lang|la|sĕco}}، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ جي معنيٰ رکي ٿو،<ref>{{cite dictionary |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0059%3Aentry%3Dinseco1 |title=insĕco |last1=Lewis |first1=Charlton T. |last2=Short |first2=Charles |dictionary=A Latin Dictionary |publisher=Perseus Digital Library |date=1879}}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ حشرات جو جسم ڄڻ ٽن حصن ۾ ورهايل نظر اچي ٿو. [[پليني بزرگ]] هن لاطيني لفظ کي رائج ڪيو، جنهن [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] لفظ اينٽومون {{lang|grc|ἔντομον}} ''éntomon''، يعني ”حشر“ يا جيت (جيئن [[حشراتيات]] ۾) جو [[لفظي ترجمو]] ڪيو هو. اهو لفظ وري {{lang|grc|[[wikt:ἔντομος|ἔντομος]]}} اينٽوموس ''éntomos''، يعني ”ٽڪرن ۾ ڪٽيل“ مان نڪتل هو؛<ref name="Liddell">{{cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e)/ntomos |title=ἔντομος |last1=Liddell |first1=Henry George |last2=Scott |first2=Robert |work=A Greek-English Lexicon |publisher=Perseus Digital Library |date=1940}}</ref> [[ارسطو]] پڻ پنهنجي حياتياتي درجي بنديءَ ۾ [[ارسطو جي حياتيات#درجي بندي|جاندارن جي هن طبقي]] لاءِ اهو اصطلاح سندن ٽڪرن ۾ ورهايل جسم جي حوالي سان استعمال ڪيو هو. انگريزي لفظ ''insect'' پهريون ڀيرو 1601ع ۾ [[فليمون هالينڊ]] پاران پليني جي ڪيل ترجمي ۾ ملي ٿو.<ref name="etymonline">{{cite dictionary |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&allowed_in_frame=0 |title=insect (n.) |dictionary=[[آن لائين ايٽيمولوجيڪل ڊڪشنري]] |last=Harper |first=Douglas |author2=McCormack, Dan |date=November 2001 |page=1 |access-date=1 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111164850/http://www.etymonline.com/index.php?term=insect&allowed_in_frame=0 |archive-date=11 January 2012 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ezglot.com/words.php?w=insect&l=eng |title=insect translations |website=ezglot.com}}</ref> == حشرات ۽ ٻيا ”جيت“ == === امتيازي خاصيتون === عام ڳالهه ٻولهه ۾ حشرات ۽ ٻين زميني [[سنڌي|سنڌپيرن]] کي اڪثر '''جيت'''{{efn|[[نيوزيلينڊ جو عجائب گهر]] لکي ٿو ته ”روزمره جي ڳالهه ٻولهه“ ۾ ''جيت'' مان مراد ”گهٽ ۾ گهٽ ڇهن ٽنگن وارا زميني سنڌپير، جهڙوڪ حشرات، ڪوريئڙا ۽ سئوپيرا“ هوندا آهن.<ref>[https://www.tepapa.govt.nz/discover-collections/read-watch-play/science/your-bug-questions-answered/what-bug-insects-arachnids "What is a bug? Insects, arachnids, and myriapods"] at Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa website. Accessed 10 March 2022.</ref> ”اهي جيت جيڪي حشرات ناهن“ بابت هڪ باب ۾ حشراتيات جي ماهر گلبرٽ والڊبائوئر سئوپيرن، هزارپيرن، عنڪبوتين (ڪوريئڙن، [[اوپيليونيز|ڊگهن ٽنگن وارن عنڪبوتين]]، وڇن، [[مائيٽ|مائيٽن]]، چگرن ۽ چچڙن) سان گڏ ڪجهه زميني سخت کل وارن جاندارن ([[سو بگ|سو بگن]] ۽ [[پل بگ|پل بگن]]) جو به ذڪر ڪري ٿو.<ref name="Waldbauer 1998">{{cite book |last=Waldbauer |first=Gilbert |title=The Handy Bug Answer Book |publisher=Visible Ink |year=1998 |url=https://archive.org/details/handybuganswerbo00wald/page/5/mode/2up |pages=1, 5–26 |isbn=978-1-57859-049-0}}</ref>}} يا رينگندڙ ننڍڙا جاندار چيو ويندو آهي. حشراتيات جا ماهر ڪنهن حد تائين ”جيت“ جو نالو هڪ محدود درجي، يعني [[حقيقي جيت|حقيقي جيتن]] لاءِ مخصوص رکن ٿا، جيڪي [[هيميپٽيرا]] سلسلي جا حشرات آهن، جهڙوڪ [[سيڪاڊا]] ۽ [[ڍال جيت]].<ref name="Waldbauer 1998"/> ٻيا زميني سنڌپير، جهڙوڪ [[سئوپيرو|سئوپيرا]]، [[هزارپيرو|هزارپيرا]]، [[ڪاٺ جي جوءِ|ڪاٺ جون جوئون]]، [[ڪوريئڙو|ڪوريئڙا]]، [[مائيٽ|مائيٽ]] ۽ [[وڇون]]، ڪڏهن ڪڏهن حشرات سمجهيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ پڻ ڳنڍيل ٻاهريون ڍانچو هوندو آهي.<ref name="Chinery intro 1993">{{cite book |last=Chinery |first=Michael |date=1993 |chapter=Introduction |title=Insects of Britain & Northern Europe |url=https://archive.org/details/insectsofbritain0000chin_b6n3_03ed |edition=3rd |location=London |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-00-219918-6 |pages=[https://archive.org/details/insectsofbritain0000chin_b6n3_03ed/page/11 11]–13}}</ref> بالغ حشرات ئي اهڙا سنڌپير آهن، جن ۾ پر ٿي سگهن ٿا؛ سندن سيني تي وڌ ۾ وڌ پرن جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پر هجن يا نه هجن، بالغ حشرات کي سندن ٽن حصن واري جسماني بناوت مان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن ۾ مٿو، سينو ۽ پيٽ شامل آهن؛ سندن سيني تي ٽنگن جا ٽي جوڙا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}} <gallery class="center" mode="nolines" widths="175" heights="175" caption="حشرات ۽ ٻيا ”جيت“، جيڪي حشرات سان ڀلجي سگهن ٿا"> File:Gemeine Heidelibelle (Sympetrum vulgatum) 4 (cropped).jpg|'''حشر'''<!--هن گروهه ڏانهن اشارو-->: ڇهه ٽنگون، ٽن حصن وارو جسم<br/>(مٿو، سينو، پيٽ)،<br/>پرن جا وڌ ۾ وڌ ٻه جوڙا File:Wolfsspinne Trochosa Rose-20190905-RM-081613 (cropped).jpg|[[ڪوريئڙو]]: اٺ ٽنگون،<br/>ٻن حصن وارو جسم File:Armadillidium_vulgare_001.jpg|[[ڪاٺ جي جوءِ]]: ٽنگن جا ست جوڙا، جسم جا ست ڀاڱا<!--حقيقت ۾ سيني جا، پر هن ڪيپشن لاءِ تمام فني اصطلاح آهي--><br/>(مٿي ۽ پڇ سميت) File:Scolopendra viridicornis nigra (cropped).jpg|[[سئوپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،<br/>هر ڀاڱي تي هڪ جوڙو File:Milli's on the back (cropped).jpg|[[هزارپيرو]]: گهڻيون ٽنگون،<br/>هر ڀاڱي تي ٻه جوڙا </gallery>=== حياتياتي گوناگونيت === {{Main|حشرات جي حياتياتي گوناگونيت}} [[File:Eukaryote species pie tree.png|thumb|upright=1.75|سڀني [[حقيقي مرڪزياتي جاندار|حقيقي مرڪزياتي جاندارن]] مان لڳ ڀڳ اڌ حشرات آهن (خاڪي جي کاٻي پاسي).]] حشرات جي [[نسل (حياتيات)|نسلن]] جي ڪل تعداد بابت اندازن ۾ گهڻو فرق آهي. اندازو آهي ته دنيا ۾ حشرات جا شايد لڳ ڀڳ 55 لک نسل موجود آهن، جن مان لڳ ڀڳ ڏهه لک نسلن کي بيان ڪري نالا ڏنا ويا آهن.<ref name="Stork2018">{{cite journal |last=Stork |first=Nigel E. |title=How Many Species of Insects and Other Terrestrial Arthropods Are There on Earth? |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=7 January 2018 |volume=63 |issue=1 |pages=31–45 |doi=10.1146/annurev-ento-020117-043348 |pmid=28938083 |doi-access=free}}</ref> اهي [[جانور|جانورن]]، [[ٻوٽو|ٻوٽن]] ۽ [[فنجائي|فنجائين]] سميت سڀني حقيقي مرڪزياتي جاندارن جي نسلن جو لڳ ڀڳ اڌ حصو آهن.<ref>{{cite journal |last=Erwin |first=Terry L. |year=1982 |title=Tropical forests: their richness in Coleoptera and other arthropod species |journal=The Coleopterists Bulletin |volume=36 |pages=74–75 |url=https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=16 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923014947/https://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/4383/Classic_papers_in_Foundations.pdf?sequence=1&isAllowed=y |archive-date=23 September 2015 |url-status=live}}</ref> حشرات جا سڀ کان وڌيڪ گوناگون [[سلسلو (حياتيات)|سلسلا]] [[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت)، [[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا)، [[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون)، [[هائيمينوپٽيرا]] (ڀنڀوريون، ڪوليون ۽ ماکيءَ جون مکيون) ۽ [[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا) آهن؛ انهن مان هر هڪ سلسلي جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Stork2018"/>{{-}} <gallery class=center mode=packed widths=150 heights=150 caption="حشرات انتهائي گوناگون آهن. پنجن گروهن مان هر هڪ جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل بيان ڪيا ويا آهن."> File:Palomena prasina MHNT Léguevin Blanc.jpg|حقيقي جيت<br/>([[هيميپٽيرا]]) File:Peacock butterfly (Aglais io) 2.jpg|پوپٽ ۽ پتنگا<br/>([[ليپيڊوپٽيرا]]) File:Asilidae by kadavoor.jpg|مکيون<br/>([[ڊپٽيرا]]) File:Specimen of Podalonia tydei (Le Guillou, 1841) (cropped).jpg|ڀنڀوريون<br/>([[هائيمينوپٽيرا]]) File:7-Spotted-Ladybug-Coccinella-septempunctata-sq1.jpg|ڀونئرا<br/>([[ڪوليوپٽيرا]]) </gallery>=== ورڇ ۽ رهائشگاهون === <gallery class=center mode=packed widths=165 heights=165 caption="حشرات برف، مٺي پاڻي، گرم علائقن، ريگستان ۽ سمنڊ جهڙين مختلف رهائشگاهن ۾ ملن ٿا."> File:Boreus hyemalis 5930585 (cropped).jpg|برف تي برفاني وڇون-مک ''[[بوريس هائيمالس]]'' File:Dytiscus marginalis larva.jpg|تلاءَ ۾ وڏي ٽٻي هڻندڙ ڀونئري ''[[ڊائٽسڪس مارجينالس]]'' جو لاروا File:Green Orchid Bee (Euglossa dilemma) (7406599274).jpg|وچ آمريڪا جي سائي آرڪڊ مک ''[[يوگلوسا ڊائليما]]'' File:SGR laying (cropped).jpg|ريگستاني ماڪڙ ''[[شسٽوسرڪا گريگاريا]]'' واريءَ ۾ آنا ڏيندي File:Halobates sp. (Heteroptera Gerridae), 20 August 2011, Castle Beach, Kailua (Oahu), Hawaii03 (cropped).jpg|هوائي جي سامونڊي ڪناري تي سامونڊي سطح تي هلندڙ ''[[هالوبٽيز]]'' </gallery>حشرات هر کنڊ ۽ لڳ ڀڳ هر زميني [[رهائشگاهه]] ۾ پکڙيل آهن. معتدل علائقن جي ڀيٽ ۾ [[گرم علائقو|گرم علائقن]]، خاص ڪري [[گرم علائقائي برساتي ٻيلو|گرم علائقائي برساتي ٻيلن]] ۾ حشرات جا نسل گهڻو وڌيڪ آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} دنيا جي مختلف علائقن تي حشراتيات جي ماهرن طرفان تحقيق جو مقدار تمام مختلف رهيو آهي. برطانوي ٻيٽن جو تمام تفصيلي جائزو ورتو ويو آهي، تنهنڪري گلن ۽ ڪرينسٽن 2014ع ۾ لکيو ته اتي ڄاڻايل لڳ ڀڳ 22,500 نسلن جو انگ حقيقي تعداد کان شايد پنج سيڪڙو جي اندر آهي؛ سندن چوڻ موجب ڪئناڊا ۾ بيان ڪيل 30,000 نسل يقيناً اتي موجود حقيقي تعداد جي اڌ کان وڌيڪ آهن. هو وڌيڪ لکن ٿا ته آمريڪي [[آرڪٽڪ]] ۾ ڄاڻايل 3,000 نسلن جو انگ به گهڻو ڪري درست هجڻ گهرجي. ان جي ابتڙ، گرم علائقن ۽ [[ڏاکڻو اڌ گولو|ڏاکڻي اڌ گولي]] ۾ موجود حشرات جي نسلن جي وڏي اڪثريت شايد اڃا تائين بيان نه ڪئي وئي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=8}} لڳ ڀڳ 30,000 کان 40,000 [[آبي حشر|آبي حشرات]] جا نسل مٺي پاڻيءَ ۾ رهن ٿا؛ جڏهن ته سامونڊي حشرات تمام ٿورا آهن، شايد رڳو هڪ سئو کن نسل.<ref name="Crook 2018">{{cite web |last1=Crook |first1=Glynis |title=Marine insects: small but significant |url=https://www.dw.com/en/why-are-there-so-few-insects-at-sea/a-44388348 |publisher=Deutsche Welle |access-date=2 December 2023}}</ref> [[برفاني وڇون-مک|برفاني وڇون-مکيون]] جهڙا حشرات [[آرڪٽڪ حياتياتي نظام|آرڪٽڪ]] سميت سرد رهائشگاهن ۽ اوچن جبلائي علائقن ۾ به چڱيءَ طرح زنده رهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Hågvar |first=Sigmund |title=A review of Fennoscandian arthropods living on and in snow |journal=[[European Journal of Entomology]] |volume=107 |issue=3 |year=2010 |pages=281–298 |doi=10.14411/eje.2010.037 |bibcode=2010EJEnt.107..281H |url=http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922003622/http://www.eje.cz/pdfs/eje/2010/03/01.pdf |archive-date=22 September 2017 |url-status=live}}</ref> [[ريگستاني ماڪڙ|ريگستاني ماڪڙون]]، ڪوليون، ڀونئرا ۽ اڏوهيون ڌرتيءَ جي ڪجهه انتهائي گرم ۽ خشڪ ماحولن، جهڙوڪ [[سونوران ريگستان]]، سان مطابقت پيدا ڪري چڪا آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.desertmuseum.org/books/nhsd_inverts.php |title=Invertebrates: A Vertebrate Looks at Arthropods |publisher=[[ايريزونا-سونورا ريگستاني عجائب گهر]] |access-date=21 May 2013}}</ref> == نسلي ارتقا ۽ ارتقا == === خارجي نسلي ارتقا === حشرات [[سنڌپير|سنڌپيرن]] ۾ هڪ [[ڪلئڊ]]، يعني هڪ گڏيل ابن ڏاڏي مان نڪتل قدرتي گروهه، ٺاهين ٿا.<ref name=misof>{{cite journal |last1=Misof |first1=Bernhard |display-authors=etal |title=Phylogenomics resolves the timing and pattern of insect evolution |url=https://archive.org/details/sim_science_2014-11-07_346_6210/page/763 |journal=[[Science (journal)|Science]] |date=7 November 2014 |volume=346 |issue=6210 |pages=763–767 |doi=10.1126/science.1257570 |pmid=25378627 |bibcode=2014Sci...346..763M }}</ref> ڪجير ۽ ساٿين (2016ع) جي ڪيل [[نسلي ارتقا|نسلي ارتقائي]] تجزيي موجب حشرات [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] جاندارن ۾ شامل آهن، جن جا جسم ڀاڱن ۾ ورهايل ۽ ڇهه ٽنگون هونديون آهن؛ سندن سڀ کان ويجها مائٽ [[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) آهن.<ref name="Kjer Simon Yavorskaya 2016">{{Cite journal |last1=Kjer |first1=Karl M. |last2=Simon |first2=Chris |author2-link=Chris Simon (biologist) |last3=Yavorskaya |first3=Margarita |last4=Beutel |first4=Rolf G. |date=2016 |title=Progress, pitfalls and parallel universes: a history of insect phylogenetics |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=13 |issue=121 |page=121 |doi=10.1098/rsif.2016.0363 |pmid=27558853 |pmc=5014063}}</ref> {{clade|style=line-height:100% |label1=[[ڇهه پيرا]] |1={{clade |1={{clade |1=[[ڪوليمبولا]] (اسپرنگ ٽيل) [[File:Orchesella cincta (43480678534) (cropped).jpg|80px]] |2=[[پروٽورا]] (مخروطي مٿا) [[File:Protura.png|80px]] }} |2={{clade |1=[[ڊپلورا]] (ٻه پڇڙا برسٽل ٽيل) [[File:Campodea spec. (Campodeidae), Elst (Gld), the Netherlands (cropped).jpg|120px]] |2='''حشرات''' (= ايڪٽوگناٿا) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|100px]] }} }} }} === اندروني نسلي ارتقا === اندروني نسلي ارتقا [[پولينيئوپٽيرا]] لاءِ وپفلر ۽ ساٿين جي 2019ع واري تحقيق،<ref name="Wipfler Letsch Frandsen 2019">{{cite journal |last1=Wipfler |first1=Benjamin |last2=Letsch |first2=Harald |last3=Frandsen |first3=Paul B. |last4=Kapli |first4=Paschalia |last5=Mayer |first5=Christoph |last6=Bartel |first6=Daniela |last7=Buckley |first7=Thomas R. |last8=Donath |first8=Alexander |last9=Edgerly-Rooks |first9=Janice S. |last10=Fujita |first10=Mari |last11=Liu |first11=Shanlin |display-authors=5 |date=February 2019 |title=Evolutionary history of Polyneoptera and its implications for our understanding of early winged insects |journal=[[PNAS]] |volume=116 |issue=8 |pages=3024–3029 |doi=10.1073/pnas.1817794116 |pmid=30642969 |pmc=6386694 |bibcode=2019PNAS..116.3024W |doi-access=free}}</ref> [[پيرانيئوپٽيرا]] لاءِ جانسن ۽ ساٿين جي 2018ع واري تحقيق،<ref name="Johnson 2018">{{cite journal |last1=Johnson |first1=Kevin P. |last2=Dietrich |first2=Christopher H. |last3=Friedrich |first3=Frank |last4=Beutel |first4=Rolf G. |last5=Wipfler |first5=Benjamin |last6=Peters |first6=Ralph S. |last7=Allen |first7=Julie M. |last8=Petersen |first8=Malte |last9=Donath |first9=Alexander |last10=Walden |first10=Kimberly K. O. |last11=Kozlov |first11=Alexey M. |last12=Podsiadlowski |first12=Lars |last13=Mayer |first13=Christoph |last14=Meusemann |first14=Karen |last15=Vasilikopoulos |first15=Alexandros |last16=Waterhouse |first16=Robert M. |last17=Cameron |first17=Stephen L. |last18=Weirauch |first18=Christiane |last19=Swanson |first19=Daniel R. |last20=Percy |first20=Diana M. |last21=Hardy |first21=Nate B. |last22=Terry |first22=Irene |last23=Liu |first23=Shanlin |last24=Zhou |first24=Xin |last25=Misof |first25=Bernhard |last26=Robertson |first26=Hugh M. |last27=Yoshizawa |first27=Kazunori |display-authors=5 |title=Phylogenomics and the evolution of hemipteroid insects |journal=[[PNAS]] |volume=115 |issue=50 |date=26 November 2018 |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.1815820115 |pages=12775–12780 |pmid=30478043 |pmc=6294958 |bibcode=2018PNAS..11512775J |doi-access=free}}</ref> ۽ [[هولوميٽابولا]] لاءِ ڪجير ۽ ساٿين جي 2016ع واري تحقيق تي ٻڌل آهي.<ref name="Kjer Simon Yavorskaya 2016"/> بيان ڪيل موجوده نسلن جا انگ اسٽورڪ (2018ع) مان ورتل آهن؛ جن گروهن جا هڪ لک کان وڌيڪ نسل آهن، تن جا انگ ٿلهن اکرن ۾ ڏنل آهن.<ref name="Stork2018"/> {{clade|style=font-size:85%;line-height:85% |label1='''حشرات''' |1={{clade |label1=[[مونوڪونڊيليا]] |1=[[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل، 513 نسل) [[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]] |label2=[[ڊائڪونڊيليا]] |2={{clade |1=[[زائجينٽوما]] (سلور فش، فائر برئٽ ۽ فش ماٿ، 560 نسل) [[File:Silverfish 2007-2 (white background).jpg|100px]] |label2=[[پٽيريگوٽا]] |sublabel2=''[[حشر جو پر|پر]]'' |2={{clade |label1=[[پيليئوپٽيرا]] |1={{clade |1=[[اوڊوناٽا]] (ڀنڀوريون ۽ ڊيمسل فلائي، 5,899 نسل) [[File:Illustrations of Exotic Entomology II 47 ('LIBELLULA AXILENA').jpg|70px]] |2=[[ايفيميروپٽيرا]] (مئي مکيون، 3,240 نسل) [[File:Isonychia sicca.jpeg|80px]] }} |label2=[[نيئوپٽيرا]] |sublabel2=''پر پيٽ مٿان ويڙهجي سگهن ٿا'' |2={{clade |label1=[[پولينيئوپٽيرا]] |1={{clade |1={{clade |1=[[زوراٽيرا]] (فرشتي حشرات، 37 نسل) [[File:Zorotypus guineensis (white background).jpg|60px]] |2=[[ڊرماپٽيرا]] (ڪن جيت، 1,978 نسل) [[File:Earwig on white background.jpg|60px]] }} |2={{clade |1=[[پليڪوپٽيرا]] (پٿر مکيون، 3,743 نسل) [[File:Neoperla_clymene_hor.png|70px]] |2={{clade |1=[[آرٿوپٽيرا]] (ماڪڙون، ڪرڪيٽ ۽ ڪيٽيڊڊ، 23,855 نسل) [[File:Gryllidae_usda.png|50px]] |2={{clade |1={{clade |label1=[[نوٽوپٽيرا]] |1={{clade |1=[[گريلوبلاٽوڊيا]] (برفاني رينگندڙ، 34 نسل) [[File:Grylloblattidae (white background).jpg|70px]] |2=[[مينٽوفاسماٽوڊيا]] (گليڊيئيٽر، 15 نسل) [[File:Mantophasma zephyra (white background).jpg|70px]] }} |2={{clade |1=[[فاسماٽوڊيا]] (لٺ حشرات، 3,014 نسل) [[File:Stick insect line diagram.png|70px]] |2=[[ايمبيوپٽيرا]] (ڄار اڻيندڙ، 463 نسل) [[File:Embia_major_hor.png|80px]] }} }} |label2=[[ڊڪٽيوپٽيرا]] |2={{clade |1=[[مينٽوڊيا]] (مينٽس، 2,400 نسل) [[File:Stagmomantis carolina usda hor.png|80px]] |2=[[بلاٽوڊيا]] (ڪاڪروچ ۽ اڏوهيون، 7,314 نسل) [[File:Temnopteryx species Zebra Cockroach (white background).jpg|60px]] }} }} }} }} }} |label2=[[يوميٽابولا]] |2={{clade |label1=[[پيرانيئوپٽيرا]] |1={{clade |1=[[پسڪوڊيا]] (ڪتابي جوئون، ڇال جون جوئون ۽ رت چوسيندڙ جوئون، 11,000 نسل) [[File:Psocoptera (white background).jpg|45px]] [[File:Lipeurus forficulatus f.png|40px]] |label2=[[ڪونڊائلوگناٿا]] |2={{clade |1=[[هيميپٽيرا]] (حقيقي جيت، '''103,590''' نسل) [[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]] |2=[[ٿائسانوپٽيرا]] (ٿرپس، 5,864 نسل) [[File:Thrips (PSF) (white background).png|40px]] }} }} |label2=[[هولوميٽابولا]] |sublabel2=''لاروا، پيوپا'' |2={{clade |1=[[هائيمينوپٽيرا]] (سا فلائي، ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون، '''116,861''' نسل) [[File:European wasp white bg.jpg|70px]] |label2=[[اپاراگلوساٽا]] |2={{clade |label1=[[نيوروپٽيروئڊيا]] |1={{clade |label1=[[ڪوليوپٽيريڊا]] |1={{clade |1=[[اسٽريپسيپٽيرا]] (وڪڙيل پرن واريون مکيون، 609 نسل) [[File:Elenchus koebelei.jpg|70px]] |2=[[ڪوليوپٽيرا]] (ڀونئرا، '''386,500''' نسل) [[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]] }} |label2=[[نيوروپٽيريڊا]] |2={{clade |1=[[رافڊيوپٽيرا]] (نانگ مکيون، 254 نسل) [[File:Raphidia icon.png|70px]] |2={{clade |1=[[نيوروپٽيرا]] (ليس ونگ، 5,868 نسل) [[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]] |2=[[ميگالوپٽيرا]] (آلڊر مکيون ۽ ڊابسن مکيون، 354 نسل) [[File:Corydalus cornutus illustration (rotated).png|70px]] }} }} }} |label2=[[پانورپيڊا]] |2={{clade |label1=[[ايمفيسمينوپٽيرا]] |1={{clade |1=[[ليپيڊوپٽيرا]] (پوپٽ ۽ پتنگا، '''157,338''' نسل) [[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]] |2=[[ٽريڪوپٽيرا]] (ڪيڊس مکيون، 14,391 نسل) [[File:RHYACOPHILA DORSALIS Male Pont Forge de Sailly Watigny 02 MHNT.jpg|70px]] }} |label2=[[اينٽليوفورا]] |2={{clade |1=[[ڊپٽيرا]] (حقيقي مکيون، '''155,477''' نسل) [[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]] |2={{clade |1=[[ميڪوپٽيرا]] (وڇون مکيون، 757 نسل) [[File:Scorpionfly (white background).jpg|70px]] |2=[[سائفوناپٽيرا]] (پسو، 2,075 نسل) [[File:Pulex irritans female ZSM (white background).jpg|40px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} === درجابندي === ==== شروعاتي درجابندي ==== {{further|ارسطو جي حياتيات#درجابندي|سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات}} {{cladogram|title=1758ع ۾ لينيئس جي حشرات جي ستن سلسلن جي سڃاڻپ واري ڪنجي جو خاڪو<ref name="Winsor 1976"/> |cladogram={{clade|style=font-size:85%;line-height:95% |sublabel1='''[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]]''' |1={{clade |sublabel1=بي پر |label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ اپٽيرا|اپٽيرا]] |1=[[File:Arch-borstehale (white background).png|70px]] |sublabel2=پرن وارا |2={{clade |sublabel1=ٻن پرن وارا |label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڊپٽيرا|ڊپٽيرا]] |1=[[File:Common house fly, Musca domestica.jpg|70px]] |sublabel2=چئن پرن وارا |2={{clade |sublabel1=اڻ برابري وارا جوڙا |1={{clade |sublabel1=اڳيان پر مڪمل سخت |label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ڪوليوپٽيرا|ڪوليوپٽيرا]] |1=[[File:Pseudacrossus przewalskyi (Reitter, 1887).jpg|50px]] |sublabel2=اڳيان پر جزوي سخت |label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هيميپٽيرا|هيميپٽيرا]] |2=[[File:Dorisiana bicolor MHNT, Montsinéry, Guyane dos vol 2.jpg|75px]] }} |sublabel2=هڪجهڙا جوڙا |2={{clade |sublabel1=ڇلرن وارا پر |label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ ليپيڊوپٽيرا|ليپيڊوپٽيرا]] |1=[[File:Arctia villica SLU.JPG|60px]] |sublabel2=جھليدار پر |2={{clade |sublabel1=ڏنگ کان سواءِ |label1=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ نيوروپٽيرا|نيوروپٽيرا]] |1=[[File:Osmylus_(white_background).jpg|70px]] |sublabel2=ڏنگ سان |label2=[[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ هائيمينوپٽيرا|هائيمينوپٽيرا]] |2=[[File:European wasp white bg.jpg|70px]] }} }} }} }} }} }} }} {{Clear}} [[ارسطو]] پهريون شخص هو، جنهن حشرات کي هڪ الڳ جاندار گروهه طور بيان ڪيو. هن پنهنجي ''[[قدرتي ڏاڪڻ]]'' ۾ انهن کي جانورن جي ٻئي سڀ کان هيٺين درجي تي رکيو؛ يعني [[خودبخود پيدائش|خودبخود پيدا ٿيندڙ]] اسپنجن ۽ ڪيڙن کان مٿي، پر سخت خول وارن سامونڊي گونگهن کان هيٺ. سندس اها درجابندي ڪيترين صدين تائين استعمال ٿيندي رهي.<ref>{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=Bloomsbury |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=[https://archive.org/details/lagoonhowaristot0000lero_m5a9/page/111 111]–119}}</ref> 1758ع ۾ پنهنجي ''[[سسٽيما نيچري]]'' ۾،<ref name=Linn1758>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |edition=[[10th edition of Systema Naturae|10th]] |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |access-date=22 September 2008 |language=la |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010032456/https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/542 |archive-date=10 October 2008 |url-status=live}}</ref> [[ڪارل لينيئس]] جانورن جي بادشاهت کي ڇهن طبقن ۾ ورهايو، جن مان هڪ [[سسٽيما نيچري جي ڏهين ڇاپي ۾ حشرات|حشرات]] هو. هن پرن جي بناوت جي بنياد تي حشرات جا ست سلسلا قائم ڪيا. انهن ۾ بي پر اپٽيرا، ٻن پرن وارا ڊپٽيرا ۽ چئن پرن وارا پنج سلسلا شامل هئا: مڪمل سخت اڳين پرن وارا ڪوليوپٽيرا؛ جزوي سخت اڳين پرن وارا هيميپٽيرا؛ ڇلرن وارن پرن وارا ليپيڊوپٽيرا؛ جھليدار پرن پر [[ڏنگ]] کان سواءِ نيوروپٽيرا؛ ۽ جھليدار پرن ۽ ڏنگ وارا هائيمينوپٽيرا.<ref name="Winsor 1976">{{cite journal |last=Winsor |first=Mary P. |year=1976 |title=The development of Linnaean insect classification |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=25 |issue=1 |pages=57–67 |jstor=1220406 |doi=10.2307/1220406 |bibcode=1976Taxon..25...57W}}</ref> [[ژان بيپٽسٽ ڊي لامارڪ]] پنهنجي 1809ع واري ''[[فلسفي زولوجيڪ]]'' ۾ حشرات کي اڻ ڪرنگهي جاندارن جي نون [[شاخ (حياتيات)|شاخن]] مان هڪ قرار ڏنو.<ref name=Gould2011>{{cite book |last=Gould |first=Stephen Jay |author-link=Stephen Jay Gould |title=The Lying Stones of Marrakech |url={{GBurl |id=wApMpVmi-5gC |p=130}} |year=2011 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-06167-5 |pages=130–134}}</ref> [[جارج ڪيوويئر]] پنهنجي 1817ع واري ''[[لي ريني انيمال]]'' ۾ سڀني جانورن کي جسماني بناوت جي لحاظ کان چئن وڏين ”شاخن“ ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي، جنهن ۾ سنڌپير ۽ حلقيدار ڪيڙا شامل هئا.<ref>{{cite book |last=De Wit |first=Hendrik C. D. |title=Histoire du Développement de la Biologie, Volume III |publisher=Presses Polytechniques et Universitaires Romandes |date=1994 |pages=94–96 |isbn=978-2-88074-264-5}}</ref> اها ترتيب 1828ع ۾ جنينيات جي ماهر [[ڪارل ارنسٽ فون بيئر]]، 1857ع ۾ حيوانيات جي ماهر [[لوئي اگاسيز]] ۽ 1860ع ۾ تقابلي تشريحيات جي ماهر [[رچرڊ اوون]] پڻ اختيار ڪئي.<ref name=Valentine2004/> 1874ع ۾ [[ارنسٽ هيڪل]] جانورن جي بادشاهت کي ٻن ذيلي بادشاهتن ۾ ورهايو؛ انهن مان هڪ گهڻ خلوي جانورن لاءِ ميٽازوئا هئي. ان ۾ پنج شاخون هيون، جن مان هڪ ڳنڍيل جسم وارن جانورن جي شاخ هئي.<ref>{{cite book |last1=Haeckel |first1=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |title=Anthropogenie oder Entwickelungsgeschichte des menschen |url=https://archive.org/details/anthropogenieod05haecgoog |year=1874 |page=202 |language=de |publisher=W. Engelmann}}</ref><ref name=Valentine2004>{{cite book |last=Valentine |first=James W. |title=On the Origin of Phyla |url={{GBurl |id=DMBkmHm5fe4C |p=8}} |year=2004 |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-84548-7 |pages=7–8}}</ref> ==== جديد درجابندي ==== {{See also|حشرات جي سلسلن جي فهرست}} روايتي جسماني بناوت تي ٻڌل [[نظاميات]] ۾ عام طور [[ڇهه پيرا|ڇهه پيرن وارن]] کي [[اعليٰ طبقو (حياتيات)|اعليٰ طبقي]] جو درجو ڏنو ويو آهي،{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=180}} ۽ ان ۾ چار گروهه سڃاتا ويا آهن: حشرات (ايڪٽوگناٿا)، [[ڪوليمبولا]]، [[پروٽورا]] ۽ [[ڊپلورا]]. پوين ٽنهي کي وات جا عضوا جسم جي اندر هجڻ جي بنياد تي گڏجي [[اينٽوگناٿا]] ۾ رکيو ويو آهي.<ref name="Kendall 2009"/> نسلي ارتقائي انگن اکرن جي استعمال سان [[سلسلو (حياتيات)|سلسلي]] کان مٿين درجن جي باهمي لاڳاپن ۾ ڪيتريون تبديليون آيون آهن.<ref name="Kendall 2009">{{cite web |title=Classification of Bugs |last=Kendall |first=David A. |url=http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |year=2009 |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090520201746/http://www.kendall-bioresearch.co.uk/class.htm |archive-date=20 May 2009}}</ref> تاريخي طور حشرات کي ٻن ذيلي طبقن ۾ ورهايو ويندو هو: بي پر حشرات يا [[اپٽيريگوٽا]] ۽ پرن وارا حشرات يا [[پٽيريگوٽا]]. اپٽيريگوٽا ۾ روايتي طور بنيادي طرح بي پر سلسلا [[آرڪيوگناٿا]] (ٽپندڙ برسٽل ٽيل) ۽ [[زائجينٽوما]] (سلور فش) شامل هئا. پر اپٽيريگوٽا [[يڪ نسلي]] گروهه ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ [[هيٺيون ڄاڙو (حشر جو وات)|هيٺين ڄاڙن]] جي ترتيب جي بنياد تي آرڪيوگناٿا ٻين سڀني حشرات جو ڀيڻ گروهه آهي، جڏهن ته پرن وارا حشرات، يعني پٽيريگوٽا، زائجينٽوما سان گڏ [[ڊائڪونڊيليا]] جي اندر مان ارتقا پذير ٿيا.<ref name="BlankeEtal">{{cite journal |last1=Blanke |first1=Alexander |last2=Machida |first2=Ryuichiro |last3=Szucsich |first3=Nikolaus Urban |last4=Wilde |first4=Fabian |last5=Misoe |first5=Bernhard |title=Mandibles with two joints evolved much earlier in the history of insects: dicondyly is a synapomorphy of bristletails, silverfish and winged insects |journal=[[Systematic Entomology]] |publisher=Wiley |volume=40 |issue=2 |date=15 October 2014 |doi=10.1111/syen.12107 |pages=357–364 }}</ref> [[پٽيريگوٽا]] ([[پيليئوپٽيرا]] ۽ [[نيئوپٽيرا]]) پرن وارا حشرات آهن ۽ سندن جسم جي ڀاڱن جي ٻاهرئين پاسي [[اسڪليرائٽ|سخت تختيون]] هونديون آهن؛ نيئوپٽيرا ۾ اهڙا عضلا هوندا آهن، جيڪي سندن پرن کي پيٽ مٿان سڌو ويڙهڻ جي اجازت ڏين ٿا. نيئوپٽيرا کي اڻپوري روپ مٽائڻ وارن گروهن ([[پولينيئوپٽيرا]] ۽ [[پيرانيئوپٽيرا]]) ۽ مڪمل روپ مٽائڻ وارن [[هولوميٽابولا]] ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ماليڪيولي تحقيق مان معلوم ٿيو ته جوئن جا روايتي سلسلا [[ميلوفاگا]] ۽ [[اينوپلورا]]، [[پسڪوپٽيرا]] جي اندر اچن ٿا، جنهن جي نتيجي ۾ نئون ٽيڪسون [[پسڪوڊيا]] قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite journal |last1=Johnson |first1=K. P. |last2=Yoshizawa |first2=K. |last3=Smith |first3=V. S. |year=2004 |title=Multiple origins of parasitism in lice |journal=Proceedings of the Royal Society of London |volume=271 |issue=1550 |pages=1771–1776 |doi=10.1098/rspb.2004.2798 |pmid=15315891 |pmc=1691793 |bibcode=2004PBioS.271.1771J}}</ref> [[فاسماٽوڊيا]] ۽ [[ايمبيڊينا]] کي گڏجي يوڪينوليبيا ٺاهڻ جي تجويز ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last1=Terry |first1=Matthew D. |last2=Whiting |first2=Michael F. |title=Mantophasmatodea and phylogeny of the lower neopterous insects |journal=Cladistics |date=June 2005 |volume=21 |issue=3 |pages=240–257 |doi=10.1111/j.1096-0031.2005.00062.x |doi-access=free}}</ref> مينٽوڊيا، بلاٽوڊيا ۽ آئسوپٽيرا گڏجي هڪ يڪ نسلي گروهه [[ڊڪٽيوپٽيرا]] ٺاهين ٿا.<ref>{{cite journal |doi=10.1016/S0960-9822(00)00561-3 |year=2000 |first1=Nathan |last1=Lo |first2=Gaku |last2=Tokuda |first3=Hirofumi |last3=Watanabe |first4=Harley |last4=Rose |first5=Michael |last5=Slaytor |first6=Kiyoto |last6=Maekawa |first7=Claudio |last7=Bandi |first8=Hiroaki |last8=Noda |display-authors=5 |title=Evidence from multiple gene sequences indicates that termites evolved from wood-feeding cockroaches |journal=[[Current Biology]] |volume=10 |issue=13 |pages=801–804 |pmid=10898984 |doi-access=free |bibcode=2000CBio...10..801L}}</ref> هاڻي پسن کي بورئيڊ ميڪوپٽيرن جا ويجها مائٽ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Whiting |first=M. F. |title=Mecoptera is paraphyletic: multiple genes and phylogeny of Mecoptera and Siphonaptera |year=2002 |journal=[[Zoologica Scripta]] |volume=31 |issue=1 |pages=93–104 |doi=10.1046/j.0300-3256.2001.00095.x }}</ref> === ارتقائي تاريخ === {{main|حشرات جو ارتقا}} سڀ کان پراڻو پنڊ پهڻ، جيڪو ممڪن طور ڪنهن ابتدائي بي پر حشر جو ٿي سگهي ٿو، [[ونڊي فيلڊ چرٽ]] مان مليل ''[[ليور هولميا]]'' آهي، جيڪو شروعاتي [[ڊيووني دور]] سان واسطو رکي ٿو،<ref>{{Cite journal |last=Ross |first=Andrew |date=August 2022 |title=Evolution: The origin of insect wings revisited |journal=[[Current Biology]] |volume=32 |issue=15 |pages=R851–R853 |doi=10.1016/j.cub.2022.06.087 |pmid=35944489 |doi-access=free |bibcode=2022CBio...32.R851R}}</ref> جيتوڻيڪ اهو [[بنيادي گروهه]] جو حشر ٿي سگهي ٿو، نه ڪي [[تاج گروهه]] جو حصو.<ref>{{Cite journal |last=Tihelka |first=Erik |last2=Vásquez |first2=Carlos |last3=Engel |first3=Michael S. |last4=Schram |first4=Frederick R. |last5=Lozano-Fernandez |first5=Jesus |last6=Cai |first6=Chenyang |date=2026-08-26 |title=Amphibious stem-insect sheds light on colonization of land |url=https://www.nature.com/articles/s41586-026-10961-2 |journal=Nature |language=en |doi=10.1038/s41586-026-10961-2 |issn=0028-0836|url-access=subscription }}</ref> سڀ کان پراڻا ڄاتل اڏامندڙ حشرات وچئين [[ڪاربونيفيرس دور]] جا آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 328 کان 324 ملين سال اڳ جا آهن. ان کان پوءِ هن گروهه ۾ تيزيءَ سان [[ارتقائي ڦهلاءُ|ارتقائي گوناگونيت]] پيدا ٿي. [[ماليڪيولي گهڙي]] جي اندازن جي بنياد تي ڪيل اهي دعوائون ته اڏامندڙ حشرات گهڻو اڳ [[سيلورين دور]] يا [[ڊيووني دور]] ۾، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ، وجود ۾ آيا هئا، پنڊ پهڻن جي رڪارڊ کي نظر ۾ رکندي درست هجڻ جو امڪان گهٽ آهي.<ref>{{cite journal |last1=Schachat |first1=Sandra R. |last2=Goldstein |first2=Paul Z. |last3=Desalle |first3=Rob |last4=Bobo |first4=Dean M. |last5=Boyce |first5=C. Kevin |last6=Payne |first6=Jonathan L. |last7=Labandeira |first7=Conrad C. |date=2 February 2023 |title=Illusion of flight? Absence, evidence and the age of winged insects |url=https://academic.oup.com/biolinnean/article/138/2/143/6936511 |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=138 |issue=2 |pages=143–168 |doi=10.1093/biolinnean/blac137 |doi-access=free|url-access=subscription }}</ref> حشرات ۾ چار وڏا [[ارتقائي ڦهلاءُ]] ٿيا آهن: [[ڀونئرو|ڀونئرا]] لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، [[مک|مکيون]] لڳ ڀڳ 250 ملين سال اڳ، جڏهن ته [[پتنگو|پتنگا]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]] ٻئي لڳ ڀڳ 150 ملين سال اڳ وڏي پيماني تي گوناگون ٿيا.<ref name="Wiegmann Trautwein Winkler Barr 2011">{{cite journal |last1=Wiegmann |first1=Brian M. |last2=Trautwein |first2=Michelle D. |last3=Winkler |first3=Isaac S. |last4=Barr |first4=Norman B. |last5=Kim |first5=Jung-Wook |last6=Lambkin |first6=Christine |last7=Bertone |first7=Matthew A. |last8=Cassel |first8=Brian K. |last9=Bayless |first9=Keith M. |last10=Heimberg |first10=Alysha M. |last11=Wheeler |first11=Benjamin M. |last12=Peterson |first12=Kevin J. |last13=Pape |first13=Thomas |last14=Sinclair |first14=Bradley J. |last15=Skevington |first15=Jeffrey H. |last16=Blagoderov |first16=Vladimir |last17=Caravas |first17=Jason |last18=Kutty |first18=Sujatha Narayanan |last19=Schmidt-Ott |first19=Urs |last20=Kampmeier |first20=Gail E. |last21=Thompson |first21=F. Christian |last22=Grimaldi |first22=David A. |last23=Beckenbach |first23=Andrew T. |last24=Courtney |first24=Gregory W. |last25=Friedrich |first25=Markus |last26=Meier |first26=Rudolf |last27=Yeates |first27=David K. |display-authors=5 |date=14 March 2011 |title=Episodic radiations in the fly tree of life |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-04-05_108_14/page/5690 |journal=[[PNAS]] |volume=108 |issue=14 |pages=5690–5695 |bibcode=2011PNAS..108.5690W |doi=10.1073/pnas.1012675108 |pmc=3078341 |pmid=21402926 |doi-access=free}}</ref><!-- اهي چارئي گروهه بيان ڪيل حشرات جي نسلن جي اڪثريت تي مشتمل آهن.--> انتهائي ڪامياب [[هائيمينوپٽيرا]]، جن ۾ ڀنڀوريون، مکيون ۽ ڪوليون شامل آهن، لڳ ڀڳ 200 ملين سال اڳ [[ٽرياسڪ دور]] ۾ ظاهر ٿيا، پر انهن ۾ وسيع گوناگونيت نسبتاً تازو [[سينوزوئڪ دور]] ۾ پيدا ٿي، جيڪو 66 ملين سال اڳ شروع ٿيو. حشرات جا ڪجهه انتهائي ڪامياب گروهه [[گلدار ٻوٽو|گلدار ٻوٽن]] سان گڏ ارتقا پذير ٿيا، جيڪو [[گڏيل ارتقا]] جو هڪ نمايان مثال آهي. حشرات زمين تي رهندڙ شروعاتي [[ٻوٽا خور|ٻوٽا خور جاندارن]] مان هئا ۽ ٻوٽن تي ارتقائي چونڊ جو اهم دٻاءُ وڌائون.<ref name="Biology-coevolution">{{cite web |last=Carter |first=J. Stein |date=29 March 2005 |title=Coevolution and Pollination |url=http://biology.clc.uc.edu/courses/bio303/coevolution.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090430183230/http://biology.clc.uc.edu/Courses/bio303/coevolution.htm |archive-date=30 April 2009 |access-date=9 May 2009 |publisher=University of Cincinnati}}</ref> ٻوٽن اهڙي ٻوٽا خوريءَ خلاف ڪيميائي [[ٻوٽا خوريءَ خلاف ٻوٽن جو بچاءُ|دفاعي طريقا]] ارتقا پذير ڪيا ۽ موٽ ۾ حشرات به ٻوٽن جي زهرن کي منهن ڏيڻ جا طريقا ارتقا پذير ڪيا. ڪيترائي حشرات انهن زهرن کي پاڻ کي شڪارين کان بچائڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. اهڙا حشرات اڪثر [[خبرداري وارا رنگ|خبرداري وارن رنگن]] وسيلي پنهنجي زهريلي هجڻ جو اظهار ڪن ٿا.<ref name="Biology-coevolution"/> <gallery mode=packed heights=120px> File:Meganeura.png|وڏي ڀنڀوري جهڙو حشر ''[[ميگانيورا مونيئي]]'' آخري [[ڪاربونيفيرس دور]] ۾، لڳ ڀڳ 300 ملين سال اڳ، پرن جي {{cvt|75|cm|ftin|0}} تائين پکيڙ رکندو هو.<ref>{{cite book |last1=Taylor |last2=Lewis |year=2007 |title=Fossil Invertebrates |first1=Paul D. |first2=David N. |edition=repeated |publisher=[[Harvard University Press]] |isbn=978-0-674-02574-5 |page=160 |url=https://books.google.com/books?id=7kPwZ2LeSAoC}}</ref> File:Moravocoleus permianus.jpg|شروعاتي [[پرميئن دور]] جو [[ڀونئرو]] ''[[شيڪارڊوڪوليڊي|موراوڪوليوس پرميانس]]''، پنڊ پهڻ ۽ ان جي ٻيهر جوڙيل شڪل File:Fossil Wasp ( Iberomaimetsha ).jpg|شروعاتي [[ڪريٽيشس دور]]، لڳ ڀڳ 100 ملين سال اڳ، جو ''[[مائيميٽشيڊي|آئبيرومائيميٽشا]]'' جهڙو [[هائيمينوپٽيرا]] حشر </gallery> == بناوت ۽ فعليات == {{Main|حشرات جي بناوت}} === ٻاهرين بناوت === [[File:Insect anatomy diagram.svg|right|upright=1.35|thumb|حشر جي جسماني بناوت<br/> '''الف'''- مٿو '''ب'''- ڇاتي '''ج'''- پيٽ {{image key |list type=ordered |[[محساس]] |[[سادو اکڙو]] (هيٺيون) |سادو اکڙو (مٿيون) |[[مرڪب اک]] |دماغ (دماغي [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍون]]) |[[اڳين ڇاتي]] |پٺيءَ واري رت جي نالي |[[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي ناليون]] ([[ساهه سوراخ]] سميت مکيه نالي) |[[وچين ڇاتي]] |[[پوئين ڇاتي]] |[[حشر جو پر|اڳيون پر]] |[[حشر جو پر|پويون پر]] |وچيون آنڊو (معدو) |پٺيءَ واري نالي (دل) |بيضو |[[پويون آنڊو]] (آنڊو، سڌو آنڊو، مقعد) |مقعد |بيض نالي |[[پيٽ واري عصبي رسي|عصبي رسي (پيٽ جون عصبي ڳنڍون)]] |[[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] |پير جا تري وارا گديلا حصا |چنبا |[[جوڙدار جاندار جو پير|پير جو آخري حصو]] |[[جوڙدار جاندار جو پير|پنڊي]] |[[جوڙدار جاندار جو پير|ران]] |[[جوڙدار جاندار جو پير|ٽروڪينٽر]] |اڳيون آنڊو (غذائي ٿيلهو، پيڙهيندڙ معدو) |[[پيٽ واري عصبي رسي|ڇاتيءَ جي عصبي ڳنڍ]] |[[جوڙدار جاندار جو پير|ڪوڪسا]] |لعاب غدود |[[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] |[[حشر جا وات وارا عضوا|وات وارا عضوا]] }}]] ==== ٽن حصن وارو جسم ==== حشرات جو جسم [[جسماني ڀاڱيداري|ڀاڱن ۾ ورهايل]] هوندو آهي، جنهن کي [[جوڙدار جاندارن جو ٻاهريون ڍانچو|ٻاهريون ڍانچو]] سهارو ڏيندو آهي. هي سخت ٻاهريون ڍڪ گهڻو ڪري [[ڪائٽن]] مان ٺهيل هوندو آهي. جسم ٽن پاڻ ۾ ڳنڍيل [[جسماني حصو|مکيه حصن]] ۾ ورهايل هوندو آهي: [[حشر جو مٿو|مٿو]]، [[حشر جي ڇاتي|ڇاتي]] ۽ [[حشر جو پيٽ|پيٽ]]. مٿي تي حسي [[محساس|محساسن]] جو هڪ جوڙو، [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو، ٻڙي کان ٽي سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ مختلف نموني تبديل ٿيل عضون جا ٽي مجموعا هوندا آهن، جيڪي گڏجي [[حشر جا وات وارا عضوا|وات جا عضوا]] ٺاهين ٿا. ڇاتيءَ تي پيرن جا ٽي جوڙا ۽ وڌ ۾ وڌ [[حشر جو پر|پرن]] جا ٻه جوڙا هوندا آهن. پيٽ ۾ هاضمي، ساهه کڻڻ، اخراج ۽ پيدائش سان لاڳاپيل اڪثر عضوا هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}} ==== جسماني ڀاڱيداري ==== {{further|حشرات جي بناوت}} مٿو هڪ سخت، تمام گهڻو [[اسڪليروٽن|سخت ٿيل]] ۽ غير ڀاڱيدار [[مٿي جو کوپو|مٿي جي کوپي]] ۾ بند هوندو آهي، جنهن ۾ گهڻا حسي عضوا، جهڙوڪ محساس، مرڪب اکيون، سادا اکڙا ۽ وات جا عضوا شامل هوندا آهن.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ڇاتي ٽن حصن تي مشتمل هوندي آهي، جن کي اڳيان کان پوئتي ترتيبوار [[اڳين ڇاتي]]، [[وچين ڇاتي]] ۽ [[پوئين ڇاتي]] چيو ويندو آهي. اڳين ڇاتيءَ تي پيرن جو پهريون جوڙو هوندو آهي. وچين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٻيو جوڙو ۽ اڳيان پر هوندا آهن. پوئين ڇاتيءَ تي پيرن جو ٽيون جوڙو ۽ پويان پر هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=22–48}}{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} پيٽ حشر جي جسم جو سڀ کان وڏو حصو هوندو آهي، جنهن ۾ عام طور 11 کان 12 ڀاڱا هوندا آهن ۽ اهو مٿي يا ڇاتيءَ جي ڀيٽ ۾ گهٽ سخت ٿيل هوندو آهي. پيٽ جي هر ڀاڱي تي سخت ٿيل مٿين ۽ هيٺين تختي هوندي آهي، جن کي ترتيبوار ٽرگم ۽ اسٽرنم چيو ويندو آهي؛ اهي ڀرپاسي وارن سخت حصن سان جهليءَ وسيلي ڳنڍيل هوندا آهن. هر ڀاڱي تي [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] جو هڪ جوڙو هوندو آهي.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=13}} ==== ٻاهريون ڍانچو ==== {{main|جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل}} ٻاهريون ڍانچو، يعني [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]]، ٻن مکيه تهن مان ٺهيل هوندو آهي: ايپي ڪيوٽيڪل، جيڪو سنهو، ميڻ جهڙو، پاڻيءَ کان بچائيندڙ ٻاهريون تهه آهي ۽ ان ۾ [[ڪائٽن]] نه هوندو آهي؛ ۽ ان جي هيٺان ٿلهو، ڪائٽن وارو پروڪيوٽيڪل هوندو آهي. پروڪيوٽيڪل پاڻ ٻن تهن تي مشتمل آهي: ٻاهريون ايگزوڪيوٽيڪل ۽ اندريون اينڊوڪيوٽيڪل. مضبوط پر لچڪدار اينڊوڪيوٽيڪل ريشيدار ڪائٽن ۽ پروٽين جي ڪيترن تهن مان ٺهيل هوندو آهي، جيڪي هڪٻئي کي آرپار ڪندي سينڊوچ جهڙي ترتيب ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايگزوڪيوٽيڪل سخت ۽ اسڪليروٽائيز ٿيل هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=22–24}}<ref>{{Cite journal |last=Belles |first=Xavier |title=The innovation of the final moult and the origin of insect metamorphosis |date=14 October 2019 |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B]] |volume=374 |issue=1783 |article-number=20180415 |doi=10.1098/rstb.2018.0415 |pmid=31438822 |pmc=6711288}}</ref> خشڪيءَ تي رهڻ سان مطابقت طور حشرات وٽ هڪ [[اينزائم]] هوندو آهي، جيڪو هوا ۾ موجود آڪسيجن استعمال ڪري سندن ٻاهرين کل کي سخت ڪري ٿو؛ ان جي ابتڙ ڪرڙن وارا جوڙدار جاندار ساڳئي مقصد لاءِ ڳرا ڪيلشيم مرڪب استعمال ڪن ٿا. انهيءَ ڪري حشرات جو ٻاهريون ڍانچو وزن ۾ هلڪو هوندو آهي.<ref name=AsanHashEver23>{{Cite journal |last1=Asano |first1=Tsunaki |last2=Hashimoto |first2=Kosei |last3=Everroad |first3=R. Craig |date=2023 |title=Eco-evolutionary implications for a possible contribution of cuticle hardening system in insect evolution and terrestrialisation |journal=Physiological Entomology |volume=48 |issue=2–3 |pages=55–60 |doi=10.1111/phen.12406 |doi-access=free}}</ref> === اندروني نظام === {{main|حشرات جي فعليات}} ==== عصبي نظام ==== حشر جو [[عصبي نظام]] [[حشر جو دماغ|دماغ]] ۽ [[پيٽ واري عصبي رسي]] تي مشتمل هوندو آهي. مٿي جو کوپو پاڻ ۾ ڳنڍيل ڇهن ڀاڱن مان ٺهيل هوندو آهي، جن مان هر هڪ سان يا ته [[عصبي ڳنڍ|عصبي ڳنڍن]] جو هڪ جوڙو يا دماغ کان ٻاهر عصبي جيوگهرڙن جو ميڙ لاڳاپيل هوندو آهي. عصبي ڳنڍن جا پهريان ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي دماغ ٺاهين ٿا، جڏهن ته ايندڙ ٽي جوڙا پاڻ ۾ ملي حشر جي [[غذائي نالي]] جي هيٺان ٽن جوڙن واري جوڙجڪ ٺاهين ٿا، جنهن کي [[هيٺ-غذائي نالي واري عصبي ڳنڍ]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=57}} [[ڇاتي]] جي هر ڀاڱي جي ٻنهي پاسن تي هڪ هڪ عصبي ڳنڍ هوندي آهي، جيڪي پاڻ ۾ ڳنڍجي هر ڀاڱي لاءِ هڪ جوڙو ٺاهين ٿيون. اهڙي ترتيب پيٽ جي پهرين اٺن ڀاڱن ۾ به ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ڪيترن حشرات ۾ عصبي ڳنڍن جو تعداد هن کان گهٽ هوندو آهي.<ref name="INSECTS: ROLE OF THE SPIRACLES">{{cite journal |doi=10.2307/1539265 |last=Schneiderman |first=Howard A. |year=1960 |title=Discontinuous respiration in insects: role of the spiracles |journal=[[The Biological Bulletin]] |issue=3 |pages=494–528 |url=http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=insect+thoracic+spiracle&andorexactfulltext=and&searchid=1&FIRSTINDEX=0&sortspec=relevance&resourcetype=HWCIT |volume=119 |jstor=1539265 |access-date=22 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=insect+thoracic+spiracle&andorexactfulltext=and&searchid=1&FIRSTINDEX=0&sortspec=relevance&resourcetype=HWCIT |archive-date=25 June 2009 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090625011339/http://www.biolbull.org/cgi/reprint/119/3/494?maxtoshow=&HITS=10&hits=10&RESULTFORMAT=&fulltext=insect+thoracic+spiracle&andorexactfulltext=and&searchid=1&FIRSTINDEX=0&sortspec=relevance&resourcetype=HWCIT |date=25 June 2009 }}</ref> حشرات سکڻ جي صلاحيت رکن ٿا.<ref>{{Cite journal |last=Dukas |first=Reuven |date=1 January 2008 |title=Evolutionary Biology of Insect Learning |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=53 |issue=1 |pages=145–160 |doi=10.1146/annurev.ento.53.103106.093343 |pmid=17803459 }}</ref> ==== هاضمي جو نظام ==== حشر پنهنجي کاڌل خوراڪ مان غذائي جزا ۽ ٻيا مادا حاصل ڪرڻ لاءِ هاضمي جو نظام استعمال ڪري ٿو.<ref name="genent">{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excritory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=NC state University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}</ref> حشرات جي مختلف [[حياتياتي ترتيب|ترتيبن]]، [[ڪايا پلٽ|زندگيءَ جي مرحلن]] ۽ ايتري قدر جو [[حشرات جو سماجي طبقو|سماجي طبقن]] جي وچ ۾ به هاضمي جي نظام ۾ نمايان فرق ملي ٿو.<ref>{{Cite journal |last1=Bueno |first1=Odair Correa |last2=Tanaka |first2=Francisco André Ossamu |last3=de Lima Nogueira |first3=Neusa |last4=Fox |first4=Eduardo Gonçalves Paterson |last5=Rossi |first5=Mônica Lanzoni |last6=Solis |first6=Daniel Russ |date=1 January 2013 |title=On the morphology of the digestive system of two Monomorium ant species |journal=Journal of Insect Science |volume=13 |issue=1 |page=70 |doi=10.1673/031.013.7001 |pmc=3835044 |pmid=24224520}}</ref> [[هاضمي نالي|هاضمي نالي]] جسم جي ڊيگهه سان گڏ هلندي آهي. ان جا ٽي حصا هوندا آهن ۽ ان سان [[لعاب غدود|لعاب غدودن]] ۽ لعاب ذخيرن جا جوڙا ڳنڍيل هوندا آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=70–77}} حشر پنهنجي وات جي عضون کي حرڪت ڏئي خوراڪ کي لعاب سان ملائي ٿو.<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=General Entomology – Digestive and Excretory system |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |publisher=North Carolina State University |access-date=3 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090523024349/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/library/tutorials/internal_anatomy/digestive.html |archive-date=23 May 2009 |url-status=live}}</ref><ref name="Duncan1939">{{cite book |last=Duncan |first=Carl D. |title=A Contribution to The Biology of North American Vespine Wasps |publisher=[[Stanford University Press]] |location=Stanford |year=1939 |edition=1st |pages=24–29}}</ref> ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ٻه پر وارا حشرات|مکيون]]، خوراڪ کي ٽوڙڻ لاءِ ان تي [[هاضمي وارو اينزائم|هاضمي وارا اينزائم]] خارج ڪن ٿيون، پر گهڻا حشرات خوراڪ کي پنهنجي آنڊي اندر هضم ڪن ٿا.{{sfn|Nation|2001|p=31}} [[اڳيون آنڊو]] سخت خوراڪ کان بچاءَ لاءِ ٻاهرين کل سان ڍڪيل هوندو آهي. ان ۾ [[وات جي کوٽڙي|وات]]، ڳلو ۽ [[غذائي ٿيلهو]] شامل آهن، جنهن ۾ خوراڪ ذخيرو ٿيندي آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=70}} هاضمو وات ۾ لعاب جي اينزائمن سان شروع ٿئي ٿو. ڳلي جا مضبوط عضلا پاڻياٺ کي وات ڏانهن ڇڪين ٿا، جنهن سان خوراڪ آلي ٿئي ٿي ۽ ڪجهه حشرات لاءِ رت يا ٻوٽن جي [[زائلم]] ۽ [[فلوئم]] وارين نالين مان خوراڪ حاصل ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو.{{sfn|Nation|2001|p=30–31}} غذائي ٿيلهي مان نڪرڻ کان پوءِ خوراڪ [[معدو|وچئين آنڊي]] ۾ پهچي ٿي، جتي هاضمي جو گهڻو حصو ٿئي ٿو. خوردبيني اڀار، يعني [[خورد ولا|خورد ولا]]، آنڊي جي ڀت جي سطح وڌائين ٿا، جنهن سان غذائي جزن جي جذب ٿيڻ ۾ مدد ملي ٿي.{{sfn|Nation|2001|p=32}} [[پويون آنڊو|پوئين آنڊي]] ۾ اڻ هضم ٿيل خوراڪ جا ذرڙا [[يورڪ تيزاب]] سان ملي فضلي جون ڳوڙهيون ٺاهين ٿا؛ پاڻيءَ جو گهڻو حصو جذب ٿي وڃي ٿو ۽ خشڪ فضلو خارج ڪيو وڃي ٿو. حشرات وٽ هڪ کان وٺي سوين [[مالپيگي نالين جو نظام|مالپيگي ناليون]] ٿي سگهن ٿيون. اهي حشر جي هيمولمف مان نائٽروجن وارو فضلو ڪڍن ٿيون ۽ آسموسي توازن کي ضابطي ۾ رکن ٿيون. فضلو ۽ حل ٿيل مادا وچئين ۽ پوئين آنڊي جي سنگم وٽ سڌو هاضمي نالي ۾ خارج ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=71–72, 78–80}} ==== پيدائشي نظام ==== {{main|حشرات جو پيدائشي نظام}} مادي حشرات جو [[حشرات جو پيدائشي نظام|پيدائشي نظام]] [[بيضو|بيضن]] جي هڪ جوڙي، مددگار غدودن، مني محفوظ رکڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ اسپرمٿيڪا ۽ انهن حصن کي ڳنڍيندڙ نالين تي مشتمل هوندو آهي. بيضا مختلف تعداد ۾ بيض نالين، يعني اووريولز، مان ٺهيل هوندا آهن. مادي حشرات آنا ٺاهين ٿيون، نر جا توليدي جيوگهرڙا حاصل ۽ محفوظ ڪن ٿيون، مختلف نرن مان حاصل ٿيل توليدي جيوگهرڙن کي استعمال ڪن ٿيون ۽ آنا ڏين ٿيون. مددگار غدود اهڙا مادا پيدا ڪن ٿا، جيڪي نر جي توليدي جيوگهرڙن کي محفوظ رکڻ ۽ آنن جي حفاظت ۾ مدد ڏين ٿا. اهي آنن تي لڳائڻ لاءِ چنبڙائيندڙ ۽ حفاظتي مادا يا آنن جي هڪ مجموعي لاءِ سخت حفاظتي ڍڪ پيدا ڪري سگهن ٿا، جنهن کي [[اوٿيڪا]] چيو وڃي ٿو.{{sfn|Resh|Carde||2009|p=880}} نر حشرات جو پيدائشي نظام هڪ يا ٻن [[خصيو|خصين]] تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] وسيلي جسم جي کوٽڙي ۾ ٽنگيل هوندا آهن. خصين ۾ جهليدار ٿيلهي اندر مني پيدا ڪندڙ ناليون يا ڦوٽا هوندا آهن. اهي هڪ نالي سان ڳنڍيل هوندا آهن، جيڪا جسم کان ٻاهر کلي ٿي. نالي جو آخري حصو سخت ٿي دخول ڪندڙ عضوو، يعني [[ايڊيگس]]، ٺاهي سگهي ٿو.{{sfn|Resh|Carde|2009|p=885}} ==== ساهه کڻڻ جو نظام ==== {{main|حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام}} [[File:Structural organization of the heart of the mosquito Anopheles gambiae - image.ppat.v08.i11.g001.png|thumb|مڇر ''[[اينوفيليس گيمبيئي]]'' جي نالي جهڙي دل (سائي) جسم ۾ افقي نموني پکڙيل آهي، جيڪا هيري جهڙي شڪل وارن [[حشر جو پر#عضلا|پرن جي عضلن]] (اهي به ساوا) سان ڳنڍيل ۽ [[دل جي چوڌاري پردو|دل جي چوڌاري جيوگهرڙن]] (ڳاڙها) سان گهيريل آهي. نيرو رنگ [[جيوگهرڙي جو مرڪز|جيوگهرڙن جا مرڪز]] ڏيکاري ٿو.]] [[حشرات جو ساهه کڻڻ وارو نظام|حشرات ۾ ساهه کڻڻ]] [[ڦڦڙ|ڦڦڙن]] کان سواءِ ٿئي ٿو. ان جي بدران حشرات وٽ اندرين نالين ۽ ٿيلهن جو نظام هوندو آهي، جن مان گئسون يا ته پاڻمرادو ڦهلجن ٿيون يا سرگرميءَ سان اندر ٻاهر پمپ ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ طرح [[غير ڪرنگهي وارن جي هوائي نالي|هوائي نالين]] ۽ انهن جي سنهين شاخن وسيلي آڪسيجن سڌي انهن بافتن تائين پهچندي آهي، جن کي ان جي ضرورت هوندي آهي. گهڻن حشرات ۾ هوا پيٽ ۽ ڇاتيءَ جي پاسن تي موجود جوڙن ۾ [[ساهه سوراخ|ساهه سوراخن]] وسيلي اندر داخل ٿيندي آهي. ساهه کڻڻ وارو نظام حشرات جي جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو. حشر جي جسامت وڌڻ سان ساهه سوراخن وسيلي [[گئسن جي ڏي وٺ|گئسن جي ڏي وٺ]] گهٽ ڪارائتي ٿيندي وڃي ٿي؛ تنهنڪري هن وقت سڀ کان ڳرو حشر به 100&nbsp;گرام کان گهٽ وزن رکي ٿو. بهرحال، [[پيلوزوئڪ دور]] جي آخري حصي وانگر جڏهن فضا ۾ آڪسيجن جو مقدار وڌيڪ هو، تڏهن وڏا حشرات ممڪن هئا، جن ۾ {{Convert |2 |ft |cm |sigfig=1 |spell=in}} کان وڌيڪ پرن جي پکيڙ رکندڙ وڏيون ڀنڀوريون شامل هيون.<ref>{{cite web |title=What Keeps Bugs from Being Bigger? |date=8 August 2007 |publisher=Argonne National Laboratory |url=https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-url=https://web.archive.org/web/20170514060330/https://www1.aps.anl.gov/APS-Science-Highlight/2007/What-Keeps-Bugs-from-Being-Bigger |archive-date=14 May 2017 |access-date=15 July 2013}}</ref> حشرات ۾ گئسن جي ڏي وٺ جا نمونا لڳاتار ۽ [[پکيڙ|پکيڙ تي ٻڌل]] هوا جي ڏي وٺ کان وٺي [[وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ|وقفي واري گئسن جي ڏي وٺ]] تائين مختلف ٿين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=65–68}}<ref name="IPE">{{cite book |last1=Chown |first1=S. L. |last2=Nicholson |first2=S. W. |title=Insect Physiological Ecology |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2004 |location=New York |isbn=978-0-19-851549-4}}</ref><ref name="aquins"/><ref>{{cite book |last1=Merritt |first1=R. W. |last2=Cummins |first2=K. W. |last3=Berg |first3=M. B. |title=An Introduction To The Aquatic Insects Of North America |year=2007 |publisher=Kendall Hunt Publishing |isbn=978-0-7575-4128-5}}</ref> ==== رت جي گردش جو نظام ==== {{further|حشرات جي فعليات#رت جي گردش جو نظام}} ڇاڪاڻ⁠تہ آڪسيجن هوائي نالين جي سنهين شاخن وسيلي سڌي بافتن تائين پهچندي آهي، تنهنڪري رت جي گردش وارو نظام آڪسيجن کڻڻ لاءِ استعمال نٿو ٿئي ۽ ان ڪري اهو نسبتاً سادو هوندو آهي. حشرات جو رت جي گردش وارو نظام کليل هوندو آهي؛ ان ۾ [[وريد|وريدون]] يا [[شريان|شريانون]] نه هونديون آهن. ان جي بدران بنيادي طور هڪ سوراخن واري پٺيءَ جي نالي هوندي آهي، جيڪا [[موجي سُڪڙجڻ|موجي سُڪڙجڻ]] سان ڌڙڪندي آهي. هيءَ پٺيءَ واري رت جي نالي ٻن حصن، دل ۽ شه رڳ، ۾ ورهايل هوندي آهي. اها نالي [[هيمولمف]]، يعني جوڙدار جاندارن ۾ [[رت]] جي برابر پاڻياٺ، کي جسم جي پوئين حصي کان اڳئين حصي ڏانهن گردش ڪرائي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=61–65}}<ref>{{cite web |url=http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |title=Circulatory System |last=Meyer |first=John R. |date=17 February 2006 |publisher=Department of Entomology, [[NC State University]] |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090927000720/http://www.cals.ncsu.edu/course/ent425/tutorial/circulatory.html |archive-date=27 September 2009 |access-date=11 October 2009}}</ref> هيمولمف پلازما تي مشتمل هوندو آهي، جنهن ۾ [[هيموسائٽ|هيموسائٽ]] معلق هوندا آهن. غذائي جزا، هارمون، فضلا ۽ ٻيا مادا هيمولمف وسيلي سڄي حشر جي جسم ۾ منتقل ٿين ٿا. هيموسائٽن ۾ ڪيترن قسمن جا جيوگهرڙا شامل آهن، جيڪي مدافعتي ردعمل، زخمن جي ڀرجڻ ۽ ٻين ڪمن لاءِ اهم آهن. هيمولمف جو دٻاءُ عضلن جي سُڪڙجڻ يا هاضمي واري نظام ۾ هوا ڳهڻ سان وڌائي سگهجي ٿو، جيڪو کل لاهڻ ۾ مدد ڪري ٿو.<ref>{{cite book |last1=Triplehorn |first1=Charles |title=Borror and DeLong's introduction to the study of insects |url=https://archive.org/details/borrordelongsint0000trip |publisher=Thompson Brooks/Cole |others=Johnson, Norman F., Borror, Donald J. |year=2005 |isbn=978-0-03-096835-8 |edition=7th |location=Belmont, California |pages=[https://archive.org/details/borrordelongsint0000trip/page/27 27]–28 |oclc=55793895}}</ref> ==== حسي نظام ==== {{further|حشرات جي فعليات#حسي عضوا}} [[File:Calliphora sp Portrait.jpg|thumb|upright|گهڻن حشرات وٽ وڏين [[مرڪب اک|مرڪب اکين]] جو هڪ جوڙو ۽ مٿي تي محساسن جهڙا ٻيا حسي عضوا هوندا آهن، جيڪي حرڪتن ۽ ڪيميائي تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.]] ڪيترن حشرات وٽ ڪيترائي مخصوص [[حسي عضوو|حسي عضوا]] هوندا آهن، جيڪي پيرن ۽ ٻين عضون جي حالت ([[جسماني خود ادراڪ]])، روشني، [[گهم محسوس ڪرڻ|پاڻي يا گهم]]، ڪيميائي مادن ([[ذائقو]] ۽ [[سنگهڻ جي حس]])، آواز ۽ گرمي سميت مختلف تحريڪن کي محسوس ڪري سگهن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=95–124}} ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[ماکيءَ جي مک|مکيون]]، [[بالابنفشي]] لهرن کي ڏسي يا [[قطبيت واري روشني]] کي محسوس ڪري سگهن ٿيون، جڏهن ته نر پتنگن جا [[محساس]] هڪ ڪلوميٽر کان به وڌيڪ فاصلي تان مادي پتنگن جا [[فيرومون]] محسوس ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://crazydaz.com/insects.pdf |title=Insects |publisher=Alien Life Forms |page=4 |access-date=17 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110708201217/http://crazydaz.com/insects.pdf |archive-date=8 July 2011 |url-status=live}}</ref> ڏسڻ جي تيزي ۽ ڪيميائي يا ڇهاءَ واري حس جي تيزيءَ وچ ۾ هڪ قسم جو توازن هوندو آهي؛ تنهنڪري چڱيءَ طرح ترقي يافته اکين وارن گهڻن حشرات جا محساس نسبتاً ننڍا يا سادا هوندا آهن، ۽ ان جي ابتڙ به ائين ٿيندو آهي. حشرات آواز کي مختلف طريقن سان محسوس ڪن ٿا، جهڙوڪ سنهيون ڏڪندڙ جهليون ([[ٽيمپينل عضوو]]).{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=97–103}} حشرات آواز پيدا ڪرڻ ۽ محسوس ڪرڻ وارن شروعاتي جاندارن مان هئا. مختلف حشري گروهن ۾ ٻڌڻ جي صلاحيت گهٽ ۾ گهٽ 19 ڀيرا آزاديءَ سان ارتقا پذير ٿي آهي.<ref name="Warren Nowotny 2021">{{Cite journal |first1=Ben |last1=Warren |first2=Manuela |last2=Nowotny |title=Bridging the Gap Between Mammal and Insect Ears – A Comparative and Evolutionary View of Sound-Reception |date=11 April 2021 |journal=[[Frontiers in Ecology and Evolution]] |volume=9 |article-number=667218 |doi=10.3389/fevo.2021.667218 |doi-access=free |bibcode=2021FrEEv...967218W}}</ref> ڪجهه [[غار جا ڪرڪيٽ|غار جي ڪرڪيٽن]] کان سواءِ گهڻا حشرات روشني ۽ اونداهي محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪيترن جي نظر تمام تيز هوندي آهي، جيڪا ننڍين ۽ تيز حرڪتن کي به سڃاڻي سگهي ٿي. اکين ۾ سادا اکڙا يا [[سادو اکڙو|اکڙا]] ۽ وڏيون [[مرڪب اک|مرڪب اکيون]] شامل ٿي سگهن ٿيون. ڪيترائي نسل [[زير ڳاڙهو|زير ڳاڙهي]]، [[بالابنفشي]] ۽ [[ڏسڻ جوڳي روشني]] جي لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا ۽ رنگن کي به سڃاڻن ٿا. نسلي ارتقا جي تجزيي مان ظاهر ٿئي ٿو ته بالابنفشي، سائي ۽ نيري رنگن تي ٻڌل [[ٽن رنگن واري نظر]] گهٽ ۾ گهٽ [[ڊيووني دور]] کان، يعني لڳ ڀڳ 400 ملين سال اڳ کان، موجود هئي.<ref name="insvision">{{cite journal |last1=Briscoe |first1=A. D. |last2=Chittka |first2=L. |title=The evolution of color vision in insects |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_2001_46/page/471 |year=2001 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=46 |pages=471–510 |doi=10.1146/annurev.ento.46.1.471 |pmid=11112177 }}</ref> مرڪب اکين جا انفرادي عدسا بي حرڪت هوندا آهن، پر ميون جي مکين ۾ هر عدسي هيٺ موجود روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙا تيزيءَ سان اندر ۽ ٻاهر ڌيان مرڪوز ڪن ٿا. اهڙين حرڪتن جي سلسلي کي روشني محسوس ڪندڙ جيوگهرڙن جون ننڍيون اکين واريون حرڪتون چيو وڃي ٿو. ان سان انهن مکين ۽ ممڪن طور ٻين ڪيترن حشرات کي به اڳ ۾ سمجهيل اندازي کان گهڻو وڌيڪ صاف منظر ڏسڻ جي صلاحيت ملي ٿي.<ref>{{Cite journal |title=Binocular mirror–symmetric microsaccadic sampling enables Drosophila hyperacute 3D vision |first1=Joni |last1=Kemppainen |first2=Ben |last2=Scales |first3=Keivan |last3=Razban Haghighi |first4=Jouni |last4=Takalo |first5=Neveen |last5=Mansour |first6=James |last6=McManus |first7=Gabor |last7=Leko |first8=Paulus |last8=Saari |first9=James |last9=Hurcomb |first10=Andra |last10=Antohi |first11=Jussi-Petteri |last11=Suuronen |first12=Florence |last12=Blanchard |first13=Roger C. |last13=Hardie |first14=Zhuoyi |last14=Song |first15=Mark |last15=Hampton |first16=Marina |last16=Eckermann |first17=Fabian |last17=Westermeier |first18=Jasper |last18=Frohn |first19=Hugo |last19=Hoekstra |first20=Chi-Hon |last20=Lee |first21=Marko |last21=Huttula |first22=Rajmund |last22=Mokso |first23=Mikko |last23=Juusola |display-authors=5 |date=22 March 2022 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=119 |issue=12 |article-number=e2109717119 |doi=10.1073/pnas.2109717119 |doi-access=free |pmid=35298337 |pmc=8944591 |bibcode=2022PNAS..11909717K}}</ref> حشر جي [[حشرات ۾ سنگهڻ جي حس|سنگهڻ جي حس]] [[ڪيميائي محسوس ڪندڙ|ڪيميائي محسوس ڪندڙن]] وسيلي ڪم ڪري ٿي، جيڪي عام طور محساسن ۽ وات جي عضون تي هوندا آهن. اهي هوا ۾ موجود [[اڏامندڙ نامياتي مرڪب|اڏامندڙ مرڪبن]] ۽ سطحن تي موجود بوءِ وارن مادن کي محسوس ڪن ٿا، جن ۾ ٻين حشرات جا فيرومون ۽ خوراڪي ٻوٽن مان خارج ٿيندڙ مرڪب به شامل آهن. حشرات سنگهڻ جي حس کي جوڙو ڳولڻ، خوراڪ ۽ آنا ڏيڻ لاءِ مناسب هنڌ معلوم ڪرڻ ۽ شڪارين کان بچڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. تنهنڪري اها انتهائي اهم حس آهي، جيڪا حشرات کي هزارين اڏامندڙ مرڪبن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ جي صلاحيت ڏئي ٿي.<ref name="Carraher Dalziel Jordan 2015">{{Cite journal |last1=Carraher |first1=Colm |last2=Dalziel |first2=Julie |last3=Jordan |first3=Melissa D. |last4=Christie |first4=David L. |last5=Newcomb |first5=Richard D. |last6=Kralicek |first6=Andrew V. |title=Towards an understanding of the structural basis for insect olfaction by odorant receptors |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=66 |pages=31–41 |doi=10.1016/j.ibmb.2015.09.010 |year=2015 |pmid=26416146 |bibcode=2015IBMB...66...31C |url=https://figshare.com/articles/journal_contribution/22745009}}</ref> ڪجهه حشرات ۾ [[مقناطيسي حس]] به موجود هوندي آهي؛ ڪوليون ۽ مکيون ان کي پنهنجي آکيرن جي ڀرسان مقامي رستو ڳولڻ ۽ لڏپلاڻ دوران واٽ سڃاڻڻ لاءِ استعمال ڪن ٿيون.<ref name="Wajnberg 2010">{{cite journal |last1=Wajnberg |first1=E. |author2=Acosta-Avalos, D. |author3=Alves, O.C. |author4=de Oliveira, J.F. |author5=Srygley, R.B. |author6=Esquivel, D.M. |year=2010 |title=Magnetoreception in eusocial insects: An update |journal=[[Journal of the Royal Society Interface]] |volume=7 |issue=Suppl 2 |pages=S207–S225 |doi=10.1098/rsif.2009.0526.focus |pmid=20106876 |pmc=2843992 |bibcode=2010JRSI....7focusW}}</ref> [[شوارزيانا ڪواڊريپنڪٽاٽا|برازيل جي بنا ڏنگ واري مک]] پنهنجي محساسن تي موجود وارن جهڙن [[حسي عضوو|حسي عضون]] وسيلي مقناطيسي ميدان محسوس ڪري ٿي.<ref name="Esquivel 2005">{{cite journal |last1=Esquivel |first1=Darci M.S. |last2=Wajnberg |first2=E. |last3=do Nascimento |first3=F.S. |last4=Pinho |first4=M.B. |last5=Lins de Barros |first5=H.G.P. |last6=Eizemberg |first6=R. |year=2005 |title=Do Magnetic Storms Change Behavior of the Stingless Bee Guiriçu (''Schwarziana quadripunctata'')? |journal=[[Naturwissenschaften]] |volume=94 |issue=2 |pages=139–142 |doi=10.1007/s00114-006-0169-z |pmid=17028885 }}</ref><ref name="Lucano 2005">{{cite journal |last1=Lucano |first1=M.J. |last2=Cernicchiaro |first2=G. |last3=Wajnberg |first3=E. |last4=Esquivel |first4=D.M.S. |year=2005 |title=Stingless Bee Antennae: A Magnetic Sensory Organ? |journal=[[BioMetals (journal)|BioMetals]] |volume=19 |issue=3 |pages=295–300 |doi=10.1007/s10534-005-0520-4 |pmid=16799867 }}</ref> == پيدائش ۽ واڌ ويجھ == {{main|حشرات جي پيدائش}} [[File:Mating Pair of Spotted Fritillaries on Greater Pignut.JPG|thumb|[[پوپٽ|پوپٽن]] جو ميلاپ]] نر حشرات نر توليدي جيوگهرڙا پيدا ڪن ٿا، جيڪي [[ايڊيگس]] وسيلي مادي تائين پهچايا وڃن ٿا. ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[کٽمل]]، ۾ نر مادي جي [[جوڙدار جاندارن جي ٻاهرين کل|ٻاهرين کل]] مان سڌو پيٽ اندر پنهنجا توليدي جيوگهرڙا داخل ڪري سگهي ٿو؛ ان عمل کي [[زخمي بارآوري]] چيو وڃي ٿو.<ref name=":0">{{Cite book |last=Leather |first=Simon |title=Insects: A Very Short Introduction |date=2022 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-884704-5}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Reinhardt |first1=Klaus |last2=Naylor |first2=Richard |last3=Siva-Jothy |first3=Michael T. |date=2003-11-22 |title=Reducing a cost of traumatic insemination: female bedbugs evolve a unique organ |journal=Proceedings. Biological Sciences |volume=270 |issue=1531 |pages=2371–2375 |doi=10.1098/rspb.2003.2515 |issn=0962-8452 |pmc=1691512 |pmid=14667353 |bibcode=2003PBioS.270.2371R }}</ref> [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندڙ حشرات کان سواءِ، گهڻن حشرات ۾ نر ۽ مادي [[جنسي ٻه روپيتا#حشرات|ظاهري طور هڪٻئي کان مختلف]] هوندا آهن.<ref name=":0"/> حشرات ساٿي ڳولڻ لاءِ مختلف حڪمت عمليون اختيار ڪن ٿا، جن ۾ جنسي فيرومونن جو استعمال، وڏي تعداد ۾ گڏجي اڏامڻ يا ميڙ ٺاهڻ ([[ميلاپي ميڙ|ميلاپي ميڙ]]) ۽ [[ميلاپي سوکڙي|ميلاپي سوکڙيون]] شامل آهن.<ref name=":0"/> === حياتيءَ جا چڪر === گهڻا حشرات [[آنو (حياتيات)|آنن]] مان ڦٽي نڪرندا آهن. بارآوري ۽ واڌ ويجھ آني جي اندر ٿيندي آهي، جيڪو عام طور خشڪي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ هوندو آهي.<ref>{{cite journal |last1=Jacobs |first1=C. G. |last2=Rezende |first2=G. L. |last3=Lamers |first3=G. E. |last4=van der Zee |first4=M. |year=2013 |title=The extraembryonic serosa protects the insect egg against desiccation |journal=Proceedings of the Royal Society of London B |volume=280 |issue=1764 |article-number=20131082 |pmid=23782888 |doi=10.1098/rspb.2013.1082 |pmc=3712428 |bibcode=2013RSPSB.28031082J }}</ref> ڪيترائي حشرات پنهنجا آنا وڏي تعداد ۾ گڏ ڏين ٿا، جڏهن ته ٻيا انهن کي وڌيڪ پکڙيل نموني مختلف هنڌن تي هڪ هڪ ڪري ڏين ٿا.<ref name=":0"/> ڪجهه حشرات [[اڻ جنسي پيدائش|اڻ جنسي پيدائش]] ڪندا آهن، جنهن جو مطلب آهي ته مادي [[نر]] وسيلي آنن جي [[بارآوري]] ٿيڻ کان سواءِ به نسل پيدا ڪري سگهي ٿي. ڪيترين [[مهلي|مهلين]] ۾ اڻ جنسي ۽ جنسي پيدائش وارا نسل واري واري سان پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Nevo |first1=E. |last2=Coll |first2=M. |title=Effect of nitrogen fertilization on ''Aphis gossypii'' (Homoptera: Aphididae): variation in size, color, and reproduction |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-entomology_2001-02_94_1/page/n34 |journal=[[Journal of Economic Entomology]] |volume=94 |issue=1 |pages=27–32 |year=2001 |pmid=11233124 |doi=10.1603/0022-0493-94.1.27 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Jahn |first1=Gary C. |last2=Almazan |first2=Liberty P. |last3=Pacia |first3=Jocelyn B. |title=Effect of nitrogen fertilizer on the intrinsic rate of increase of the rusty plum aphid, ''Hysteroneura setariae'' (Thomas) (Homoptera: Aphididae) on rice (''Oryza sativa'' L.) |url=https://archive.org/details/sim_environmental-entomology_2005-08_34_4/page/938 |journal=[[Environmental Entomology]] |volume=34 |issue=4 |pages=938–943 |year=2005 |doi=10.1603/0046-225X-34.4.938 |doi-access=free }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻا حشرات [[بدلجندڙ جسماني گرمي پد|بدلجندڙ جسماني گرمي پد]] وارا جاندار آهن، تنهنڪري گرمي پد وڌڻ سان حشر جو استحالہ تيز ٿيندو آهي ۽ نتيجي ۾ ان جي واڌ ويجھ جي رفتار به وڌندي آهي. انهيءَ سبب حشر جي واڌ ويجھ جي مرحلي جي اڳڪٿي رڳو ان جي تقويمي عمر بدران وقت سان گڏ گرمي پد کي نظر ۾ رکندي وڌيڪ درست نموني ڪري سگهجي ٿي. گهڻا حشرات هڪ سال يا ان کان گهٽ عرصي ۾ پنهنجي واڌ ويجھ مڪمل ڪن ٿا ۽ سال اندر نسلن جي تعداد ۾ مختلف درجا ڏيکارين ٿا. معتدل آبهوا وارن علائقن جا گهڻا حشرات سڄو سال لڳاتار واڌ ويجھ نٿا ڪن، پر سال جي ناموافق موسمن دوران سندن واڌ ويجھ سست ٿي وڃي ٿي يا رڪجي وڃي ٿي. اونهاري جي انتهائي حالتن ۾ ([[اونهاري جي سُستي]]) يا سخت سياري ۾ ([[سياري جي سُستي]]) حشرات [[واڌ ويجھ جي وقفي]] ۾ داخل ٿين ٿا. ڪجهه حشرات حالتن کان سواءِ هر سال اهڙي وقفي ۾ داخل ٿين ٿا، جڏهن ته ٻيا رڳو موسمي انتهائن دوران ائين ڪن ٿا.<ref>{{Cite book |last=Gullan, P. J.; Cranston, P.S. |title=The Insects: An Outline of Entomology (5th ed.). |year=2014 |isbn=978-1-118-84615-5 |pages=167–180 |publisher=John Wiley & Sons }}</ref> === ڪايا پلٽ === [[File:Locust instars NMNS (aligned).jpg|thumb|upright=1.5|[[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپورو ڪايا پلٽ]] ڏيکاريندڙ [[ماڪڙ]] جا ڪيترائي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|واڌ ويجھ جا مرحلا]]. آنو تصوير ۾ ڏيکاريل ناهي. سڀ کان وڏو نمونو بالغ آهي.]] حشرات ۾ [[ڪايا پلٽ]] (Metamorphosis) واڌ ويجھ جو اهو عمل آهي، جنهن وسيلي ننڍو حشر بالغ شڪل اختيار ڪري ٿو. ڪايا پلٽ جا ٻه قسم آهن: اڻپورو ([[اڻپورو ڪايا پلٽ]]) ۽ مڪمل ([[مڪمل ڪايا پلٽ]]). [[اڻپورو ڪايا پلٽ|اڻپوري ڪايا پلٽ]] وارا حشرات [[آنو (حياتيات)|آني]] مان ڦٽڻ کان پوءِ آهستي آهستي تبديل ٿيندا آهن. اهي [[کل لاهڻ|کل لاهڻ]] جي هڪ سلسلي مان گذرن ٿا، جنهن جي وچ وارن مرحلن کي [[واڌ ويجھ جو مرحلو|انسٽار]] چيو وڃي ٿو، تان جو آخري [[بالغ]] مرحلي تائين پهچن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=142}}<ref name="RuppertFoxBarnes2004P523To524">{{cite book |author1=Ruppert, E. E. |author2=Fox, R. S. |author3=Barnes, R. D. |title=Invertebrate Zoology |publisher=Brooks / Cole |edition=7th |isbn=978-0-03-025982-1 |year=2004 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523 523–524] |url=https://archive.org/details/isbn_9780030259821/page/523}}</ref> [[File:Monarch life-cycle.jpg|thumb|upright=1.5|پوپٽ جو حياتيءَ جو چڪر، جنهن ۾ [[مڪمل ڪايا پلٽ]] وسيلي آني کان [[سُنڊي]]، [[پيوپا]] ۽ پوءِ بالغ مرحلي تائين تبديلي ٿئي ٿي.]] [[مڪمل ڪايا پلٽ]] ۾ حشر چئن مرحلن مان گذري ٿو: آنو يا [[ڀُرڻو]]، [[حشر جو لاروا|لاروا]]، [[پيوپا]] ۽ بالغ يا [[اميگو]]. اهڙن حشرات ۾ آني مان ڪيڙي جهڙو لاروا نڪري ٿو. لاروا وڌندو رهي ٿو ۽ آخرڪار پيوپا بڻجي وڃي ٿو، جيڪو گهٽ حرڪت وارو مرحلو هوندو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=151}} پوپٽن جهڙا حشرات پيوپا واري مرحلي دوران جسماني شڪل ۾ وڏي تبديليءَ مان گذرن ٿا ۽ پوءِ بالغ حشر طور ٻاهر نڪرن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=143}} == رابطي جا طريقا == آواز پيدا ڪندڙ حشرات عام طور ان آواز کي ٻڌي به سگهن ٿا. گهڻا [[جانورن ۾ ٻڌڻ|حشرات]] رڳو انهن آوازن جي [[ٻڌڻ جي حد|محدود حد]] اندر [[تعدد|تعددن]] کي ٻڌي سگهن ٿا، جيڪي سندن پنهنجي پيدا ڪيل آوازن جي تعدد سان لاڳاپيل هوندا آهن. مڇر 2 [[هرٽز|ڪلوهرٽز]] تائين آواز ٻڌي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Cator |first1=L.J. |date=2009 |title=Harmonic convergence in the love songs of the dengue vector mosquito |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-02-20_323_5917/page/1077 |journal=Science |volume=323 |issue=5917 |pages=1077–1079 |doi=10.1126/science.1166541 |pmc=2847473 |pmid=19131593 |last2=Arthur |first2=B.J. |last3=Harrington |first3=L.C. |last4=Hoy |first4=R.R. |bibcode=2009Sci...323.1077C}}</ref> ڪجهه شڪاري ۽ طفيلي حشرات ترتيبوار پنهنجي شڪار يا ميزبان جي پيدا ڪيل مخصوص آوازن کي سڃاڻي سگهن ٿا. ساڳيءَ طرح رات جو سرگرم ڪجهه پتنگ [[الٽراسونڪ آواز|الٽراسونڪ]] لهرن کي محسوس ڪري سگهن ٿا، جيڪي [[چمڙو|چمڙا]] خارج ڪندا آهن؛ اها صلاحيت کين [[الٽراسونڪ بچاءُ|شڪار ٿيڻ کان بچڻ]] ۾ مدد ڏئي ٿي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=87–94}} === روشني پيدا ڪرڻ === ڪجهه حشرات، جهڙوڪ [[مائيسيٽوفيليڊي]] (ڊپٽيرا) ۽ ڀونرن جا خاندان [[ليمپائريڊي]]، [[فينگوڊيڊي]]، [[ايليٽريڊي]] ۽ [[اسٽيفيلينيڊي]] [[حياتي روشني|حياتي روشني]] پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. انهن مان سڀ کان مشهور [[جگنو]] آهن، جيڪي ليمپائريڊي خاندان جا ڀونر آهن. ڪجهه جنسون روشنيءَ جي پيداوار تي ضابطو رکي وقفي وقفي سان چمڪا ڏئي سگهن ٿيون. هن روشنيءَ جو مقصد مختلف جنسن ۾ مختلف هوندو آهي؛ ڪجهه ان کي ساٿي ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا، جڏهن ته ٻيا شڪار کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ استعمال ڪن ٿا. غارن ۾ رهندڙ ''[[اراڪنَوڪيمپا]]'' (مائيسيٽوفيليڊي، فنگس مڇر) جا لاروا چمڪندڙ روشني پيدا ڪري ننڍن اڏامندڙ حشرات کي ريشم جي چنبڙندڙ ڌاڳن ڏانهن ڇڪين ٿا.<ref>{{cite journal |last=Pugsley |first=Chris W. |title=Literature review of the New Zealand glowworm ''Arachnocampa luminosa'' (Diptera: Keroplatidae) and related cave-dwelling Diptera |url=https://archive.org/details/new-zealand-entomologist_1983_7_4/page/419 |journal=New Zealand Entomologist |year=1983 |volume=7 |issue=4 |pages=419–424 |doi=10.1080/00779962.1983.9722435 |bibcode=1983NZEnt...7..419P }}</ref> ''[[فوٽورس]]'' نسل جا ڪجهه جگنو [[نقل|نقل ڪندي]] ''[[فوٽائنس (ڀونر)|فوٽائنس]]'' نسل جي مادين جي چمڪندڙ اشارن جهڙي روشني پيدا ڪن ٿا، جنهن سان ان جنس جا نر سندن ويجهو اچن ٿا ۽ پوءِ اهي کين پڪڙي کائي وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |first=James E. |last=Lloyd |title=Occurrence of Aggressive Mimicry in Fireflies |url=https://archive.org/details/florida-entomologist_1984-09_67_3/page/368 |journal=The Florida Entomologist |volume=67 |issue=3 |year=1984 |pages=368–376 |doi=10.2307/3494715 |jstor=3494715 |doi-access=free }}</ref> پيدا ٿيندڙ روشنيءَ جا رنگ هلڪي نيري (''Orfelia fultoni''، مائيسيٽوفيليڊي) کان عام سائي ۽ ناياب ڳاڙهي (''Phrixothrix tiemanni''، فينگوڊيڊي) تائين مختلف ٿين ٿا.<ref>{{cite book |first1=James E. |last1=Lloyd |last2=Gentry |first2=Erin C. |title=The Encyclopedia of Insects |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115 115–120] |year=2003 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-586990-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofin00bada/page/115}}</ref> === آواز پيدا ڪرڻ === حشرات گهڻو ڪري پنهنجي عضون ۽ جسماني حصن جي مشيني حرڪت سان آواز پيدا ڪن ٿا. [[ماڪڙ]] ۽ ڪرڪٽن ۾ اهو عمل [[جسماني رڳڙ سان آواز پيدا ڪرڻ|جسماني رڳڙ]] وسيلي ٿئي ٿو. [[سڪاڊا]] حشرات ۾ سڀ کان وڌيڪ تيز آواز پيدا ڪن ٿا؛ انهن جي جسم ۾ خاص بناوتون، جن کي [[ٽمبل]] چيو وڃي ٿو، ۽ انهن سان لاڳاپيل عضلا آواز پيدا ڪرڻ ۽ ان کي وڌائڻ جو ڪم ڪن ٿا. آفريڪي [[سڪاڊا]] ''[[Brevisana brevis]]'' جو آواز {{convert|50|cm|in|abbr=on}} جي فاصلي تي 106.7&nbsp;[[ڊيسيبل]] ماپيو ويو آهي.<ref name="walker">{{Cite web |title=The University of Florida Book of Insect Records |publisher=Department of Entomology & Nematology, UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/index.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}</ref> ڪجهه حشرات، جهڙوڪ ''[[Helicoverpa zea]]'' پتنگ، [[هاڪ پتنگ]] ۽ [[هيڊيليڊي]] خاندان جا پوپٽ، [[الٽراسونڪ آواز]] ٻڌي سگهن ٿا ۽ جڏهن کين محسوس ٿئي ٿو ته چمڙي کين ڳولي ورتو آهي ته [[الٽراسونڪ بچاءُ|بچاءَ واري حرڪت]] ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Kay |first=Robert E. |title=Acoustic signalling and its possible relationship to assembling and navigation in the moth, ''Heliothis zea'' |journal=Journal of Insect Physiology |volume=15 |issue=6 |year=1969 |pages=989–1001 |doi=10.1016/0022-1910(69)90139-5 |bibcode=1969JInsP..15..989K}}</ref><ref>{{cite journal |last=Spangler |first=Hayward G. |title=Moth hearing, defense, and communication |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |issue=1 |year=1988 |pages=59–81 |doi=10.1146/annurev.ento.33.1.59}}</ref> ڪجهه پتنگ الٽراسونڪ ڪلڪ جهڙا آواز پيدا ڪري شڪاري چمڙن کي خبردار ڪن ٿا ته اهي کائڻ لائق ناهن؛ ان کي صوتي [[خبرداري وارو اشارو]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Hristov |first1=N. I. |last2=Conner |first2=William E. |year=2005 |title=Sound strategy: acoustic aposematism in the bat–tiger moth arms race |journal=Naturwissenschaften |volume=92 |pages=164–169 |doi=10.1007/s00114-005-0611-7 |pmid=15772807 |issue=4 |bibcode=2005NW.....92..164H }}</ref> جڏهن ته ڪجهه کائڻ لائق پتنگ انهن آوازن جي نقل ڪرڻ جي صلاحيت پيدا ڪري چڪا آهن، جنهن کي صوتي [[بيٽسي نقل]] چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Barber |first1=J. R. |last2=Conner |first2=W. E. |year=2007 |title=Acoustic mimicry in a predator–prey interaction |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-05-29_104_22/page/9331 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=22 |pages=9331–9334 |doi=10.1073/pnas.0703627104 |pmid=17517637 |pmc=1890494 |bibcode=2007PNAS..104.9331B |doi-access=free}}</ref> ڪجهه پتنگن بابت اها دعويٰ به ڪئي وئي آهي ته اهي [[بازگشتي آواز ۾ رنڊڪ#شڪار پاران رنڊڪ|چمڙن جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ]] وجهي سگهن ٿا. چمڙن ۽ پتنگن جي رابطن جي الٽراسونڪ رڪارڊنگ ۽ تيز رفتار انفراريڊ وڊيو مان ظاهر ٿيو آهي ته ٽائيگر پتنگ حقيقت ۾ الٽراسونڪ ڪلڪ پيدا ڪري وڏي ناسي چمڙي جي صوتي مڪاني نظام ۾ رنڊڪ وجهي پاڻ کي حملي کان بچائي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Corcoran |first=Aaron J. |author2=Barber, Jesse R. |last3=Conner |first3=William E. |year=2009 |title=Tiger Moth Jams Bat Sonar |journal=Science |volume=325 |issue=5938 |pages=325–327 |doi=10.1126/science.1174096 |bibcode=2009Sci...325..325C |pmid=19608920 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/MRGH5AC4 }}</ref> {{Listen |filename=Grasshoppers.ogg |title=ماڪڙ جو رڳڙ وارو آواز |description=ڪيترين اڻسڃاتل ماڪڙن جا رڳڙ وسيلي پيدا ڪيل آواز |format=[[اوگ]] |pos=right}} [[ڪوليئوپٽيرا]]، [[هائمينوپٽيرا]]، [[ليپيڊوپٽيرا]]، [[مينٽوڊيا]] ۽ [[نيوروپٽيرا]] جي مختلف جنسن ۾ تمام هلڪا آواز پڻ پيدا ٿين ٿا. اهي هلڪا آواز حشر جي حرڪت سان پيدا ٿين ٿا ۽ حشر جي عضلن ۽ جوڙن تي موجود آواز وڌائيندڙ بناوتن وسيلي وڌيڪ نمايان ٿين ٿا؛ اهي آواز ٻين حشرات کي خبردار ڪرڻ يا ساڻن رابطو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿي سگهن ٿا. گهڻن آواز پيدا ڪندڙ حشرات ۾ [[ٽمپينل عضوو|ٽمپينل عضوا]] به هوندا آهن، جيڪي هوا وسيلي ايندڙ آواز محسوس ڪري سگهن ٿا. ڪجهه [[هيميپٽيرا]]، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ٻيڙياتا]]، پاڻيءَ جي اندر پيدا ٿيندڙ آوازن وسيلي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Theiss |first=Joachim |year=1982 |title=Generation and radiation of sound by stridulating water insects as exemplified by the corixids |url=https://archive.org/details/sim_behavioral-ecology-and-sociobiology_1982-06_10_3/page/225 |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=10 |pages=225–235 |doi=10.1007/BF00299689 |issue=3 |bibcode=1982BEcoS..10..225T }}</ref> [[File:Field cricket Gryllus pennsylvanicus.ogg|thumb|گيراج ۾ ڪرڪٽ جو سڃاتل آواز]] سطحن وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزشي اشارن سان رابطو حشرات ۾ هوا وسيلي آواز جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ عام آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن ننڍڙي جسماني ماپ هوا ۾ اثرائتا آواز پيدا ڪرڻ جي صلاحيت کي محدود ڪري ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Virant-Doberlet |first1=M. |last2=Čokl |first2=Andrej |year=2004 |title=Vibrational communication in insects |journal=Neotropical Entomology |volume=33 |issue=2 |pages=121–134 |doi=10.1590/S1519-566X2004000200001 |doi-access=free}}</ref> حشرات گهٽ تعدد وارا آواز اثرائتي نموني پيدا نٿا ڪري سگهن، جڏهن ته وڌيڪ تعدد وارا آواز گهاٽي ماحول، جهڙوڪ [[وڻن جا پن|پنن]] ۾، وڌيڪ پکڙجي ۽ ڪمزور ٿي وڃن ٿا. تنهنڪري اهڙن ماحولن ۾ رهندڙ حشرات بنيادي طور سطح وسيلي منتقل ٿيندڙ لرزن ذريعي رابطو ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Bennet-Clark |first=H. C. |year=1998 |title=Size and scale effects as constraints in insect sound communication |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=353 |pages=407–419 |doi=10.1098/rstb.1998.0219 |issue=1367 |pmc=1692226}}</ref> ڪجهه جنسون رابطي لاءِ لرزن جو استعمال ڪن ٿيون، مثال طور [[ڍال جيت]] ''[[Nezara viridula]]'' ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ لاءِ اهڙا لرزشي اشارا پيدا ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |journal=Journal of Insect Behavior |title=The Influence of Substrate on Male Responsiveness to the Female Calling Song in ''Nezara viridula'' |url=https://archive.org/details/journal-of-insect-behavior_2001-05_14_3/page/313 |volume=14 |issue=3 |pages=313–332 |year=2001 |first1=Nadège |last1=Miklas |author2=Stritih, Nataša |author3=Čokl, Andrej |author4=Virant-Doberlet, Meta |author5=Renou, Michel |doi=10.1023/A:1011115111592 |bibcode=2001JIBeh..14..313M }}</ref> لرزن کي مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ به استعمال ڪيو وڃي ٿو؛ [[لائسينڊي]] خاندان جون سنڊيون، جيڪي [[ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق|ماڪوڙين سان گڏيل فائدي وارو تعلق]] قائم ڪن ٿيون، ماڪوڙين سان اهڙي طريقي سان رابطو ڪن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=DeVries |first=P. J. |year=1990 |title=Enhancement of symbiosis between butterfly caterpillars and ants by vibrational communication |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-06-01_248_4959/page/1104 |journal=Science |volume=248 |pages=1104–1106 |doi=10.1126/science.248.4959.1104 |pmid=17733373 |issue=4959 |bibcode=1990Sci...248.1104D }}</ref> [[مڊگاسڪر جو سيسڪاريندڙ ڪاڪروچ]] پنهنجي ساهه کڻڻ وارن سوراخن مان زور سان هوا خارج ڪري جارحيت جي نشاني طور سيسڪاريندڙ آواز پيدا ڪري سگهي ٿو؛<ref>{{cite journal |last=Nelson |first=Margaret C. |author2=Fraser, Jean |year=1980 |title=Sound production in the cockroach, Gromphadorhina portentosa: evidence for communication by hissing |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=6 |issue=4 |pages=305–314 |doi=10.1007/BF00292773 |bibcode=1980BEcoS...6..305N }}</ref> جڏهن ته [[مئل مٿي وارو هاڪ پتنگ]] پريشان ٿيڻ وقت پنهنجي حلق مان زور سان هوا خارج ڪري چيچ جهڙو آواز پيدا ڪري ٿو. جڏهن اهو ماکيءَ جي مکين جي ويجهو هوندو آهي ته اهو آواز ڪم ڪندڙ ماکيءَ جي مکين جي جارحاڻي رويي کي به گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Moritz |first1=R. F. A. |last2=Kirchner |first2=W. H. |last3=Crewe |first3=R. M. |date=1991 |title=Chemical camouflage of the death's head hawkmoth (Acherontia atropos L.) in honeybee colonies |url=https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1991-04_78_4/page/179 |journal=Naturwissenschaften |volume=78 |issue=4 |doi=10.1007/BF01136209 |bibcode=1991NW.....78..179M |pages=179–182 }}</ref> === ڪيميائي رابطو === {{main|حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|حشرات جي سنگهڻ جي حس}} [[File:Pheromonal glands in ants.png|thumb|[[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] جهڙن سماجي حشرات ۾ [[فيرومون]] پيدا ڪندڙ ڪيترن قسمن جا غدود هوندا آهن، جيڪي ٻين حشرات سان [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|رابطي]] لاءِ مختلف [[سيميائي ڪيميائي مادا]] پيدا ڪن ٿا.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}}]] ڪيترن حشرات ۾ [[حشرات ۾ ڪيميائي رابطو|ڪيميائي ذريعن وسيلي رابطي]] جا طريقا ارتقا پذير ٿيا آهن. اهي [[سيميائي ڪيميائي مادا]] گهڻو ڪري ٻوٽن جي استحالياتي مادن مان ٺهندا آهن ۽ انهن مان ڪجهه ڇڪڻ، پري رکڻ يا ٻين قسمن جي معلومات پهچائڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. [[فيرومون]] مخالف جنس جي ساٿي کي پاڻ ڏانهن ڇڪڻ، ساڳي [[هڪ ئي جنس سان واسطو|جنس]] جي نر ۽ مادين کي گڏ ڪرڻ، ٻين جاندارن کي ويجهو اچڻ کان روڪڻ، رستي جي نشان لڳائڻ ۽ ويجهن فردن ۾ جارحيت پيدا ڪرڻ لاءِ استعمال ٿين ٿا. [[ايلومون]] پنهنجي پيدا ڪندڙ کي ان اثر وسيلي فائدو پهچائين ٿا، جيڪو اهي وصول ڪندڙ تي وجهن ٿا. [[ڪائيرومون]] پيدا ڪندڙ بدران وصول ڪندڙ کي فائدو پهچائين ٿا. سنومون پيدا ڪندڙ ۽ وصول ڪندڙ ٻنهي لاءِ فائديمند هوندا آهن. ڪجهه ڪيميائي مادا ساڳي جنس جي فردن ڏانهن مخصوص هوندا آهن، جڏهن ته ٻيا مختلف جنسن جي وچ ۾ رابطي لاءِ استعمال ٿين ٿا. خوشبوئن جو استعمال خاص طور سماجي حشرات ۾ تمام گهڻو ترقي يافته آهي.{{sfn |Gullan |Cranston |2005 |pp=96–105}} {{visible anchor |ٻاهرين کل جا هائيڊروڪاربان |ٻاهرين کل جو هائيڊروڪاربان}} غير بناوتي مادا آهن، جيڪي پيدا ٿي [[ٻاهرين کل]] جي سطح تي خارج ٿين ٿا ۽ جسم کي [[پاڻي جي کوٽ|سڪي وڃڻ]] ۽ [[مرض پيدا ڪندڙ جاندار|مرض پيدا ڪندڙ جاندارن]] کان بچائين ٿا. اهي خاص طور سماجي حشرات ۾ فيرومون طور پڻ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Yan-Liebig-2021">{{cite journal |last1=Yan |first1=Hua |last2=Liebig |first2=Jürgen |title=Genetic basis of chemical communication in eusocial insects |journal=[[Genes & Development]] |publisher=[[Cold Spring Harbor Laboratory Press]] & [[The Genetics Society]] |volume=35 |issue=7–8 |date=1 April 2021 |doi=10.1101/gad.346965.120 |pages=470–482 |pmid=33861721 |pmc=8015721}}</ref> == سماجي رويو == {{main|سماجيت}} {{multiple image |total_width=300 |image1=Termite Cathedral DSC03570.jpg |caption1=[[دڙي ٺاهيندڙ اڏوهي|دڙي ٺاهيندڙ اڏوهين]] جو ٺاهيل [[ناسيوٽيٽرمس ٽرائيوڊيائي|وڏو دڙو]]. |image2=Bee waggle dance.png |caption2=[[ماکيءَ جي مک]] جو اَٺ جي شڪل وارو [[لوڏيندڙ ناچ]]. ماناري تي مٿئين رخ کان ساڄي پاسي 45° جو رخ، سج کان ساڄي پاسي 45° تي خوراڪ جي موجودگيءَ جي نشاندهي ڪري ٿو. ناچ ڪندڙ مک جي تيز لوڏن سبب ان جو پيٽ ڌنڌلو نظر اچي ٿو. }} [[سماجي حشرات]]، جهڙوڪ [[اڏوهي]]، [[ماڪوڙي|ماڪوڙيون]] ۽ ڪيتريون ئي [[ماکيءَ جي مک|مکيون]] ۽ [[ڀنڀوري|ڀنڀوريون]]، [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] هوندا آهن.<ref name=nodak>{{cite web |title=Social insects |last=Brewer |first=Gary |url=http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |publisher=North Dakota State University |access-date=6 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080321171246/http://www.ndsu.nodak.edu/entomology/topics/societies.htm |archive-date=21 March 2008}}</ref> اهي جينياتي طور هڪجهڙن فردن جي وڏين ۽ منظم آبادين ۾ گڏجي رهن ٿا، ايتري قدر جو ڪڏهن ڪڏهن اهڙي سڄي آباديءَ کي [[فوق جاندار]] سمجهيو ويندو آهي. خاص طور تي، نسل وڌائڻ جو ڪم گهڻو ڪري [[راڻي وارو طبقو|راڻي طبقي]] تائين محدود هوندو آهي؛ ٻيون ماديون [[مزدور طبقو|مزدور]] هونديون آهن ۽ [[مزدورن جي نگراني]] جي عمل سبب نسل وڌائڻ کان روڪيل هونديون آهن. [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]] ۾ تجريدي علامتي رابطي جو هڪ اهڙو نظام ارتقا پذير ٿيو آهي، جنهن ۾ مخصوص رويي وسيلي ماحول بابت خاص معلومات جي نمائندگي ۽ منتقلي ڪئي وڃي ٿي. رابطي جي هن نظام کي [[مکين جي سکيا ۽ رابطو|ناچ جي ٻولي]] چيو وڃي ٿو؛ مک جنهن زاويي تي ناچ ڪري ٿي، اهو سج جي نسبت سان هڪ مخصوص رخ جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ناچ جي ڊيگهه ان فاصلي جي نشاندهي ڪري ٿي، جيڪو اڏامي طئي ڪرڻو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=309–311}} [[ڀنڀر مک|ڀنڀر مکين]] ۾ پڻ سماجي رابطي جا ڪجهه رويا ملن ٿا. مثال طور، ''[[Bombus terrestris]]'' اڻڄاتل پر خوراڪ ڏيندڙ گلن تي وڃڻ بابت وڌيڪ تيزيءَ سان تڏهن سکي ٿي، جڏهن اها ساڳي جنس جي ٻي مک کي ساڳئي قسم جي گلن تان خوراڪ گڏ ڪندي ڏسي سگهي ٿي.<ref>{{cite journal |author1=Leadbeater, E. |author2=Chittka, L. |year=2007 |title=The dynamics of social learning in an insect model, the bumblebee (''Bombus terrestris'') |journal=Behavioral Ecology and Sociobiology |volume=61 |issue=11 |pages=1789–1796 |doi=10.1007/s00265-007-0412-4 |bibcode=2007BEcoS..61.1789L }}</ref> رڳو انهن حشرات ۾ تمام سنهڙي پيماني تي مڪاني رخ سڃاڻڻ جي صلاحيت هوندي آهي، جيڪي آکيرن يا آبادين ۾ رهن ٿا. انهن مان ڪجهه ڪيترن ڪلوميٽرن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ به هزارين هڪجهڙن سوراخن مان رڳو چند ملي ميٽر ويڪري پنهنجي مخصوص سوراخ تائين بنا ڀُل جي [[جانورن ۾ رستي جي سڃاڻپ|رستو ڳولي]] پهچي سگهن ٿا. [[ڄمڻ واري هنڌ ڏانهن موٽڻ]] واري رويي ۾، [[سياري جي ننڊ|سياري جي ننڊ]] ڪندڙ حشرات ڪنهن مخصوص هنڌ کي آخري ڀيرو ڏسڻ کان هڪ سال پوءِ به ياد رکي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Salt |first=R. W. |date=1961 |title=Principles of Insect Cold-Hardiness |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1961_6/page/54 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |doi=10.1146/annurev.en.06.010161.000415 |volume=6 |pages=55–74}}</ref> ڪجهه حشرات موسمي طور مختلف جاگرافيائي علائقن جي وچ ۾ تمام ڊگها فاصلا [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪري طئي ڪن ٿا، جيئن سڄي کنڊ ۾ ٿيندڙ [[بادشاهه پوپٽ جي لڏپلاڻ]].{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=14}} === ٻچن جي سار سنڀال === [[سماجيت|اعليٰ سماجي]] حشرات آکيرا ٺاهين ٿا، آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ پنهنجي اولاد کي باقاعدي خوراڪ مهيا ڪن ٿا. تنهن هوندي به، گهڻن حشرات جي بالغ زندگي مختصر هوندي آهي ۽ اهي ساٿي سان ميلاپ يا ساٿي حاصل ڪرڻ جي مقابلي کان سواءِ هڪ ٻئي سان تمام گهٽ واسطو رکن ٿا. ٿورين جنسن ۾ [[والديني سار سنڀال]] ملي ٿي، جنهن ۾ اهي گهٽ ۾ گهٽ پنهنجن آنن جي حفاظت ڪن ٿا ۽ ڪڏهن ڪڏهن پنهنجي ٻچن جي بالغ ٿيڻ تائين به سندن حفاظت ڪن ٿا، بلڪه ممڪن آهي ته کين خوراڪ پڻ مهيا ڪن. ڪيتريون ڀنڀوريون ۽ مکيون آکيرو يا ٻِر ٺاهين ٿيون، ان ۾ [[گڏيل خوراڪ جي فراهمي|خوراڪ جو ذخيرو]] رکن ٿيون ۽ ان ذخيري تي هڪ آنو ڏين ٿيون، پر ان کان پوءِ وڌيڪ سار سنڀال نٿيون ڪن.<ref name=nodak/> == چرپر == === اڏام === {{main|حشرات جي اڏام}} [[File:Hoverfly September 2007-7 (cropped).jpg|thumb|[[هوور مک|هوور مکين]] جهڙا حشرات تيز ۽ ڦڙتيلي [[حشرات جي اڏام|اڏام]] جي صلاحيت رکن ٿا.]] حشرات [[ڪرنگهي کان سواءِ جانور|ڪرنگهي کان سواءِ جانورن]] جو واحد گروهه آهن، جن ۾ اڏامڻ جي صلاحيت ارتقا ڪئي آهي. [[پيليئوپٽيرا]] سان واسطو رکندڙ حشرات جا قديم گروهه، جهڙوڪ [[ڀنڀوري]]، ننڍيون ڀنڀوريون ۽ مئي مکيون، پنهنجن پرن کي سڌيءَ طرح هلائين ٿا. انهن جي هر پر جي بنياد تي عضلن جو هڪ جوڙو ڳنڍيل هوندو آهي، جيڪو پرن کي مٿي ۽ هيٺ ڪري ٿو. اهڙي طريقي سان پرن کي رڳو نسبتاً گهٽ رفتار سان ڦڙڪائي سگهجي ٿو. باقي سڀ حشرات، يعني [[نيوپٽيرا]]، [[اڻ سڌي اڏام]] استعمال ڪن ٿا، جنهن ۾ اڏام جا عضلا سيني ۾ تيز لرزش پيدا ڪن ٿا؛ اهڙيءَ ريت عضلن ڏانهن ويندڙ عصبي تحريڪن جي ڀيٽ ۾ پرن جي ڦڙڪڻ جو تعداد وڌيڪ ٿي سگهي ٿو. اڏام جي عضلن جو هڪ جوڙو عمودي رخ ۾ هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي هيٺ ڇڪي ٿو ۽ پرن کي مٿي کڻي ٿو. ٻيو جوڙو ڊگهي رخ ۾ پکڙيل هوندو آهي، جيڪو سُسڻ سان سيني جي مٿئين حصي کي مٿي ڪري ٿو ۽ پرن کي هيٺ آڻي ٿو.<ref name="Chapman">{{cite book |last=Chapman |first=A. D. |year=2006 |title=Numbers of living species in Australia and the World |publisher=Canberra: [[Australian Biological Resources Study]] |isbn=978-0-642-56850-2 |url=http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609055030/http://www.environment.gov.au/science/abrs/publications/other/numbers-living-species|archive-date=9 June 2019}}</ref><ref>{{cite journal |last=Smith |first=D. S. |title=Flight muscles of insects |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1965-06_212_6/page/76 |journal=[[Scientific American]] |volume=212 |pages=76–88 |year=1965 |issue=6 |pmid=14327957 |bibcode=1965SciAm.212f..76S |doi=10.1038/scientificamerican0665-76}}</ref> گهڻا حشرات پرن جي [[اڳئين ڪناري]] وٽ گهمندڙ [[هوائي ڀنور]] پيدا ڪري [[هوائي اڀار]] حاصل ڪن ٿا.<ref name="aerodynamics">{{cite journal |last=Sane |first=Sanjay P. |title=The aerodynamics of insect flight |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |year=2003 |volume=206 |pages=4191–4208 |doi=10.1242/jeb.00663 |pmid=14581590 |issue=23 |doi-access=free |bibcode=2003JExpB.206.4191S }}</ref> تمام ننڍا حشرات، جهڙوڪ ٿرپس، جن جا پر ننڍڙا ۽ کنڀن جهڙا هوندا آهن، [[پر ملائڻ ۽ ڇنڊڻ وارو طريقو]] استعمال ڪري اڀار حاصل ڪن ٿا؛ ان ۾ پر پهرين پاڻ ۾ ملايا وڃن ٿا ۽ پوءِ تيزيءَ سان هڪ ٻئي کان ڌار ڪيا وڃن ٿا، جنهن سان پرن جي اڳين ڪنارن ۽ ڇيڙن وٽ هوا جا ڀنور پيدا ٿين ٿا.<ref>{{cite journal |last=Weis-Fogh |first=Torkel |author-link=Torkel Weis-Fogh |date=1973 |title=Quick estimates of flight fitness in hovering animals, including novel mechanisms of lift production |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=59 |issue=1 |pages=169–230 |doi=10.1242/jeb.59.1.169 |bibcode=1973JExpB..59..169W}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bennett |first=L. |date=1977 |title=Clap and fling aerodynamics- an experimental evaluation |journal=[[Journal of Experimental Biology]] |volume=69 |issue=1 |pages=261–272 |doi=10.1242/jeb.69.1.261 |bibcode=1977JExpB..69..261B}}</ref> [[حشرات جا پر|حشرات جي پرن]] جي ارتقا بابت [[حشرات جا پر#مفروضا|سائنسي بحث]] هلندو رهيو آهي؛ مختلف مفروضن موجب اهي تبديل ٿيل گلڙن، ساهه کڻڻ وارن سوراخن وٽ موجود ڦڙن، يا ٽنگن جي بنياد وٽ موجود ايپي ڪوڪسا نالي ضميمي مان ارتقا ڪري آيا هوندا.<ref>{{cite journal |last1=Jockusch |first1=E. L. |last2=Ober |first2=K. A. |title=Hypothesis testing in evolutionary developmental biology: a case study from insect wings |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-heredity_september-october-2004_95_5/page/382 |journal=Journal of Heredity |date=September 2004 |volume=95 |issue=5 |pages=382–396 |doi=10.1093/jhered/esh064 |pmid=15388766 |doi-access=free}}</ref> تازو حشرات جي ماهرن ۾ اهو خيال وڌيڪ قبوليت حاصل ڪري چڪو آهي ته پر [[نوٽم]] جي پاسن، [[پليرون]]، يا وڌيڪ امڪان سان ٻنهي جي حصن مان ارتقا ڪري پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last=Grimaldi |first=David A. |title=The Complete Insect: Anatomy, Physiology, Evolution, and Ecology |url=https://books.google.com/books?id=xGquEAAAQBAJ&dq=insects+wings+notum+pleuron&pg=PA135 |date=2023 |publisher=[[Princeton University Press]] |page=135 |isbn=978-0-691-24311-5}}</ref> [[ڪاربونيفيرس]] دور ۾ ڀنڀوري جهڙي ''[[ميگانيورا]]'' جي پرن جي پکيڙ لڳ ڀڳ {{convert|50|cm|in|abbr=on}} تائين هوندي هئي. ان دور ۾ تمام وڏن حشرات جي موجودگي ان وقت فضا ۾ آڪسيجن جي وڌيڪ مقدار سان ٺهڪي اچي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشرات جو تنفسي نظام سندن جسماني جسامت کي محدود ڪري ٿو.<ref>{{cite journal |last=Dudley |first=R. |year=1998 |title=Atmospheric oxygen, giant Paleozoic insects and the evolution of aerial locomotor performance |journal=Journal of Experimental Biology |volume=201 |issue=8 |pages=1043–1050 |doi=10.1242/jeb.201.8.1043 |pmid=9510518 |bibcode=1998JExpB.201.1043D |url=http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |access-date=8 December 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124032600/http://jeb.biologists.org/content/201/8/1043.full.pdf |archive-date=24 January 2013 |url-status=live}}</ref> اڄ جا سڀ کان وڏا اڏامندڙ حشرات ان جي ڀيٽ ۾ گهڻو ننڍا آهن. موجوده حشرات ۾ سڀ کان وڏي پرن جي پکيڙ اڇي وِچ پتنگ ''[[ٿائيسينيا اَگريپينا]]'' جي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ {{convert|28|cm|in|abbr=on}} آهي.<ref name="BIR">{{Cite web |title=Chapter 32: Largest Lepidopteran Wing Span &#124; The University of Florida Book of Insect Records &#124; Department of Entomology & Nematology &#124; UF/IFAS |url=https://entnemdept.ufl.edu/walker/ufbir/chapters/chapter_32.shtml |access-date=13 January 2022 |website=entnemdept.ufl.edu}}</ref> [[پکي|پکين]] جي ابتڙ، ننڍا حشرات [[غالب هوائون|غالب هوائن]] سان گڏ وهي وڃن ٿا،<ref>{{cite web |last=Yates |first=Diana |title=Birds migrate together at night in dispersed flocks, new study indicates |url=https://news.illinois.edu/view/6367/206246 |access-date=13 January 2022 |website=news.illinois.edu}}</ref> جڏهن ته ڪيترائي وڏا حشرات [[حشرات جي لڏپلاڻ|لڏپلاڻ]] ڪن ٿا. [[ايفڊ|ايفڊن]] کي هيٺين سطح تي وهندڙ [[جيٽ وهڪرو|جيٽ هوائي وهڪرا]] ڊگهن فاصلن تائين کڻي وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Drake |first=V. A. |author2=Farrow, R. A. |year=1988 |title=The Influence of Atmospheric Structure and Motions on Insect Migration |journal=[[Annual Review of Entomology]] |volume=33 |pages=183–210 |doi=10.1146/annurev.en.33.010188.001151 |url=https://zotero.org/groups/5435545/items/NLDQPZWG }}</ref> === هلڻ === {{further|هلڻ#حشرات}} [[File:Alternating Tripod Gait.webm|upright=1.15|right|thumb|هلندڙ ريگستاني ماڪوڙين ۾ واري واري سان ٽن ٽنگن واري چال دوران قدمن جي مڪاني ۽ وقتي ترتيب. رڪارڊنگ جي رفتار: 500 فريم في سيڪنڊ؛ هلائڻ جي رفتار: 10 فريم في سيڪنڊ.]] گهڻا بالغ حشرات ڇهن ٽنگن جي مدد سان هلن ٿا ۽ ان دوران واري واري سان [[ٽن ٽنگن واري چال]] استعمال ڪن ٿا. هيءَ چال جسم کي مستحڪم رکندي تيزيءَ سان هلڻ جي اجازت ڏئي ٿي ۽ ان جو [[ڪاکروچ|ڪاکروچن]] ۽ [[ماڪوڙي|ماڪوڙين]] ۾ وڏي پيماني تي مطالعو ڪيو ويو آهي. پهرين قدم ۾ وچين ساڄي ٽنگ ۽ اڳين ۽ پوئين کاٻي ٽنگ زمين سان لڳل هونديون آهن ۽ حشر کي اڳتي وڌائينديون آهن، جڏهن ته اڳين ۽ پوئين ساڄي ٽنگ ۽ وچين کاٻي ٽنگ مٿي کڄي اڳتي نئين جاءِ تي منتقل ٿينديون آهن. جڏهن اهي زمين تي لڳي نئون مستحڪم ٽڪنڊو ٺاهين ٿيون ته باقي ٽنگون واري سان مٿي کڻي اڳتي آڻي سگهجن ٿيون.<ref name="Locomotion">{{cite book |last=Biewener |first=Andrew A. |title=Animal Locomotion |url=https://archive.org/details/animallocomotion0000biew |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2003 |isbn=978-0-19-850022-3 |pages=}}{{pn|date=July 2022}}</ref> ٽن ٽنگن واري چال جي سڀ کان خالص صورت تيز رفتار سان هلندڙ حشرات ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. تنهن هوندي به، چرپر جو هي طريقو سختيءَ سان مقرر ٿيل ناهي ۽ حشرات مختلف حالتن مطابق پنهنجي چال بدلائي سگهن ٿا. مثال طور آهستي هلڻ، مُڙڻ، رڪاوٽن کان بچڻ، چڙهڻ يا ترڪڻ وارين سطحن تي هلڻ وقت چار ٽنگون يا ان کان وڌيڪ ٽنگون [[هلڻ#حشرات|لهري چال]] ۾ زمين سان لڳل رهي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Grabowska |first1=Martyna |author2=Godlewska, Elzbieta |author3=Schmidt, Joachim |author4=Daun-Gruhn, Silvia |title=Quadrupedal gaits in hexapod animals – inter-leg coordination in free-walking adult stick insects |journal=Journal of Experimental Biology |volume=215 |issue=24 |pages=4255–4266 |year=2012 |doi=10.1242/jeb.073643 |pmid=22972892 |doi-access=free}}</ref> ڪاکروچ تيز ترين ڊوڙندڙ حشرات مان آهن ۽ مڪمل رفتار تي اهي ٻن ٽنگن تي ڊوڙڻ واري چال اختيار ڪري سگهن ٿا. ان جي ابتڙ، چڱيءَ طرح [[ڇانوَ روپ|ماحول سان مشابهت]] رکندڙ لٺ جهڙن حشرات ([[فاسماٽوڊيا]]) ۾ چرپر گهڻو آهستي هوندي آهي. ٿوريون جنسون، جهڙوڪ [[پاڻيءَ تي هلندڙ حشر|پاڻيءَ تي هلندڙ حشرات]]، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي هلي سگهن ٿيون؛ انهن جا چنبا خاص کاهيءَ ۾ پوئتي لڪل هوندا آهن، جنهن ڪري اهي پاڻيءَ جي مٿاڇري واري پردي کي ٽوڙڻ کان بچائين ٿا.<ref name="aquins"/> ''[[هالوبئٽس]]'' جنس جا سامونڊي سطح تي هلندڙ حشرات ته کليل سمنڊ جي مٿاڇري تي به رهن ٿا، جيڪو اهڙو مسڪن آهي جتي حشرات جون تمام ٿوريون جنسون ملن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Ikawa |first1=Terumi |author2=Okabe, Hidehiko |author3=Hoshizaki, Sugihiko |author4=Kamikado, Takahiro |author5=Cheng, Lanna |title=Distribution of the oceanic insects ''Halobates'' (Hemiptera: Gerridae) off the south coast of Japan |journal=Entomological Science |volume=7 |issue=4 |pages=351–357 |year=2004 |doi=10.1111/j.1479-8298.2004.00083.x |url=https://escholarship.org/uc/item/9r50k828}}</ref> === ترڻ === {{Main|آبي حشرات}} [[File:Notonecta glauca01.jpg|thumb|پاڻيءَ هيٺ [[پٺتي ترندڙ حشر]] ''[[نوٽونيڪٽا گلوڪا]]''، جنهن جون پويون ٽنگون ترڻ لاءِ چپو جهڙي شڪل اختيار ڪري چڪيون آهن.]] حشرات جو وڏو تعداد پنهنجي زندگيءَ جو ڪجهه حصو يا سڄي زندگي پاڻيءَ هيٺ گذاري ٿو. حشرات جي ڪيترن قديم گروهن ۾ اڻبالغ مرحلا آبي هوندا آهن. ڪجهه گروهن، جهڙوڪ [[پاڻيءَ جا ڀونئر|پاڻيءَ جي ڀونئرن]] ۾ بالغ حشرات پڻ آبي هوندا آهن.<ref name="aquins">{{cite book |editor1=Richard W. Merritt |editor2=Kenneth W. Cummins |editor3=Martin B. Berg |year=2007 |title=An Introduction to the Aquatic Insects of North America |url=https://archive.org/details/introductiontoaq0000merr |publisher=Kendall Hunt Publishers |isbn=978-0-7575-5049-2 |edition=4th}}</ref> انهن مان گهڻين جنسن ۾ پاڻيءَ هيٺ چرپر لاءِ خاص موافقتون پيدا ٿيون آهن. پاڻيءَ جا ڀونئر ۽ پاڻيءَ جا ٻيا حشرات اهڙيون ٽنگون رکن ٿا، جيڪي چپن جهڙين بناوتن ۾ تبديل ٿيل آهن. ڀنڀورين جا [[حشري اڻبالغ مرحلو|آبي اڻبالغ ٻچا]] پنهنجي مقعدي خاني مان زور سان پاڻي ٻاهر ڪڍي جيٽ جهڙي ڌِڪ سان اڳتي وڌن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Mill |first=P. J. |author2=Pickard, R. S. |year=1975 |title=Jet-propulsion in anisopteran dragonfly larvae |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-physiology_1975_97_4/page/329 |journal=Journal of Comparative Physiology A |volume=97 |issue=4 |pages=329–338 |doi=10.1007/BF00631969 }}</ref> ٻيا حشرات، جهڙوڪ [[اسٽافيلينڊي|روو ڀونئر]] ''[[اسٽينس]]''، [[پيجيڊيم#حشرات|پيجيڊيئل]] غدودن مان اهڙا [[سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادو|سطحي ڇڪ گهٽائيندڙ مادا]] خارج ڪن ٿا، جيڪي پاڻيءَ جي سطحي ڇڪ گهٽائين ٿا؛ ان جي نتيجي ۾ اهي [[مارانگوني اثر|مارانگوني ڌِڪ]] وسيلي پاڻيءَ جي مٿاڇري تي اڳتي وڌي سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Linsenmair |first=K. |author2=Jander, R. |year=1976 |title=Das "entspannungsschwimmen" von ''Velia'' and ''Stenus'' |journal=Naturwissenschaften |volume=50 |page=231 |doi=10.1007/BF00639292 |bibcode=1963NW.....50..231L |issue=6 |url=https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:bvb:20-opus-44663}}</ref><ref>{{cite journal |last=Bush |first=J. W. M. |author2=Hu, David L. Hu |year=2006 |title=Walking on Water: Biolocomotion at the Interface |journal=Annual Review of Fluid Mechanics |volume=38 |issue=1 |pages=339–369 |doi=10.1146/annurev.fluid.38.050304.092157 |bibcode=2006AnRFM..38..339B }}</ref> == ماحوليات == {{main|حشرات جي ماحوليات}} حشرات [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] ۾ ڪيترائي انتهائي اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، جن ۾ مٽيءَ کي اٿلائڻ ۽ ان ۾ هوا جي آمدرفت، ڇيڻي کي زمين ۾ دفن ڪرڻ، نقصانڪار جاندارن تي ضابطو، گلن جي زيرگي ۽ جهنگلي جيوت لاءِ خوراڪ مهيا ڪرڻ شامل آهن.{{sfn|Schowalter|2006|pp=3, 572}} مثال طور، اڏوهيون پنهنجن آکيرن جي چوڌاري ماحول ۾ تبديليون آڻي گاهه جي واڌ کي هٿي ڏين ٿيون؛{{sfn|Gullan|Cranston|2014|p=257}} ڪيترائي [[ڀونئر]] [[مردار خور]] هوندا آهن؛ جڏهن ته ڇيڻي جا ڀونئر حياتياتي مادي کي [[ٻيهر استعمال|ٻيهر استعمال]] ڪري اهڙين صورتن ۾ تبديل ڪن ٿا، جيڪي ٻين [[جاندار|جاندارن]] لاءِ فائديمند هونديون آهن.{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=261–264}}<ref>{{cite journal |last1=Losey |first1=John E. |last2=Vaughan |first2=Mace |title=The Economic Value of Ecological Services Provided by Insects |journal=BioScience |date=2006 |volume=56 |issue=4 |pages=311–323(13) |doi=10.1641/0006-3568(2006)56[311:TEVOES]2.0.CO;2 |url=http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&spage=3 |access-date=8 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112041609/http://wordinfo.info/unit/3562?letter=I&spage=3 |archive-date=12 January 2012 |url-status=live |doi-access=free}}</ref> [[مٿاڇري واري زرخيز مٽي]] جي ٺهڻ واري عمل جي وڏي حصي ۾ پڻ حشرات اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=3, 218–228}} === بچاءُ === {{main|حشرات ۾ بچاءُ}} [[File:Reduvius personatus, Masked Hunter Bug nymph camouflaged with sand grains.JPG|thumb|''[[ريڊيويوس پرسوناتس]]'' جو [[حشري اڻبالغ مرحلو|اڻبالغ ٻچو]] [[شڪار ٿيڻ|شڪارين]] کان بچڻ لاءِ پاڻ کي واريءَ جي ذرڙن سان [[ڇانوَ روپ|لڪائي]] ٿو.]] وڏن جاندارن جي ڀيٽ ۾ حشرات گهڻو ڪري ننڍا، نرم جسم وارا ۽ نازڪ هوندا آهن. انهن جا اڻبالغ مرحلا ننڍا هوندا آهن ۽ آهستي چرپر ڪندا آهن يا بلڪل بي حرڪت هوندا آهن، تنهنڪري سندن زندگيءَ جا سڀئي مرحلا [[شڪار ٿيڻ]] ۽ [[طفيلائيت]] جي خطري هيٺ هوندا آهن. انهيءَ ڪري حشرات [[حشرات ۾ بچاءُ|بچاءَ جون]] ڪيتريون ئي حڪمت عمليون استعمال ڪن ٿا، جن ۾ [[ڇانوَ روپ]]، [[نقل]]، زهريلو هجڻ ۽ سرگرم دفاع شامل آهن.<ref name="Evans126">{{cite book |last1=Evans |first1=Arthur V. |last2=Bellamy |first2=Charles |year=2000 |title=An Inordinate Fondness for Beetles |publisher=[[University of California Press]] |isbn=978-0-520-22323-3 |url=https://books.google.com/books?id=ZZ_hfpMo8oAC&pg=PA31 |page=31}}</ref> ڪيترائي [[حشرات ۾ بچاءُ#لڪڻ|حشرات ڇانوَ روپ تي ڀاڙين ٿا]] ته جيئن سندن شڪاري يا شڪار کين ڏسي نه سگهن.<ref>{{cite web |title=Photos: Masters of Disguise – Amazing Insect Camouflage |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |access-date=11 June 2015 |date=24 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150612201555/http://news.nationalgeographic.com/news/2014/03/140321-insects-fossil-camouflage-mimicry-pictures/ |archive-date=12 June 2015}}</ref> اها خاصيت [[پن ڀونئر|پن ڀونئرن]] ۽ [[سُنگهڻا ڀونئر|سُنگهڻن ڀونئرن]] ۾ عام آهي، جيڪي ڪاٺ يا ٻوٽن تي خوراڪ حاصل ڪن ٿا.<ref name="Evans126"/> [[لٺ حشر|لٺ حشرات]] لٺين ۽ پنن جهڙيون شڪليون اختيار ڪري انهن جي نقل ڪن ٿا.<ref name="bedford">{{cite journal |last=Bedford |first=Geoffrey O. |title=Biology and Ecology of the Phasmatodea |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1978_23/page/125 |journal=[[Annual Review of Entomology]] |year=1978 |volume=23 |pages=125–149 |doi=10.1146/annurev.en.23.010178.001013}}</ref> ڪيترائي حشرات شڪارين کي دوکو ڏئي پاڻ کان پري رکڻ لاءِ [[نقل]] جو استعمال ڪن ٿا. [[بيٽسي نقل]] ۾ کاڌي لائق جنسون، جهڙوڪ [[هوور مک|هوور مکيون]]، کاڌي جي لائق نه هئڻ وارين جنسن سان مشابهت اختيار ڪري بقا جو فائدو حاصل ڪن ٿيون.<ref name="Evans126"/><ref name="Ritland & Brower">{{cite journal |last1=Ritland |first1=D. B. |last2=Brower |first2=Lincoln P. |author-link2=Lincoln Brower |year=1991 |title=The viceroy butterfly is not a Batesian mimic |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-04-11_350_6318/page/497 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=350 |issue=6318 |pages=497–498 |doi=10.1038/350497a0 |quote=وائسراءِ پوپٽ به مونارڪ پوپٽن جيترا ئي اڻ وڻندڙ ذائقي وارا آهن ۽ فلوريڊا جي نمائنده آباديءَ جي ڪوئين پوپٽن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور وڌيڪ اڻ وڻندڙ آهن. |bibcode=1991Natur.350..497R }}</ref> [[موليري نقل]] ۾ کاڌي جي لائق نه هئڻ واريون جنسون، جهڙوڪ ڀِرون ۽ ماکيءَ جون مکيون، هڪ ٻئي سان مشابهت رکن ٿيون، جنهن سان انهن شڪارين پاران انهن کي آزمائڻ جو امڪان گهٽجي وڃي ٿو، جن کي سکڻو پوي ٿو ته اهي حشرات کاڌي جي لائق ناهن. ''[[هيليڪونيوس]]'' پوپٽ، جن مان ڪيترائي زهريلا آهن، موليري نقل جا مجموعا ٺاهين ٿا ۽ پنهنجي کاڌي جي لائق نه هجڻ جو ظاهري اظهار ڪن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Meyer |first=A. |year=2006 |title=Repeating Patterns of Mimicry |journal=[[PLOS Biology]] |volume=4 |issue=10 |article-number=e341 |doi=10.1371/journal.pbio.0040341 |pmid=17048984 |pmc=1617347 |doi-access=free}}</ref> [[ڪيميائي بچاءُ#زميني آرٿروپوڊ|ڪيميائي بچاءُ]] ڀونئرن ۽ پوپٽن واري گروهه جي حشرات ۾ عام آهي، جنهن جو اظهار گهڻو ڪري چٽن خبرداري وارن رنگن ([[خبرداري رنگ]]) ذريعي ڪيو ويندو آهي، جيئن [[مونارڪ پوپٽ]] ۾ ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سندن لاروا جيڪي ٻوٽا کائين ٿا، تن مان ڪيميائي مادا پنهنجي جسم جي بافتن ۾ گڏ ڪري [[پوپٽ جو لاروا#ڪيميائي بچاءُ|زهريت]] حاصل ڪن ٿا. ڪجهه حشرات پنهنجا زهريلا مادا پاڻ به ٺاهين ٿا. زهريلا پوپٽ يا پتنگ کائيندڙ شڪاري سخت الٽي ڪري سگهن ٿا، جنهن کان پوءِ اهي ساڳين نشانين وارن حشرات کي نه کائڻ سکندا آهن؛ اهو موليري نقل جو بنياد آهي.<ref name="ANC">{{cite book |last=Kricher |first=John |title=A Neotropical Companion |pages=157–158 |chapter=6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z3pgdvrSmG8C&pg=PA158 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=978-0-691-00974-2 |date=1999}}</ref> [[ڪارابيڊي]] خاندان جا ڪجهه [[زميني ڀونئر]] سرگرميءَ سان پنهنجو بچاءُ ڪن ٿا ۽ شڪارين کي پري رکڻ لاءِ پنهنجي پيٽ مان وڏي درستگيءَ سان ڪيميائي مادا ڦوهاري جي صورت ۾ خارج ڪن ٿا.<ref name="Evans126"/> === زيرگي === {{main|حشرن وسيلي زيرگي}} [[File:Apis mellifera flying.jpg|thumb|[[ايپس ميليفيرا|يورپي ماکيءَ جي مک]] [[زيرگي جي ٽوڪري]] ۾ گلن جو زيرو کڻي ماناري ڏانهن موٽي رهي آهي.]] زيرگي اهو عمل آهي، جنهن ۾ ٻوٽن جي افزائش دوران [[گلن جو زيرو]] منتقل ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي نتيجي ۾ [[بارآوري]] ۽ [[جنسي افزائش]] ممڪن ٿئي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |last=Wigglesworth |first=Vincent Brian |author-link=Vincent Wigglesworth |title=Insect |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] online |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120504183402/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/289001/insect |archive-date=4 May 2012 |url-status=live}}</ref> گهڻن گلدار ٻوٽن کي زيري جي منتقلي لاءِ ڪنهن جانور جي ضرورت هوندي آهي. [[حشرن وسيلي زيرگي|زيرگيءَ]] جو وڏو حصو حشرات وسيلي ٿئي ٿو.<ref name="USFS">{{cite web |url=http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |publisher=[[United States Forest Service]] |title=Pollinator Factsheet |access-date=19 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410135644/http://www.fs.fed.us/wildflowers/pollinators/documents/factsheet_pollinator.pdf |archive-date=10 April 2008}}</ref> ڇاڪاڻ ته حشرات کي زيرگيءَ جي عيوض عام طور توانائي سان ڀرپور گلن جو رس ملي ٿو، تنهنڪري اهو [[باہمي فائدو|باہمي فائدي]] وارو تعلق آهي. گلن جون مختلف خاصيتون، جهڙوڪ چٽا رنگ ۽ [[حشرات جا فيرومون|فيرومون]]، جيڪي سندن زيرگي ڪندڙ حشرات سان گڏ [[گڏيل ارتقا|گڏيل ارتقا]] ڪنديون رهيون آهن، تن کي [[زيرگي سنڊروم|زيرگيءَ جا سنڊروم]] چيو ويو آهي؛ تنهن هوندي به لڳ ڀڳ ٽيون حصو گلن جو ڪنهن هڪ سنڊروم ۾ شامل نٿو ڪري سگهجي.<ref name="Ollerton Alarcón Waser Price 2009 pp. 1471–1480">{{cite journal |last1=Ollerton |first1=Jeff |last2=Alarcón |first2=Ruben |last3=Waser |first3=Nickolas M. |last4=Price |first4=Mary V. |last5=Watts |first5=Stella |last6=Cranmer |first6=Louise |last7=Hingston |first7=Andrew |last8=Peter |first8=Craig I. |last9=Rotenberry |first9=John |display-authors=4 |title=A global test of the pollination syndrome hypothesis |journal=Annals of Botany |publisher=Oxford University Press |volume=103 |issue=9 |date=14 February 2009 |doi=10.1093/aob/mcp031 |pages=1471–1480 |pmid=19218577 |pmc=2701765 |doi-access=free}}</ref> === طفيلائيت === {{further|طفيلائيت|طفيلائي ڀِر}} ڪيترائي حشرات [[طفيلائيت|طفيلائي]] هوندا آهن. انهن جو سڀ کان وڏو گروهه، جنهن ۾ 100,000 کان وڌيڪ جنسون شامل آهن<ref name="Polaszek Vilhemsen 2023">{{cite journal |last1=Polaszek |first1=Andrew |last2=Vilhemsen |first2=Lars |title=Biodiversity of hymenopteran parasitoids |journal=Current Opinion in Insect Science |date=2023 |volume=56 |article-number=101026 |doi=10.1016/j.cois.2023.101026 |pmid=36966863 |doi-access=free |bibcode=2023COIS...5601026P}}</ref> ۽ ممڪن طور انهن جو انگ ڏهه لک کان به وڌيڪ هجي،<ref name="Forbes Bagley Beer Hippee 2018">{{cite journal |last1=Forbes |first1=Andrew A. |last2=Bagley |first2=Robin K. |last3=Beer |first3=Marc A. |last4=Hippee |first4=Alaine C. |last5=Widmayer |first5=Heather A. |display-authors=3 |title=Quantifying the unquantifiable: why Hymenoptera, not Coleoptera, is the most speciose animal order |journal=BMC Ecology |volume=18 |issue=1 |date=12 July 2018 |page=21 |doi=10.1186/s12898-018-0176-x |pmid=30001194 |pmc=6042248 |bibcode=2018BMCE...18...21F |doi-access=free}}</ref> [[هائيمينوپٽيرا]] ۾ [[طفيلائي ڀِر|طفيلائي ڀِرن]] جي هڪ واحد [[ارتقائي شاخ]] تي مشتمل آهي.<ref name="Zhang Kopylov 2020">{{Cite journal |last1=Zhang |first1=Qi |last2=Kopylov |first2=Dmitry S. |last3=Rasnitsyn |first3=Alexandr P. |last4=Zheng |first4=Yan |last5=Zhang |first5=Haichun |date=November 2020 |editor-last=Smith |editor-first=Andrew |title=Burmorussidae, a new family of parasitic wasps (Insecta, Hymenoptera) from mid-Cretaceous Burmese amber |journal=Papers in Palaeontology |volume=6 |issue=4 |pages=593–603 |doi=10.1002/spp2.1312 |bibcode=2020PPal....6..593Z }}</ref> اهي ٻين حشرات تي طفيلائيت ڪن ٿا ۽ آخرڪار پنهنجي ميزبان کي ماري ڇڏين ٿا.<ref name="Polaszek Vilhemsen 2023"/> انهن مان ڪجهه [[مٿانهان طفيل|مٿانهان طفيل]] هوندا آهن، ڇاڪاڻ ته سندن ميزبان پاڻ به ٻيا طفيلائي ڀِر هوندا آهن.<ref name="Polaszek Vilhemsen 2023"/><ref>{{Cite journal |last1=Tanaka |first1=S. |last2=Ohsaki |first2=N. |doi=10.1007/s11284-006-0153-2 |title=Behavioral manipulation of host caterpillars by the primary parasitoid wasp Cotesia glomerata (L.) to construct defensive webs against hyperparasitism |journal=Ecological Research |volume=21 |issue=4 |page=570 |year=2006 |bibcode=2006EcoR...21..570T }}</ref> حشرات جي ڪيترن گروهن کي يا ته [[ننڍا شڪاري]] يا [[ٻاهريان طفيل]] سمجهي سگهجي ٿو؛<ref name=Rollinson>{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676}}</ref><ref name=PoulinRandhawa2015>{{cite journal |last1=Poulin |first1=Robert |author1-link=Robert Poulin (zoologist) |last2=Randhawa |first2=Haseeb S. |title=Evolution of parasitism along convergent lines: from ecology to genomics |journal=Parasitology |date=February 2015 |volume=142 |issue=Suppl 1 |pages=S6–S15 |doi=10.1017/S0031182013001674 |pmc=4413784 |pmid=24229807}} {{open access}}</ref> مثال طور، [[هيميپٽيرا]] جا ڪيترائي حشرات سوراخ ڪندڙ ۽ چوسيندڙ وات جا حصا رکن ٿا، جيڪي ٻوٽن جو رس چوسڻ لاءِ موافقت ڪيل آهن،{{sfn|Gullan|Cranston|2014|pp=80–81, 169, 179, 790–}}<ref>{{cite journal |last1=Labandeira |first1=Conrad C. |title=Early History of Arthropod and Vascular Plant Associations |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |date=May 1998 |volume=26 |pages=329–377 |doi=10.1146/annurev.earth.26.1.329 |bibcode=1998AREPS..26..329L}}</ref> جڏهن ته [[پسو|پسن]]، [[جون|جُوئن]] ۽ [[مڇر|مڇرن]] جهڙن گروهن جون جنسون [[رت خور|رت خور]] هونديون آهن ۽ جانورن جي [[رت]] تي خوراڪ حاصل ڪن ٿيون.<ref name=PoulinRandhawa2015/> <gallery class=center mode=nolines widths=180 heights=180> File:CSIRO ScienceImage 2357 Spotted alfalfa aphid being attacked by parasitic wasp.jpg|هڪ [[طفيلائي ڀِر]]، [[ايفڊ]] جي جسم ۾ آنا وجهي رهي آهي.<ref name="WilsonSwincer1982">{{cite journal |last1=Wilson |first1=C. G. |last2=Swincer |first2=D. E. |last3=Walden |first3=K. J. |title=The introduction of ''Trioxys complanatus'' Quilis (Hymenoptera: Aphidiidae), an internal parasite of the Spotted Alfalfa Aphid, into South Australia |journal=Australian Journal of Entomology |volume=21 |issue=1 |year=1982 |pages=13–27 |doi=10.1111/j.1440-6055.1982.tb01758.x }}</ref> File:Wilting a twig (4608641762).jpg|ٻوٽي جو طفيل يا [[ننڍو شڪاري]]: هڪ [[ڪوريڊي]] حشر ٻوٽي جو رس چوسي رهيو آهي. File:Male human head louse.jpg|[[انساني مٿي جي جُون]] سڌيءَ طرح منتقل ٿيندڙ [[لازمي طفيل|لازمي]] ٻاهريان طفيل آهن. </gallery> == انسانن سان لاڳاپو == {{main|حشرات سان انساني لاڳاپا}} === نقصانڪار جيتن طور === [[File:Aedes aegypti biting human.jpg|thumb|upright=0.9|''[[ايڊيز ايجپٽي]]''، [[زرد بخار]] جو مڇر، ڪيترين ئي [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|بيمارين]] جو [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهي.]] {{main|نقصانڪار حشر}} ڪيترن ئي حشرات کي انسان [[نقصانڪار جاندار|نقصانڪار جيت]] سمجهن ٿا. انهن ۾ انسانن ۽ چوپائي مال جا طفيل، جهڙوڪ [[جون|جُوئون]] ۽ [[سيميڪس|کٽمل]] شامل آهن؛ [[مڇر]] [[مڇرن وسيلي پکڙجندڙ بيماري|ڪيترين ئي بيمارين]] جا [[بيماري منتقل ڪندڙ جاندار|منتقل ڪندڙ]] آهن. ٻين نقصانڪار حشرات ۾ [[اڏوهيون]] شامل آهن، جيڪي ڪاٺ جي اڏاوتن کي نقصان پهچائين ٿيون؛ ٻوٽا کائيندڙ حشرات جهڙوڪ [[ماڪڙ]]، ايفڊ ۽ [[ٿرپس]] زرعي فصلن کي تباهه ڪن ٿا، جڏهن ته [[ڪڻڪ جو سُنگهڻو ڀونئر]] ذخيرو ڪيل زرعي پيداوار کي نقصان پهچائي ٿو. هارين گهڻو ڪري ڪيميائي [[حشر مار دوا|حشر مار دوائن]] وسيلي حشرات تي ضابطو آڻڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر هاڻي وڌندڙ طور [[حياتياتي جيت ضابطو|حياتياتي ضابطي]] تي ڀاڙيو وڃي ٿو. ان طريقي ۾ هڪ جاندار کي استعمال ڪري نقصانڪار جاندار جي آباديءَ جي گهاٽائي گهٽائي ويندي آهي؛ اهو [[گڏيل جيت انتظام]] جو اهم جزو آهي.<ref>{{cite journal |title=Biological control and sustainable food production |last1=Bale |first1=J. S. |last2=van Lenteren |first2=J. C. |last3=Bigler |first3=F. |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |date=27 February 2008 |volume=363 |issue=1492 |pages=761–776 |doi=10.1098/rstb.2007.2182 |pmid=17827110 |pmc=2610108}}</ref><ref>{{cite book |last=Davidson |first=E. |title=Big Fleas Have Little Fleas: How Discoveries of Invertebrate Diseases Are Advancing Modern Science |year=2006 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=https://archive.org/details/bigfleashavelitt0000davi |url-access=registration |isbn=978-0-8165-2544-7}}</ref> حياتياتي ضابطي کي ترجيح ڏني وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته حشر مار دوائون گهربل نقصانڪار جيتن کان گهڻو اڳتي ٻين [[ماحولياتي نظام|ماحولياتي نظامن]] کي به نقصان پهچائي سگهن ٿيون.<ref>{{cite journal |last1=Colborn |first1=T. |last2=vom Saal |first2=F. S. |last3=Soto |first3=A. M. |title=Developmental effects of endocrine-disrupting chemicals in wildlife and humans |url=https://archive.org/details/sim_environmental-health-perspectives_1993-10_101_5/page/378 |journal=Environmental Health Perspectives |date=October 1993 |volume=101 |issue=5 |pages=378–384 |doi=10.1289/ehp.93101378 |pmc=1519860 |pmid=8080506 |jstor=3431890 |bibcode=1993EnvHP.101..378C }}</ref><ref>{{cite journal |title=Extinction risk to bird populations caused by DDT exposure |url=https://archive.org/details/sim_chemosphere_2003-10_53_4/page/377 |last1=Nakamaru |first1=M. |last2=Iwasab |first2=Y. |last3=Nakanishic |first3=J. |journal=Chemosphere |date=October 2003 |volume=53 |issue=4 |pages=377–387 |doi=10.1016/S0045-6535(03)00010-9 |pmid=12946395 |bibcode=2003Chmsp..53..377N}}</ref> === فائديمند ڪردارن ۾ === {{See also|اقتصادي حشراتيات#فائديمند حشرات}} [[File:008 Fàbrica de seda Yodgorlik, Imom Zahiriddin Ko'chasi 138 (Marguilan), bullint els capolls (cropped).jpg|thumb|upright|[[ريشم جو ڪيڙو|ريشم جي ڪيڙن]] کي [[پالتو بڻائڻ|پالتو بڻائي]] [[ريشم]] حاصل ڪرڻ جو سلسلو 5,000 سالن کان به اڳ شروع ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Yu |first1=Hong-Song |last2=Shen |first2=Yi-Hong |last3=Yuan |first3=Gang-Xiang |display-authors=et al |title=Evidence of selection at melanin synthesis pathway loci during silkworm domestication |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2011-06_28_6/page/1785 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=28 |issue=6 |pages=1785–99 |year=2011 |pmid=21212153 |doi=10.1093/molbev/msr002 |doi-access=}}</ref><ref>{{cite journal |last=Normile |first=Dennis |title=Sequencing 40 Silkworm Genomes Unravels History of Cultivation |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-08-28_325_5944/page/1058 |journal=Science |volume=325 |issue=5944 |pages=1058–1059 |year=2009 |pmid=19713499 |doi=10.1126/science.325_1058a |bibcode=2009Sci...325.1058N |doi-access=free}}</ref> هتي ريشم جي پُوپن مان ريشمي ڌاڳو کوليو پيو وڃي.]] [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جي مکين]]، [[پوپٽ|پوپٽن]]، [[مک|مکين]] ۽ [[ڀونئر|ڀونئرن]] سميت حشرات وسيلي گلدار ٻوٽن جي [[زيرگي]] اقتصادي لحاظ کان اهم آهي.<ref>{{cite book |last=Holldobler |first=Wilson |title=Journey to the ants: a story of scientific exploration |year=1994 |location=Cambridge, Massachusetts |publisher=Belknap Press |isbn=978-0-674-48525-9 |pages=[https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196 196–199] |url=https://archive.org/details/journeytoantss00holl/page/196}}</ref> 2021ع ۾ رڳو آمريڪا ۾ فصلن ۽ ميويدار وڻن جي حشرات وسيلي ٿيندڙ زيرگيءَ جي قيمت لڳ ڀڳ 34 ارب آمريڪي ڊالر لڳائي وئي.<ref>{{Cite journal |last1=Jordan |first1=Alex |last2=Patch |first2=Harland M. |last3=Grozinger |first3=Christina M. |last4=Khanna |first4=Vikas |date=26 January 2021 |title=Economic Dependence and Vulnerability of United States Agricultural Sector on Insect-Mediated Pollination Service |journal=Environmental Science & Technology |volume=55 |issue=4 |pages=2243–2253 |doi=10.1021/acs.est.0c04786 |pmid=33496588 |bibcode=2021EnST...55.2243J }}</ref> حشرات ڪيترائي فائديمند مادا پيدا ڪن ٿا، جهڙوڪ [[ماکي]]،<ref name="Crane1990">{{cite journal |last=Crane |first=E. |title=Honey from honeybees and other insects |journal=Ethology Ecology & Evolution |volume=3 |issue=sup1 |pages=100–105 |year=1990 |doi=10.1080/03949370.1991.10721919 |author-link=Eva Crane}}</ref> [[موم]]،<ref name=Sanford>{{cite journal |last1=Sanford |first1=M.T. |last2=Dietz |first2=A. |year=1976 |title=The fine structure of the wax gland of the honey bee (Apis mellifera L.). |journal=Apidologie |volume=7 |issue=3 |pages=197–207 |doi=10.1051/apido:19760301 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.beeculture.com/wax-rendering/ |title=Wax Rendering |date=23 March 2016 |work=Bee Culture |access-date=26 October 2018}}</ref> [[لاڪ]]،<ref>{{cite news |title=How Shellac Is Manufactured |url=http://nla.gov.au/nla.news-article55073762 |access-date=17 July 2015 |publisher=The Mail (Adelaide, SA : 1912 – 1954) |date=18 December 1937}}</ref> [[ريشم]]،<ref>{{cite web |last=Bezzina |first=Neville |title=Silk Production Process |work=Sense of Nature |url=http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |publisher=Sense of Nature Research |archive-url=https://web.archive.org/web/20120629231032/http://www.senature.com/sensemagazine/research-technologies/silk-production-process-go-behind-the-scenes-1701.html |archive-date=29 June 2012}}</ref> ۽ [[ڪارمائن]].<ref>{{Cite web |title=Cochineal Thesis-Red Dye Extract from Cochineal Insect |url=https://www.cochineal.info/ |access-date=2026-04-28 |website=www.cochineal.info}}</ref> [[ماکيءَ جي مک|ماکيءَ جون مکيون]] هزارين سالن کان انسان ماکي حاصل ڪرڻ لاءِ پاليندا رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last1=Dams |first1=M. |last2=Dams |first2=L. |title=Spanish Rock Art Depicting Honey Gathering During the Mesolithic |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1977-07-21_268_5617/page/228 |journal=Nature |date=21 July 1977 |volume=268 |issue=5617 |pages=228–230 |doi=10.1038/268228a0 |bibcode=1977Natur.268..228D }}</ref> مٽيءَ جي ٿانون ۾ ماکيءَ جون مکيون پالڻ جو سلسلو اتر آفريڪا ۾ لڳ ڀڳ 9,000 سال اڳ شروع ٿيو.<ref name=9kya>{{cite journal |last=Roffet-Salque |first=Mélanie |display-authors=et al |title=Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers |journal=Nature |date=14 June 2016 |volume=534 |issue=7607 |pages=226–227 |doi=10.1038/nature18451 |pmid=26560301 |doi-access=free |hdl=10379/13692 |hdl-access=free}}</ref> [[ريشم جو ڪيڙو]] انساني تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي، ڇاڪاڻ ته [[ريشم رستو|ريشم تي ٻڌل واپار]] چين ۽ باقي دنيا جي وچ ۾ لاڳاپا قائم ڪرڻ ۾ مدد ڪئي.<ref>{{cite book |title=Chinese Silk: A Cultural History |last=Vainker |first=Shelagh |year=2004 |publisher=[[Rutgers University Press]] |isbn=0-8135-3446-1 |page=20}}</ref><ref>{{cite journal |last=Christian |first=David |year=2000 |title=Silk Roads or Steppe Roads? The Silk Roads in World History |journal=[[Journal of World History]] |volume=2 |issue=1 |page=1 |doi=10.1353/jwh.2000.0004 }}</ref> اهي حشرات، جيڪي ٻين حشرات کي کائين ٿا يا انهن تي طفيلائيت ڪن ٿا، انسانن لاءِ فائديمند آهن، جيڪڏهن ان عمل سان زراعت ۽ انساني اڏاوتن کي ٿيندڙ نقصان گهٽجي وڃي. مثال طور، [[ايفڊ]] فصلن مان خوراڪ حاصل ڪري اقتصادي نقصان پهچائين ٿا، پر [[ليڊي برڊ ڀونئر]] ايفڊ کائين ٿا ۽ انهن کي [[حياتياتي جيت ضابطو|ضابطي هيٺ آڻڻ]] لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. حشرات ٻين حشرات جي استعمال جو تمام وڏو حصو ٺاهين ٿا.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=328–348, 400}}<ref>{{cite web |title=Biocontrol Network – Beneficial Insects |url=http://www.biconet.com/biocontrol.html |publisher=Biocontrol Network |access-date=9 May 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228043847/http://www.biconet.com/biocontrol.html |archive-date=28 February 2009 |url-status=usurped}}</ref><ref>{{cite book |last1=Davidson |first1=R. H. |last2=Lyon |first2=William F. |year=1979 |title=Insect Pests of Farm, Garden, and Orchard |url=https://archive.org/details/insectpestsoffar0000davi |publisher=John Wiley & Sons |page=[https://archive.org/details/insectpestsoffar0000davi/page/38 38] |isbn=978-0-471-86314-4}}</ref> مکين جا لاروا ([[ميگٽ]]) اڳ ۾ [[ميگٽ علاج|زخمن جي علاج]] لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا ته جيئن [[گانگرين]] کي روڪي يا ان کان بچائي سگهجي، ڇاڪاڻ ته اهي رڳو مئل گوشت کائيندا آهن. هي علاج جديد دور ۾ به ڪجهه اسپتالن ۾ استعمال ٿي رهيو آهي. حشرات ممڪن دوائن ۽ ٻين طبي مادن جي ذريعن طور پڻ ڌيان ڇڪايو آهي.<ref>{{cite journal |last=Dossey |first=Aaron T. |date=December 2010 |title=Insects and their chemical weaponry: New potential for drug discovery |journal=Natural Product Reports |volume=27 |pages=1737–1757 |doi=10.1039/c005319h |issue=12 |pmid=20957283}}</ref> بالغ حشرات، جهڙوڪ ڪرڪيٽ ۽ مختلف قسمن جا حشري لاروا، عام طور مڇي مارڻ لاءِ چارو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref>{{cite journal |last=Sherman |first=Ronald A. |author2=Pechter, Edward A. |date=1987 |title=Maggot therapy: a review of the therapeutic applications of fly larvae in human medicine, especially for treating osteomyelitis |journal=Medical and Veterinary Entomology |volume=2 |issue=3 |pages=225–230 |doi=10.1111/j.1365-2915.1988.tb00188.x |pmid=2980178 }}</ref> === آباديءَ ۾ گهٽتائي === {{main|حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي}} 1500ع کان وٺي حشرات جي گهٽ ۾ گهٽ 66 جنسن جي ناپيد ٿيڻ جا واقعا درج ڪيا ويا آهن، جن مان گهڻيون سامونڊي ٻيٽن تي رهنديون هيون.<ref name="Briggs2017">{{cite journal |last1=Briggs |first1=John C |title=Emergence of a sixth mass extinction? |journal=Biological Journal of the Linnean Society |date=October 2017 |volume=122 |issue=2 |pages=243–248 |doi=10.1093/biolinnean/blx063 |doi-access=free}}</ref> [[حشرات جي آباديءَ ۾ گهٽتائي|حشرات جي گهڻائيءَ ۾ گهٽتائي]] جا سبب انساني سرگرمين سان ڳنڍيا ويا آهن، جن ۾ مصنوعي روشني،<ref name="Owens2018">{{cite journal |last1=Owens |first1=Avalon C. S. |last2=Lewis |first2=Sara M. |title=The impact of artificial light at night on nocturnal insects: A review and synthesis |journal=Ecology and Evolution |date=November 2018 |volume=8 |issue=22 |pages=11337–11358 |doi=10.1002/ece3.4557 |doi-access=free |pmid=30519447 |pmc=6262936 |bibcode=2018EcoEv...811337O}}</ref> زمين جي استعمال ۾ تبديليون، جهڙوڪ شهري واڌ يا زراعت،<ref name="Tscharntke2005">{{cite journal |last1=Tscharntke |first1=Teja |last2=Klein |first2=Alexandra M. |last3=Kruess |first3=Andreas |last4=Steffan-Dewenter |first4=Ingolf |last5=Thies |first5=Carsten |title=Landscape perspectives on agricultural intensification and biodiversity and ecosystem service management |journal=Ecology Letters |date=August 2005 |volume=8 |issue=8 |pages=857–874 |doi=10.1111/j.1461-0248.2005.00782.x |bibcode=2005EcolL...8..857T |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite book |title=Insect-Plant Interactions in a Crop Protection Perspective |chapter=Plant–Insect Interactions in a Changing World |series=Advances in Botanical Research |date=2017 |volume=81 |pages=289–332 |doi=10.1016/bs.abr.2016.09.009 |isbn=978-0-12-803318-0 |url=https://orbi.umons.ac.be/handle/20.500.12907/38970 }}</ref> جيت مار دوائن جو استعمال،<ref>{{cite journal |last1=Braak |first1=Nora |last2=Neve |first2=Rebecca |last3=Jones |first3=Andrew K. |last4=Gibbs |first4=Melanie |last5=Breuker |first5=Casper J. |title=The effects of insecticides on butterflies – A review |journal=Environmental Pollution |date=November 2018 |volume=242 |issue=Pt A |pages=507–518 |doi=10.1016/j.envpol.2018.06.100 |pmid=30005263 |bibcode=2018EPoll.242..507B |url=https://radar.brookes.ac.uk/radar/items/fddc88d3-25f2-4274-9321-2f9b3b72047a/1}}</ref> ۽ [[ڌارين جنسن|ڌارين جنسن]] جو پکڙجڻ شامل آهن.<ref>{{cite journal |last1=Wagner |first1=David L. |last2=Van Driesche |first2=Roy G. |title=Threats Posed to Rare or Endangered Insects by Invasions of Nonnative Species |journal=[[Annual Review of Entomology]] |date=January 2010 |volume=55 |issue=1 |pages=547–568 |doi=10.1146/annurev-ento-112408-085516 |pmid=19743915}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150220154543/http://www.globalchange.umich.edu/globalchange2/current/lectures/biodiversity/biodiversity.html |archive-date=20 February 2015 |title=Threats to Global Diversity |last=Wilson |first=E. O. |access-date=17 May 2009}}</ref> 2019ع جي هڪ تحقيقي جائزي موجب حشرات جي جنسن جو وڏو حصو 21هين صديءَ ۾ ناپيد ٿيڻ جي خطري هيٺ ٿي سگهي ٿو،<ref name="Wyckhuys2019">{{cite journal |last1=Sánchez-Bayo |first1=Francisco |last2=Wyckhuys |first2=Kris A.G. |title=Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers |journal=Biological Conservation |date=April 2019 |volume=232 |pages=8–27 |doi=10.1016/j.biocon.2019.01.020 |doi-access=free |bibcode=2019BCons.232....8S}}</ref> جيتوڻيڪ ان جي تفصيلن تي اختلاف ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |last1=Saunders |first1=Manu |title=Insectageddon is a great story. But what are the facts? |url=https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |website=Ecology is not a dirty word |access-date=24 February 2019 |date=16 February 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190225044750/https://ecologyisnotadirtyword.com/2019/02/16/insectageddon-is-a-great-story-but-what-are-the-facts/ |archive-date=25 February 2019 |url-status=live}}</ref> 2020ع جي هڪ وڏي ميٽا مطالعي، جنهن 166 ڊگهي مدي وارن سرويَن جي انگن اکرن جو تجزيو ڪيو، مان ظاهر ٿيو ته زميني حشرات جون آباديون واقعي تيزيءَ سان گهٽجي رهيون آهن، لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو في ڏهاڪي جي شرح سان.<ref name=vanKlink2020>{{citation |journal=[[سائنس رسالو|سائنس]] |title=Meta-analysis reveals declines in terrestrial but increases in freshwater insect abundances |first1=Roel |last1=van Klink |date=24 April 2020 |volume=368 |issue=6489 |pages=417–420 |doi=10.1126/science.aax9931 |pmid=32327596 |bibcode=2020Sci...368..417V |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite news |last=McGrath |first=Matt |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-52399373 |title='Insect apocalypse' more complex than thought |date=23 April 2020 |work=BBC News |access-date=24 April 2020}}</ref> === تحقيق ۾ === [[File:Drosophila melanogaster - side (aka).jpg|thumb|upright=0.9|ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ [[نمونائي جاندار]] آهي.]] حشرات حياتياتي تحقيق ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. مثال طور، ننڍي جسامت، مختصر نسلي مدت ۽ وڏي [[نسلي پيداواري صلاحيت]] سبب عام ميون جي مک ''[[ڊروسوفيلا ميلانوگاسٽر]]'' [[يوڪيريوٽ|يوڪيريوٽن]] جي [[جينيات]] جي مطالعي لاءِ هڪ [[نمونائي جاندار]] آهي، جنهن ۾ [[جينياتي ڳانڍاپو]]، [[ايپسٽاسس|جينن جي وچ ۾ لاڳاپا]]، [[ڪروموسوم|ڪروموسومي]] جينيات، [[ارتقائي ترقياتي حياتيات|ترقي]]، رويو ۽ [[ارتقا]] شامل آهن. ڇاڪاڻ ته يوڪيريوٽن ۾ جينياتي نظام وڏي حد تائين محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ميون جي مکين ۾ [[ڊي اين اي نقل]] يا [[جينياتي نقل نويسي|نقل نويسي]] جهڙن بنيادي خلوي عملن کي سمجهڻ سان ٻين يوڪيريوٽن، جن ۾ انسان به شامل آهن، جي اهڙن عملن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي سگهي ٿي.<ref name="Pierce">{{cite book |title=Genetics: A Conceptual Approach |last=Pierce |first=B. A. |edition=2nd |publisher=W.H. Freeman and Company |location=New York |page=[https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87 87] |isbn=978-0-7167-8881-2 |year=2006 |url=https://archive.org/details/geneticsconceptu0000unse/page/87}}</ref> ''ڊي. ميلانوگاسٽر'' جي [[جينوم]] جي [[جينوم منصوبو|ترتيب]] 2000ع ۾ معلوم ڪئي وئي، جيڪا حياتياتي تحقيق ۾ هن جاندار جي اهم ڪردار جي عڪاسي ڪري ٿي. معلوم ٿيو ته مک جي جينوم جو 70 سيڪڙو [[انساني جينوم]] سان مشابهت رکي ٿو، جيڪو [[ارتقا]] جي نظريي جي حمايت ڪري ٿو.<ref name="Adams_2000">{{cite journal |last1=Adams |first1=M. D. |title=The genome sequence of ''Drosophila melanogaster'' |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-03-24_287_5461/page/2185 |journal=Science |volume=287 |issue=5461 |pages=2185–2195 |date=24 March 2000 |pmid=10731132 |doi=10.1126/science.287.5461.2185 |last2=Celniker |first2=S. E. |last3=Holt |first3=R. A. |last4=Evans |first4=C. A. |last5=Gocayne |first5=J. D. |last6=Amanatides |first6=P. G. |last7=Scherer |first7=S. E. |last8=Li |first8=P. W. |last9=Hoskins |first9=R. A. |last10=Galle |first10=R. F. |last11=George |first11=R. A. |last12=Lewis |first12=S.E. |last13=Richards |first13=S. |last14=Ashburner |first14=M. |last15=Henderson |first15=S. N. |last16=Sutton |first16=G. G. |last17=Wortman |first17=J. R. |last18=Yandell |first18=M. D. |last19=Zhang |first19=Q. |last20=Chen |first20=L.X. |last21=Brandon |first21=R. C. |last22=Rogers |first22=Y. H. |last23=Blazej |first23=R. G. |last24=Champe |first24=M. |last25=Pfeiffer |first25=B. D. |last26=Wan |first26=K. H. |last27=Doyle |first27=C. |last28=Baxter |first28=E. G. |last29=Helt |first29=G. |last30=Nelson |first30=C. R. |bibcode=2000Sci...287.2185. |display-authors=5 }}</ref> === خوراڪ طور === {{main|خوراڪ طور حشرات}} [[File:Witchetty grub.jpg|thumb|upright=0.9|[[وچيٽي لاروا]] آسٽريليا جي اصلوڪن ماڻهن ۾ پروٽين سان ڀرپور قيمتي خوراڪ سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="Ceurstemont 2013">{{cite journal |last1=Ceurstemont |first1=Sandrine |title=Inevitable insectivores? Not so fast |url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_july-6-12-2013_219_2924/page/35 |date=6 July 2013 |journal=New Scientist |volume=219 |issue=2924 |page=35 |doi=10.1016/S0262-4079(13)61691-7 }}</ref>]] دنيا جي 80 سيڪڙو ملڪن ۾ لڳ ڀڳ 3,000 نسلي گروهن جا ماڻهو حشرات کي خوراڪ طور استعمال ڪن ٿا.<ref name="theguardian">{{Cite news |date=31 July 2010 |title=Insects could be the key to meeting food needs of growing global population |url=http://www.theguardian.com/environment/2010/aug/01/insects-food-emissions |access-date=13 January 2022 |work=[[دي گارڊين]]}}</ref><ref name="Ramos-Elorduy 1998 44">{{cite book |title=Creepy crawly cuisine: the gourmet guide to edible insects |last=Ramos-Elorduy |first=Julieta |author2=Menzel, Peter |year=1998 |publisher=Inner Traditions / Bear & Company |isbn=978-0-89281-747-4 |page=44 |url=https://books.google.com/books?id=Q7f1LkFz11gC |access-date=23 April 2014}}</ref> آفريڪا ۾ مقامي طور گهڻي تعداد ۾ ملندڙ [[ماڪڙ]] ۽ [[اڏوهيون]] انسانن جي روايتي خوراڪ جو عام ذريعو آهن.<ref name="buginfo_asfood">{{cite web |title=Insects as Food for Humans |url=https://www.si.edu/spotlight/buginfo/insects-food |access-date=14 September 2022}}</ref> ڪجهه حشرات، خاص طور تي تريل [[سيڪاڊا]]، [[لذيذ خوراڪ]] سمجهيا وڃن ٿا. حشرات ۾ سندن وزن جي ڀيٽ ۾ پروٽين جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ ڪجهه ليکڪن انهن کي انساني [[غذائيت]] ۾ [[پروٽين]] جو اهم ممڪن ذريعو قرار ڏنو آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|pp=10–13}} تنهن هوندي به، گهڻن ترقي يافته ملڪن ۾ [[حشر خوري]]، يعني حشرات کائڻ، سماجي طور [[ممنوع عمل|ممنوع]] سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Michels |first=John |title=Science |editor=John Michels |publisher=American Association for the Advance of Science |location=New York |year=1880 |volume=1 |page=69 |url=https://books.google.com/books?id=aDkLAAAAYAAJ&pg=PA69}}</ref> [[فوج|هٿياربند فوجن]] پاران پڻ ڏکين حالتن ۾ سپاهين لاءِ حشرات کي [[بقا جون مهارتون|بقا جي خوراڪ]] طور تجويز ڪيو وڃي ٿو.<ref name="buginfo_asfood"/> حشرات جي گهڻائي ۽ خوراڪ جي کوٽ بابت عالمي خدشن سبب [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جو [[خوراڪ ۽ زراعت جو ادارو]] ان امڪان تي غور ڪري ٿو ته دنيا جي ماڻهن کي مستقبل ۾ حشرات کي بنيادي خوراڪ طور استعمال ڪرڻو پئجي سگهي ٿو. حشرات غذائي جزن سان ڀرپور آهن، جن ۾ پروٽين، معدنيات ۽ چرٻيءَ جو مقدار گهڻو هوندو آهي، ۽ دنيا جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ ٽيون حصو اڳ ئي باقاعدگيءَ سان انهن کي کائي ٿو.<ref name="investvine">{{cite web |url=http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |title=UN: Insects are 'food of the future' (video) |first=Arno |last=Maierbrugger |work=Inside Investor |date=14 May 2013 |access-date=17 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910061538/http://investvine.com/un-bugs-are-food-of-the-future-video/ |archive-date=10 September 2013 |url-status=live}}</ref> === ٻين شين ۾ === [[ڪارو سپاهي مک]] جا لاروا [[سينگار جي شين]] ۾ استعمال لاءِ [[پروٽين]] ۽ چرٻي فراهم ڪري سگهن ٿا.<ref>{{cite journal |last1=Verheyen |first1=Geert |last2=Ooms |first2=Tom |last3=Vogels |first3=Liesbeth |last4=Vreysen |first4=Steven |last5=Bovy |first5=Ann |last6=Van Miert |first6=Sabine |last7=Meersman |first7=Filip |date=1 May 2018 |title=Insects as an Alternative Source for the Production of Fats for Cosmetics |journal=Journal of Cosmetic Science |volume=69 |issue=3 |pages=187–202 |pmid=30052193 }}</ref> حشرات مان کاڌي جو تيل، حشري مکڻ ۽ [[چرٻيءَ وارا الڪوحل]] [[حياتياتي صاف سازي|تيار ڪري سگهجن ٿا]]؛ اهڙن حشرات ۾ سپرورم ''[[زوفوباس موريو]]'' پڻ شامل آهي.<ref>{{Cite web |date=15 August 2016 |title=From Pest to Pot: Can Insects Feed the World? |url=https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-url=https://web.archive.org/web/20210410150413/https://www.nationalgeographic.com/culture/article/sponsor-content-from-pest-pot-can-insects-feed-the-world |archive-date=10 April 2021 |access-date=13 January 2022 |website=National Geographic Culture}}</ref> ڪاري سپاهي مک يا [[گهر جي مک]] سميت حشرات جون جنسون سندن [[ميگٽ پالڻ|لاروا]] واري صورت ۾، ۽ [[ميل ورم]] جهڙا ڀونئرن جا لاروا، پروسيس ڪري ڪڪڙن، مڇين ۽ سوئرن سميت پاليل جانورن لاءِ [[جانورن جي خوراڪ طور حشرات|خوراڪ]] طور استعمال ڪري سگهجن ٿا.<ref>{{Cite magazine |title=How AgriProtein makes chicken food from maggots |magazine=Wired UK |url=https://www.wired.co.uk/article/food-of-larvae |access-date=13 January 2022}}</ref> حشرات جون ڪيتريون ئي جنسون [[پالتو جانور|پالتو جاندارن]] طور وڪرو ۽ پاليون وڃن ٿيون.<ref>{{Cite web |last=Bugs |title=Bugs – das Wirbellosenmagazin |url=https://www.ms-verlag.de/magazine/bugs |access-date=7 March 2021 |website=NTV Verlag}}</ref> === مذهب ۽ لوڪ روايتن ۾ === {{further|ڏندڪٿائن ۾ حشرات}} [[File:WLA brooklynmuseum Scarab with Separate Wings 3.jpg|thumb|upright=1.2|[[قديم مصر]] جو الڳ پرن وارو [[اسڪاراب (نوادرات)|اسڪاراب]]، لڳ ڀڳ 712–342 ق.م.]] [[اسڪارابيڊي|اسڪاراب ڀونئرن]] کي [[قديم مصر]]، [[قديم يونان|يونان]] ۽ پراڻي دنيا جي ڪجهه [[شامانيت|شاماني]] ثقافتن ۾ مذهبي ۽ ثقافتي علامتي اهميت حاصل هئي. قديم [[چين|چيني]] [[سيڪاڊا]] کي ٻيهر جنم يا امرتا جي علامت سمجهندا هئا. [[ميسوپوٽيميا]] جي ادب ۾ [[گلگامش]] جي رزميه نظم ۾ [[اوڊوناٽا]] ڏانهن اهڙا اشارا ملن ٿا، جيڪي امرتا جي ناممڪن هجڻ جي علامت آهن. [[ڪالاهاري]] جي [[سان ماڻهو|سان بشمين]] ماڻهن وٽ [[پريئنگ مينٽس]] کي وڏي ثقافتي اهميت حاصل آهي، جنهن ۾ تخليق ۽ انتظار ڪرڻ ۾ زين جهڙو صبر شامل آهي.{{sfn|Gullan|Cranston|2005|p=9}} == پڻ ڏسو == * [[اينٽمالاجي]] (حشراتيات) * [[ايٿنو اينٽمالاجي]] * [[اڏامندڙ ۽ ترندڙ جانور]] * [[:زمرو:حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون|حشرات وسيلي پکڙجندڙ بيماريون]] ==حوالا== [[زمرو:جيت]] hfp38vzx6cce651oprqbnlg5p3w8ply 0 49346 416089 295123 2026-09-30T21:43:24Z Intisar Ali 8681 416089 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کاڌو تيار ڪرڻ، رڌڻ ۽ محفوظ ڪرڻ لاءِ مخصوص جاءِ}} [[فائل:La cuisine (musée dart nouveau, Riga) (7563655820).jpg|thumb|300px|[[ريگا]] ۾ ويهين صديءَ جي شروعات وارو [[آرٽ نووو]] طرز جو رڌڻو.]] '''رڌڻو''' يا '''بورچيخانو''' ڪنهن [[گهر]]، [[عمارت]] يا اداري ۾ اها مخصوص جاءِ يا ڪمرو آهي، جتي [[کاڌو]] تيار، رڌيو ۽ ضرورت موجب محفوظ ڪيو ويندو آهي. جديد گهريلو رڌڻي ۾ عام طور [[چلهو]] يا ڪو ٻيو رڌ پچاءَ وارو اوزار، [[سنڪ]]، وهندڙ پاڻي، ڪم ڪرڻ لاءِ سطح، کاڌي ۽ ٿانون لاءِ ڪٻٽ ۽ [[ريفريجريٽر]] شامل هوندا آهن. ڪيترن رڌڻن ۾ [[اوون]]، [[مائڪرو ويو اوون]]، [[ڊش واشر]]، [[فريزر]] ۽ هوا ڪڍڻ لاءِ هُڊ يا ٻيا هواداريءَ جا اوزار پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="MoMANewKitchen">{{cite web |title=Counter Space: The New Kitchen |url=https://www.moma.org/interactives/exhibitions/2010/counter_space/the_new_kitchen/ |publisher=[[ميوزيم آف ماڊرن آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> رڌڻي جا بنيادي ڪم خوراڪ کي ذخيرو ڪرڻ، ڌوئڻ، ڪٽڻ ۽ تيار ڪرڻ، پچائڻ ۽ ان کان پوءِ ٿانون ۽ ڪم واري جاءِ کي صاف ڪرڻ آهن. گهر جي بناوت ۽ مقامي ثقافت موجب رڌڻو الڳ ڪمرو، رهائشي جاءِ سان ڳنڍيل کليل حصو يا ٻاهرئين صحن ۾ قائم جاءِ ٿي سگهي ٿو. وڏن رڌڻن ۾ کاڌو کائڻ لاءِ ميز ۽ ڪرسيون به رکيل هونديون آهن. [[ريسٽورنٽ]]، [[هوٽل]]، [[اسپتال]]، [[اسڪول]]، يونيورسٽي، ڪارخاني، فوجي مرڪز ۽ ٻين ادارن جا '''تجارتي يا اداري وارا رڌڻا''' گهريلو رڌڻن کان وڏا هوندا آهن ۽ انهن ۾ وڏي مقدار ۾ خوراڪ تيار ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ خاص اوزار لڳل هوندا آهن. اهڙن رڌڻن ۾ خوراڪ جي صفائي، گرمي پد، خام ۽ تيار خوراڪ جي الڳ رکڻ، عملي جي صفائي ۽ آلودگيءَ کان بچاءَ لاءِ خاص ضابطا لاڳو ڪيا ويندا آهن.<ref name="CodexGHP">{{cite web |title=Introduction to Good Hygiene Practices |url=https://www.fao.org/good-hygiene-practices-haccp-toolbox/ghp/introduction-to-ghp/ |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] |year=2023 |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == نالي ۽ مفهوم جو فرق == سنڌيءَ ۾ '''رڌڻو'''، '''رڌڻ''' ۽ '''بورچيخانو''' کاڌو تيار ڪرڻ واري جاءِ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهن. ''رڌڻو'' سنڌيءَ جي فعل ''رڌڻ'' مان نڪتل آهي. ''بورچيخانو'' فارسي-اردو روايت مان آيل مرڪب لفظ آهي، جنهن ۾ ''بورچي'' جو مطلب کاڌو پچائيندڙ ۽ ''خانو'' جو مطلب جاءِ يا ڪمرو آهي. رڌڻي کي '''رڌ پچاءَ''' سان نه ملائڻ گهرجي. رڌ پچاءُ کاڌو تيار ڪرڻ جي عمل، طريقن ۽ فن کي چيو وڃي ٿو، جڏهن ته رڌڻو ان عمل لاءِ استعمال ٿيندڙ جسماني جاءِ آهي. == تاريخ == === باهه کان مستقل رڌڻي تائين === [[فائل:Medieval kitchen.jpg|thumb|يورپي وچئين دور جي رڌڻي جو منظر، جنهن ۾ باهه مٿان گوشت پچائڻ جو انتظام ڏيکاريل آهي.]] رڌڻي جي تاريخ انسان پاران [[باهه]] کي خوراڪ پچائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. شروعاتي انساني آبادين ۾ اڄوڪي معنيٰ وارو الڳ رڌڻو موجود نه هو؛ کاڌو عام طور کليل يا نيم ڍڪيل [[چلهو|چلهي]] يا باهه جي چوڌاري تيار ڪيو ويندو هو. مستقل گهرن، ڳوٺن ۽ شهرن جي واڌ سان کاڌو پچائڻ، ٻارڻ رکڻ ۽ خوراڪ محفوظ ڪرڻ لاءِ مخصوص جايون وجود ۾ آيون. قديم ۽ روايتي گهرن ۾ رڌڻي جي بناوت جو دارومدار مقامي موسم، دستياب ٻارڻ، تعميراتي مواد ۽ سماجي رسمن تي هوندو هو. گرم علائقن ۾ رڌڻو گهر کان ٻاهر يا صحن ۾ رکڻ سان گرمي ۽ دونهون رهائشي ڪمرن کان پري رهندا هئا، جڏهن ته ٿڌن علائقن ۾ باهه وارو چلهو گهر کي گرم رکڻ جو ڪم پڻ ڪندو هو. === وچيون دور === [[فائل:Antica cucina dell'abbazia di Vallombrosa.jpg|thumb|[[ٽسڪني]] ۾ ويلومبروسا ابي جو قديم رڌڻو.]] وچئين دور جي يورپ ۾ عام گهرن ۾ کليل چلهو رڌ پچاءَ جو مرڪز هوندو هو. ڌاتوءَ جا ديڳڙا يا ٿانو باهه مٿان ٽنگيا ويندا يا سڌو باهه جي ويجهو رکيا ويندا هئا. [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] موجب وچئين دور ۾ وڏا ديڳڙا شاهوڪار گهرن جي رڌڻن جا عام اوزار هئا، جڏهن ته نسبتاً معمولي گهرن ۾ به چوڏهين ۽ پندرهين صديءَ تائين مختلف ماپن جا پچائڻ وارا ٿانو استعمال ٿيڻ لڳا هئا.<ref name="MetCauldron">{{cite web |title=Caldron |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/471343 |publisher=[[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> قلعن ۽ وڏن شاهوڪار گهرن ۾ رڌڻو رهائشي ۽ مجلس وارن حصن کان الڳ رکڻ جو رواج هو. ان جو هڪ سبب باهه ۽ دونهين جو خطرو هو، جڏهن ته ٻيو سبب وڏي تعداد ۾ ماڻهن لاءِ خوراڪ تيار ڪرڻ جي ضرورت هئي. [[فائل:Hampton Court Palace Kitchens - geograph.org.uk - 889461.jpg|thumb|[[هيمپٽن ڪورٽ محل]] جا تاريخي رڌڻا.]] ان جو مشهور مثال انگلينڊ جو [[هيمپٽن ڪورٽ محل]] آهي. [[هينري اٺين]] جي دور ۾ هتان جا شاهي رڌڻا ڪيترن شعبن ۾ ورهايل هئا ۽ محل جي وڏي آبادي لاءِ روزانو سوين کاڌا تيار ڪندا هئا. گوشت کي اُٻارڻ، روسٽ ڪرڻ، پيسٽري ٺاهڻ، خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۽ تيار کاڌو ورهائڻ لاءِ جدا جايون موجود هيون.<ref name="HamptonKitchen">{{cite web |title=Henry VIII's Kitchens |url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/whats-on/henry-viiis-kitchens/ |publisher=Historic Royal Palaces |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref><ref name="HamptonFood">{{cite web |title=Tudor food and eating |url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/tudor-food-and-eating/ |publisher=Historic Royal Palaces |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> === چلهي کان جديد رڌڻي تائين === صنعتي انقلاب ۽ شهري آباديءَ جي واڌ سان رڌڻي ۾ وڏي ٽيڪنيڪي تبديلي آئي. کليل باهه جي جاءِ آهستي آهستي بند چلهن، ڪوئلي ۽ ڪاٺ جي رينجن، پوءِ گئس ۽ بجليءَ تي هلندڙ چلهن ورتي. وهندڙ پاڻي، نيڪال، گئس ۽ بجلي گهرن تائين پهچڻ سان رڌڻي جي صفائي، روشني، خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۽ رڌ پچاءَ جا طريقا تبديل ٿيا. [[ريفريجريشن]] جي عام ٿيڻ سان جلد خراب ٿيندڙ خوراڪ کي گهڻي عرصي تائين محفوظ رکڻ ممڪن ٿيو، جڏهن ته بجليءَ سان هلندڙ ننڍن اوزارن رڌڻي ۾ ڪيترن هٿرادو ڪمن کي آسان ڪيو. == جديد رڌڻي جي رٿابندي == === ڪم جي ڪارڪردگي === [[فائل:Frankfurter-kueche-vienna.JPG|thumb|[[فرينڪفرٽ رڌڻو]]، جديد ٺهيل رڌڻي جي تاريخ ۾ اثرائتو نمونو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ رڌڻي جي رٿابنديءَ ۾ صرف سينگار بدران ڪم جي ڪارڪردگي، صفائي ۽ غيرضروري حرڪت گهٽائڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. گهر جي ڪم کي منظم ڪرڻ بابت تحريڪن رڌڻي جي اوزارن ۽ ڪم وارن هنڌن کي اهڙي ترتيب ۾ رکڻ تي زور ڏنو، جنهن سان کاڌو تيار ڪرڻ وقت هلچل گهٽجي. هن تبديليءَ جو سڀ کان مشهور مثال '''[[فرينڪفرٽ رڌڻو]]''' آهي، جيڪو آسٽريائي معمار [[مارگريٽي شوٽي-ليهوٽسڪي]] 1926ع ۾ جرمنيءَ جي فرينڪفرٽ شهر جي رهائشي منصوبي لاءِ تيار ڪيو. ان جي رٿابندي ڪارخاني يا تجربيگاهه جي ڪم واري ترتيب کان متاثر هئي ۽ ان لاءِ وقت ۽ حرڪت بابت مطالعا پڻ ڪيا ويا هئا.<ref name="MoMAFrankfurt">{{cite web |title=Counter Space: The Frankfurt Kitchen |url=https://www.moma.org/interactives/exhibitions/2010/counter_space/the_frankfurt_kitchen/ |publisher=[[ميوزيم آف ماڊرن آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> فرينڪفرٽ رڌڻي ۾ ٺهيل ڪٻٽ، گئس چلهو، ڦرندڙ اسٽول، ڪم واريون مخصوص سطحون، ترتيب ڏنل خوراڪي دٻا، روشني ۽ ڪچرو ڪڍڻ جو نظام شامل هو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اهڙي نموني جا لڳ ڀڳ 10,000 رڌڻا فرينڪفرٽ جي رهائشي منصوبن ۾ لڳايا ويا.<ref name="MoMAFrankfurt"/><ref name="VAModern">{{cite web |title=Domestic life in a Modern world |url=https://www.vam.ac.uk/articles/domestic-life-in-a-modern-world |publisher=[[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان نموني جديد '''ٺهيل رڌڻي''' جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، جنهن ۾ ڪٻٽ، ڪم واري سطح، سنڪ ۽ ٻين اوزارن کي هڪ گڏيل نظام طور ترتيب ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Frankfurt Kitchen from the Ginnheim-Höhenblick Housing Estate |url=https://www.moma.org/collection/works/126451 |publisher=[[ميوزيم آف ماڊرن آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> === بنيادي حصا === جديد گهريلو رڌڻي کي ڪم جي لحاظ کان ڪيترن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:95%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''جديد رڌڻي جا بنيادي ڪم وارا حصا''' ! style="background:#F6C85F;" | حصو ! style="background:#F6C85F;" | بنيادي ڪم ! style="background:#F6C85F;" | عام سامان |- | style="background:#FFF8E7;" | '''ذخيرو''' | style="background:#FFF8E7;" | خوراڪ ۽ سامان محفوظ ڪرڻ | style="background:#FFF8E7;" | ڪٻٽ، [[ريفريجريٽر]]، [[فريزر]] |- | style="background:#EAF4FF;" | '''ڌوئڻ''' | style="background:#EAF4FF;" | خوراڪ ۽ ٿانو ڌوئڻ | style="background:#EAF4FF;" | [[سنڪ]]، نل، [[ڊش واشر]] |- | style="background:#F0F8E8;" | '''تياري''' | style="background:#F0F8E8;" | ڪٽڻ، ملائڻ ۽ کاڌو تيار ڪرڻ | style="background:#F0F8E8;" | ڪم واري سطح، چاقو ۽ ٻيا [[رڌڻي جا اوزار]] |- | style="background:#FCECEC;" | '''رڌ پچاءُ''' | style="background:#FCECEC;" | خوراڪ کي گرمي ڏيڻ ۽ پچائڻ | style="background:#FCECEC;" | [[چلهو]]، [[اوون]]، [[مائڪرو ويو اوون]] |- | style="background:#F3EEFF;" | '''صفائي ۽ ڪچرو''' | style="background:#F3EEFF;" | ڪم کان پوءِ صفائي ۽ فضلو ڪڍڻ | style="background:#F3EEFF;" | ڪچري جو دٻو، صفائيءَ جو سامان |} == رڌڻن جا قسم == === گهريلو رڌڻو === [[فائل:Alno Kuechenzeile 1980er Jahre.jpg|thumb|جرمنيءَ ۾ 1980ع واري ڏهاڪي جو ٺهيل گهريلو رڌڻو.]] '''گهريلو رڌڻو''' گهر يا فليٽ ۾ خاندان لاءِ کاڌو تيار ڪرڻ جي جاءِ آهي. ان جي ماپ ۽ بناوت رهائش جي ماپ، معاشي حالت، ثقافتي روايتن ۽ مقامي خوراڪ تي دارومدار رکي ٿي. ننڍن فليٽن ۾ رڌڻو هڪ ڀت سان لڳل مختصر يونٽ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته وڏن گهرن ۾ وچ ۾ '''رڌڻي جو ٻيٽ'''، الڳ خوراڪ ذخيرو ڪرڻ وارو ڪمرو ۽ کاڌو کائڻ جي جاءِ پڻ ٿي سگهي ٿي. === کليل رڌڻو === ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان ڪيترن جديد گهرن ۾ رڌڻي کي رهائشي يا کاڌي کائڻ واري ڪمري سان ڳنڍڻ جو رواج وڌيو. اهڙي جوڙجڪ ۾ مڪمل ڀت بدران ڪائونٽر، ٻيٽ يا جزوي ورهاست هوندي آهي. اهڙي رٿا کي عام طور '''کليل رڌڻو''' چيو وڃي ٿو. === ٻاهرين رڌڻو === [[فائل:06-Canon EOS 60D335.jpg|thumb|[[گھانا]] ۾ ٻاهرين رڌڻي جو مثال.]] گرم آبهوا وارن ڪيترن علائقن ۾ روايتي طور گهر جي صحن يا ٻاهرين حصي ۾ رڌ پچاءُ ڪيو ويندو آهي. جديد '''ٻاهرين رڌڻن''' ۾ باربيڪيو، چلهو، سنڪ، ڪم واري سطح، ڪٻٽ ۽ ڪڏهن ريفريجريٽر پڻ شامل هوندو آهي. ڏکڻ ايشيا، آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ ڪاٺ، فصلن جي باقيات، ڇيڻن يا ٻين حياتياتي ٻارڻن تي هلندڙ روايتي چلهن جو استعمال پڻ تاريخي طور عام رهيو آهي. === تجارتي ۽ ريسٽورنٽ رڌڻو === [[فائل:Canteen kitchen.jpg|thumb|هڪ وڏي اداري جي ڪينٽين جو رڌڻو.]] '''تجارتي رڌڻو''' اهڙو رڌڻو آهي جتي وڪري يا وڏي تعداد ۾ ماڻهن لاءِ خوراڪ تيار ڪئي وڃي. اهي [[ريسٽورنٽ]]، [[هوٽل]]، ڪيفي، ڪينٽين، اسپتال، اسڪول، يونيورسٽي ۽ ٻين ادارن ۾ قائم هوندا آهن. تجارتي رڌڻي ۾ ڪم کي عام طور خام مال جي وصولي کان تيار کاڌي جي روانگي تائين منظم وهڪري ۾ ترتيب ڏنو ويندو آهي. وڏي ريسٽورنٽ ۾ الڳ الڳ حصا ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ: * خام خوراڪ ۽ ڀاڄين جي تياري؛ * گوشت ۽ مڇيءَ جي تياري؛ * گرم کاڌي جو شعبو؛ * ٿڌن کاڌن جو شعبو؛ * [[بيڪري]] ۽ [[پيسٽري]]؛ * ٿڌو ذخيرو؛ * خشڪ خوراڪ جو ذخيرو؛ * ٿانو ڌوئڻ وارو حصو؛ * ڪچري ۽ فضلي جي عارضي سنڀال. اهڙي ترتيب جو مقصد خام ۽ تيار خوراڪ جي وچ ۾ غيرضروري رابطي ۽ جراثيمي آلودگيءَ جي خطري کي گهٽائڻ پڻ آهي.<ref name="CodexGHP"/> === صنعتي رڌڻو === '''صنعتي رڌڻو''' وڏي مقدار ۾ تيار خوراڪ ٺاهڻ لاءِ ٺهيل پيداوار واري جاءِ آهي. اهڙا رڌڻا وڏي ڪينٽين، اسپتال، ايئر لائن ڪيٽرنگ، مرڪزي خوراڪ فراهم ڪندڙ ادارن ۽ تيار خوراڪ ٺاهيندڙ صنعتن ۾ استعمال ٿين ٿا. صنعتي رڌڻي ۾ روايتي رڌ پچاءَ سان گڏ پيداوار جي وهڪري، گرمي پد جي نگراني، ٿڌي زنجير، صفائي، پيڪنگ، خام ۽ تيار خوراڪ جي جداگي ۽ خوراڪ جي حفاظت جا ضابطا اهم هوندا آهن. سطحن ۽ اوزارن لاءِ اهڙا مواد پسند ڪيا وڃن ٿا جيڪي صاف ڪرڻ ۾ آسان، پاڻي ۽ زنگ جي مقابلي ۾ مضبوط هجن؛ انهيءَ سبب [[اسٽينليس اسٽيل]] تجارتي رڌڻن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. === عارضي ۽ ميداني رڌڻو === '''ميداني رڌڻو''' يا عارضي رڌڻو فوجي مهمن، آفتن، امدادي ڪئمپن، وڏن ميلن ۽ ٻين عارضي حالتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. اهڙا رڌڻا گاڏي، ٽريلر، خيمي يا ماڊيولر عمارت اندر قائم ٿي سگهن ٿا. === جهاز جو رڌڻو === [[ٻيڙي]] يا [[جهاز]] ۾ رڌڻي کي انگريزي سامونڊي اصطلاح ۾ ''galley'' چيو ويندو آهي. محدود جاءِ ۽ جهاز جي حرڪت سبب اهڙي رڌڻي جا اوزار ۽ ذخيرو اهڙي نموني لڳايا ويندا آهن جو سمنڊ جي لوڏن دوران شيون محفوظ رهن. == رڌڻي جا اوزار == [[فائل:TredegarHouseKitchen.jpg|thumb|ويلز جي [[ٽريڊيگر هائوس]] جو تاريخي رڌڻو.]] رڌڻي ۾ استعمال ٿيندڙ سامان ثقافت، خوراڪ ۽ ٽيڪنالاجي موجب مختلف هوندو آهي. عام سامان ۾ شامل آهن: * [[چلهو]] يا رڌ پچاءَ وارو رينج؛ * [[اوون]]؛ * [[ريفريجريٽر]] ۽ [[فريزر]]؛ * [[سنڪ]] ۽ نل؛ * ڪم واري سطح؛ * ڪٻٽ ۽ شيلف؛ * [[مائڪرو ويو اوون]]؛ * [[ڊش واشر]]؛ * بلينڊر يا مڪسر؛ * ٽوسٽر؛ * ڪيٽلي؛ * ديڳڙا، فرائنگ پين ۽ ٻيا [[رڌڻي جا ٿانو]]؛ * [[چاقو]] ۽ ٻيا [[رڌڻي جا اوزار]]. <gallery caption="رڌڻي جي عام سامان جا مثال" mode="packed"> 4Messer (fcm).png|[[چاقو]] Coffee pot moka.jpg|ڪافي ٺاهڻ وارو برتن Toaster.jpg|[[ٽوسٽر]] ElectricBlender.jpg|برقي بلينڊر Pfanne (Edelstahl).jpg|فرائنگ پين </gallery> == صفائي ۽ خوراڪ جي حفاظت == رڌڻو خوراڪ سان سڌي واسطي سبب [[خوراڪ جي حفاظت]] جو اهم هنڌ آهي. خام گوشت، مڇي، انڊن ۽ ٻين خام شين مان جراثيم تيار خوراڪ، هٿن، چاقن، ڪٽڻ وارن تختن يا ڪم وارين سطحن تائين منتقل ٿي سگهن ٿا. ان ڪري هٿ ڌوئڻ، اوزار ۽ سطحون صاف رکڻ، خام ۽ تيار خوراڪ کي الڳ رکڻ ۽ مناسب گرمي پد تي خوراڪ رکڻ بنيادي صفائيءَ جا اصول آهن. [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جي '''خوراڪ جي صفائيءَ جا عام اصول''' خوراڪ جي زنجير جي مختلف مرحلن ۾ محفوظ خوراڪ پيدا ڪرڻ لاءِ بنيادي بين الاقوامي اصول مهيا ڪن ٿا.<ref name="CodexPrinciples">{{cite web |title=General Principles of Food Hygiene |url=https://www.fao.org/4/y1579e/y1579e02.htm |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهن اصولن سان لاڳاپيل '''خطري جي تجزيي ۽ اهم ڪنٽرول نقطن وارو نظام''' (HACCP) خوراڪ جي حفاظت لاءِ سائنسي ۽ منظم طريقو آهي، جنهن ۾ ممڪن حياتياتي، ڪيميائي يا طبعي خطرن جي سڃاڻپ، اهم ڪنٽرول نقطن جو تعين، حدن جي مقرري، نگراني، اصلاحي ڪارروائي، تصديق ۽ دستاويزي رڪارڊ شامل آهن.<ref name="HACCP">{{cite web |title=Hazard Analysis and Critical Control Point (HACCP) System and Guidelines for its Application |url=https://www.fao.org/4/w6419e/w6419e03.htm |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> آمريڪا ۾ [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] جو ''Food Code'' ريسٽورنٽن، پرچون خوراڪ ۽ ادارتي خوراڪ جي خدمتن جي ضابطن لاءِ سائنسي ۽ فني نمونو مهيا ڪري ٿو.<ref name="FDAFoodCode">{{cite web |title=FDA Food Code |url=https://www.fda.gov/food/retail-food-protection/fda-food-code |publisher=[[آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == هواداري، دونهون ۽ صحت == [[فائل:Kitchen in Hyderabad, Pak.jpg|thumb|سنڌ جي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ رڌڻو.]] رڌ پچاءَ دوران گرمي، ٻاڦ، بو، چرٻيءَ جا ذرڙا ۽ ٻارڻ جي ساڙ مان مختلف آلودگيون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ان ڪري رڌڻي ۾ مناسب [[هواداري]] اهم آهي. جديد رڌڻن ۾ دري، ايگزاسٽ فين يا چلهي مٿان لڳل هُڊ ذريعي هوا ٻاهر ڪڍڻ جو بندوبست ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ، ڪوئلي، ڇيڻن، فصلن جي باقيات ۽ ٻين آلودگي پيدا ڪندڙ ٻارڻن کي کليل باهه يا گهٽ ڪارائتي چلهي ۾ ساڙڻ سان گهر اندر نقصانڪار دونهون پيدا ٿي سگهي ٿو. [[عالمي صحت جو ادارو]] موجب 2025ع تائين دنيا ۾ لڳ ڀڳ 2.1 ارب ماڻهو اڃا اهڙن آلودگي پيدا ڪندڙ ٻارڻن يا ٽيڪنالاجين سان کاڌو پچائيندا هئا، ۽ گهر اندر پيدا ٿيندڙ هوا جي آلودگي تنفسي ۽ دل جي بيمارين سميت ڪيترن سنگين صحت جي خطرن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="WHOAir">{{cite web |title=Household air pollution |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=16 ڊسمبر 2025 |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> WHO گهرن لاءِ صاف ٻارڻ ۽ گهٽ اخراج واري رڌ پچاءَ واري ٽيڪنالاجي ڏانهن منتقلي تي زور ڏئي ٿو.<ref name="WHOFuel">{{cite web |title=WHO Guidelines for indoor air quality: Household fuel combustion |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789241548885 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |year=2014 |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == سماجي ۽ ثقافتي اهميت == رڌڻو صرف خوراڪ ٺاهڻ جي جاءِ نه، پر ڪيترين ثقافتن ۾ گهريلو ۽ سماجي زندگيءَ جو اهم مرڪز پڻ آهي. روايتي گهرن ۾ باهه يا چلهي جي چوڌاري خاندان جي گڏ ٿيڻ سبب رڌڻو خوراڪ سان گڏ ڳالهه ٻولهه، مهمان نوازي ۽ گهريلو ڄاڻ جي هڪ نسل کان ٻئي نسل ڏانهن منتقليءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. رڌڻي جي جوڙجڪ مان سماج جي معاشي ۽ ٽيڪنيڪي تبديليءَ جو به پتو پوي ٿو. پاڻي، گئس، بجلي، ريفريجريشن ۽ گهريلو مشينن جي دستيابي سان رڌڻي جي جاءِ، ڪم جي نوعيت ۽ گهريلو محنت جي تنظيم تبديل ٿي آهي. ويهين صديءَ جي جديد ڊزائن ۾ رڌڻي کي خاص طور محنت بچائڻ ۽ ننڍي رهائشي جاءِ جي بهتر استعمال سان ڳنڍيو ويو.<ref name="MoMAFrankfurt"/><ref name="VAModern"/> == رڌڻي جي تاريخي ارتقا جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:96%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''رڌڻي جي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون''' ! style="background:#D9EAF7;" | دور ! style="background:#D9EAF7;" | عام خصوصيت ! style="background:#D9EAF7;" | اهم تبديلي |- | style="background:#FFF8E7;" | شروعاتي انساني آباديون | style="background:#FFF8E7;" | کليل باهه يا گڏيل چلهو | style="background:#FFF8E7;" | باهه تي خوراڪ پچائڻ |- | style="background:#F0F8E8;" | قديم ۽ وچيون دور | style="background:#F0F8E8;" | مستقل چلهو ۽ ذخيري جون جايون | style="background:#F0F8E8;" | رڌ پچاءَ لاءِ مخصوص جاءِ |- | style="background:#FCECEC;" | وچيون ۽ شروعاتي جديد دور | style="background:#FCECEC;" | وڏن گهرن ۽ محلاتن ۾ جدا رڌڻا | style="background:#FCECEC;" | ڪم جي شعبن ۾ ورهاست |- | style="background:#EAF4FF;" | 19هين صدي | style="background:#EAF4FF;" | ڪوئلي ۽ گئس جا چلهه، وهندڙ پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | کليل باهه کان ڪنٽرول ٿيل چلهي ڏانهن منتقلي |- | style="background:#F3EEFF;" | 20هين صدي | style="background:#F3EEFF;" | بجلي، ريفريجريٽر، ٺهيل ڪٻٽ | style="background:#F3EEFF;" | جديد ٺهيل رڌڻو |- | style="background:#FFF4E6;" | 21هين صدي | style="background:#FFF4E6;" | توانائيءَ جي بچت، خودڪار اوزار ۽ کليل رٿابندي | style="background:#FFF4E6;" | رهائش، ٽيڪنالاجي ۽ رڌڻي جو وڌيڪ انضمام |} == پڻ ڏسو == * [[رڌ پچاءُ]] * [[چلهو]] * [[تنور]] * [[رڌڻي جا اوزار]] * [[ريفريجريٽر]] * [[کاڌي جي حفاظت]] * [[ريسٽورنٽ]] * [[کاڌو]] * [[گهريلو اوزار]] * [[هواداري]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Beecher, Catharine E. and Harriet Beecher Stowe. ''The American Woman's Home''. 1869. * Harrison, M. ''The Kitchen in History''. Osprey, 1972. ISBN 0-85045-068-3. * Kinchin, Juliet and Aidan O'Connor. ''Counter Space: Design and the Modern Kitchen''. Museum of Modern Art, New York, 2011. * Snodgrass, Mary Ellen. ''Encyclopedia of Kitchen History''. Fitzroy Dearborn, 2004. ISBN 1-57958-380-6. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Kitchens}} {{Room}} {{Authority control}} [[زمرو:رڌڻا]] [[زمرو:ڪمرا]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب جي تياري]] [[زمرو:گهريلو ڪم]] [[زمرو:ريسٽورنٽ]] 0io58i871iu8q580yeomtqv8xkasvsc 416090 416089 2026-09-30T21:44:13Z Intisar Ali 8681 416090 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کاڌو تيار ڪرڻ، رڌڻ ۽ محفوظ ڪرڻ لاءِ مخصوص جاءِ}} [[فائل:La cuisine (musée dart nouveau, Riga) (7563655820).jpg|thumb|300px|[[ريگا]] ۾ ويهين صديءَ جي شروعات وارو [[آرٽ نووو]] طرز جو رڌڻو.]] '''رڌڻو''' يا '''بورچيخانو''' ڪنهن [[گهر]]، [[عمارت]] يا اداري ۾ اها مخصوص جاءِ يا ڪمرو آهي، جتي [[کاڌو]] تيار، رڌيو ۽ ضرورت موجب محفوظ ڪيو ويندو آهي. جديد گهريلو رڌڻي ۾ عام طور [[چلهو]] يا ڪو ٻيو رڌ پچاءَ وارو اوزار، [[سنڪ]]، وهندڙ پاڻي، ڪم ڪرڻ لاءِ سطح، کاڌي ۽ ٿانون لاءِ ڪٻٽ ۽ [[ريفريجريٽر]] شامل هوندا آهن. ڪيترن رڌڻن ۾ [[اوون]]، [[مائڪرو ويو اوون]]، [[ڊش واشر]]، [[فريزر]] ۽ هوا ڪڍڻ لاءِ هُڊ يا ٻيا هواداريءَ جا اوزار پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="MoMANewKitchen">{{cite web |title=Counter Space: The New Kitchen |url=https://www.moma.org/interactives/exhibitions/2010/counter_space/the_new_kitchen/ |publisher=[[ميوزيم آف ماڊرن آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> رڌڻي جا بنيادي ڪم خوراڪ کي ذخيرو ڪرڻ، ڌوئڻ، ڪٽڻ ۽ تيار ڪرڻ، پچائڻ ۽ ان کان پوءِ ٿانون ۽ ڪم واري جاءِ کي صاف ڪرڻ آهن. گهر جي بناوت ۽ مقامي ثقافت موجب رڌڻو الڳ ڪمرو، رهائشي جاءِ سان ڳنڍيل کليل حصو يا ٻاهرئين صحن ۾ قائم جاءِ ٿي سگهي ٿو. وڏن رڌڻن ۾ کاڌو کائڻ لاءِ ميز ۽ ڪرسيون به رکيل هونديون آهن. [[ريسٽورنٽ]]، [[هوٽل]]، [[اسپتال]]، [[اسڪول]]، يونيورسٽي، ڪارخاني، فوجي مرڪز ۽ ٻين ادارن جا '''تجارتي يا اداري وارا رڌڻا''' گهريلو رڌڻن کان وڏا هوندا آهن ۽ انهن ۾ وڏي مقدار ۾ خوراڪ تيار ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ خاص اوزار لڳل هوندا آهن. اهڙن رڌڻن ۾ خوراڪ جي صفائي، گرمي پد، خام ۽ تيار خوراڪ جي الڳ رکڻ، عملي جي صفائي ۽ آلودگيءَ کان بچاءَ لاءِ خاص ضابطا لاڳو ڪيا ويندا آهن.<ref name="CodexGHP">{{cite web |title=Introduction to Good Hygiene Practices |url=https://www.fao.org/good-hygiene-practices-haccp-toolbox/ghp/introduction-to-ghp/ |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] |year=2023 |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == نالي ۽ مفهوم جو فرق == سنڌيءَ ۾ '''رڌڻو'''، '''رڌڻ''' ۽ '''بورچيخانو''' کاڌو تيار ڪرڻ واري جاءِ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهن. ''رڌڻو'' سنڌيءَ جي فعل ''رڌڻ'' مان نڪتل آهي. ''بورچيخانو'' فارسي-اردو روايت مان آيل مرڪب لفظ آهي، جنهن ۾ ''بورچي'' جو مطلب کاڌو پچائيندڙ ۽ ''خانو'' جو مطلب جاءِ يا ڪمرو آهي. رڌڻي کي '''رڌ پچاءَ''' سان نه ملائڻ گهرجي. رڌ پچاءُ کاڌو تيار ڪرڻ جي عمل، طريقن ۽ فن کي چيو وڃي ٿو، جڏهن ته رڌڻو ان عمل لاءِ استعمال ٿيندڙ جسماني جاءِ آهي. == تاريخ == === باهه کان مستقل رڌڻي تائين === [[فائل:Medieval kitchen.jpg|thumb|يورپي وچئين دور جي رڌڻي جو منظر، جنهن ۾ باهه مٿان گوشت پچائڻ جو انتظام ڏيکاريل آهي.]] رڌڻي جي تاريخ انسان پاران [[باهه]] کي خوراڪ پچائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. شروعاتي انساني آبادين ۾ اڄوڪي معنيٰ وارو الڳ رڌڻو موجود نه هو؛ کاڌو عام طور کليل يا نيم ڍڪيل [[چلهو|چلهي]] يا باهه جي چوڌاري تيار ڪيو ويندو هو. مستقل گهرن، ڳوٺن ۽ شهرن جي واڌ سان کاڌو پچائڻ، ٻارڻ رکڻ ۽ خوراڪ محفوظ ڪرڻ لاءِ مخصوص جايون وجود ۾ آيون. قديم ۽ روايتي گهرن ۾ رڌڻي جي بناوت جو دارومدار مقامي موسم، دستياب ٻارڻ، تعميراتي مواد ۽ سماجي رسمن تي هوندو هو. گرم علائقن ۾ رڌڻو گهر کان ٻاهر يا صحن ۾ رکڻ سان گرمي ۽ دونهون رهائشي ڪمرن کان پري رهندا هئا، جڏهن ته ٿڌن علائقن ۾ باهه وارو چلهو گهر کي گرم رکڻ جو ڪم پڻ ڪندو هو. === وچيون دور === [[فائل:Antica cucina dell'abbazia di Vallombrosa.jpg|thumb|[[ٽسڪني]] ۾ ويلومبروسا ابي جو قديم رڌڻو.]] وچئين دور جي يورپ ۾ عام گهرن ۾ کليل چلهو رڌ پچاءَ جو مرڪز هوندو هو. ڌاتوءَ جا ديڳڙا يا ٿانو باهه مٿان ٽنگيا ويندا يا سڌو باهه جي ويجهو رکيا ويندا هئا. [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] موجب وچئين دور ۾ وڏا ديڳڙا شاهوڪار گهرن جي رڌڻن جا عام اوزار هئا، جڏهن ته نسبتاً معمولي گهرن ۾ به چوڏهين ۽ پندرهين صديءَ تائين مختلف ماپن جا پچائڻ وارا ٿانو استعمال ٿيڻ لڳا هئا.<ref name="MetCauldron">{{cite web |title=Caldron |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/471343 |publisher=[[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> قلعن ۽ وڏن شاهوڪار گهرن ۾ رڌڻو رهائشي ۽ مجلس وارن حصن کان الڳ رکڻ جو رواج هو. ان جو هڪ سبب باهه ۽ دونهين جو خطرو هو، جڏهن ته ٻيو سبب وڏي تعداد ۾ ماڻهن لاءِ خوراڪ تيار ڪرڻ جي ضرورت هئي. [[فائل:Hampton Court Palace - Kitchens - geograph.org.uk - 5627427.jpg|thumb|[[هيمپٽن ڪورٽ محل]] جا تاريخي ٽيوڊر دور جا رڌڻا.]] ان جو مشهور مثال انگلينڊ جو [[هيمپٽن ڪورٽ محل]] آهي. [[هينري اٺين]] جي دور ۾ هتان جا شاهي رڌڻا ڪيترن شعبن ۾ ورهايل هئا ۽ محل جي وڏي آبادي لاءِ روزانو سوين کاڌا تيار ڪندا هئا. گوشت کي اُٻارڻ، روسٽ ڪرڻ، پيسٽري ٺاهڻ، خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۽ تيار کاڌو ورهائڻ لاءِ جدا جايون موجود هيون.<ref name="HamptonKitchen">{{cite web |title=Henry VIII's Kitchens |url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/whats-on/henry-viiis-kitchens/ |publisher=Historic Royal Palaces |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref><ref name="HamptonFood">{{cite web |title=Tudor food and eating |url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/tudor-food-and-eating/ |publisher=Historic Royal Palaces |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> === چلهي کان جديد رڌڻي تائين === صنعتي انقلاب ۽ شهري آباديءَ جي واڌ سان رڌڻي ۾ وڏي ٽيڪنيڪي تبديلي آئي. کليل باهه جي جاءِ آهستي آهستي بند چلهن، ڪوئلي ۽ ڪاٺ جي رينجن، پوءِ گئس ۽ بجليءَ تي هلندڙ چلهن ورتي. وهندڙ پاڻي، نيڪال، گئس ۽ بجلي گهرن تائين پهچڻ سان رڌڻي جي صفائي، روشني، خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۽ رڌ پچاءَ جا طريقا تبديل ٿيا. [[ريفريجريشن]] جي عام ٿيڻ سان جلد خراب ٿيندڙ خوراڪ کي گهڻي عرصي تائين محفوظ رکڻ ممڪن ٿيو، جڏهن ته بجليءَ سان هلندڙ ننڍن اوزارن رڌڻي ۾ ڪيترن هٿرادو ڪمن کي آسان ڪيو. == جديد رڌڻي جي رٿابندي == === ڪم جي ڪارڪردگي === [[فائل:Frankfurter-kueche-vienna.JPG|thumb|[[فرينڪفرٽ رڌڻو]]، جديد ٺهيل رڌڻي جي تاريخ ۾ اثرائتو نمونو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ رڌڻي جي رٿابنديءَ ۾ صرف سينگار بدران ڪم جي ڪارڪردگي، صفائي ۽ غيرضروري حرڪت گهٽائڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. گهر جي ڪم کي منظم ڪرڻ بابت تحريڪن رڌڻي جي اوزارن ۽ ڪم وارن هنڌن کي اهڙي ترتيب ۾ رکڻ تي زور ڏنو، جنهن سان کاڌو تيار ڪرڻ وقت هلچل گهٽجي. هن تبديليءَ جو سڀ کان مشهور مثال '''[[فرينڪفرٽ رڌڻو]]''' آهي، جيڪو آسٽريائي معمار [[مارگريٽي شوٽي-ليهوٽسڪي]] 1926ع ۾ جرمنيءَ جي فرينڪفرٽ شهر جي رهائشي منصوبي لاءِ تيار ڪيو. ان جي رٿابندي ڪارخاني يا تجربيگاهه جي ڪم واري ترتيب کان متاثر هئي ۽ ان لاءِ وقت ۽ حرڪت بابت مطالعا پڻ ڪيا ويا هئا.<ref name="MoMAFrankfurt">{{cite web |title=Counter Space: The Frankfurt Kitchen |url=https://www.moma.org/interactives/exhibitions/2010/counter_space/the_frankfurt_kitchen/ |publisher=[[ميوزيم آف ماڊرن آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> فرينڪفرٽ رڌڻي ۾ ٺهيل ڪٻٽ، گئس چلهو، ڦرندڙ اسٽول، ڪم واريون مخصوص سطحون، ترتيب ڏنل خوراڪي دٻا، روشني ۽ ڪچرو ڪڍڻ جو نظام شامل هو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اهڙي نموني جا لڳ ڀڳ 10,000 رڌڻا فرينڪفرٽ جي رهائشي منصوبن ۾ لڳايا ويا.<ref name="MoMAFrankfurt"/><ref name="VAModern">{{cite web |title=Domestic life in a Modern world |url=https://www.vam.ac.uk/articles/domestic-life-in-a-modern-world |publisher=[[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان نموني جديد '''ٺهيل رڌڻي''' جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، جنهن ۾ ڪٻٽ، ڪم واري سطح، سنڪ ۽ ٻين اوزارن کي هڪ گڏيل نظام طور ترتيب ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Frankfurt Kitchen from the Ginnheim-Höhenblick Housing Estate |url=https://www.moma.org/collection/works/126451 |publisher=[[ميوزيم آف ماڊرن آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> === بنيادي حصا === جديد گهريلو رڌڻي کي ڪم جي لحاظ کان ڪيترن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:95%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''جديد رڌڻي جا بنيادي ڪم وارا حصا''' ! style="background:#F6C85F;" | حصو ! style="background:#F6C85F;" | بنيادي ڪم ! style="background:#F6C85F;" | عام سامان |- | style="background:#FFF8E7;" | '''ذخيرو''' | style="background:#FFF8E7;" | خوراڪ ۽ سامان محفوظ ڪرڻ | style="background:#FFF8E7;" | ڪٻٽ، [[ريفريجريٽر]]، [[فريزر]] |- | style="background:#EAF4FF;" | '''ڌوئڻ''' | style="background:#EAF4FF;" | خوراڪ ۽ ٿانو ڌوئڻ | style="background:#EAF4FF;" | [[سنڪ]]، نل، [[ڊش واشر]] |- | style="background:#F0F8E8;" | '''تياري''' | style="background:#F0F8E8;" | ڪٽڻ، ملائڻ ۽ کاڌو تيار ڪرڻ | style="background:#F0F8E8;" | ڪم واري سطح، چاقو ۽ ٻيا [[رڌڻي جا اوزار]] |- | style="background:#FCECEC;" | '''رڌ پچاءُ''' | style="background:#FCECEC;" | خوراڪ کي گرمي ڏيڻ ۽ پچائڻ | style="background:#FCECEC;" | [[چلهو]]، [[اوون]]، [[مائڪرو ويو اوون]] |- | style="background:#F3EEFF;" | '''صفائي ۽ ڪچرو''' | style="background:#F3EEFF;" | ڪم کان پوءِ صفائي ۽ فضلو ڪڍڻ | style="background:#F3EEFF;" | ڪچري جو دٻو، صفائيءَ جو سامان |} == رڌڻن جا قسم == === گهريلو رڌڻو === [[فائل:Alno Kuechenzeile 1980er Jahre.jpg|thumb|جرمنيءَ ۾ 1980ع واري ڏهاڪي جو ٺهيل گهريلو رڌڻو.]] '''گهريلو رڌڻو''' گهر يا فليٽ ۾ خاندان لاءِ کاڌو تيار ڪرڻ جي جاءِ آهي. ان جي ماپ ۽ بناوت رهائش جي ماپ، معاشي حالت، ثقافتي روايتن ۽ مقامي خوراڪ تي دارومدار رکي ٿي. ننڍن فليٽن ۾ رڌڻو هڪ ڀت سان لڳل مختصر يونٽ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته وڏن گهرن ۾ وچ ۾ '''رڌڻي جو ٻيٽ'''، الڳ خوراڪ ذخيرو ڪرڻ وارو ڪمرو ۽ کاڌو کائڻ جي جاءِ پڻ ٿي سگهي ٿي. === کليل رڌڻو === ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان ڪيترن جديد گهرن ۾ رڌڻي کي رهائشي يا کاڌي کائڻ واري ڪمري سان ڳنڍڻ جو رواج وڌيو. اهڙي جوڙجڪ ۾ مڪمل ڀت بدران ڪائونٽر، ٻيٽ يا جزوي ورهاست هوندي آهي. اهڙي رٿا کي عام طور '''کليل رڌڻو''' چيو وڃي ٿو. === ٻاهرين رڌڻو === [[فائل:06-Canon EOS 60D335.jpg|thumb|[[گھانا]] ۾ ٻاهرين رڌڻي جو مثال.]] گرم آبهوا وارن ڪيترن علائقن ۾ روايتي طور گهر جي صحن يا ٻاهرين حصي ۾ رڌ پچاءُ ڪيو ويندو آهي. جديد '''ٻاهرين رڌڻن''' ۾ باربيڪيو، چلهو، سنڪ، ڪم واري سطح، ڪٻٽ ۽ ڪڏهن ريفريجريٽر پڻ شامل هوندو آهي. ڏکڻ ايشيا، آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ ڪاٺ، فصلن جي باقيات، ڇيڻن يا ٻين حياتياتي ٻارڻن تي هلندڙ روايتي چلهن جو استعمال پڻ تاريخي طور عام رهيو آهي. === تجارتي ۽ ريسٽورنٽ رڌڻو === [[فائل:Canteen kitchen.jpg|thumb|هڪ وڏي اداري جي ڪينٽين جو رڌڻو.]] '''تجارتي رڌڻو''' اهڙو رڌڻو آهي جتي وڪري يا وڏي تعداد ۾ ماڻهن لاءِ خوراڪ تيار ڪئي وڃي. اهي [[ريسٽورنٽ]]، [[هوٽل]]، ڪيفي، ڪينٽين، اسپتال، اسڪول، يونيورسٽي ۽ ٻين ادارن ۾ قائم هوندا آهن. تجارتي رڌڻي ۾ ڪم کي عام طور خام مال جي وصولي کان تيار کاڌي جي روانگي تائين منظم وهڪري ۾ ترتيب ڏنو ويندو آهي. وڏي ريسٽورنٽ ۾ الڳ الڳ حصا ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ: * خام خوراڪ ۽ ڀاڄين جي تياري؛ * گوشت ۽ مڇيءَ جي تياري؛ * گرم کاڌي جو شعبو؛ * ٿڌن کاڌن جو شعبو؛ * [[بيڪري]] ۽ [[پيسٽري]]؛ * ٿڌو ذخيرو؛ * خشڪ خوراڪ جو ذخيرو؛ * ٿانو ڌوئڻ وارو حصو؛ * ڪچري ۽ فضلي جي عارضي سنڀال. اهڙي ترتيب جو مقصد خام ۽ تيار خوراڪ جي وچ ۾ غيرضروري رابطي ۽ جراثيمي آلودگيءَ جي خطري کي گهٽائڻ پڻ آهي.<ref name="CodexGHP"/> === صنعتي رڌڻو === '''صنعتي رڌڻو''' وڏي مقدار ۾ تيار خوراڪ ٺاهڻ لاءِ ٺهيل پيداوار واري جاءِ آهي. اهڙا رڌڻا وڏي ڪينٽين، اسپتال، ايئر لائن ڪيٽرنگ، مرڪزي خوراڪ فراهم ڪندڙ ادارن ۽ تيار خوراڪ ٺاهيندڙ صنعتن ۾ استعمال ٿين ٿا. صنعتي رڌڻي ۾ روايتي رڌ پچاءَ سان گڏ پيداوار جي وهڪري، گرمي پد جي نگراني، ٿڌي زنجير، صفائي، پيڪنگ، خام ۽ تيار خوراڪ جي جداگي ۽ خوراڪ جي حفاظت جا ضابطا اهم هوندا آهن. سطحن ۽ اوزارن لاءِ اهڙا مواد پسند ڪيا وڃن ٿا جيڪي صاف ڪرڻ ۾ آسان، پاڻي ۽ زنگ جي مقابلي ۾ مضبوط هجن؛ انهيءَ سبب [[اسٽينليس اسٽيل]] تجارتي رڌڻن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. === عارضي ۽ ميداني رڌڻو === '''ميداني رڌڻو''' يا عارضي رڌڻو فوجي مهمن، آفتن، امدادي ڪئمپن، وڏن ميلن ۽ ٻين عارضي حالتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. اهڙا رڌڻا گاڏي، ٽريلر، خيمي يا ماڊيولر عمارت اندر قائم ٿي سگهن ٿا. === جهاز جو رڌڻو === [[ٻيڙي]] يا [[جهاز]] ۾ رڌڻي کي انگريزي سامونڊي اصطلاح ۾ ''galley'' چيو ويندو آهي. محدود جاءِ ۽ جهاز جي حرڪت سبب اهڙي رڌڻي جا اوزار ۽ ذخيرو اهڙي نموني لڳايا ويندا آهن جو سمنڊ جي لوڏن دوران شيون محفوظ رهن. == رڌڻي جا اوزار == [[فائل:TredegarHouseKitchen.jpg|thumb|ويلز جي [[ٽريڊيگر هائوس]] جو تاريخي رڌڻو.]] رڌڻي ۾ استعمال ٿيندڙ سامان ثقافت، خوراڪ ۽ ٽيڪنالاجي موجب مختلف هوندو آهي. عام سامان ۾ شامل آهن: * [[چلهو]] يا رڌ پچاءَ وارو رينج؛ * [[اوون]]؛ * [[ريفريجريٽر]] ۽ [[فريزر]]؛ * [[سنڪ]] ۽ نل؛ * ڪم واري سطح؛ * ڪٻٽ ۽ شيلف؛ * [[مائڪرو ويو اوون]]؛ * [[ڊش واشر]]؛ * بلينڊر يا مڪسر؛ * ٽوسٽر؛ * ڪيٽلي؛ * ديڳڙا، فرائنگ پين ۽ ٻيا [[رڌڻي جا ٿانو]]؛ * [[چاقو]] ۽ ٻيا [[رڌڻي جا اوزار]]. <gallery caption="رڌڻي جي عام سامان جا مثال" mode="packed"> 4Messer (fcm).png|[[چاقو]] Coffee pot moka.jpg|ڪافي ٺاهڻ وارو برتن Toaster.jpg|[[ٽوسٽر]] ElectricBlender.jpg|برقي بلينڊر Pfanne (Edelstahl).jpg|فرائنگ پين </gallery> == صفائي ۽ خوراڪ جي حفاظت == رڌڻو خوراڪ سان سڌي واسطي سبب [[خوراڪ جي حفاظت]] جو اهم هنڌ آهي. خام گوشت، مڇي، انڊن ۽ ٻين خام شين مان جراثيم تيار خوراڪ، هٿن، چاقن، ڪٽڻ وارن تختن يا ڪم وارين سطحن تائين منتقل ٿي سگهن ٿا. ان ڪري هٿ ڌوئڻ، اوزار ۽ سطحون صاف رکڻ، خام ۽ تيار خوراڪ کي الڳ رکڻ ۽ مناسب گرمي پد تي خوراڪ رکڻ بنيادي صفائيءَ جا اصول آهن. [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جي '''خوراڪ جي صفائيءَ جا عام اصول''' خوراڪ جي زنجير جي مختلف مرحلن ۾ محفوظ خوراڪ پيدا ڪرڻ لاءِ بنيادي بين الاقوامي اصول مهيا ڪن ٿا.<ref name="CodexPrinciples">{{cite web |title=General Principles of Food Hygiene |url=https://www.fao.org/4/y1579e/y1579e02.htm |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهن اصولن سان لاڳاپيل '''خطري جي تجزيي ۽ اهم ڪنٽرول نقطن وارو نظام''' (HACCP) خوراڪ جي حفاظت لاءِ سائنسي ۽ منظم طريقو آهي، جنهن ۾ ممڪن حياتياتي، ڪيميائي يا طبعي خطرن جي سڃاڻپ، اهم ڪنٽرول نقطن جو تعين، حدن جي مقرري، نگراني، اصلاحي ڪارروائي، تصديق ۽ دستاويزي رڪارڊ شامل آهن.<ref name="HACCP">{{cite web |title=Hazard Analysis and Critical Control Point (HACCP) System and Guidelines for its Application |url=https://www.fao.org/4/w6419e/w6419e03.htm |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> آمريڪا ۾ [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] جو ''Food Code'' ريسٽورنٽن، پرچون خوراڪ ۽ ادارتي خوراڪ جي خدمتن جي ضابطن لاءِ سائنسي ۽ فني نمونو مهيا ڪري ٿو.<ref name="FDAFoodCode">{{cite web |title=FDA Food Code |url=https://www.fda.gov/food/retail-food-protection/fda-food-code |publisher=[[آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == هواداري، دونهون ۽ صحت == [[فائل:Kitchen in Hyderabad, Pak.jpg|thumb|سنڌ جي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ رڌڻو.]] رڌ پچاءَ دوران گرمي، ٻاڦ، بو، چرٻيءَ جا ذرڙا ۽ ٻارڻ جي ساڙ مان مختلف آلودگيون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ان ڪري رڌڻي ۾ مناسب [[هواداري]] اهم آهي. جديد رڌڻن ۾ دري، ايگزاسٽ فين يا چلهي مٿان لڳل هُڊ ذريعي هوا ٻاهر ڪڍڻ جو بندوبست ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ، ڪوئلي، ڇيڻن، فصلن جي باقيات ۽ ٻين آلودگي پيدا ڪندڙ ٻارڻن کي کليل باهه يا گهٽ ڪارائتي چلهي ۾ ساڙڻ سان گهر اندر نقصانڪار دونهون پيدا ٿي سگهي ٿو. [[عالمي صحت جو ادارو]] موجب 2025ع تائين دنيا ۾ لڳ ڀڳ 2.1 ارب ماڻهو اڃا اهڙن آلودگي پيدا ڪندڙ ٻارڻن يا ٽيڪنالاجين سان کاڌو پچائيندا هئا، ۽ گهر اندر پيدا ٿيندڙ هوا جي آلودگي تنفسي ۽ دل جي بيمارين سميت ڪيترن سنگين صحت جي خطرن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="WHOAir">{{cite web |title=Household air pollution |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=16 ڊسمبر 2025 |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> WHO گهرن لاءِ صاف ٻارڻ ۽ گهٽ اخراج واري رڌ پچاءَ واري ٽيڪنالاجي ڏانهن منتقلي تي زور ڏئي ٿو.<ref name="WHOFuel">{{cite web |title=WHO Guidelines for indoor air quality: Household fuel combustion |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789241548885 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |year=2014 |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == سماجي ۽ ثقافتي اهميت == رڌڻو صرف خوراڪ ٺاهڻ جي جاءِ نه، پر ڪيترين ثقافتن ۾ گهريلو ۽ سماجي زندگيءَ جو اهم مرڪز پڻ آهي. روايتي گهرن ۾ باهه يا چلهي جي چوڌاري خاندان جي گڏ ٿيڻ سبب رڌڻو خوراڪ سان گڏ ڳالهه ٻولهه، مهمان نوازي ۽ گهريلو ڄاڻ جي هڪ نسل کان ٻئي نسل ڏانهن منتقليءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. رڌڻي جي جوڙجڪ مان سماج جي معاشي ۽ ٽيڪنيڪي تبديليءَ جو به پتو پوي ٿو. پاڻي، گئس، بجلي، ريفريجريشن ۽ گهريلو مشينن جي دستيابي سان رڌڻي جي جاءِ، ڪم جي نوعيت ۽ گهريلو محنت جي تنظيم تبديل ٿي آهي. ويهين صديءَ جي جديد ڊزائن ۾ رڌڻي کي خاص طور محنت بچائڻ ۽ ننڍي رهائشي جاءِ جي بهتر استعمال سان ڳنڍيو ويو.<ref name="MoMAFrankfurt"/><ref name="VAModern"/> == رڌڻي جي تاريخي ارتقا جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:96%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''رڌڻي جي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون''' ! style="background:#D9EAF7;" | دور ! style="background:#D9EAF7;" | عام خصوصيت ! style="background:#D9EAF7;" | اهم تبديلي |- | style="background:#FFF8E7;" | شروعاتي انساني آباديون | style="background:#FFF8E7;" | کليل باهه يا گڏيل چلهو | style="background:#FFF8E7;" | باهه تي خوراڪ پچائڻ |- | style="background:#F0F8E8;" | قديم ۽ وچيون دور | style="background:#F0F8E8;" | مستقل چلهو ۽ ذخيري جون جايون | style="background:#F0F8E8;" | رڌ پچاءَ لاءِ مخصوص جاءِ |- | style="background:#FCECEC;" | وچيون ۽ شروعاتي جديد دور | style="background:#FCECEC;" | وڏن گهرن ۽ محلاتن ۾ جدا رڌڻا | style="background:#FCECEC;" | ڪم جي شعبن ۾ ورهاست |- | style="background:#EAF4FF;" | 19هين صدي | style="background:#EAF4FF;" | ڪوئلي ۽ گئس جا چلهه، وهندڙ پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | کليل باهه کان ڪنٽرول ٿيل چلهي ڏانهن منتقلي |- | style="background:#F3EEFF;" | 20هين صدي | style="background:#F3EEFF;" | بجلي، ريفريجريٽر، ٺهيل ڪٻٽ | style="background:#F3EEFF;" | جديد ٺهيل رڌڻو |- | style="background:#FFF4E6;" | 21هين صدي | style="background:#FFF4E6;" | توانائيءَ جي بچت، خودڪار اوزار ۽ کليل رٿابندي | style="background:#FFF4E6;" | رهائش، ٽيڪنالاجي ۽ رڌڻي جو وڌيڪ انضمام |} == پڻ ڏسو == * [[رڌ پچاءُ]] * [[چلهو]] * [[تنور]] * [[رڌڻي جا اوزار]] * [[ريفريجريٽر]] * [[کاڌي جي حفاظت]] * [[ريسٽورنٽ]] * [[کاڌو]] * [[گهريلو اوزار]] * [[هواداري]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Beecher, Catharine E. and Harriet Beecher Stowe. ''The American Woman's Home''. 1869. * Harrison, M. ''The Kitchen in History''. Osprey, 1972. ISBN 0-85045-068-3. * Kinchin, Juliet and Aidan O'Connor. ''Counter Space: Design and the Modern Kitchen''. Museum of Modern Art, New York, 2011. * Snodgrass, Mary Ellen. ''Encyclopedia of Kitchen History''. Fitzroy Dearborn, 2004. ISBN 1-57958-380-6. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Kitchens}} {{Room}} {{Authority control}} [[زمرو:رڌڻا]] [[زمرو:ڪمرا]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب جي تياري]] [[زمرو:گهريلو ڪم]] [[زمرو:ريسٽورنٽ]] m7bk76abinnj72iq01h22pgv24zxlzu 416091 416090 2026-09-30T21:45:33Z Intisar Ali 8681 416091 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|کاڌو تيار ڪرڻ، رڌڻ ۽ محفوظ ڪرڻ لاءِ مخصوص جاءِ}} [[فائل:La cuisine (musée dart nouveau, Riga) (7563655820).jpg|thumb|300px|[[ريگا]] ۾ ويهين صديءَ جي شروعات وارو [[آرٽ نووو]] طرز جو رڌڻو.]] '''رڌڻو''' يا '''بورچيخانو''' ڪنهن [[گهر]]، [[عمارت]] يا اداري ۾ اها مخصوص جاءِ يا ڪمرو آهي، جتي [[کاڌو]] تيار، رڌيو ۽ ضرورت موجب محفوظ ڪيو ويندو آهي. جديد گهريلو رڌڻي ۾ عام طور [[چلهو]] يا ڪو ٻيو رڌ پچاءَ وارو اوزار، [[سنڪ]]، وهندڙ پاڻي، ڪم ڪرڻ لاءِ سطح، کاڌي ۽ ٿانون لاءِ ڪٻٽ ۽ [[ريفريجريٽر]] شامل هوندا آهن. ڪيترن رڌڻن ۾ [[اوون]]، [[مائڪرو ويو اوون]]، [[ڊش واشر]]، [[فريزر]] ۽ هوا ڪڍڻ لاءِ هُڊ يا ٻيا هواداريءَ جا اوزار پڻ استعمال ٿين ٿا.<ref name="MoMANewKitchen">{{cite web |title=Counter Space: The New Kitchen |url=https://www.moma.org/interactives/exhibitions/2010/counter_space/the_new_kitchen/ |publisher=[[ميوزيم آف ماڊرن آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> رڌڻي جا بنيادي ڪم خوراڪ کي ذخيرو ڪرڻ، ڌوئڻ، ڪٽڻ ۽ تيار ڪرڻ، پچائڻ ۽ ان کان پوءِ ٿانون ۽ ڪم واري جاءِ کي صاف ڪرڻ آهن. گهر جي بناوت ۽ مقامي ثقافت موجب رڌڻو الڳ ڪمرو، رهائشي جاءِ سان ڳنڍيل کليل حصو يا ٻاهرئين صحن ۾ قائم جاءِ ٿي سگهي ٿو. وڏن رڌڻن ۾ کاڌو کائڻ لاءِ ميز ۽ ڪرسيون به رکيل هونديون آهن. [[ريسٽورنٽ]]، [[هوٽل]]، [[اسپتال]]، [[اسڪول]]، يونيورسٽي، ڪارخاني، فوجي مرڪز ۽ ٻين ادارن جا '''تجارتي يا اداري وارا رڌڻا''' گهريلو رڌڻن کان وڏا هوندا آهن ۽ انهن ۾ وڏي مقدار ۾ خوراڪ تيار ڪرڻ لاءِ وڌيڪ مضبوط ۽ خاص اوزار لڳل هوندا آهن. اهڙن رڌڻن ۾ خوراڪ جي صفائي، گرمي پد، خام ۽ تيار خوراڪ جي الڳ رکڻ، عملي جي صفائي ۽ آلودگيءَ کان بچاءَ لاءِ خاص ضابطا لاڳو ڪيا ويندا آهن.<ref name="CodexGHP">{{cite web |title=Introduction to Good Hygiene Practices |url=https://www.fao.org/good-hygiene-practices-haccp-toolbox/ghp/introduction-to-ghp/ |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] |year=2023 |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == نالي ۽ مفهوم جو فرق == سنڌيءَ ۾ '''رڌڻو'''، '''رڌڻ''' ۽ '''بورچيخانو''' کاڌو تيار ڪرڻ واري جاءِ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهن. ''رڌڻو'' سنڌيءَ جي فعل ''رڌڻ'' مان نڪتل آهي. ''بورچيخانو'' فارسي-اردو روايت مان آيل مرڪب لفظ آهي، جنهن ۾ ''بورچي'' جو مطلب کاڌو پچائيندڙ ۽ ''خانو'' جو مطلب جاءِ يا ڪمرو آهي. رڌڻي کي '''رڌ پچاءَ''' سان نه ملائڻ گهرجي. رڌ پچاءُ کاڌو تيار ڪرڻ جي عمل، طريقن ۽ فن کي چيو وڃي ٿو، جڏهن ته رڌڻو ان عمل لاءِ استعمال ٿيندڙ جسماني جاءِ آهي. == تاريخ == === باهه کان مستقل رڌڻي تائين === [[فائل:Medieval kitchen.jpg|thumb|يورپي وچئين دور جي رڌڻي جو منظر، جنهن ۾ باهه مٿان گوشت پچائڻ جو انتظام ڏيکاريل آهي.]] رڌڻي جي تاريخ انسان پاران [[باهه]] کي خوراڪ پچائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جي تاريخ سان ڳنڍيل آهي. شروعاتي انساني آبادين ۾ اڄوڪي معنيٰ وارو الڳ رڌڻو موجود نه هو؛ کاڌو عام طور کليل يا نيم ڍڪيل [[چلهو|چلهي]] يا باهه جي چوڌاري تيار ڪيو ويندو هو. مستقل گهرن، ڳوٺن ۽ شهرن جي واڌ سان کاڌو پچائڻ، ٻارڻ رکڻ ۽ خوراڪ محفوظ ڪرڻ لاءِ مخصوص جايون وجود ۾ آيون. قديم ۽ روايتي گهرن ۾ رڌڻي جي بناوت جو دارومدار مقامي موسم، دستياب ٻارڻ، تعميراتي مواد ۽ سماجي رسمن تي هوندو هو. گرم علائقن ۾ رڌڻو گهر کان ٻاهر يا صحن ۾ رکڻ سان گرمي ۽ دونهون رهائشي ڪمرن کان پري رهندا هئا، جڏهن ته ٿڌن علائقن ۾ باهه وارو چلهو گهر کي گرم رکڻ جو ڪم پڻ ڪندو هو. === وچيون دور === [[فائل:Antica cucina dell'abbazia di Vallombrosa.jpg|thumb|[[ٽسڪني]] ۾ ويلومبروسا ابي جو قديم رڌڻو.]] وچئين دور جي يورپ ۾ عام گهرن ۾ کليل چلهو رڌ پچاءَ جو مرڪز هوندو هو. ڌاتوءَ جا ديڳڙا يا ٿانو باهه مٿان ٽنگيا ويندا يا سڌو باهه جي ويجهو رکيا ويندا هئا. [[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] موجب وچئين دور ۾ وڏا ديڳڙا شاهوڪار گهرن جي رڌڻن جا عام اوزار هئا، جڏهن ته نسبتاً معمولي گهرن ۾ به چوڏهين ۽ پندرهين صديءَ تائين مختلف ماپن جا پچائڻ وارا ٿانو استعمال ٿيڻ لڳا هئا.<ref name="MetCauldron">{{cite web |title=Caldron |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/471343 |publisher=[[ميٽروپوليٽن ميوزيم آف آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> قلعن ۽ وڏن شاهوڪار گهرن ۾ رڌڻو رهائشي ۽ مجلس وارن حصن کان الڳ رکڻ جو رواج هو. ان جو هڪ سبب باهه ۽ دونهين جو خطرو هو، جڏهن ته ٻيو سبب وڏي تعداد ۾ ماڻهن لاءِ خوراڪ تيار ڪرڻ جي ضرورت هئي. [[فائل:Hampton Court Palace - Kitchens - geograph.org.uk - 5627427.jpg|thumb|[[هيمپٽن ڪورٽ محل]] جا تاريخي ٽيوڊر دور جا رڌڻا.]] ان جو مشهور مثال انگلينڊ جو [[هيمپٽن ڪورٽ محل]] آهي. [[هينري اٺين]] جي دور ۾ هتان جا شاهي رڌڻا ڪيترن شعبن ۾ ورهايل هئا ۽ محل جي وڏي آبادي لاءِ روزانو سوين کاڌا تيار ڪندا هئا. گوشت کي اُٻارڻ، روسٽ ڪرڻ، پيسٽري ٺاهڻ، خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۽ تيار کاڌو ورهائڻ لاءِ جدا جايون موجود هيون.<ref name="HamptonKitchen">{{cite web |title=Henry VIII's Kitchens |url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/whats-on/henry-viiis-kitchens/ |publisher=Historic Royal Palaces |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref><ref name="HamptonFood">{{cite web |title=Tudor food and eating |url=https://www.hrp.org.uk/hampton-court-palace/history-and-stories/tudor-food-and-eating/ |publisher=Historic Royal Palaces |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> === چلهي کان جديد رڌڻي تائين === صنعتي انقلاب ۽ شهري آباديءَ جي واڌ سان رڌڻي ۾ وڏي ٽيڪنيڪي تبديلي آئي. کليل باهه جي جاءِ آهستي آهستي بند چلهن، ڪوئلي ۽ ڪاٺ جي رينجن، پوءِ گئس ۽ بجليءَ تي هلندڙ چلهن ورتي. وهندڙ پاڻي، نيڪال، گئس ۽ بجلي گهرن تائين پهچڻ سان رڌڻي جي صفائي، روشني، خوراڪ محفوظ ڪرڻ ۽ رڌ پچاءَ جا طريقا تبديل ٿيا. [[ريفريجريشن]] جي عام ٿيڻ سان جلد خراب ٿيندڙ خوراڪ کي گهڻي عرصي تائين محفوظ رکڻ ممڪن ٿيو، جڏهن ته بجليءَ سان هلندڙ ننڍن اوزارن رڌڻي ۾ ڪيترن هٿرادو ڪمن کي آسان ڪيو. == جديد رڌڻي جي رٿابندي == === ڪم جي ڪارڪردگي === [[فائل:Frankfurter-kueche-vienna.JPG|thumb|[[فرينڪفرٽ رڌڻو]]، جديد ٺهيل رڌڻي جي تاريخ ۾ اثرائتو نمونو.]] ويهين صديءَ جي شروعات ۾ رڌڻي جي رٿابنديءَ ۾ صرف سينگار بدران ڪم جي ڪارڪردگي، صفائي ۽ غيرضروري حرڪت گهٽائڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويو. گهر جي ڪم کي منظم ڪرڻ بابت تحريڪن رڌڻي جي اوزارن ۽ ڪم وارن هنڌن کي اهڙي ترتيب ۾ رکڻ تي زور ڏنو، جنهن سان کاڌو تيار ڪرڻ وقت هلچل گهٽجي. هن تبديليءَ جو سڀ کان مشهور مثال '''[[فرينڪفرٽ رڌڻو]]''' آهي، جيڪو آسٽريائي معمار [[مارگريٽي شوٽي-ليهوٽسڪي]] 1926ع ۾ جرمنيءَ جي فرينڪفرٽ شهر جي رهائشي منصوبي لاءِ تيار ڪيو. ان جي رٿابندي ڪارخاني يا تجربيگاهه جي ڪم واري ترتيب کان متاثر هئي ۽ ان لاءِ وقت ۽ حرڪت بابت مطالعا پڻ ڪيا ويا هئا.<ref name="MoMAFrankfurt">{{cite web |title=Counter Space: The Frankfurt Kitchen |url=https://www.moma.org/interactives/exhibitions/2010/counter_space/the_frankfurt_kitchen/ |publisher=[[ميوزيم آف ماڊرن آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> فرينڪفرٽ رڌڻي ۾ ٺهيل ڪٻٽ، گئس چلهو، ڦرندڙ اسٽول، ڪم واريون مخصوص سطحون، ترتيب ڏنل خوراڪي دٻا، روشني ۽ ڪچرو ڪڍڻ جو نظام شامل هو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ اهڙي نموني جا لڳ ڀڳ 10,000 رڌڻا فرينڪفرٽ جي رهائشي منصوبن ۾ لڳايا ويا.<ref name="MoMAFrankfurt"/><ref name="VAModern">{{cite web |title=Domestic life in a Modern world |url=https://www.vam.ac.uk/articles/domestic-life-in-a-modern-world |publisher=[[وڪٽوريا ۽ البرٽ ميوزيم]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> ان نموني جديد '''ٺهيل رڌڻي''' جي ترقيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو، جنهن ۾ ڪٻٽ، ڪم واري سطح، سنڪ ۽ ٻين اوزارن کي هڪ گڏيل نظام طور ترتيب ڏنو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Frankfurt Kitchen from the Ginnheim-Höhenblick Housing Estate |url=https://www.moma.org/collection/works/126451 |publisher=[[ميوزيم آف ماڊرن آرٽ]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> === بنيادي حصا === جديد گهريلو رڌڻي کي ڪم جي لحاظ کان ڪيترن حصن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: {| class="wikitable" style="width:95%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''جديد رڌڻي جا بنيادي ڪم وارا حصا''' ! style="background:#F6C85F;" | حصو ! style="background:#F6C85F;" | بنيادي ڪم ! style="background:#F6C85F;" | عام سامان |- | style="background:#FFF8E7;" | '''ذخيرو''' | style="background:#FFF8E7;" | خوراڪ ۽ سامان محفوظ ڪرڻ | style="background:#FFF8E7;" | ڪٻٽ، [[ريفريجريٽر]]، [[فريزر]] |- | style="background:#EAF4FF;" | '''ڌوئڻ''' | style="background:#EAF4FF;" | خوراڪ ۽ ٿانو ڌوئڻ | style="background:#EAF4FF;" | [[سنڪ]]، نل، [[ڊش واشر]] |- | style="background:#F0F8E8;" | '''تياري''' | style="background:#F0F8E8;" | ڪٽڻ، ملائڻ ۽ کاڌو تيار ڪرڻ | style="background:#F0F8E8;" | ڪم واري سطح، چاقو ۽ ٻيا [[رڌڻي جا اوزار]] |- | style="background:#FCECEC;" | '''رڌ پچاءُ''' | style="background:#FCECEC;" | خوراڪ کي گرمي ڏيڻ ۽ پچائڻ | style="background:#FCECEC;" | [[چلهو]]، [[اوون]]، [[مائڪرو ويو اوون]] |- | style="background:#F3EEFF;" | '''صفائي ۽ ڪچرو''' | style="background:#F3EEFF;" | ڪم کان پوءِ صفائي ۽ فضلو ڪڍڻ | style="background:#F3EEFF;" | ڪچري جو دٻو، صفائيءَ جو سامان |} == رڌڻن جا قسم == === گهريلو رڌڻو === [[فائل:Alno Kuechenzeile 1980er Jahre.jpg|thumb|جرمنيءَ ۾ 1980ع واري ڏهاڪي جو ٺهيل گهريلو رڌڻو.]] '''گهريلو رڌڻو''' گهر يا فليٽ ۾ خاندان لاءِ کاڌو تيار ڪرڻ جي جاءِ آهي. ان جي ماپ ۽ بناوت رهائش جي ماپ، معاشي حالت، ثقافتي روايتن ۽ مقامي خوراڪ تي دارومدار رکي ٿي. ننڍن فليٽن ۾ رڌڻو هڪ ڀت سان لڳل مختصر يونٽ ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته وڏن گهرن ۾ وچ ۾ '''رڌڻي جو ٻيٽ'''، الڳ خوراڪ ذخيرو ڪرڻ وارو ڪمرو ۽ کاڌو کائڻ جي جاءِ پڻ ٿي سگهي ٿي. === کليل رڌڻو === ويهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان ڪيترن جديد گهرن ۾ رڌڻي کي رهائشي يا کاڌي کائڻ واري ڪمري سان ڳنڍڻ جو رواج وڌيو. اهڙي جوڙجڪ ۾ مڪمل ڀت بدران ڪائونٽر، ٻيٽ يا جزوي ورهاست هوندي آهي. اهڙي رٿا کي عام طور '''کليل رڌڻو''' چيو وڃي ٿو. === ٻاهرين رڌڻو === [[فائل:06-Canon EOS 60D335.jpg|thumb|[[گھانا]] ۾ ٻاهرين رڌڻي جو مثال.]] گرم آبهوا وارن ڪيترن علائقن ۾ روايتي طور گهر جي صحن يا ٻاهرين حصي ۾ رڌ پچاءُ ڪيو ويندو آهي. جديد '''ٻاهرين رڌڻن''' ۾ باربيڪيو، چلهو، سنڪ، ڪم واري سطح، ڪٻٽ ۽ ڪڏهن ريفريجريٽر پڻ شامل هوندو آهي. ڏکڻ ايشيا، آفريڪا ۽ ٻين علائقن ۾ ڪاٺ، فصلن جي باقيات، ڇيڻن يا ٻين حياتياتي ٻارڻن تي هلندڙ روايتي چلهن جو استعمال پڻ تاريخي طور عام رهيو آهي. === تجارتي ۽ ريسٽورنٽ رڌڻو === [[فائل:Canteen kitchen.jpg|thumb|هڪ وڏي اداري جي ڪينٽين جو رڌڻو.]] '''تجارتي رڌڻو''' اهڙو رڌڻو آهي جتي وڪري يا وڏي تعداد ۾ ماڻهن لاءِ خوراڪ تيار ڪئي وڃي. اهي [[ريسٽورنٽ]]، [[هوٽل]]، ڪيفي، ڪينٽين، اسپتال، اسڪول، يونيورسٽي ۽ ٻين ادارن ۾ قائم هوندا آهن. تجارتي رڌڻي ۾ ڪم کي عام طور خام مال جي وصولي کان تيار کاڌي جي روانگي تائين منظم وهڪري ۾ ترتيب ڏنو ويندو آهي. وڏي ريسٽورنٽ ۾ الڳ الڳ حصا ٿي سگهن ٿا، جهڙوڪ: * خام خوراڪ ۽ ڀاڄين جي تياري؛ * گوشت ۽ مڇيءَ جي تياري؛ * گرم کاڌي جو شعبو؛ * ٿڌن کاڌن جو شعبو؛ * [[بيڪري]] ۽ [[پيسٽري]]؛ * ٿڌو ذخيرو؛ * خشڪ خوراڪ جو ذخيرو؛ * ٿانو ڌوئڻ وارو حصو؛ * ڪچري ۽ فضلي جي عارضي سنڀال. اهڙي ترتيب جو مقصد خام ۽ تيار خوراڪ جي وچ ۾ غيرضروري رابطي ۽ جراثيمي آلودگيءَ جي خطري کي گهٽائڻ پڻ آهي.<ref name="CodexGHP"/> === صنعتي رڌڻو === '''صنعتي رڌڻو''' وڏي مقدار ۾ تيار خوراڪ ٺاهڻ لاءِ ٺهيل پيداوار واري جاءِ آهي. اهڙا رڌڻا وڏي ڪينٽين، اسپتال، ايئر لائن ڪيٽرنگ، مرڪزي خوراڪ فراهم ڪندڙ ادارن ۽ تيار خوراڪ ٺاهيندڙ صنعتن ۾ استعمال ٿين ٿا. صنعتي رڌڻي ۾ روايتي رڌ پچاءَ سان گڏ پيداوار جي وهڪري، گرمي پد جي نگراني، ٿڌي زنجير، صفائي، پيڪنگ، خام ۽ تيار خوراڪ جي جداگي ۽ خوراڪ جي حفاظت جا ضابطا اهم هوندا آهن. سطحن ۽ اوزارن لاءِ اهڙا مواد پسند ڪيا وڃن ٿا جيڪي صاف ڪرڻ ۾ آسان، پاڻي ۽ زنگ جي مقابلي ۾ مضبوط هجن؛ انهيءَ سبب [[اسٽينليس اسٽيل]] تجارتي رڌڻن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. === عارضي ۽ ميداني رڌڻو === '''ميداني رڌڻو''' يا عارضي رڌڻو فوجي مهمن، آفتن، امدادي ڪئمپن، وڏن ميلن ۽ ٻين عارضي حالتن ۾ استعمال ٿيندو آهي. اهڙا رڌڻا گاڏي، ٽريلر، خيمي يا ماڊيولر عمارت اندر قائم ٿي سگهن ٿا. === جهاز جو رڌڻو === [[ٻيڙي]] يا [[جهاز]] ۾ رڌڻي کي انگريزي سامونڊي اصطلاح ۾ ''galley'' چيو ويندو آهي. محدود جاءِ ۽ جهاز جي حرڪت سبب اهڙي رڌڻي جا اوزار ۽ ذخيرو اهڙي نموني لڳايا ويندا آهن جو سمنڊ جي لوڏن دوران شيون محفوظ رهن. == رڌڻي جا اوزار == [[فائل:TredegarHouseKitchen.jpg|thumb|ويلز جي [[ٽريڊيگر هائوس]] جو تاريخي رڌڻو.]] رڌڻي ۾ استعمال ٿيندڙ سامان ثقافت، خوراڪ ۽ ٽيڪنالاجي موجب مختلف هوندو آهي. عام سامان ۾ شامل آهن: * [[چلهو]] يا رڌ پچاءَ وارو رينج؛ * [[اوون]]؛ * [[ريفريجريٽر]] ۽ [[فريزر]]؛ * [[سنڪ]] ۽ نل؛ * ڪم واري سطح؛ * ڪٻٽ ۽ شيلف؛ * [[مائڪرو ويو اوون]]؛ * [[ڊش واشر]]؛ * بلينڊر يا مڪسر؛ * ٽوسٽر؛ * ڪيٽلي؛ * ديڳڙا، فرائنگ پين ۽ ٻيا [[رڌڻي جا ٿانو]]؛ * [[چاقو]] ۽ ٻيا [[رڌڻي جا اوزار]]. <gallery caption="رڌڻي جي عام سامان جا مثال" mode="packed"> 4Messer (fcm).png|[[چاقو]] Coffee pot moka.jpg|ڪافي ٺاهڻ وارو برتن Toaster.jpg|[[ٽوسٽر]] ElectricBlender.jpg|برقي بلينڊر Pfanne (Edelstahl).jpg|فرائنگ پين </gallery> == صفائي ۽ خوراڪ جي حفاظت == رڌڻو خوراڪ سان سڌي واسطي سبب [[خوراڪ جي حفاظت]] جو اهم هنڌ آهي. خام گوشت، مڇي، انڊن ۽ ٻين خام شين مان جراثيم تيار خوراڪ، هٿن، چاقن، ڪٽڻ وارن تختن يا ڪم وارين سطحن تائين منتقل ٿي سگهن ٿا. ان ڪري هٿ ڌوئڻ، اوزار ۽ سطحون صاف رکڻ، خام ۽ تيار خوراڪ کي الڳ رکڻ ۽ مناسب گرمي پد تي خوراڪ رکڻ بنيادي صفائيءَ جا اصول آهن. [[ڪوڊيڪس ايليمينٽيريس ڪميشن]] جي '''خوراڪ جي صفائيءَ جا عام اصول''' خوراڪ جي زنجير جي مختلف مرحلن ۾ محفوظ خوراڪ پيدا ڪرڻ لاءِ بنيادي بين الاقوامي اصول مهيا ڪن ٿا.<ref name="CodexPrinciples">{{cite web |title=General Principles of Food Hygiene |url=https://www.fao.org/4/y1579e/y1579e02.htm |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> انهن اصولن سان لاڳاپيل '''خطري جي تجزيي ۽ اهم ڪنٽرول نقطن وارو نظام''' (HACCP) خوراڪ جي حفاظت لاءِ سائنسي ۽ منظم طريقو آهي، جنهن ۾ ممڪن حياتياتي، ڪيميائي يا طبعي خطرن جي سڃاڻپ، اهم ڪنٽرول نقطن جو تعين، حدن جي مقرري، نگراني، اصلاحي ڪارروائي، تصديق ۽ دستاويزي رڪارڊ شامل آهن.<ref name="HACCP">{{cite web |title=Hazard Analysis and Critical Control Point (HACCP) System and Guidelines for its Application |url=https://www.fao.org/4/w6419e/w6419e03.htm |publisher=[[گڏيل قومن جي خوراڪ ۽ زراعت واري تنظيم]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> آمريڪا ۾ [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] جو ''Food Code'' ريسٽورنٽن، پرچون خوراڪ ۽ ادارتي خوراڪ جي خدمتن جي ضابطن لاءِ سائنسي ۽ فني نمونو مهيا ڪري ٿو.<ref name="FDAFoodCode">{{cite web |title=FDA Food Code |url=https://www.fda.gov/food/retail-food-protection/fda-food-code |publisher=[[آمريڪي فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == هواداري، دونهون ۽ صحت == [[فائل:Kitchen in Hyderabad, Pak.jpg|thumb|سنڌ جي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ هڪ رڌڻو.]] رڌ پچاءَ دوران گرمي، ٻاڦ، بو، چرٻيءَ جا ذرڙا ۽ ٻارڻ جي ساڙ مان مختلف آلودگيون پيدا ٿي سگهن ٿيون. ان ڪري رڌڻي ۾ مناسب [[هواداري]] اهم آهي. جديد رڌڻن ۾ دري، ايگزاسٽ فين يا چلهي مٿان لڳل هُڊ ذريعي هوا ٻاهر ڪڍڻ جو بندوبست ٿي سگهي ٿو. ڪاٺ، ڪوئلي، ڇيڻن، فصلن جي باقيات ۽ ٻين آلودگي پيدا ڪندڙ ٻارڻن کي کليل باهه يا گهٽ ڪارائتي چلهي ۾ ساڙڻ سان گهر اندر نقصانڪار دونهون پيدا ٿي سگهي ٿو. [[عالمي صحت جو ادارو]] موجب 2025ع تائين دنيا ۾ لڳ ڀڳ 2.1 ارب ماڻهو اڃا اهڙن آلودگي پيدا ڪندڙ ٻارڻن يا ٽيڪنالاجين سان کاڌو پچائيندا هئا، ۽ گهر اندر پيدا ٿيندڙ هوا جي آلودگي تنفسي ۽ دل جي بيمارين سميت ڪيترن سنگين صحت جي خطرن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="WHOAir">{{cite web |title=Household air pollution |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/household-air-pollution-and-health |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |date=16 ڊسمبر 2025 |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> WHO گهرن لاءِ صاف ٻارڻ ۽ گهٽ اخراج واري رڌ پچاءَ واري ٽيڪنالاجي ڏانهن منتقلي تي زور ڏئي ٿو.<ref name="WHOFuel">{{cite web |title=WHO Guidelines for indoor air quality: Household fuel combustion |url=https://www.who.int/publications/i/item/9789241548885 |publisher=[[عالمي صحت جو ادارو]] |year=2014 |access-date=1 آڪٽوبر 2026 }}</ref> == سماجي ۽ ثقافتي اهميت == رڌڻو صرف خوراڪ ٺاهڻ جي جاءِ نه، پر ڪيترين ثقافتن ۾ گهريلو ۽ سماجي زندگيءَ جو اهم مرڪز پڻ آهي. روايتي گهرن ۾ باهه يا چلهي جي چوڌاري خاندان جي گڏ ٿيڻ سبب رڌڻو خوراڪ سان گڏ ڳالهه ٻولهه، مهمان نوازي ۽ گهريلو ڄاڻ جي هڪ نسل کان ٻئي نسل ڏانهن منتقليءَ سان پڻ لاڳاپيل رهيو آهي. رڌڻي جي جوڙجڪ مان سماج جي معاشي ۽ ٽيڪنيڪي تبديليءَ جو به پتو پوي ٿو. پاڻي، گئس، بجلي، ريفريجريشن ۽ گهريلو مشينن جي دستيابي سان رڌڻي جي جاءِ، ڪم جي نوعيت ۽ گهريلو محنت جي تنظيم تبديل ٿي آهي. ويهين صديءَ جي جديد ڊزائن ۾ رڌڻي کي خاص طور محنت بچائڻ ۽ ننڍي رهائشي جاءِ جي بهتر استعمال سان ڳنڍيو ويو.<ref name="MoMAFrankfurt"/><ref name="VAModern"/> == رڌڻي جي تاريخي ارتقا جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:96%; margin:auto; text-align:center;" |+ '''رڌڻي جي جوڙجڪ ۾ اهم تبديليون''' ! style="background:#D9EAF7;" | دور ! style="background:#D9EAF7;" | عام خصوصيت ! style="background:#D9EAF7;" | اهم تبديلي |- | style="background:#FFF8E7;" | شروعاتي انساني آباديون | style="background:#FFF8E7;" | کليل باهه يا گڏيل چلهو | style="background:#FFF8E7;" | باهه تي خوراڪ پچائڻ |- | style="background:#F0F8E8;" | قديم ۽ وچيون دور | style="background:#F0F8E8;" | مستقل چلهو ۽ ذخيري جون جايون | style="background:#F0F8E8;" | رڌ پچاءَ لاءِ مخصوص جاءِ |- | style="background:#FCECEC;" | وچيون ۽ شروعاتي جديد دور | style="background:#FCECEC;" | وڏن گهرن ۽ محلاتن ۾ جدا رڌڻا | style="background:#FCECEC;" | ڪم جي شعبن ۾ ورهاست |- | style="background:#EAF4FF;" | 19هين صدي | style="background:#EAF4FF;" | ڪوئلي ۽ گئس جا چلهه، وهندڙ پاڻي | style="background:#EAF4FF;" | کليل باهه کان ڪنٽرول ٿيل چلهي ڏانهن منتقلي |- | style="background:#F3EEFF;" | 20هين صدي | style="background:#F3EEFF;" | بجلي، ريفريجريٽر، ٺهيل ڪٻٽ | style="background:#F3EEFF;" | جديد ٺهيل رڌڻو |- | style="background:#FFF4E6;" | 21هين صدي | style="background:#FFF4E6;" | توانائيءَ جي بچت، خودڪار اوزار ۽ کليل رٿابندي | style="background:#FFF4E6;" | رهائش، ٽيڪنالاجي ۽ رڌڻي جو وڌيڪ انضمام |} == پڻ ڏسو == * [[رڌ پچاءُ]] * [[چلھو]] * [[تنور]] * [[رڌڻي جا اوزار]] * [[ريفريجريٽر]] * [[کاڌي جي حفاظت]] * [[ريسٽورنٽ]] * [[کاڌو]] * [[گھريلو اوزار]] * [[هواداري]] == حوالا == {{حوالا|30em}} == وڌيڪ پڙهڻ == * Beecher, Catharine E. and Harriet Beecher Stowe. ''The American Woman's Home''. 1869. * Harrison, M. ''The Kitchen in History''. Osprey, 1972. ISBN 0-85045-068-3. * Kinchin, Juliet and Aidan O'Connor. ''Counter Space: Design and the Modern Kitchen''. Museum of Modern Art, New York, 2011. * Snodgrass, Mary Ellen. ''Encyclopedia of Kitchen History''. Fitzroy Dearborn, 2004. ISBN 1-57958-380-6. == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Commons category-inline|Kitchens}} {{Room}} {{Authority control}} [[زمرو:رڌڻا]] [[زمرو:ڪمرا]] [[زمرو:خوراڪ ۽ مشروب جي تياري]] [[زمرو:گهريلو ڪم]] [[زمرو:ريسٽورنٽ]] phdw4v2fcle97ytsgxb9xkj2czumuu0 4 58008 415999 415143 2026-09-30T14:58:18Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 415999 wikitext text/x-wiki {{WikiProject COVID-19 tabs}} {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 } |section= |sort=P39/Q15124404/P570 |sort_order=desc |columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو |thumb=128 |min_section=2 }} {| class='wikitable sortable' ! مضمون ! وضاحت ! ڏيھُ ! تاريخ پيدائش ! تاريخ وفات ! فوٽو |- | ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ويٽيڪن سٽي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71823|George Bălan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]'' | | [[آسٽريا]] | | | [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q120621|César Ramón Ortega Herrera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]'' | | [[سلووينیا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]] | | | [[فائل:Smej.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q204369|Zindzi Mandela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zindzi Mandela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]'' | | [[لبيا]] | | | [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]] |- | [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]] | | ''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]'' | | [[چاڊ]] | | | [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q314338|Stanislaw Shushkievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q336711|Irinej]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]'' | | [[سربيا]]<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Djordje Balasevic DSC8494.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wallace Roney Pori Jazz 2012.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]'' | | [[جميڪا]] | | | [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q370560|David Crosby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]'' | | [[برونڊي]] | | | [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]'' | | [[سان مارينو|سان مرينو]] | | | |- | ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]'' | | [[سوڊان]] | | | [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]'' | | [[نائورو]] | | | |- | ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]'' | | [[ڪيمرون]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Irina Antonova 02 (mos.ru) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q460071|Hayko]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]'' | | [[مصر]] | | | [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]'' | | [[مونٽي نيگرو]] | | | [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520296|John Prine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڏکڻ اوسيتيا]] | | | |- | ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[ڪروشيا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]'' | | [[البانيا]] | | | [[فائل:Bashkim Fino (2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q852791|György Bálint]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]'' | | [[يوگوسلاويا]] | | | [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q928446|Reynaert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]'' | | [[موزمبيق]] | | | [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q965475|John Richardson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q983418|Kamala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1033478|György Handel]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Paul Nihill.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1086279|Christophe]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[چين]]<br/>[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]] | | | [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Reginald Foster in Arpinum (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1285622|József Sas]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:EVM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]'' | | [[گني]] | | | [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[قازقستان]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]'' | | ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''<br/>''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]'' | | | [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1392426|Philaret]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]'' | | [[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1485817|Tarcísio Padilha]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Tarcísio Padilha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1625817|James Cross]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Oscar Rizzato (cropped, 2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1703488|Vadim Abdrashitov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Вадим Абдрашитов (19-09-2020) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]''<br/>[[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]'' | | [[نيوزيلينڊ]] | | | [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]'' | | [[بيلجيم]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q2462506|Ty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&w).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]'' | | [[سينيگال]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]'' | | [[فرانس]]<br/>''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3002872|Cristina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]'' | | [[گني]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Eddie "Eddie B" Borysewicz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]'' | | [[فجي]]<br/>[[نيوزيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Kamboziya Partovi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | |- | ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]'' | | [[آئيوري ڪوسٽ]] | | | [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hassan Firouzabadi 20191.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]'' | | [[چلي]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]'' | | [[يونان]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]'' | | [[مالي]] | | | [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]] |- | [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]'' | | [[چين]]<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]'' | | [[اٽلي]]<br/>''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]'' | | ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics & Games 2016 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4098970|Sergej Aleksandrovič Bulyga]]'' | | [[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Sergey Bulyha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Владимир Коренев 01 (13-04-2019) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5231508|David Boe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5231741|David Bright]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5234349|David Green]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Forrest Compton "The Edge of Night" (1977 ABC press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5542916|George Nock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5760107|Higinio Vélez]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Ernesto Contreras - El Gráfico 1942.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5896166|Hernán Grüber Odremán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[چلي]] | | | [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]'' | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]] |- | [[فاطما رهبر]] | | ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]'' | | [[اتر مقدونيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]'' | | [[ارجنٽائن]]<br/>[[برازيل]] | | | [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]'' | | [[جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Kay Wiestål, IFK Holmsund 1960 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6243015|John Keston]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6244212|John Laws]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2015-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]'' | | ''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]''<br/>[[جاپان]] | | | [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]'' | | [[ويٽنام]] | | | [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]'' | | [[يمن]] | | | [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:דדי בן עמי 1.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Milena Jelinek on Cinema Then, Cinema Now (1986).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Pat Dye on His Homestead Before Christmas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Peter F. Secchia & Gerald Ford.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Pilar Pellicer in the 1960s (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's "Quartet" 2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]'' | | [[فجي]] | | | [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]'' | | | | | |- | [[اسٽيو ولھائيٽ]] | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]] |- | [[سید منور حسن]] | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8018795|William Stern]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetilo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]'' | | [[ايران]]<br/>[[آذربائيجان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Antonio Bivar (Antônio Bivar) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]'' | | [[موزمبيق]] | | | |- | ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Jesús Martín Barbero & Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]]<br/>[[تائيوان]] | | | [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]'' | | [[ترڪمانستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q12017014|František Filip]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]'' | | | | | [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]'' | | [[شام]] | | | [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]'' | | [[ڪويت]] | | | [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]'' | | ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''<br/>[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12647422|Albinas Stankus]]'' | | | | | [[فائل:Albinas Stankus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]'' | | [[سربيا]] | | | [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]'' | | | | | [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]'' | | [[سلووينیا]] | | | [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12840776|Kamil Ibrahimov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q12880973|Metropolitan Aetolia και Acarnania Cosmas]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]'' | | [[اتر مقدونيا]] | | | [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]'' | | [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]<br/>''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Victor palma en 1983 cropped.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]'' | | [[ميانمار]] | | | |- | ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13112872|Narayan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Times & Historical Marker.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]'' | | [[تنزانيا]] | | | [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]'' | | [[اوڙيسا|اوڙيسيا]] | | | [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q15883033|Yauhien Anischanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]'' | | [[تائيوان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]'' | | [[ايران]]<br/>''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]'' | | | [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]'' | | [[ڪروشيا]]<br/>''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]'' | | | [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]'' | | [[مصر]]<br/>''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]'' | | | |- | ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16205288|David Cook]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q18162113|Vekuii Rukoro]]'' | | [[نميبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18327523|György Snell]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Igor Bogdanov - 004.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Salon du livre de Paris 2011 - Grichka Bogdanov - 001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | |- | ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]'' | | [[يمن]] | | | |- | ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19432890|Abelardo Díaz]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abdulmanap Nurmagomedov in 2021.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q20420208|Al-Qadi Barhoun]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Barhoun.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]'' | | [[اسٽونيا]] | | | [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]'' | | [[ٿائيلينڊ]]<br/>''[[:d:Q1081620|Siam]]'' | | | [[فائل:บุญเรือน ชุณหะวัณ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16526878|André Osi]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]'' | | [[قازقستان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]'' | | [[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]'' | | [[سويڊن]] | | | [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q713750|West Germany]]'' | | | [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried & Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]'' | | ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>''[[:d:Q180573|South Vietnam]]'' | | | [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]'' | | [[بوٽسوانا]] | | | |- | ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]'' | | [[اردن]] | | | [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q21035340|Rick May]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]'' | | [[تنزانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:فرسەت سۆفی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]'' | | ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''<br/>[[ايران]] | | | [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]'' | | [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]] | | | [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Perugini.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471296|Muharram]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]'' | | [[لٿوينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Shamsuzzaman Khan Dhaka 2019 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]'' | | [[پاڪستان]]<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]<br/>[[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]'' | | [[جرمني]]<br/>''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elmer Wayne Henley and David Owen Brook (by Jerry Click) – Bolivar Peninsula, August 10, 1973.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]'' | | [[نيپال]] | | | |- | ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]'' | | [[پاپوا نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]'' | | [[بارباڊوس]] | | | |- | ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]'' | | ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[تاجڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q43274270|Rodela]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]'' | | [[گھانا]] | | | [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]'' | | [[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]'' | | | | | [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]'' | | [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48719857|Ramu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49250207|Muladi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]'' | | [[شام]]<br/>[[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[اسپين]] | | | [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]'' | | [[زيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q60676348|István Turu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs & Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]'' | | [[نڪاراگوا]] | | | [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q65444883|Prakash Damodar Padgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Prakash padgaonkar-Konkani Vishwakosh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]'' | | | | | [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]'' | | [[اٽلي]] | | | [[فائل:2017 02 03 Pizzarotti Ferraris mostra le 100 facce della musica italiana Giovanni Gastel-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]'' | | [[يونان]] | | | [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]'' | | [[برازيل]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]'' | | [[ڪينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]'' | | [[چين]] | | | [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85991691|Imran]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]'' | | [[مصر]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]'' | | [[فرانس]]<br/>[[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]'' | | [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] | | | |- | ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]'' | | [[اسپين]]<br/>[[فرانس]] | | | [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Jacques-F-Acar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]'' | | [[بوٽسوانا]]<br/>[[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]'' | | [[شام]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]'' | | [[سورينام]]<br/>''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]'' | | [[جميڪا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]'' | | [[هنگري|ھنگري]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]] | | | |- | ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4382246|Tatyana Protsenko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[قازقستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4525925|Larisa Flamenbaum]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Shoygu Larisa.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]'' | | [[روس]] | | | [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]'' | | [[اردن]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]'' | | | |- | ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]'' | | [[بنگلاديش]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>[[پاڪستان]] | | | [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]'' | | [[يوگوسلاويا]]<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bob Enyart in radio studio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]'' | | [[آرمينيا]] | | | [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]'' | | [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]] | | | |- | ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]'' | | [[ڏکڻ ڪوريا]] | | | |- | ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]'' | | [[زمبابوي]] | | | [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]'' | | [[گيانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231414|Barry England]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]'' | | [[ناروي]] | | | [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91332046|André Charon]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]'' | | [[لٿوينيا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]'' | | [[مالي]] | | | |- | ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]'' | | [[زمبابوي]]<br/>[[ڏکڻ سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]'' | | [[گني]] | | | |- | ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]'' | | [[الجزائر]] | | | |- | ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]'' | | [[اٽلي]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]'' | | | |- | ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]'' | | [[فرانس]] | | | [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]'' | | [[ميڪسيڪو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]'' | | ''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]''<br/>[[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]'' | | [[جاپان]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]'' | | [[پولينڊ]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774800|José Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]'' | | [[پيرو]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92805303|Randall French]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92977116|David Berg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]'' | | [[جرمني]]<br/>[[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93351605|André Egri]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94016601|James Andres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]'' | | [[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]'' | | [[روس]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]'' | | [[جاپان]] | | | [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]'' | | [[هونڊورس|هنڊوراس]] | | | |- | ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]'' | | [[افغانستان]] | | | [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]] | | | |- | ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]'' | | [[مڊگاسڪر]] | | | |- | ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94973282|William Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]'' | | [[سويڊن]]<br/>[[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]'' | | [[ايٿوپيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]'' | | [[بيلجيم]] | | | |- | ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95692819|David Ford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | |- | ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گوئٽي مالا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1206012|German Reich]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فجي]] | | | |- | ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887287|John Pope]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]'' | | [[ايل سيلويڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]'' | | [[ترڪي]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888550|John Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]'' | | | |- | ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889055|David Toren]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڪيپ ورڊي]] | | | |- | ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]'' | | [[پاپوا نيو گني]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]'' | | [[صوماليا|سوماليا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]'' | | [[لبنان]] | | | [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q96463203|John Treen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464324|William Collins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]'' | | | | | [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]'' | | [[الجزائر]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]'' | | [[گني]] | | | [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]'' | | [[گوئٽي مالا]] | | | [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[ازبڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]'' | | [[جاپان]] | | | |- | ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]'' | | [[ڀارت]]<br/>[[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]'' | | [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]'' | | [[گيمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]'' | | | | | [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]'' | | [[مراڪش]] | | | [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q98607844|Franco Gerratana]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]]<br/>[[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]'' | | [[چلي]] | | | |- | ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]'' | | [[پاناما]] | | | |- | ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]'' | | ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]'' | | [[هيٽي]] | | | [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]'' | | | | | [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q100995846|ʻAbd al-Ilāh Nabhān]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]'' | | ''[[:d:Q2017684|French protectorate of Tunisia]]''<br/>[[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]'' | | | | | [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Lynn Kellogg "The Jonathan Winters Show" (1968 CBS press photo).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102198254|Patrick Denis Barry]]'' | | [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]'' | | | | | [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q102490912|David Maas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]'' | | | | | [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]'' | | [[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]'' | | | | | [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]'' | | [[لبنان]] | | | |- | ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]'' | | [[اردن]] | | | |- | ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]'' | | [[بيلاروس]] | | | [[فائل:Ежи Стецкевич.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104398451|Jethro]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]'' | | | | | [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q104525544|Robiro Terán]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]'' | | [[سعودي عرب]] | | | |- | ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]'' | | [[نائيجر]] | | | |- | ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]'' | | [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]'' | | [[سوڊان]] | | | |- | ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]'' | | | | | [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]'' | | [[يمن]]<br/>[[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]'' | | [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]'' | | [[يوڪرين]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]'' | | | | | [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105076376|Richard West]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]] | | | |- | ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]'' | | [[مالٽا]] | | | |- | ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]'' | | [[ويٽنام]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]'' | | [[آسٽريليا]] | | | |- | ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]'' | | [[گھانا]] | | | |- | ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]'' | | [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]'' | | ''[[:d:Q124943|Kingdom of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]'' | | | | | [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q106202945|José Gregorio Guevara]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]'' | | [[اسواتيني|سوازي لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]'' | | [[عراق]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]'' | | [[نائيجيريا]] | | | |- | ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]'' | | [[ڪمبوڊيا]] | | | |- | ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]'' | | ''[[:d:Q193714|Mandatory Palestine]]''<br/>[[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]'' | | ''[[:d:Q211274|Polish People's Republic]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]'' | | [[اسٽونيا]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q2227470|Majgaon]]'' | | | [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106648138|Amris]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]'' | | [[ٿائيلينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]'' | | [[يوڪرين]] | | | [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою "Пустоцвіт".jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106702173|James Purify]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]'' | | [[جرمني]] | | | [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q106771906|James Williams]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]'' | | [[سورينام]] | | | [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]'' | | [[ڪويت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]'' | | [[عراق]]<br/>''[[:d:Q41470|Curdistan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]''<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]'' | | [[جاپان]]<br/>''[[:d:Q188712|Empire of Japan]]'' | | | |- | ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]'' | | [[ڪيمرون]] | | | |- | ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]'' | | [[ترڪي]] | | | [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]'' | | [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] | | | |- | ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]'' | | [[پاڪستان]] | | | [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]'' | | ''[[:d:Q132856|Armenian Soviet Socialist Republic]]''<br/>[[آرمينيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]'' | | [[چلي]] | | | [[فائل:Francisco "Pancho" Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]'' | | [[زمبابوي]] | | | |- | ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107528924|K Balu]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]'' | | [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]] | | | |- | ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107562373|Orlando Chirinos]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]'' | | [[تيونس]] | | | |- | ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]'' | | [[بنگلاديش]] | | | |- | ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]'' | | [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]] | | | [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]'' | | [[عوامي جمهوريا ڪانگو]] | | | |- | ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]'' | | [[لبيا]] | | | |- | ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]'' | | [[بوليويا]] | | | [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]'' | | [[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]'' | | [[پيراگوئي]] | | | |- | ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]'' | | | |- | ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]'' | | [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]] | | | |- | ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]'' | | [[جرمني]] | | | |- | ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]'' | | [[سري لنڪا|سريلنڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]'' | | [[نيو گني]] | | | |- | ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | [[فائل:Reggie Parks 1982.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]'' | | [[بلغاريا|بلغاريه]] | | | |- | ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]'' | | [[ايڪواڊور]] | | | |- | ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]'' | | [[عراق]] | | | |- | ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]'' | | [[انڊونيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]'' | | [[يوراگوائي]] | | | |- | ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]'' | | [[فنلينڊ|فن لينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]'' | | [[چين]] | | | |- | ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | |- | ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q117025085|Juan Astorga Junquera]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]]<br/>[[ايڪواڊور]] | | | [[فائل:JuanAstorgaJunquera2.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]'' | | [[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q118109323|Craig Welch]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]'' | | [[برطانوي راڄ]] | | | |- | ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]'' | | [[بيليز]] | | | |- | ''[[:d:Q121571277|Guiller]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]'' | | [[ايران]]<br/>[[سويڊن]] | | | |- | ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]'' | | [[برازيل]] | | | [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q124031636|葉明水]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]'' | | [[البانيا]] | | | |- | ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]'' | | [[ڪولمبيا]] | | | [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q125473156|Martha Lillard]]'' | | | | | [[فائل:Martha Lillard.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]'' | | ''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]'' | | [[ڀارت]] | | | [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]'' | | [[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]'' | | [[جارجيا]] | | | |- | ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]'' | | [[ميانمار]] | | | [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]'' | | [[رومانيا|رومانيہ]]<br/>[[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]'' | | [[هيٽي]] | | | |- | ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]'' | | [[ڀارت]]<br/>''[[:d:Q1775277|Dominion of India]]'' | | | |- | ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]<br/>[[ويٽنام]] | | | |- | ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]'' | | [[فلپائن|فلپائينز]] | | | |- | ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]'' | | ''[[:d:Q83286|Socialist Federal Republic of Yugoslavia]]''<br/>[[سربيا]] | | | |- | ''[[:d:Q135152691|Falilou Kane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]'' | | [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]'' | | [[ڪيوبا]] | | | |- | ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]'' | | [[بوليويا]] | | | |- | ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]'' | | [[ڏکڻ آفريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q136485620|Henry Ventura]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136485645|Humberto Silva]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136485840|Jean Carlos Martínez]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q136724021|Antonio Casas González]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]'' | | [[سينيگال]] | | | |- | ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]'' | | | | | [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]'' | | ''[[:d:Q29999|Kingdom of the Netherlands]]'' | | | |- | ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q139069633|Jānis Kaijaks]]'' | | [[ليٽويا]] | | | |- | ''[[:d:Q140007277|Milen Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140007287|Neven Belchev]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140317413|Şaban Şenateş]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q140869668|Erick Echegaray]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q141050484|Patrick Semphere]]'' | | [[ملاوي]] | | | |- | ''[[:d:Q141376071|Charles C. Thieriot]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]'' | | [[مالدووا|مولدووا]] | | | |- | ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]'' | | [[عراق]] | | | [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[بيلاروس]] | | | |- | ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]'' | | ''[[:d:Q146885|Second Syrian Republic]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]'' | | [[ترڪي]] | | | |- | ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]'' | | [[ارجنٽائن]] | | | [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]'' | | [[افغانستان]] | | | |- | ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]'' | | [[ايران]] | | | |- | ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]'' | | [[فرانس]] | | | |- | ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]'' | | [[مراڪش]] | | | |- | ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]'' | | [[ملائيشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]'' | | [[ناروي]] | | | |- | ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[سلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]'' | | [[آسٽريا]] | | | |- | ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]'' | | ''[[:d:Q172579|Kingdom of Italy]]''<br/>[[اٽلي]] | | | |- | ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]'' | | [[اسپين]] | | | [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]'' | | [[پولينڊ]] | | | [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]'' | | [[آذربائيجان]]<br/>[[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]'' | | [[بيلجيم]] | | | [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]'' | | [[چيڪوسلوواڪيا]]<br/>[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]] | | | |- | ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]'' | | [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]] | | | [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]'' | | [[ايران]] | | | [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]'' | | [[اسپين]] | | | |- | ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]'' | | | | | [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]'' | | [[پولينڊ]] | | | |- | ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]'' | | [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]<br/>[[چيڪوسلوواڪيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110607249|Yolanda Tortolero]]'' | | [[وينيزويلا|وينزويلا]] | | | |- | ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]'' | | [[ڪروشيا]] | | | |- | ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]'' | | [[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q110854189|Petipán]]'' | | [[پيرو]] | | | [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]] |- | ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]'' | | ''[[:d:Q3087763|Republic of Egypt]]''<br/>''[[:d:Q170468|United Arab Republic]]''<br/>[[مصر]] | | | |- | ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]'' | | [[برازيل]] | | | |- | ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]'' | | [[پيرو]] | | | |- | ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]'' | | [[گيبون]] | | | |- | ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]'' | | [[آذربائيجان]] | | | |- | ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | | | |- | ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]'' | | [[پورچوگال|پرتگال]] | | | |- | ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]'' | | [[سوويت يونين]] | | | |- | ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]'' | | [[پاڪستان]] | | | |- | ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]'' | | [[ڪيوبا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]] |- | ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]'' | | [[سوويت يونين]]<br/>[[يوڪرين]] | | | |- | ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]'' | | [[شام]] | | | |- | ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]'' | | [[هنگري|ھنگري]] | | | |- | ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |- | ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]'' | | [[تائيوان]] | | | |- | ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]'' | | [[ليٽويا]]<br/>[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]'' | | [[يونان]] | | | |- | ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]'' | | [[ميڪسيڪو]] | | | |- | ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]'' | | [[روس]] | | | |- | ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]'' | | [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] | | | [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]] |- | ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]'' | | | | | |- | ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]'' | | [[ڀارت]] | | | |- | ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]'' | | [[جميڪا]] | | | |- | ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]'' | | [[يوگنڊا]] | | | |} {{Wikidata list end}} 15p62x0cag3r2r1tjd3e86mpshqwm8l 0 59568 416026 261385 2026-09-30T18:55:36Z Intisar Ali 8681 416026 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = ملڪ محمد جائسي | native_name = Malik Muhammad Jayasi | native_name_lang = hi | birth_date = تقريباً 1477ع | birth_place = [[جائس]]، [[اودھ]]، [[هندستان]] | death_date = تقريباً 1542ع | death_place = [[اميٺي]]، [[اُتر پرديش]]، هندستان | occupation = شاعر، صوفي | language = [[اودهي ٻولي|اودهي]] | genre = صوفي شاعري، مثنوي | notable_works = ''[[پدماوت]]''، ''اخراؤت''، ''آخرِي ڪلام''، ''ڪنهاؤت'' | movement = هندوي صوفي ادب }} '''ملڪ محمد جائسي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Malik Muhammad Jayasi}}({{lang-hi|मलिक मुहम्मद जायसी}}؛ تقريباً 1477ع – 1542ع) وچئين دور جي [[هندستان]] جو هڪ مشهور [[صوفي ازم|صوفي]] شاعر هو، جنهن بنيادي طور [[اودهي ٻولي]]ءَ ۾ شاعري ڪئي. هو هندوي-صوفي ادبي روايت جي اهم شاعرن مان شمار ٿئي ٿو. سندس سڀ کان مشهور تصنيف ''[[پدماوت]]'' آهي، جيڪا 1540ع ڌاري لکي وئي ۽ جنهن ۾ رتن سين ۽ پدماوتيءَ جي داستان کي صوفيانه تمثيل ۽ روحاني جستجو سان ڳنڍيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Malik Muhammad Jayasi – Profile & Biography |url=https://www.rekhta.org/poets/malik-muhammad-jayasi/profile |website=Rekhta |access-date=30 September 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Behl |first=Aditya |editor-last=Doniger |editor-first=Wendy |title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545 |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=9780195146707}}</ref> جائسي جي زندگيءَ بابت تاريخي ڄاڻ محدود آهي ۽ سندس سوانح سان لاڳاپيل ڪيترائي واقعا بعد جي صوفي تذڪرن ۽ مقامي روايتن مان ملن ٿا. ان ڪري سندس ڄمڻ جي صحيح سال ۽ هنڌ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهي. سندس نسبت ''جائسي''، اودھ جي [[جائس]] شهر سان سندس تعلق ظاهر ڪري ٿي. سندس تصنيفن مان سندس ادبي سرگرميءَ جون وڌيڪ پڪيون تاريخون ملن ٿيون؛ ''آخرِي ڪلام'' 936هه/1529–1530ع ڌاري ۽ ''پدماوت'' 947هه/1540–1541ع ڌاري لکيا ويا.<ref>{{cite book |last=Sreenivasan |first=Ramya |title=The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900 |publisher=University of Washington Press |year=2007 |isbn=9780295987606}}</ref> == زندگي == ملڪ محمد جائسي جو تعلق اودھ جي جائس شهر سان هو، جنهن تان سندس ادبي نسبت ''جائسي'' پئي. عام سوانحي ماخذن ۾ سندس ڄمڻ جو سال 1477ع ڄاڻايو وڃي ٿو، جڏهن تہ ڪجهه عالمن سندس پنهنجي شاعريءَ ۾ موجود اشارن جي بنياد تي پندرهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن جون ٻيون تاريخون پڻ تجويز ڪيون آهن. انهيءَ سبب جديد تحقيق ۾ سندس ڄمڻ جي تاريخ کي قطعي سمجهڻ بدران اندازي طور پيش ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Sreenivasan |first=Ramya |title=The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900 |publisher=University of Washington Press |year=2007 |pages=28–30}}</ref> روايتي سوانحن موجب جائسي ننڍي عمر ۾ والدين کان محروم ٿيو. اهو پڻ بيان ڪيو وڃي ٿو تہ [[چيچڪ]] سبب سندس چهري تي نشان پئجي ويا ۽ هڪ اک جي بينائي متاثر ٿي. اهڙن ذاتي تفصيلن جو وڏو حصو بعد جي روايتن مان ورتل آهي، تنهنڪري انهن کي مڪمل طور تصديق ٿيل تاريخي حقيقت نٿو سمجهيو وڃي. جائسي جي زندگي ۽ شاعري صوفي فڪر سان گهري نموني ڳنڍيل هئي. سندس شاعريءَ ۾ اسلامي تصوف سان گڏ اتر هندستان جي مقامي مذهبي، يوگي ۽ داستاني روايتن جي ڄاڻ پڻ نظر اچي ٿي. سندس تصنيفن ۾ بيان ڪيل روحاني سلسلن کي عالمن چشتي صوفي روايت سميت اتر هندستان جي مختلف صوفي حلقن سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last=Behl |first=Aditya |title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545 |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=141–176}}</ref> بعد جي روايتن موجب جائسي جو [[اميٺي]] جي مقامي راجا سان پڻ تعلق هو. سندس زندگيءَ جا آخري سال اميٺي جي ڀرپاسي سان منسوب ڪيا وڃن ٿا. اميٺي جي علائقي ۾ رام نگر جي ويجهو سندس قبر سان منسوب هڪ مقام پڻ موجود آهي.<ref>{{cite web |title=Padmini's poet: The man behind the first known narrative of Rani Padmavati is known more as a peer |url=https://indianexpress.com/article/india/padmavati-movie-ban-rani-padmini-of-chittor-poet-muhammad-jayasi-4954758/ |website=The Indian Express |date=26 November 2017 |access-date=30 September 2026}}</ref> سندس وفات عام طور 1542ع ڌاري ڄاڻائي وڃي ٿي. == ادبي پسمنظر == جائسي ان دور ۾ لکندو هو، جڏهن اتر هندستان ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] درٻاري ۽ علمي ٻوليءَ جي حيثيت رکندي هئي، جڏهن تہ اودهي، هندوي ۽ ٻين مقامي ٻولين ۾ مذهبي ۽ داستاني ادب تيزيءَ سان ترقي ڪري رهيو هو. صوفي شاعرن مقامي ٻولين ۽ مشهور داستانن کي روحاني تصورن جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو. جائسي جي شاعري انهيءَ هندوي صوفي ادبي روايت جو اهم مثال آهي. سندس ادبي ٻولي بنيادي طور [[اودهي ٻولي|اودهي]] هئي. سندس ڪمن جا پراڻا نسخا فارسي-عربي رسم الخط، خاص طور [[نستعليق]] ۾ پڻ محفوظ رهيا آهن. ''ڪنهاؤت'' جو هڪ اهم قلمي نسخو فارسي رسم الخط ۾ برلن جي اسٽيٽ لائبريريءَ ۾ محفوظ رهيو آهي، جنهن جي بنياد تي بعد ۾ ان جو تنقيدي متن شايع ڪيو ويو.<ref>{{cite book |author=Malik Muhammad Jayasi |editor-last=Gupta |editor-first=Parmeshwari Lal |title=Kanhavat |publisher=Annapurna Prakashan |location=Varanasi |year=1981}}</ref> جائسي سان روايتي طور ڪيترين ئي تصنيفن کي منسوب ڪيو ويو آهي ۽ ڪجهه پراڻن ماخذن ۾ سندس لکڻين جو تعداد 25 تائين ڄاڻايو ويو آهي، پر انهن سڀني تصنيفن جي نسبت جديد تحقيق ۾ هڪجهڙي نموني تصديق ٿيل ناهي. == پدماوت == {{Main|پدماوت}} جائسي جي شهرت جو سڀ کان وڏو بنياد سندس مثنوي '''''پدماوت''''' آهي. هن تصنيف جي تاريخ عام طور 947هه، يعني 1540–1541ع، مڃي وڃي ٿي. نظم جي شروعات ۾ جائسي [[شير شاهه سوري]] جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪو ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ لاءِ اهم اندروني شاهدي آهي.<ref>{{cite book |last=Sreenivasan |first=Ramya |title=The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900 |publisher=University of Washington Press |year=2007}}</ref><ref name="garg">{{cite book |last=Garg |first=Gaṅgā Rām |title=Encyclopaedia of the Hindu World |date=1992 |publisher=Concept Publishing Company |isbn=9788170223740 |page=73 |url=https://books.google.com/books?id=w9pmo51lRnYC&pg=PA73 |language=en}}</ref> [[فائل:Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg|thumb|راڻي ناگمتي طوطي هيرامن سان ڳالهائيندي؛ ''پدماوت'' جي هڪ مصور نسخي مان منظر]] ''پدماوت'' جو ظاهري داستان [[چتوڙ]] جي راجا [[رتن سين]]، سنگهل جي شهزادي [[پدماوتي]] ۽ دهليءَ جي سلطان [[علاءُ الدين خلجي]] جي چوڌاري ڦري ٿو. داستان ۾ هيرامن نالي هڪ طوطو رتن سين کي پدماوتيءَ جي غيرمعمولي حسن بابت ٻڌائي ٿو، جنهن کان پوءِ رتن سين کيس حاصل ڪرڻ لاءِ سنگهل ڏانهن سفر ڪري ٿو. ڪيترين آزمائشن کان پوءِ هو پدماوتيءَ سان شادي ڪري کيس چتوڙ وٺي اچي ٿو. اڳتي هلي علاءُ الدين خلجي تائين پدماوتيءَ جي حسن جي خبر پهچي ٿي ۽ داستان جنگ، قيد، آزادي، راجپوت بهادري ۽ آخرڪار چتوڙ جي تباهيءَ ڏانهن وڌي ٿو. نظم ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] پاران 1303ع ۾ چتوڙ جي تاريخي فتح کي داستاني پسمنظر طور استعمال ڪيو ويو آهي، پر ''پدماوت'' کي انهيءَ واقعي جو همعصر تاريخي احوال نٿو سمجهيو وڃي. جائسي اهو نظم چتوڙ جي فتح کان لڳ ڀڳ 237 سال پوءِ لکيو هو. تنهنڪري پدماوتيءَ کي حاصل ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين پاران چتوڙ جو محاصرو ڪرڻ وارو داستان سڌي تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي. جديد محقق ''پدماوت'' کي ادبي ۽ صوفيانه داستان طور پڙهن ٿا، جنهن ۾ تاريخي واقعن، داستاني روايتن ۽ روحاني تمثيل کي پاڻ ۾ ملايو ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Sreenivasan |first=Ramya |title=The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900 |publisher=University of Washington Press |year=2007}}</ref> == پدماوت جي صوفيانه تمثيل == جائسي جي ''پدماوت'' جي اهم خصوصيت اها آهي تہ محبت جي داستان کي روحاني جستجو جي علامتي ڍانچي ۾ پيش ڪيو ويو آهي. جديد ادبي تحقيق موجب رتن سين جو سفر رڳو محبوبه تائين پهچڻ جو جسماني سفر نه، پر روحاني معرفت ڏانهن سفر جي تمثيل طور پڻ پڙهي سگهجي ٿو. سنگهل، انساني جسم، عشق، جدائي ۽ محبوب جي ڳولا جهڙا عنصر صوفيانه معنائون اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Behl |first=Aditya |title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545 |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=141–176}}</ref> اديتيه بهل جي مطالعي مطابق جائسي جي شاعريءَ ۾ جسم، شهر ۽ منظرنامي جي استعارن ذريعي باطني روحاني سفر جو نقشو ٺاهيو ويو آهي. انهيءَ ڪري ''پدماوت'' کي رڳو رومانوي يا جنگي داستان تائين محدود ڪرڻ بدران هندوي صوفي مثنويءَ جي وسيع روايت ۾ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Behl |first=Aditya |title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545 |publisher=Oxford University Press |year=2012 |pages=141–176 |isbn=9780195146707}}</ref> == ٻيون تصنيفون == جائسي سان ڪيتريون تصنيفون منسوب آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''''پدماوت''''' — سندس سڀ کان مشهور مثنوي، جيڪا 1540–1541ع ڌاري لکي وئي. * '''''اخراؤت''''' (''Akhrāvat/Akharāvat'') — صوفيانه ۽ مذهبي موضوعن تي ٻڌل تصنيف. * '''''آخرِي ڪلام''''' — 936هه/1529–1530ع ڌاري [[بابر]] جي دور ۾ لکيل تصنيف. * '''''ڪنهاؤت''''' (''Kanhāvat'') — [[ڪرشن]] جي داستان تي ٻڌل اودهي نظم، جيڪو جائسي ڏانهن منسوب آهي ۽ 1540ع ڌاري لکيل ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Pauwels |first=Heidi |title=When a Sufi tells about Krishna's Doom: The Case of Kanhāvat (1540?) |journal=The Journal of Hindu Studies |volume=6 |issue=1 |year=2013 |pages=21–36 |doi=10.1093/jhs/hit010}}</ref> == ڪنهاؤت == ''ڪنهاؤت'' جائسي جي ادبي دنيا کي سمجهڻ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ هڪ مسلمان صوفي شاعر [[ڪرشن]] سان لاڳاپيل هندستاني داستاني روايت کي اودهيءَ ۾ ٻيهر بيان ڪري ٿو. فرانسيسڪا اورسيني جي مطالعي موجب هيءَ تصنيف سورهين صديءَ جي اودھ ۾ صوفي ۽ ڪرشن-ڀڳتي روايتن جي وچ ۾ موجود پيچيده ادبي ۽ ثقافتي رابطن کي سمجهڻ لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref>{{cite book |last=Orsini |first=Francesca |chapter=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh |editor1-last=Dalmia |editor1-first=Vasudha |editor2-last=Faruqui |editor2-first=Munis D. |title=Religious Interactions in Mughal India |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=195–232 |doi=10.1093/acprof:oso/9780198081678.003.0007}}</ref> هيڊي پاويلس ''ڪنهاؤت'' جو مطالعو ڪندي ڏيکاريو آهي تہ جائسي مقامي ڪرشن، ناٿ يوگي ۽ صوفي روايتن جي عنصرن کي هڪ پيچيده ادبي انداز ۾ استعمال ڪري ٿو؛ تنهنڪري هن تصنيف کي رڳو مذهبي هم آهنگيءَ جو مثال قرار ڏيڻ بدران ان جي مذهبي، داستاني ۽ ادبي پاسن کي گڏ ڏٺو وڃي ٿو.<ref>{{cite journal |last=Pauwels |first=Heidi |title=When a Sufi tells about Krishna's Doom: The Case of Kanhāvat (1540?) |journal=The Journal of Hindu Studies |volume=6 |issue=1 |year=2013 |pages=21–36 |doi=10.1093/jhs/hit010}}</ref> == ادبي انداز ۽ فڪر == جائسي جي شاعريءَ جو مرڪزي تصور '''عشق''' آهي. سندس داستانن ۾ ظاهري انساني محبت گهڻو ڪري باطني ۽ روحاني ڳولا ڏانهن وٺي وڃي ٿي. محبوب تائين پهچڻ لاءِ سفر، تڪليف، جدائي، نفس سان مقابلو ۽ قرباني جهڙا عنصر صوفي طريقت جي مختلف مرحلن جا استعارا بڻجي سگهن ٿا. سندس ادب جي ٻي نمايان خصوصيت اسلامي-فارسي صوفيانه تصورن ۽ اتر هندستان جي مقامي داستاني دنيا جو گڏيل استعمال آهي. سندس شاعريءَ ۾ صوفي پيرن ۽ اسلامي مذهبي تصورن سان گڏ يوگين، هندستاني داستانن، ڪرشن ۽ مقامي جاگرافيءَ جا حوالا پڻ ملن ٿا. انهيءَ امتزاج سبب جائسي جو ڪم وچئين دور جي اتر هندستان ۾ مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن جي رابطي جي مطالعي لاءِ اهم بڻجي ويو آهي.<ref>{{cite book |last=Orsini |first=Francesca |chapter=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh |title=Religious Interactions in Mughal India |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=195–232}}</ref> == تاريخ ۽ داستان == جائسي بابت لکندي تاريخي حقيقت ۽ ادبي روايت ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. مثال طور، علاءُ الدين خلجيءَ پاران 1303ع ۾ چتوڙ تي قبضو هڪ تاريخي واقعو آهي، پر پدماوتيءَ جو جائسي وارو مڪمل داستان ان واقعي کان ٻن صدين کان وڌيڪ عرصي بعد ''پدماوت'' ۾ لکيو ويو. ان ڪري نظم ۾ بيان ٿيل سڀني واقعن کي چوڏهين صديءَ جي تاريخ جو سڌو ثبوت قرار نٿو ڏئي سگهجي. اهڙيءَ طرح جائسي جي پنهنجي زندگيءَ بابت به معجزن، اميٺي جي راجا سان لاڳاپن ۽ سندس وفات بابت ڪيتريون روايتون بعد جي تذڪرن ۾ ملن ٿيون. تاريخدان اهڙين روايتن کي جائسي جي صوفي بزرگ طور پيدا ٿيل بعد واري شهرت جي شاهدي طور استعمال ڪن ٿا، نه لازمي طور سندس زندگيءَ جي تصديق ٿيل واقعن طور.<ref>{{cite book |last=Sreenivasan |first=Ramya |title=The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900 |publisher=University of Washington Press |year=2007 |pages=28–30}}</ref> == اثر ۽ ورثو == جائسي جي سڀ کان پائيدار ادبي ورثي جو بنياد ''پدماوت'' آهي. نظم جون صدين تائين مختلف قلمي روايتون گردش ڪنديون رهيون ۽ ان جا ترجما ۽ نوان ادبي روپ پيدا ٿيندا رهيا. پدماوتيءَ جي ڪهاڻي پڻ مختلف ٻولين ۽ علائقن ۾ ٻيهر بيان ٿيندي رهي، جنهن سبب جائسي جي اصل صوفيانه داستان کان ٻاهر به ان جي هڪ وسيع ادبي ۽ ثقافتي روايت وجود ۾ آئي.<ref>{{cite book |last=Sreenivasan |first=Ramya |title=The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900 |publisher=University of Washington Press |year=2007}}</ref> جائسي کي بعد جي صوفي تذڪرن ۾ شاعر سان گڏ روحاني شخصيت طور پڻ ياد ڪيو ويو. سترهين صديءَ جي آخر تائين سندس شخصيت صوفي پير جي صورت ۾ تذڪرن جو حصو بڻجي چڪي هئي. جائس ۾ سندس ياد سان لاڳاپيل ماڳ ۽ اميٺي واري علائقي ۾ سندس قبر سان منسوب مقام سندس ثقافتي ورثي جو حصو آهن. ادبي تاريخ ۾ جائسي جي اهميت ان ڳالهه ۾ پڻ آهي تہ هن اودهي جهڙي مقامي ٻوليءَ کي پيچيده صوفيانه فڪر، رومانوي داستان ۽ تمثيلي شاعريءَ جي اظهار لاءِ استعمال ڪيو. ''پدماوت'' ۽ ''ڪنهاؤت'' جهڙيون تصنيفون سورهين صديءَ جي اتر هندستان ۾ فارسي-اسلامي، صوفي، اودهي ۽ مقامي هندستاني داستاني روايتن جي پاڻ ۾ رابطي جا اهم ادبي مثال آهن.<ref>{{cite book |last=Behl |first=Aditya |title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545 |publisher=Oxford University Press |year=2012}}</ref><ref>{{cite book |last=Orsini |first=Francesca |chapter=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh |title=Religious Interactions in Mughal India |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=195–232}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پدماوت]] * [[اودهي ٻولي]] * [[صوفي شاعري]] * [[علاءُ الدين خلجي]] * [[شير شاهه سوري]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Behl |first=Aditya |editor-last=Doniger |editor-first=Wendy |title=Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545 |publisher=Oxford University Press |year=2012 |isbn=9780195146707}} * {{cite book |last=Sreenivasan |first=Ramya |title=The Many Lives of a Rajput Queen: Heroic Pasts in India, c. 1500–1900 |publisher=University of Washington Press |year=2007 |isbn=9780295987606}} * {{cite book |last=Orsini |first=Francesca |chapter=Inflected Kathas: Sufis and Krishna Bhaktas in Awadh |editor1-last=Dalmia |editor1-first=Vasudha |editor2-last=Faruqui |editor2-first=Munis D. |title=Religious Interactions in Mughal India |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=195–232}} * {{cite journal |last=Pauwels |first=Heidi |title=When a Sufi tells about Krishna's Doom: The Case of Kanhāvat (1540?) |journal=The Journal of Hindu Studies |volume=6 |issue=1 |year=2013 |pages=21–36 |doi=10.1093/jhs/hit010}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.rekhta.org/poets/malik-muhammad-jayasi/profile ريخته تي ملڪ محمد جائسي] * [http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=मलिक_मोहम्मद_जायसी ڪويتا ڪوش تي ملڪ محمد جائسي] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423112502/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A4%A6_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A5%80 |date=23 April 2009}} {{Authority control}} [[زمرو:1477ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1542ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستاني شاعر]] [[زمرو:ڀارتي صوفي]] [[زمرو:صوفي شاعر]] [[زمرو:اودهي شاعر]] [[زمرو:16هين صديءَ جا هندستاني شاعر]] [[زمرو:اتر پرديش جا ماڻهو]] cxb851xvoygq3r29ow1xnace5071nlk 0 59577 416027 251951 2026-09-30T19:02:27Z Intisar Ali 8681 416027 wikitext text/x-wiki {{مختصر بيان|سامونڊي لئگون کي گهيريندڙ ڇلي نما مرجاني ريف}} [[File:Atafutrim.jpg|thumb|300px|[[ٽوڪيلائو]] جو [[اطافو]] اٽول، جيڪو 40 کان وڌيڪ ننڍن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي.]] '''اٽول''' يا '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' ({{lang-en|Atoll}}) هڪ ڇلي، بيضوي يا گهوڙي جي نعل جهڙي شڪل وارو [[مرجاني ريف]] ۽ ان سان لاڳاپيل ننڍن ٻيٽن جو نظام آهي، جيڪو وچ ۾ موجود [[لئگون]] کي مڪمل يا جزوي طور گهيري ٿو.<ref name="Migon2010">{{cite book |editor-first=Piotr |editor-last=Migoń |editor-link=Piotr Migoń |title=Geomorphological Landscapes of the World |url=https://books.google.com/books?id=-TI55urJYyEC |access-date=12 February 2013 |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-90-481-3055-9 |page=349}}</ref><ref name="NOAA-types">{{cite web |title=What are the three main types of coral reefs? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/threecorals.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول جي ريف تي سامونڊي لهرن ۽ وهڪرن وسيلي گڏ ٿيل مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ننڍا گهٽ اوچائيءَ وارا ٻيٽ ٺهي سگهن ٿا، جن کي [[موتو]] يا مرجاني ٻيٽ چيو ويندو آهي. اٽول جي وچ واري لئگون سمنڊ سان هڪ يا ڪيترن ريفي لنگهن وسيلي ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. اٽول دنيا جي گرم [[اڀرندي علائقو|اڀرندي]] ۽ نيم اڀرندي سامونڊي علائقن ۾ ملن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ريف ٺاهيندڙ مرجان عام طور گرم، صاف، لوڻياٺي ۽ روشنيءَ واري گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا. ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي اڪثريت تقريباً 35° اتر کان 35° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ ملي ٿي ۽ ڪيترن گهٽ اونهي پاڻيءَ وارن مرجانن لاءِ 23 کان 29 °C گرمي پد سازگار هوندو آهي.<ref name="NOAA-distribution">{{cite web |title=Where are corals found? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral05_distribution.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> دنيا ۾ اٽولن جو انگ تعريف ۽ ڳڻپ جي طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر هڪ عام اندازي موجب لڳ ڀڳ 440 اٽول سڃاتا ويا آهن.<ref name="Watts2019">{{cite magazine |title=Science, Seamounts and Society |last=Watts |first=T. |magazine=Geoscientist |date=August 2019 |pages=10–16 |url=https://geoscientist.online/wp-content/uploads/2022/09/Geo_AUGUST2019_WR_Edited.pdf |publisher=Geological Society of London}}</ref> انهن جي وڏي اڪثريت [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع آهي. == نالو ۽ اصطلاح == لفظ ''اٽول'' [[مالديپي ٻولي|ڌويهي]] ٻوليءَ جي لفظ {{lang|dv|އަތޮޅު}} (''atholhu'') مان نڪتل آهي. ڌويهي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي، جيڪا [[مالديپ]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هي لفظ يورپي ٻولين ۾ مالديپ جي جاگرافيءَ بابت لکڻين وسيلي داخل ٿيو. فرانسيسي سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]] سترهين صديءَ جي شروعات ۾ مالديپ بابت پنهنجي بيان ۾ ''atollon'' جهڙي صورت استعمال ڪئي، جڏهن تہ [[چارلس ڊارون]] اڻويهين صديءَ ۾ ''atoll'' کي مرجاني ريفن جي هڪ مخصوص قسم لاءِ سائنسي ادب ۾ مشهور ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pyrard |first=François |title=Voyage de François Pyrard de Laval contenant sa navigation aux Indes orientales, Maldives, Moluques, et au Brésil |location=Paris |publisher=Thiboust |year=1619}}</ref><ref name="Darwin1842">{{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=چارلس ڊارون |title=The Structure and Distribution of Coral Reefs |publisher=Smith, Elder and Co. |location=London |year=1842 |url=https://darwin-online.org.uk/content/contentblock?itemID=F271 |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول لاءِ سنڌيءَ ۾ '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' يا مختصر طور '''ڇليدار ٻيٽ''' وضاحتي اصطلاح طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر اٽول رڳو هڪ ٻيٽ نه هوندو آهي؛ سائنسي لحاظ کان ان ۾ مرجاني ريف، ان تي ٺهيل هڪ يا وڌيڪ ننڍا ٻيٽ ۽ وچ واري لئگون گڏجي هڪ جاگرافيائي نظام ٺاهين ٿا. == بناوت == [[File:Tetiaroa from sky.JPG|thumb|300px|[[فرانسيسي پولينيشيا]] جو [[ٽيٽياروا]]؛ اٽول جي ڇلي نما ريف ۽ وچ واري لئگون واضح نظر اچن ٿا.]] اٽول جي شڪل ۽ اندروني بناوت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي. مڪمل طور گول ڇلي کان سواءِ ڪيترائي اٽول بيضوي، ڊگها، اڻپورا يا بيقاعدي شڪل جا هوندا آهن. عام اٽول ۾ هيٺيان اهم جاگرافيائي حصا شامل ٿي سگهن ٿا: * '''ٻاهرين ريفي ڍال''' — ريف جو سمنڊ ڏانهن منهن ڪندڙ حصو، جيڪو گهري سمنڊ ڏانهن هيٺ لهي ٿو. * '''ريف جي چوٽي''' — لهرن جي شديد اثر هيٺ رهندڙ ريف جو مٿيون حصو. * '''ريف فليٽ''' — ريف جي چوٽيءَ جي پٺيان نسبتاً هموار ۽ گهٽ اونهو علائقو. * '''موتو''' — مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ريف جي مٿان ٺهيل ننڍو ٻيٽ. * '''ريفي لنگهه''' — ريف ۾ موجود کليل رستو، جنهن وسيلي سمنڊ ۽ لئگون جو پاڻي هڪ ٻئي سان مٽجي ٿو. * '''لئگون''' — اٽول جي وچ ۾ موجود نسبتاً محفوظ، عام طور گهٽ اونهو سامونڊي پاڻيءَ جو علائقو. سامونڊي لهرون ۽ وهڪرا ريف مان پيدا ٿيندڙ واري ۽ مرجاني ڀور کي منتقل ڪري ريف جي مٿان گڏ ڪن ٿا. وقت سان اهڙي رسوبي مان موتو ٺهي سگهن ٿا. ان ڪري اٽول جا خشڪيءَ وارا ٻيٽ جامد ارضياتي بناوتون نه آهن؛ اهي لهرن، سامونڊي وهڪرن، طوفانن، رسوب جي فراهمي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سان پنهنجي شڪل ۽ جاءِ بدلائي سگهن ٿا.<ref name="Kench2023">{{cite journal |title=Reef islands have continually adjusted to environmental change over the past two millennia |journal=Nature Communications |volume=14 |article-number=508 |year=2023 |doi=10.1038/s41467-023-36171-2 |url=https://www.nature.com/articles/s41467-023-36171-2}}</ref> == ٺهڻ == [[File:Coral atoll formation animation.gif|thumb|300px|[[چارلس ڊارون]] جي تاريخي ماڊل موجب اٽول ٺهڻ جا مرحلا: ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ آخر ۾ اٽول.]] اٽولن جي ٺهڻ جي وضاحت ارضيات ۽ سامونڊي سائنس ۾ ڊگهي عرصي کان تحقيق جو موضوع رهي آهي. تاريخي طور ڊارون جو '''ٻڏڻ وارو ماڊل''' سڀ کان مشهور رهيو آهي، جڏهن تہ جديد ارضياتي تحقيق، خاص طور چوٿين دور ۾ سمنڊ جي سطح جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ تبديلين کي نظر ۾ رکندي، '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' (''antecedent karst model'') کي ڪيترن جديد اٽولن جي بناوت جي اهم وضاحت طور پيش ڪري ٿي.<ref name="DroxlerJorry2021">{{cite journal |last1=Droxler |first1=André W. |last2=Jorry |first2=Stéphan J. |title=The Origin of Modern Atolls: Challenging Darwin's Deeply Ingrained Theory |journal=Annual Review of Marine Science |volume=13 |year=2021 |pages=537–573 |doi=10.1146/annurev-marine-122414-034137 |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-marine-122414-034137}}</ref> === ڊارون جو ٻڏڻ وارو ماڊل === [[File:Britannica Coral-reefs Atoll Formation.png|thumb|300px|ڊارون جي نظريي موجب ٻڏندڙ زميني بنياد مٿان مرجان جي مٿي طرف واڌ سان اٽول جي ٺهڻ جو خاڪو.]] [[چارلس ڊارون]] 1842ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ مرجاني ريفن جي ٺهڻ جو هڪ ارتقائي سلسلو تجويز ڪيو.<ref name="Darwin1842"/> هن ماڊل موجب ڪنهن گرم سامونڊي علائقي ۾ آتش فشاني ٻيٽ جي ڪناري سان پهرين '''ساحلي مرجاني ريف''' (''fringing reef'') ٺهي ٿو. وقت سان جيڪڏهن ٻيٽ ۽ ان جي هيٺان سامونڊي بنياد آهستي آهستي هيٺ ويهن ٿا، جڏهن تہ مرجان روشنيءَ تائين پهچڻ لاءِ مٿي طرف وڌندا رهن ٿا، تہ ريف ۽ ٻيٽ جي وچ ۾ لئگون ٺهڻ شروع ٿئي ٿي ۽ ريف '''رڪاوٽي ريف''' (''barrier reef'') ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. جيڪڏهن ٻڏڻ جاري رهي تہ پراڻو آتش فشاني ٻيٽ آخرڪار سمنڊ جي سطح کان هيٺ هليو وڃي ٿو، پر مرجاني ريف سطح جي ويجهو وڌندو رهي ٿو. نتيجي ۾ وچ ۾ لئگون ۽ چوڌاري ڇلي نما ريف رهجي وڃي ٿو، جنهن کي اٽول چيو وڃي ٿو.<ref name="NOAA-types"/><ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Corals and Coral Reefs |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs |publisher=Smithsonian Ocean |access-date=1 October 2026}}</ref> ڊارون جو ماڊل مرجاني ريفن جي سائنس جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو ۽ ڪيترن سامونڊي آتش فشاني ٻيٽن سان لاڳاپيل ريفن جي ڊگهي مدي واري ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اڄ به اهم تصور آهي. بهرحال، جديد تحقيق ڏيکاري ٿي تہ موجوده اٽولن جي آخري شڪل کي رڳو آتش فشاني ٻيٽ جي مسلسل ٻڏڻ سان بيان ڪرڻ ڪافي ناهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> === اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل === ويهين صديءَ ۾ J. E. Hoffmeister، F. S. MacNeil، E. G. Purdy ۽ ٻين محققن هڪ متبادل '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' پيش ڪيو. جديد صورت ۾ André W. Droxler ۽ Stéphan J. Jorry هن ماڊل کي سمنڊ جي سطح جي پليوسين ۽ پليسٽوسين دورن واري تاريخ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> هن ماڊل موجب جديد اٽولن جي ٺهڻ کان اڳ ڪيترن هنڌن تي وسيع، هموار چوٽيءَ وارا مرجاني ڪاربونيٽ پليٽفارم موجود هئا. برفاني دورن ۾ عالمي سمنڊ جي سطح هيٺ ٿيڻ سان اهي پليٽفارم پاڻيءَ کان ٻاهر اچي ويا. مينهن جي پاڻيءَ ڪيلشيم ڪاربونيٽ واري سطح کي تحليل ڪري [[ڪارسٽ]] جهڙي زميني بناوت پيدا ڪئي. پليٽفارم جي وچئين حصي ۾ تحليل وڌيڪ ٿيڻ سان مرڪز هيٺ ۽ ڪنارا نسبتاً مٿي رهجي ويا. جڏهن برفاني دور ختم ٿيڻ تي سمنڊ جي سطح ٻيهر وڌي، تہ مرجان انهن مٿانهين ڪنارن تي تيزيءَ سان آباد ٿيا ۽ مٿي طرف وڌندا رهيا. پاڻيءَ هيٺ آيل وچيون هيٺاهون حصو لئگون بڻجي ويو، جڏهن تہ ڪنارن تي وڌندڙ ريف ڇلي نما اٽول جي صورت اختيار ڪئي. Droxler ۽ Jorry جي 2021ع واري جائزي موجب مالديپ، اڀرندي پئسفڪ ۽ ڏکڻ اولهه هندي سمنڊ جا ڪيترائي جديد اٽول آخري پليوسين جي هموار چوٽيءَ وارن ڪاربونيٽ بئنڪن مٿان ٺهيل آهن، ۽ انهن جي آخري چوٿين دور واري شڪل تي هيٺ موجود پراڻي آتش فشاني بنياد جو سڌو اثر ضروري نه هو.<ref name="DroxlerJorry2021"/> اهڙيءَ طرح جديد اٽولن جي ارتقا کي ڊگهي مدي واري زميني ٻڏڻ، مرجاني واڌ، ڪارسٽ تحليل ۽ برفاني-بين برفاني دورن دوران سمنڊ جي سطح جي بار بار تبديليءَ جي گڏيل عملن سان سمجهيو وڃي ٿو. == مرجان جي واڌ لاءِ حالتون == اٽول ٺاهيندڙ ريف بنيادي طور ريف ٺاهيندڙ سخت مرجانن جي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچن مان ٺهن ٿا. مرجان جا ننڍڙا لاروا سخت سامونڊي سطح تي چنبڙي ڪالونيون ٺاهين ٿا ۽ وقت سان انهن جا ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچا گڏ ٿي وڏي ريف جي صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=How do coral reefs form? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral04_reefs.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> گهڻن اڀرندي ريف ٺاهيندڙ مرجانن لاءِ گرم پاڻي، مناسب لوڻياٺ، صاف پاڻي ۽ ڪافي سج جي روشني ضروري آهي. روشنيءَ جي ضرورت سبب گهڻا ريف ٺاهيندڙ مرجان سمنڊ جي نسبتاً گهٽ اونهي حصي ۾ وڌن ٿا. NOAA موجب ڪيترائي گهٽ اونهي پاڻيءَ جا مرجان 23–29 °C جي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا ۽ گهڻا روشنيءَ تي دارومدار رکندڙ ريف ٺاهيندڙ مرجان تقريباً 30 ميٽرن کان گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ مرڪوز آهن.<ref name="NOAA-distribution"/> == جاگرافيائي ورڇ == [[File:Maldives.visibleearth.nasa.jpg|thumb|300px|[[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[مالديپ]] جا ڪيترائي اٽول. مالديپ 26 قدرتي اٽولن جي زنجير تي مشتمل آهي.]] اٽول خاص طور [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] جي اڀرندي ۽ نيم اڀرندي حصن ۾ مرڪوز آهن. پئسفڪ ۾ [[مارشل ٻيٽ]]، [[ٽووالو]]، [[ٽوڪيلائو]]، [[ڪرباتي]]، [[ڪيرولين ٻيٽ]]، [[توآموتو ٻيٽ]] ۽ اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ ڪيترائي اٽول آهن. هندي سمنڊ ۾ [[مالديپ]]، [[لڪشديپ]]، [[چاگوس ٻيٽ]] ۽ [[سيشلز]] جا ڪجهه ٻاهرين ٻيٽ اهم اٽولي علائقا آهن.<ref name="Watts2019"/> [[مالديپ]] اٽولن سان ٺهيل دنيا جي سڀ کان نمايان ٻيٽ-ملڪن مان هڪ آهي. مالديپ جي سرڪاري جاگرافيائي ڄاڻ موجب ملڪ جا لڳ ڀڳ 1,190 ٻيٽ 26 قدرتي اٽولن ۾ ورهايل آهن ۽ اهي اٽول اتر کان ڏکڻ تائين تقريباً 823 ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |title=Geography |url=https://mdvmission.gov.mv/un/articles/geography-19 |publisher=Permanent Mission of the Republic of Maldives to the United Nations |date=3 June 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع [[ڪيور اٽول]] کي دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول قرار ڏنو وڃي ٿو. اهو ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي واڌ جي اترين حد، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ''Darwin Point'' چيو وڃي ٿو، جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Kure Atoll |url=https://www.coris.noaa.gov/retired/CoRIS_About_Coral_Reefs_archive_2014.pdf |publisher=NOAA Coral Reef Information System |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽولن جا قسم == اٽولن جي ڊگهي ارضياتي ارتقا سبب انهن جون مختلف صورتون ملي سگهن ٿيون. === عام اٽول === عام اٽول ۾ ڇلي يا بيضوي شڪل جو مرجاني ريف وچ واري لئگون کي گهيري ٿو ۽ ريف تي هڪ يا ڪيترائي موتو موجود ٿي سگهن ٿا. [[اطافو]]، [[بڪني اٽول]] ۽ [[ڪواجالين اٽول]] ان جا مثال آهن. === اڀريل اٽول === {{مکيه|اڀريل اٽول}} [[File:Nauru satellite.jpg|thumb|250px|[[نائورو]] هڪ اڀريل مرجاني ٻيٽ آهي، جنهن جي ارضياتي تاريخ پراڻي اٽول سان لاڳاپيل آهي.]] جيڪڏهن ٽيڪٽونڪ حرڪتن يا سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سبب پراڻو مرجاني ريف سمنڊ جي سطح کان مٿي اڀري اچي تہ '''اڀريل اٽول''' يا '''اڀريل مرجاني ٻيٽ''' ٺهي سگهي ٿو. اهڙين بناوتن ۾ پراڻي لئگون جزوي يا مڪمل طور خشڪ ٿي سگهي ٿي. [[نائورو]]، [[نيوئي]] ۽ [[هينڊرسن ٻيٽ]] هن قسم جي ارضياتي ارتقا جا مشهور مثال آهن. [[الڊابرا اٽول]] [[سيشلز]] ۾ واقع دنيا جي سڀ کان وڏن اڀريل مرجاني اٽولن مان هڪ آهي. اهو چار وڏن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ گهٽ اونهي لئگون کي گهيرين ٿا. [[يونيسڪو]] ان کي 1982ع ۾ عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو؛ ان جو محفوظ علائقو تقريباً 35,000 هيڪٽر آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra">{{cite web |title=Aldabra Atoll |url=https://whc.unesco.org/en/list/185/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 October 2026}}</ref> === نيم اٽول === نيم اٽول يا ''near-atoll'' اهڙي مرحلي کي چئبو آهي، جنهن ۾ پراڻي مرڪزي آتش فشاني ٻيٽ جو ڪجهه حصو اڃا به لئگون يا ريف اندر سمنڊ جي سطح کان مٿي موجود هجي. [[بورا بورا]] ۽ [[آئيتوتاڪي]] جهڙيون بناوتون اٽول ڏانهن ويندڙ ارضياتي تسلسل جي مثالن طور بيان ڪيون وينديون آهن. == اهم اٽول == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#1565c0; color:white;" ! اٽول ! ملڪ يا علائقو ! سمنڊ ! خاصيت |- | style="background:#e3f2fd;" | '''[[ڪيريتيماتي]]''' | [[ڪرباتي]] | پئسفڪ سمنڊ | خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏن عام اٽولن مان هڪ |- | style="background:#e8f5e9;" | '''[[ڪواجالين اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | تمام وڏي لئگون رکندڙ اٽولن مان هڪ |- | style="background:#fff3e0;" | '''[[الڊابرا اٽول]]''' | [[سيشلز]] | هندي سمنڊ | وڏو اڀريل اٽول ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو]]<ref name="UNESCO-Aldabra"/> |- | style="background:#f3e5f5;" | '''[[بڪني اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | 20هين صديءَ جي ايٽمي تجربن سبب تاريخي اهميت |- | style="background:#e0f7fa;" | '''[[رنگيروا]]''' | [[فرانسيسي پولينيشيا]] | پئسفڪ سمنڊ | [[توآموتو ٻيٽ]] جو هڪ وڏو اٽول |- | style="background:#fce4ec;" | '''[[هواڌو اٽول]]''' | [[مالديپ]] | هندي سمنڊ | ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ريفن تي مشتمل وڏو قدرتي اٽول |- | style="background:#f1f8e9;" | '''[[ڪيور اٽول]]''' | [[هوائي]] | پئسفڪ سمنڊ | دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول |- | style="background:#fffde7;" | '''[[اطافو]]''' | [[ٽوڪيلائو]] | پئسفڪ سمنڊ | 40 کان وڌيڪ موتو تي مشتمل ننڍو اٽول |} اٽولن جي ماپ ڪرڻ وقت '''خشڪيءَ جي ايراضي'''، '''لئگون جي ايراضي''' ۽ '''سموري ريفي نظام جي ايراضي''' ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. ان ڪري مختلف ذريعن ۾ ”دنيا جو سڀ کان وڏو اٽول“ مختلف اٽولن لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مثال طور، ڪنهن اٽول وٽ تمام وڏي لئگون ٿي سگهي ٿي پر خشڪي تمام ٿوري، جڏهن تہ ٻئي وٽ خشڪيءَ جي ايراضي وڌيڪ هجي. مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ موجود ڇلي نما ڪاربونيٽ بئنڪن کي به ڪجهه پراڻين فهرستن ۾ اٽولن سان گڏ ڳڻيو ويو آهي، پر سخت مورفولوجيڪل تعريف هيٺ انهن کي الڳ رکيو ويندو آهي. == حياتياتي اهميت == [[File:Aldabra Atoll 05.jpg|thumb|300px|[[الڊابرا اٽول]] هڪ نسبتاً غير متاثر مرجاني ماحولياتي نظام ۽ وڏي حياتياتي تنوع لاءِ مشهور آهي.]] اٽول ريف انتهائي حياتياتي تنوع وارا سامونڊي ماحولياتي نظام آهن. مرجان جي پيچيده ٽن-رخا بناوت مڇين، نرم جسمن وارن جاندارن، ڪرسٽيشين، سامونڊي ڪڇن ۽ ٻين جاندارن کي خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ جاءِ مهيا ڪري ٿي. ريف سامونڊي لهرن جي توانائي پڻ گهٽائين ٿا، جنهن سان ريف تي ٺهيل گهٽ اوچائيءَ وارن ٻيٽن کي سامونڊي طوفانن ۽ لهرن کان ڪجهه قدرتي تحفظ ملي ٿو.<ref name="NOAA-types"/> اٽولن جا زميني ماحولياتي نظام پڻ اهم ٿي سگهن ٿا. الڊابرا پنهنجي نسبتاً غير متاثر قدرتي ماحول ۽ وڏي [[الڊابرا ديو ڪڇون|ديو ڪڇي]] آباديءَ لاءِ مشهور آهي. يونيسڪو موجب اتي دنيا جي سڀ کان وڏي ديو ڪڇي آبادي موجود آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra"/> == انساني آبادي ۽ مٺو پاڻي == اٽولن تي خشڪي عام طور تمام گهٽ اوچائيءَ واري ۽ محدود هوندي آهي. ڪيترن آباد اٽولن تي مٺو پاڻي مستقل دريائن يا ڍنڍن بدران مينهن جي پاڻي ۽ زمين هيٺ ٺهندڙ '''مٺي پاڻيءَ جي لينس''' تي دارومدار رکي ٿو. مينهن جو گهٽ ڪثافت وارو مٺو پاڻي لوڻياٺي زميني پاڻيءَ مٿان هڪ پتلي تهه يا لينس ٺاهي سگهي ٿو. هي پاڻيءَ جا ذخيرا خشڪي، سمنڊ جي چاڙهه، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي زمين تي چڙهڻ کان تمام حساس آهن. مارشل ٻيٽن ۾ ڪيل تحقيق ڏيکاري ٿي تہ سامونڊي پاڻيءَ جي ''overwash'' کان پوءِ زميني مٺي پاڻيءَ جي لينس ۾ لوڻياٺ وڌي سگهي ٿي.<ref name="USGS-water">{{cite web |title=Atoll groundwater movement and its response to climatic and sea-level fluctuations |url=https://www.usgs.gov/publications/atoll-groundwater-movement-and-its-response-climatic-and-sea-level-fluctuations |publisher=United States Geological Survey |date=13 September 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽول ۽ موسمي تبديلي == گهٽ اوچائيءَ وارا اٽول [[موسمي تبديلي]] جي اثرن لاءِ خاص حساس آهن. [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] سان ساحلي ٻوڏ، لهرن جي زمين تي چڙهڻ، ساحلي ڪٽائي ۽ زميني مٺي پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ وڌڻ جو خطرو وڌي ٿو. IPCC موجب سمنڊ جي سطح وڌڻ سان ننڍن ٻيٽن، خاص طور گهٽ اوچائيءَ وارن اٽولن تي ساحلي ٻوڏ جو خطرو وڌندو ۽ ان جا مٺي پاڻيءَ جي وسيلن ۽ رهائش پذيريءَ تي منفي اثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="IPCC2021">{{cite web |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis – Chapter 12 |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-12/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2021 |access-date=1 October 2026}}</ref> بهرحال، اٽول ٻيٽ جامد زميني ٽڪرا نه آهن. ريف مان نئون مرجاني ۽ ڪاربونيٽ رسوب پيدا ٿيندو رهي تہ لهرون ان کي منتقل ڪري ٻيٽن کي نئين شڪل ڏئي سگهن ٿيون. مالديپ جي هڪ ريف ٻيٽ جي ڊگهي مدي واري مطالعي مان معلوم ٿيو تہ ٻيٽ گذريل لڳ ڀڳ 1,500 سالن دوران پنهنجي شڪل، سامونڊي ڪناري ۽ جاءِ ۾ وڏي قدرتي تبديليءَ مان گذريو آهي.<ref name="Kench2023"/> ان ڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ جو نتيجو هر اٽول لاءِ سادي نموني هڪجهڙو ”ٻڏي وڃڻ“ نه هوندو؛ نتيجو ريف جي صحت، رسوب جي پيداوار، لهرن، مقامي ارضيات، انساني تعمير ۽ سمنڊ جي سطح جي واڌ جي رفتار سميت ڪيترن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. === مرجاني سفيد ٿيڻ === سمنڊ جي گرمي وڌڻ سان مرجان حرارتي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا. اهڙي حالت ۾ مرجان پنهنجي بافتن ۾ رهندڙ هم حيات الجي کي خارج ڪن ٿا، جنهن سبب مرجان اڇا نظر اچن ٿا؛ هن عمل کي '''[[مرجاني سفيد ٿيڻ]]''' چيو وڃي ٿو. ڊگهي يا شديد حرارتي دٻاءَ سان مرجان مري به سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=What are the major threats to corals? – Climate change |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral08_climatechange.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> IPCC موجب اڀرندي مرجاني ريف اڳ ئي موسمي تبديليءَ کان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref name="IPCC-islands">{{cite web |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability – Chapter 15: Small Islands |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-15/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2022 |access-date=1 October 2026}}</ref> === سامونڊي تيزابيت === فضا مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو ڪجهه حصو سمنڊ جذب ڪري ٿو. پاڻيءَ ۾ CO₂ وڌڻ سان سامونڊي پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت تبديل ٿئي ٿي ۽ pH گهٽجي ٿو، جنهن کي '''[[سامونڊي تيزابيت]]''' چيو وڃي ٿو. ان عمل سان ڪاربونيٽ آئنن جي دستيابي گهٽجي ٿي، جڏهن تہ ريف ٺاهيندڙ مرجانن کي پنهنجا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ڍانچا ٺاهڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ انهن آئنن جي ضرورت هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Corals |url=https://oceanacidification.noaa.gov/ocean-acidification-research/ocean-acidification-biological-response/corals-2/ |publisher=NOAA Ocean Acidification Program |access-date=1 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ocean acidification |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts-education-resources/ocean-acidification |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> مرجاني ريف ڪمزور ٿيڻ سان مسئلو رڳو حياتياتي تنوع تائين محدود نٿو رهي؛ اٽولن لاءِ ريف پاڻ هڪ قدرتي سامونڊي بچاءُ ۽ نئين ڪاربونيٽ رسوب جو بنيادي ذريعو آهي. تنهنڪري مرجان جي واڌ ۾ گهٽتائي ڊگهي عرصي ۾ اٽول ٻيٽن جي جسماني استحڪام تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي. == طوفان، لهرون ۽ اٽولن جي تبديلي == اڀرندي طوفان، تيز لهرون ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي چڙهائي اٽولن لاءِ خطرو به آهن ۽ انهن جي قدرتي زميني ارتقا جو حصو به. وڏيون لهرون ريف مان مرجاني ڀور ۽ واري کڻي موتو مٿان يا انهن جي ڪنارن تي جمع ڪري سگهن ٿيون. ان ڪري هڪ ئي طوفان ڪنهن هنڌ ساحلي ڪٽائي ۽ ٻئي هنڌ نئين خشڪي پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيون تبديليون ڏيکارين ٿيون تہ اٽول ٻيٽن جي بقا رڳو موجوده خشڪيءَ جي اوچائيءَ تي نه، پر صحتمند ريف جي نئون رسوب پيدا ڪرڻ ۽ سامونڊي عملن جي ان رسوب کي ٻيهر ورهائڻ جي صلاحيت تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="Kench2023"/> == تحقيق جي تاريخ == اٽولن جي سائنسي مطالعي جي تاريخ [[چارلس ڊارون]] جي 1842ع واري ڪتاب کان گهڻو متاثر ٿي. ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ ڊارون ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ اٽول کي هڪ ممڪن ارتقائي تسلسل طور پيش ڪيو ۽ پنهنجي عالمي نقشي ۾ مختلف قسم جي مرجاني ريفن جي ورڇ ڏيکاري.<ref name="Darwin1842" 1o476s3aqn9vaw35obawd1n3bixjrrg 416028 416027 2026-09-30T19:15:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 416028 wikitext text/x-wiki {{ Short description |سامونڊي لئگون کي گهيريندڙ ڇلي نما مرجاني ريف}} [[File:Atafutrim.jpg|thumb|300px|[[ٽوڪيلائو]] جو [[اطافو]] اٽول، جيڪو 40 کان وڌيڪ ننڍن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي.]] '''اٽول''' يا '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' ({{lang-en|Atoll}}) هڪ ڇلي، بيضوي يا گهوڙي جي نعل جهڙي شڪل وارو [[مرجاني ريف]] ۽ ان سان لاڳاپيل ننڍن ٻيٽن جو نظام آهي، جيڪو وچ ۾ موجود [[لئگون]] کي مڪمل يا جزوي طور گهيري ٿو.<ref name="Migon2010">{{cite book |editor-first=Piotr |editor-last=Migoń |editor-link=Piotr Migoń |title=Geomorphological Landscapes of the World |url=https://books.google.com/books?id=-TI55urJYyEC |access-date=12 February 2013 |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-90-481-3055-9 |page=349}}</ref><ref name="NOAA-types">{{cite web |title=What are the three main types of coral reefs? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/threecorals.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول جي ريف تي سامونڊي لهرن ۽ وهڪرن وسيلي گڏ ٿيل مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ننڍا گهٽ اوچائيءَ وارا ٻيٽ ٺهي سگهن ٿا، جن کي [[موتو]] يا مرجاني ٻيٽ چيو ويندو آهي. اٽول جي وچ واري لئگون سمنڊ سان هڪ يا ڪيترن ريفي لنگهن وسيلي ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. اٽول دنيا جي گرم [[اڀرندي علائقو|اڀرندي]] ۽ نيم اڀرندي سامونڊي علائقن ۾ ملن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ريف ٺاهيندڙ مرجان عام طور گرم، صاف، لوڻياٺي ۽ روشنيءَ واري گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا. ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي اڪثريت تقريباً 35° اتر کان 35° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ ملي ٿي ۽ ڪيترن گهٽ اونهي پاڻيءَ وارن مرجانن لاءِ 23 کان 29 °C گرمي پد سازگار هوندو آهي.<ref name="NOAA-distribution">{{cite web |title=Where are corals found? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral05_distribution.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> دنيا ۾ اٽولن جو انگ تعريف ۽ ڳڻپ جي طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر هڪ عام اندازي موجب لڳ ڀڳ 440 اٽول سڃاتا ويا آهن.<ref name="Watts2019">{{cite magazine |title=Science, Seamounts and Society |last=Watts |first=T. |magazine=Geoscientist |date=August 2019 |pages=10–16 |url=https://geoscientist.online/wp-content/uploads/2022/09/Geo_AUGUST2019_WR_Edited.pdf |publisher=Geological Society of London}}</ref> انهن جي وڏي اڪثريت [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع آهي. == نالو ۽ اصطلاح == لفظ ''اٽول'' [[مالديپي ٻولي|ڌويهي]] ٻوليءَ جي لفظ {{lang|dv|އަތޮޅު}} (''atholhu'') مان نڪتل آهي. ڌويهي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي، جيڪا [[مالديپ]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هي لفظ يورپي ٻولين ۾ مالديپ جي جاگرافيءَ بابت لکڻين وسيلي داخل ٿيو. فرانسيسي سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]] سترهين صديءَ جي شروعات ۾ مالديپ بابت پنهنجي بيان ۾ ''atollon'' جهڙي صورت استعمال ڪئي، جڏهن تہ [[چارلس ڊارون]] اڻويهين صديءَ ۾ ''atoll'' کي مرجاني ريفن جي هڪ مخصوص قسم لاءِ سائنسي ادب ۾ مشهور ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pyrard |first=François |title=Voyage de François Pyrard de Laval contenant sa navigation aux Indes orientales, Maldives, Moluques, et au Brésil |location=Paris |publisher=Thiboust |year=1619}}</ref><ref name="Darwin1842">{{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=چارلس ڊارون |title=The Structure and Distribution of Coral Reefs |publisher=Smith, Elder and Co. |location=London |year=1842 |url=https://darwin-online.org.uk/content/contentblock?itemID=F271 |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول لاءِ سنڌيءَ ۾ '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' يا مختصر طور '''ڇليدار ٻيٽ''' وضاحتي اصطلاح طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر اٽول رڳو هڪ ٻيٽ نه هوندو آهي؛ سائنسي لحاظ کان ان ۾ مرجاني ريف، ان تي ٺهيل هڪ يا وڌيڪ ننڍا ٻيٽ ۽ وچ واري لئگون گڏجي هڪ جاگرافيائي نظام ٺاهين ٿا. == بناوت == [[File:Tetiaroa from sky.JPG|thumb|300px|[[فرانسيسي پولينيشيا]] جو [[ٽيٽياروا]]؛ اٽول جي ڇلي نما ريف ۽ وچ واري لئگون واضح نظر اچن ٿا.]] اٽول جي شڪل ۽ اندروني بناوت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي. مڪمل طور گول ڇلي کان سواءِ ڪيترائي اٽول بيضوي، ڊگها، اڻپورا يا بيقاعدي شڪل جا هوندا آهن. عام اٽول ۾ هيٺيان اهم جاگرافيائي حصا شامل ٿي سگهن ٿا: * '''ٻاهرين ريفي ڍال''' — ريف جو سمنڊ ڏانهن منهن ڪندڙ حصو، جيڪو گهري سمنڊ ڏانهن هيٺ لهي ٿو. * '''ريف جي چوٽي''' — لهرن جي شديد اثر هيٺ رهندڙ ريف جو مٿيون حصو. * '''ريف فليٽ''' — ريف جي چوٽيءَ جي پٺيان نسبتاً هموار ۽ گهٽ اونهو علائقو. * '''موتو''' — مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ريف جي مٿان ٺهيل ننڍو ٻيٽ. * '''ريفي لنگهه''' — ريف ۾ موجود کليل رستو، جنهن وسيلي سمنڊ ۽ لئگون جو پاڻي هڪ ٻئي سان مٽجي ٿو. * '''لئگون''' — اٽول جي وچ ۾ موجود نسبتاً محفوظ، عام طور گهٽ اونهو سامونڊي پاڻيءَ جو علائقو. سامونڊي لهرون ۽ وهڪرا ريف مان پيدا ٿيندڙ واري ۽ مرجاني ڀور کي منتقل ڪري ريف جي مٿان گڏ ڪن ٿا. وقت سان اهڙي رسوبي مان موتو ٺهي سگهن ٿا. ان ڪري اٽول جا خشڪيءَ وارا ٻيٽ جامد ارضياتي بناوتون نه آهن؛ اهي لهرن، سامونڊي وهڪرن، طوفانن، رسوب جي فراهمي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سان پنهنجي شڪل ۽ جاءِ بدلائي سگهن ٿا.<ref name="Kench2023">{{cite journal |title=Reef islands have continually adjusted to environmental change over the past two millennia |journal=Nature Communications |volume=14 |article-number=508 |year=2023 |doi=10.1038/s41467-023-36171-2 |url=https://www.nature.com/articles/s41467-023-36171-2}}</ref> == ٺهڻ == [[File:Coral atoll formation animation.gif|thumb|300px|[[چارلس ڊارون]] جي تاريخي ماڊل موجب اٽول ٺهڻ جا مرحلا: ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ آخر ۾ اٽول.]] اٽولن جي ٺهڻ جي وضاحت ارضيات ۽ سامونڊي سائنس ۾ ڊگهي عرصي کان تحقيق جو موضوع رهي آهي. تاريخي طور ڊارون جو '''ٻڏڻ وارو ماڊل''' سڀ کان مشهور رهيو آهي، جڏهن تہ جديد ارضياتي تحقيق، خاص طور چوٿين دور ۾ سمنڊ جي سطح جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ تبديلين کي نظر ۾ رکندي، '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' (''antecedent karst model'') کي ڪيترن جديد اٽولن جي بناوت جي اهم وضاحت طور پيش ڪري ٿي.<ref name="DroxlerJorry2021">{{cite journal |last1=Droxler |first1=André W. |last2=Jorry |first2=Stéphan J. |title=The Origin of Modern Atolls: Challenging Darwin's Deeply Ingrained Theory |journal=Annual Review of Marine Science |volume=13 |year=2021 |pages=537–573 |doi=10.1146/annurev-marine-122414-034137 |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-marine-122414-034137}}</ref> === ڊارون جو ٻڏڻ وارو ماڊل === [[File:Britannica Coral-reefs Atoll Formation.png|thumb|300px|ڊارون جي نظريي موجب ٻڏندڙ زميني بنياد مٿان مرجان جي مٿي طرف واڌ سان اٽول جي ٺهڻ جو خاڪو.]] [[چارلس ڊارون]] 1842ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ مرجاني ريفن جي ٺهڻ جو هڪ ارتقائي سلسلو تجويز ڪيو.<ref name="Darwin1842"/> هن ماڊل موجب ڪنهن گرم سامونڊي علائقي ۾ آتش فشاني ٻيٽ جي ڪناري سان پهرين '''ساحلي مرجاني ريف''' (''fringing reef'') ٺهي ٿو. وقت سان جيڪڏهن ٻيٽ ۽ ان جي هيٺان سامونڊي بنياد آهستي آهستي هيٺ ويهن ٿا، جڏهن تہ مرجان روشنيءَ تائين پهچڻ لاءِ مٿي طرف وڌندا رهن ٿا، تہ ريف ۽ ٻيٽ جي وچ ۾ لئگون ٺهڻ شروع ٿئي ٿي ۽ ريف '''رڪاوٽي ريف''' (''barrier reef'') ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. جيڪڏهن ٻڏڻ جاري رهي تہ پراڻو آتش فشاني ٻيٽ آخرڪار سمنڊ جي سطح کان هيٺ هليو وڃي ٿو، پر مرجاني ريف سطح جي ويجهو وڌندو رهي ٿو. نتيجي ۾ وچ ۾ لئگون ۽ چوڌاري ڇلي نما ريف رهجي وڃي ٿو، جنهن کي اٽول چيو وڃي ٿو.<ref name="NOAA-types"/><ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Corals and Coral Reefs |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs |publisher=Smithsonian Ocean |access-date=1 October 2026}}</ref> ڊارون جو ماڊل مرجاني ريفن جي سائنس جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو ۽ ڪيترن سامونڊي آتش فشاني ٻيٽن سان لاڳاپيل ريفن جي ڊگهي مدي واري ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اڄ به اهم تصور آهي. بهرحال، جديد تحقيق ڏيکاري ٿي تہ موجوده اٽولن جي آخري شڪل کي رڳو آتش فشاني ٻيٽ جي مسلسل ٻڏڻ سان بيان ڪرڻ ڪافي ناهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> === اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل === ويهين صديءَ ۾ J. E. Hoffmeister، F. S. MacNeil، E. G. Purdy ۽ ٻين محققن هڪ متبادل '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' پيش ڪيو. جديد صورت ۾ André W. Droxler ۽ Stéphan J. Jorry هن ماڊل کي سمنڊ جي سطح جي پليوسين ۽ پليسٽوسين دورن واري تاريخ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> هن ماڊل موجب جديد اٽولن جي ٺهڻ کان اڳ ڪيترن هنڌن تي وسيع، هموار چوٽيءَ وارا مرجاني ڪاربونيٽ پليٽفارم موجود هئا. برفاني دورن ۾ عالمي سمنڊ جي سطح هيٺ ٿيڻ سان اهي پليٽفارم پاڻيءَ کان ٻاهر اچي ويا. مينهن جي پاڻيءَ ڪيلشيم ڪاربونيٽ واري سطح کي تحليل ڪري [[ڪارسٽ]] جهڙي زميني بناوت پيدا ڪئي. پليٽفارم جي وچئين حصي ۾ تحليل وڌيڪ ٿيڻ سان مرڪز هيٺ ۽ ڪنارا نسبتاً مٿي رهجي ويا. جڏهن برفاني دور ختم ٿيڻ تي سمنڊ جي سطح ٻيهر وڌي، تہ مرجان انهن مٿانهين ڪنارن تي تيزيءَ سان آباد ٿيا ۽ مٿي طرف وڌندا رهيا. پاڻيءَ هيٺ آيل وچيون هيٺاهون حصو لئگون بڻجي ويو، جڏهن تہ ڪنارن تي وڌندڙ ريف ڇلي نما اٽول جي صورت اختيار ڪئي. Droxler ۽ Jorry جي 2021ع واري جائزي موجب مالديپ، اڀرندي پئسفڪ ۽ ڏکڻ اولهه هندي سمنڊ جا ڪيترائي جديد اٽول آخري پليوسين جي هموار چوٽيءَ وارن ڪاربونيٽ بئنڪن مٿان ٺهيل آهن، ۽ انهن جي آخري چوٿين دور واري شڪل تي هيٺ موجود پراڻي آتش فشاني بنياد جو سڌو اثر ضروري نه هو.<ref name="DroxlerJorry2021"/> اهڙيءَ طرح جديد اٽولن جي ارتقا کي ڊگهي مدي واري زميني ٻڏڻ، مرجاني واڌ، ڪارسٽ تحليل ۽ برفاني-بين برفاني دورن دوران سمنڊ جي سطح جي بار بار تبديليءَ جي گڏيل عملن سان سمجهيو وڃي ٿو. == مرجان جي واڌ لاءِ حالتون == اٽول ٺاهيندڙ ريف بنيادي طور ريف ٺاهيندڙ سخت مرجانن جي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچن مان ٺهن ٿا. مرجان جا ننڍڙا لاروا سخت سامونڊي سطح تي چنبڙي ڪالونيون ٺاهين ٿا ۽ وقت سان انهن جا ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچا گڏ ٿي وڏي ريف جي صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=How do coral reefs form? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral04_reefs.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> گهڻن اڀرندي ريف ٺاهيندڙ مرجانن لاءِ گرم پاڻي، مناسب لوڻياٺ، صاف پاڻي ۽ ڪافي سج جي روشني ضروري آهي. روشنيءَ جي ضرورت سبب گهڻا ريف ٺاهيندڙ مرجان سمنڊ جي نسبتاً گهٽ اونهي حصي ۾ وڌن ٿا. NOAA موجب ڪيترائي گهٽ اونهي پاڻيءَ جا مرجان 23–29 °C جي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا ۽ گهڻا روشنيءَ تي دارومدار رکندڙ ريف ٺاهيندڙ مرجان تقريباً 30 ميٽرن کان گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ مرڪوز آهن.<ref name="NOAA-distribution"/> == جاگرافيائي ورڇ == [[File:Maldives.visibleearth.nasa.jpg|thumb|300px|[[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[مالديپ]] جا ڪيترائي اٽول. مالديپ 26 قدرتي اٽولن جي زنجير تي مشتمل آهي.]] اٽول خاص طور [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] جي اڀرندي ۽ نيم اڀرندي حصن ۾ مرڪوز آهن. پئسفڪ ۾ [[مارشل ٻيٽ]]، [[ٽووالو]]، [[ٽوڪيلائو]]، [[ڪرباتي]]، [[ڪيرولين ٻيٽ]]، [[توآموتو ٻيٽ]] ۽ اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ ڪيترائي اٽول آهن. هندي سمنڊ ۾ [[مالديپ]]، [[لڪشديپ]]، [[چاگوس ٻيٽ]] ۽ [[سيشلز]] جا ڪجهه ٻاهرين ٻيٽ اهم اٽولي علائقا آهن.<ref name="Watts2019"/> [[مالديپ]] اٽولن سان ٺهيل دنيا جي سڀ کان نمايان ٻيٽ-ملڪن مان هڪ آهي. مالديپ جي سرڪاري جاگرافيائي ڄاڻ موجب ملڪ جا لڳ ڀڳ 1,190 ٻيٽ 26 قدرتي اٽولن ۾ ورهايل آهن ۽ اهي اٽول اتر کان ڏکڻ تائين تقريباً 823 ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |title=Geography |url=https://mdvmission.gov.mv/un/articles/geography-19 |publisher=Permanent Mission of the Republic of Maldives to the United Nations |date=3 June 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع [[ڪيور اٽول]] کي دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول قرار ڏنو وڃي ٿو. اهو ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي واڌ جي اترين حد، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ''Darwin Point'' چيو وڃي ٿو، جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Kure Atoll |url=https://www.coris.noaa.gov/retired/CoRIS_About_Coral_Reefs_archive_2014.pdf |publisher=NOAA Coral Reef Information System |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽولن جا قسم == اٽولن جي ڊگهي ارضياتي ارتقا سبب انهن جون مختلف صورتون ملي سگهن ٿيون. === عام اٽول === عام اٽول ۾ ڇلي يا بيضوي شڪل جو مرجاني ريف وچ واري لئگون کي گهيري ٿو ۽ ريف تي هڪ يا ڪيترائي موتو موجود ٿي سگهن ٿا. [[اطافو]]، [[بڪني اٽول]] ۽ [[ڪواجالين اٽول]] ان جا مثال آهن. === اڀريل اٽول === {{مکيه|اڀريل اٽول}} [[File:Nauru satellite.jpg|thumb|250px|[[نائورو]] هڪ اڀريل مرجاني ٻيٽ آهي، جنهن جي ارضياتي تاريخ پراڻي اٽول سان لاڳاپيل آهي.]] جيڪڏهن ٽيڪٽونڪ حرڪتن يا سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سبب پراڻو مرجاني ريف سمنڊ جي سطح کان مٿي اڀري اچي تہ '''اڀريل اٽول''' يا '''اڀريل مرجاني ٻيٽ''' ٺهي سگهي ٿو. اهڙين بناوتن ۾ پراڻي لئگون جزوي يا مڪمل طور خشڪ ٿي سگهي ٿي. [[نائورو]]، [[نيوئي]] ۽ [[هينڊرسن ٻيٽ]] هن قسم جي ارضياتي ارتقا جا مشهور مثال آهن. [[الڊابرا اٽول]] [[سيشلز]] ۾ واقع دنيا جي سڀ کان وڏن اڀريل مرجاني اٽولن مان هڪ آهي. اهو چار وڏن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ گهٽ اونهي لئگون کي گهيرين ٿا. [[يونيسڪو]] ان کي 1982ع ۾ عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو؛ ان جو محفوظ علائقو تقريباً 35,000 هيڪٽر آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra">{{cite web |title=Aldabra Atoll |url=https://whc.unesco.org/en/list/185/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 October 2026}}</ref> === نيم اٽول === نيم اٽول يا ''near-atoll'' اهڙي مرحلي کي چئبو آهي، جنهن ۾ پراڻي مرڪزي آتش فشاني ٻيٽ جو ڪجهه حصو اڃا به لئگون يا ريف اندر سمنڊ جي سطح کان مٿي موجود هجي. [[بورا بورا]] ۽ [[آئيتوتاڪي]] جهڙيون بناوتون اٽول ڏانهن ويندڙ ارضياتي تسلسل جي مثالن طور بيان ڪيون وينديون آهن. == اهم اٽول == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#1565c0; color:white;" ! اٽول ! ملڪ يا علائقو ! سمنڊ ! خاصيت |- | style="background:#e3f2fd;" | '''[[ڪيريتيماتي]]''' | [[ڪرباتي]] | پئسفڪ سمنڊ | خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏن عام اٽولن مان هڪ |- | style="background:#e8f5e9;" | '''[[ڪواجالين اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | تمام وڏي لئگون رکندڙ اٽولن مان هڪ |- | style="background:#fff3e0;" | '''[[الڊابرا اٽول]]''' | [[سيشلز]] | هندي سمنڊ | وڏو اڀريل اٽول ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو]]<ref name="UNESCO-Aldabra"/> |- | style="background:#f3e5f5;" | '''[[بڪني اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | 20هين صديءَ جي ايٽمي تجربن سبب تاريخي اهميت |- | style="background:#e0f7fa;" | '''[[رنگيروا]]''' | [[فرانسيسي پولينيشيا]] | پئسفڪ سمنڊ | [[توآموتو ٻيٽ]] جو هڪ وڏو اٽول |- | style="background:#fce4ec;" | '''[[هواڌو اٽول]]''' | [[مالديپ]] | هندي سمنڊ | ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ريفن تي مشتمل وڏو قدرتي اٽول |- | style="background:#f1f8e9;" | '''[[ڪيور اٽول]]''' | [[هوائي]] | پئسفڪ سمنڊ | دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول |- | style="background:#fffde7;" | '''[[اطافو]]''' | [[ٽوڪيلائو]] | پئسفڪ سمنڊ | 40 کان وڌيڪ موتو تي مشتمل ننڍو اٽول |} اٽولن جي ماپ ڪرڻ وقت '''خشڪيءَ جي ايراضي'''، '''لئگون جي ايراضي''' ۽ '''سموري ريفي نظام جي ايراضي''' ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. ان ڪري مختلف ذريعن ۾ ”دنيا جو سڀ کان وڏو اٽول“ مختلف اٽولن لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مثال طور، ڪنهن اٽول وٽ تمام وڏي لئگون ٿي سگهي ٿي پر خشڪي تمام ٿوري، جڏهن تہ ٻئي وٽ خشڪيءَ جي ايراضي وڌيڪ هجي. مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ موجود ڇلي نما ڪاربونيٽ بئنڪن کي به ڪجهه پراڻين فهرستن ۾ اٽولن سان گڏ ڳڻيو ويو آهي، پر سخت مورفولوجيڪل تعريف هيٺ انهن کي الڳ رکيو ويندو آهي. == حياتياتي اهميت == [[File:Aldabra Atoll 05.jpg|thumb|300px|[[الڊابرا اٽول]] هڪ نسبتاً غير متاثر مرجاني ماحولياتي نظام ۽ وڏي حياتياتي تنوع لاءِ مشهور آهي.]] اٽول ريف انتهائي حياتياتي تنوع وارا سامونڊي ماحولياتي نظام آهن. مرجان جي پيچيده ٽن-رخا بناوت مڇين، نرم جسمن وارن جاندارن، ڪرسٽيشين، سامونڊي ڪڇن ۽ ٻين جاندارن کي خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ جاءِ مهيا ڪري ٿي. ريف سامونڊي لهرن جي توانائي پڻ گهٽائين ٿا، جنهن سان ريف تي ٺهيل گهٽ اوچائيءَ وارن ٻيٽن کي سامونڊي طوفانن ۽ لهرن کان ڪجهه قدرتي تحفظ ملي ٿو.<ref name="NOAA-types"/> اٽولن جا زميني ماحولياتي نظام پڻ اهم ٿي سگهن ٿا. الڊابرا پنهنجي نسبتاً غير متاثر قدرتي ماحول ۽ وڏي [[الڊابرا ديو ڪڇون|ديو ڪڇي]] آباديءَ لاءِ مشهور آهي. يونيسڪو موجب اتي دنيا جي سڀ کان وڏي ديو ڪڇي آبادي موجود آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra"/> == انساني آبادي ۽ مٺو پاڻي == اٽولن تي خشڪي عام طور تمام گهٽ اوچائيءَ واري ۽ محدود هوندي آهي. ڪيترن آباد اٽولن تي مٺو پاڻي مستقل دريائن يا ڍنڍن بدران مينهن جي پاڻي ۽ زمين هيٺ ٺهندڙ '''مٺي پاڻيءَ جي لينس''' تي دارومدار رکي ٿو. مينهن جو گهٽ ڪثافت وارو مٺو پاڻي لوڻياٺي زميني پاڻيءَ مٿان هڪ پتلي تهه يا لينس ٺاهي سگهي ٿو. هي پاڻيءَ جا ذخيرا خشڪي، سمنڊ جي چاڙهه، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي زمين تي چڙهڻ کان تمام حساس آهن. مارشل ٻيٽن ۾ ڪيل تحقيق ڏيکاري ٿي تہ سامونڊي پاڻيءَ جي ''overwash'' کان پوءِ زميني مٺي پاڻيءَ جي لينس ۾ لوڻياٺ وڌي سگهي ٿي.<ref name="USGS-water">{{cite web |title=Atoll groundwater movement and its response to climatic and sea-level fluctuations |url=https://www.usgs.gov/publications/atoll-groundwater-movement-and-its-response-climatic-and-sea-level-fluctuations |publisher=United States Geological Survey |date=13 September 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽول ۽ موسمي تبديلي == گهٽ اوچائيءَ وارا اٽول [[موسمي تبديلي]] جي اثرن لاءِ خاص حساس آهن. [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] سان ساحلي ٻوڏ، لهرن جي زمين تي چڙهڻ، ساحلي ڪٽائي ۽ زميني مٺي پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ وڌڻ جو خطرو وڌي ٿو. IPCC موجب سمنڊ جي سطح وڌڻ سان ننڍن ٻيٽن، خاص طور گهٽ اوچائيءَ وارن اٽولن تي ساحلي ٻوڏ جو خطرو وڌندو ۽ ان جا مٺي پاڻيءَ جي وسيلن ۽ رهائش پذيريءَ تي منفي اثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="IPCC2021">{{cite web |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis – Chapter 12 |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-12/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2021 |access-date=1 October 2026}}</ref> بهرحال، اٽول ٻيٽ جامد زميني ٽڪرا نه آهن. ريف مان نئون مرجاني ۽ ڪاربونيٽ رسوب پيدا ٿيندو رهي تہ لهرون ان کي منتقل ڪري ٻيٽن کي نئين شڪل ڏئي سگهن ٿيون. مالديپ جي هڪ ريف ٻيٽ جي ڊگهي مدي واري مطالعي مان معلوم ٿيو تہ ٻيٽ گذريل لڳ ڀڳ 1,500 سالن دوران پنهنجي شڪل، سامونڊي ڪناري ۽ جاءِ ۾ وڏي قدرتي تبديليءَ مان گذريو آهي.<ref name="Kench2023"/> ان ڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ جو نتيجو هر اٽول لاءِ سادي نموني هڪجهڙو ”ٻڏي وڃڻ“ نه هوندو؛ نتيجو ريف جي صحت، رسوب جي پيداوار، لهرن، مقامي ارضيات، انساني تعمير ۽ سمنڊ جي سطح جي واڌ جي رفتار سميت ڪيترن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. === مرجاني سفيد ٿيڻ === سمنڊ جي گرمي وڌڻ سان مرجان حرارتي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا. اهڙي حالت ۾ مرجان پنهنجي بافتن ۾ رهندڙ هم حيات الجي کي خارج ڪن ٿا، جنهن سبب مرجان اڇا نظر اچن ٿا؛ هن عمل کي '''[[مرجاني سفيد ٿيڻ]]''' چيو وڃي ٿو. ڊگهي يا شديد حرارتي دٻاءَ سان مرجان مري به سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=What are the major threats to corals? – Climate change |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral08_climatechange.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> IPCC موجب اڀرندي مرجاني ريف اڳ ئي موسمي تبديليءَ کان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref name="IPCC-islands">{{cite web |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability – Chapter 15: Small Islands |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-15/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2022 |access-date=1 October 2026}}</ref> === سامونڊي تيزابيت === فضا مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو ڪجهه حصو سمنڊ جذب ڪري ٿو. پاڻيءَ ۾ CO₂ وڌڻ سان سامونڊي پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت تبديل ٿئي ٿي ۽ pH گهٽجي ٿو، جنهن کي '''[[سامونڊي تيزابيت]]''' چيو وڃي ٿو. ان عمل سان ڪاربونيٽ آئنن جي دستيابي گهٽجي ٿي، جڏهن تہ ريف ٺاهيندڙ مرجانن کي پنهنجا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ڍانچا ٺاهڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ انهن آئنن جي ضرورت هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Corals |url=https://oceanacidification.noaa.gov/ocean-acidification-research/ocean-acidification-biological-response/corals-2/ |publisher=NOAA Ocean Acidification Program |access-date=1 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ocean acidification |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts-education-resources/ocean-acidification |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> مرجاني ريف ڪمزور ٿيڻ سان مسئلو رڳو حياتياتي تنوع تائين محدود نٿو رهي؛ اٽولن لاءِ ريف پاڻ هڪ قدرتي سامونڊي بچاءُ ۽ نئين ڪاربونيٽ رسوب جو بنيادي ذريعو آهي. تنهنڪري مرجان جي واڌ ۾ گهٽتائي ڊگهي عرصي ۾ اٽول ٻيٽن جي جسماني استحڪام تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي. == طوفان، لهرون ۽ اٽولن جي تبديلي == اڀرندي طوفان، تيز لهرون ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي چڙهائي اٽولن لاءِ خطرو به آهن ۽ انهن جي قدرتي زميني ارتقا جو حصو به. وڏيون لهرون ريف مان مرجاني ڀور ۽ واري کڻي موتو مٿان يا انهن جي ڪنارن تي جمع ڪري سگهن ٿيون. ان ڪري هڪ ئي طوفان ڪنهن هنڌ ساحلي ڪٽائي ۽ ٻئي هنڌ نئين خشڪي پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيون تبديليون ڏيکارين ٿيون تہ اٽول ٻيٽن جي بقا رڳو موجوده خشڪيءَ جي اوچائيءَ تي نه، پر صحتمند ريف جي نئون رسوب پيدا ڪرڻ ۽ سامونڊي عملن جي ان رسوب کي ٻيهر ورهائڻ جي صلاحيت تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="Kench2023"/> == تحقيق جي تاريخ == اٽولن جي سائنسي مطالعي جي تاريخ [[چارلس ڊارون]] جي 1842ع واري ڪتاب کان گهڻو متاثر ٿي. ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ ڊارون ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ اٽول کي هڪ ممڪن ارتقائي تسلسل طور پيش ڪيو ۽ پنهنجي عالمي نقشي ۾ مختلف قسم جي مرجاني ريفن جي ورڇ ڏيکاري.<ref name="Darwin1842" 8v857tei10gd555jenmr2jx6bt2bcw3 416029 416028 2026-09-30T19:21:22Z Intisar Ali 8681 416029 wikitext text/x-wiki {{ Short description |سامونڊي لئگون کي گهيريندڙ ڇلي نما مرجاني ريف}} [[File:Atafutrim.jpg|thumb|300px|[[ٽوڪيلائو]] جو [[اطافو]] اٽول، جيڪو 40 کان وڌيڪ ننڍن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي.]] '''اٽول''' يا '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' ({{lang-en|Atoll}}) هڪ ڇلي، بيضوي يا گهوڙي جي نعل جهڙي شڪل وارو [[مرجاني ريف]] ۽ ان سان لاڳاپيل ننڍن ٻيٽن جو نظام آهي، جيڪو وچ ۾ موجود [[لئگون]] کي مڪمل يا جزوي طور گهيري ٿو.<ref name="Migon2010">{{cite book |editor-first=Piotr |editor-last=Migoń |editor-link=Piotr Migoń |title=Geomorphological Landscapes of the World |url=https://books.google.com/books?id=-TI55urJYyEC |access-date=12 February 2013 |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-90-481-3055-9 |page=349}}</ref><ref name="NOAA-types">{{cite web |title=What are the three main types of coral reefs? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/threecorals.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول جي ريف تي سامونڊي لهرن ۽ وهڪرن وسيلي گڏ ٿيل مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ننڍا گهٽ اوچائيءَ وارا ٻيٽ ٺهي سگهن ٿا، جن کي [[موتو]] يا مرجاني ٻيٽ چيو ويندو آهي. اٽول جي وچ واري لئگون سمنڊ سان هڪ يا ڪيترن ريفي لنگهن وسيلي ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. اٽول دنيا جي گرم [[اڀرندي علائقو|اڀرندي]] ۽ نيم اڀرندي سامونڊي علائقن ۾ ملن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ريف ٺاهيندڙ مرجان عام طور گرم، صاف، لوڻياٺي ۽ روشنيءَ واري گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا. ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي اڪثريت تقريباً 35° اتر کان 35° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ ملي ٿي ۽ ڪيترن گهٽ اونهي پاڻيءَ وارن مرجانن لاءِ 23 کان 29 °C گرمي پد سازگار هوندو آهي.<ref name="NOAA-distribution">{{cite web |title=Where are corals found? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral05_distribution.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> دنيا ۾ اٽولن جو انگ تعريف ۽ ڳڻپ جي طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر هڪ عام اندازي موجب لڳ ڀڳ 440 اٽول سڃاتا ويا آهن.<ref name="Watts2019">{{cite magazine |title=Science, Seamounts and Society |last=Watts |first=T. |magazine=Geoscientist |date=August 2019 |pages=10–16 |url=https://geoscientist.online/wp-content/uploads/2022/09/Geo_AUGUST2019_WR_Edited.pdf |publisher=Geological Society of London}}</ref> انهن جي وڏي اڪثريت [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع آهي. == نالو ۽ اصطلاح == لفظ ''اٽول'' [[مالديپي ٻولي|ڌويهي]] ٻوليءَ جي لفظ {{lang|dv|އަތޮޅު}} (''atholhu'') مان نڪتل آهي. ڌويهي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي، جيڪا [[مالديپ]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هي لفظ يورپي ٻولين ۾ مالديپ جي جاگرافيءَ بابت لکڻين وسيلي داخل ٿيو. فرانسيسي سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]] سترهين صديءَ جي شروعات ۾ مالديپ بابت پنهنجي بيان ۾ ''atollon'' جهڙي صورت استعمال ڪئي، جڏهن تہ [[چارلس ڊارون]] اڻويهين صديءَ ۾ ''atoll'' کي مرجاني ريفن جي هڪ مخصوص قسم لاءِ سائنسي ادب ۾ مشهور ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pyrard |first=François |title=Voyage de François Pyrard de Laval contenant sa navigation aux Indes orientales, Maldives, Moluques, et au Brésil |location=Paris |publisher=Thiboust |year=1619}}</ref><ref name="Darwin1842">{{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=چارلس ڊارون |title=The Structure and Distribution of Coral Reefs |publisher=Smith, Elder and Co. |location=London |year=1842 |url=https://darwin-online.org.uk/content/contentblock?itemID=F271 |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول لاءِ سنڌيءَ ۾ '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' يا مختصر طور '''ڇليدار ٻيٽ''' وضاحتي اصطلاح طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر اٽول رڳو هڪ ٻيٽ نه هوندو آهي؛ سائنسي لحاظ کان ان ۾ مرجاني ريف، ان تي ٺهيل هڪ يا وڌيڪ ننڍا ٻيٽ ۽ وچ واري لئگون گڏجي هڪ جاگرافيائي نظام ٺاهين ٿا. == بناوت == [[File:Tetiaroa from sky.JPG|thumb|300px|[[فرانسيسي پولينيشيا]] جو [[ٽيٽياروا]]؛ اٽول جي ڇلي نما ريف ۽ وچ واري لئگون واضح نظر اچن ٿا.]] اٽول جي شڪل ۽ اندروني بناوت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي. مڪمل طور گول ڇلي کان سواءِ ڪيترائي اٽول بيضوي، ڊگها، اڻپورا يا بيقاعدي شڪل جا هوندا آهن. عام اٽول ۾ هيٺيان اهم جاگرافيائي حصا شامل ٿي سگهن ٿا: * '''ٻاهرين ريفي ڍال''' — ريف جو سمنڊ ڏانهن منهن ڪندڙ حصو، جيڪو گهري سمنڊ ڏانهن هيٺ لهي ٿو. * '''ريف جي چوٽي''' — لهرن جي شديد اثر هيٺ رهندڙ ريف جو مٿيون حصو. * '''ريف فليٽ''' — ريف جي چوٽيءَ جي پٺيان نسبتاً هموار ۽ گهٽ اونهو علائقو. * '''موتو''' — مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ريف جي مٿان ٺهيل ننڍو ٻيٽ. * '''ريفي لنگهه''' — ريف ۾ موجود کليل رستو، جنهن وسيلي سمنڊ ۽ لئگون جو پاڻي هڪ ٻئي سان مٽجي ٿو. * '''لئگون''' — اٽول جي وچ ۾ موجود نسبتاً محفوظ، عام طور گهٽ اونهو سامونڊي پاڻيءَ جو علائقو. سامونڊي لهرون ۽ وهڪرا ريف مان پيدا ٿيندڙ واري ۽ مرجاني ڀور کي منتقل ڪري ريف جي مٿان گڏ ڪن ٿا. وقت سان اهڙي رسوبي مان موتو ٺهي سگهن ٿا. ان ڪري اٽول جا خشڪيءَ وارا ٻيٽ جامد ارضياتي بناوتون نه آهن؛ اهي لهرن، سامونڊي وهڪرن، طوفانن، رسوب جي فراهمي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سان پنهنجي شڪل ۽ جاءِ بدلائي سگهن ٿا.<ref name="Kench2023">{{cite journal |title=Reef islands have continually adjusted to environmental change over the past two millennia |journal=Nature Communications |volume=14 |article-number=508 |year=2023 |doi=10.1038/s41467-023-36171-2 |url=https://www.nature.com/articles/s41467-023-36171-2}}</ref> == ٺهڻ == [[File:Coral atoll formation animation.gif|thumb|300px|[[چارلس ڊارون]] جي تاريخي ماڊل موجب اٽول ٺهڻ جا مرحلا: ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ آخر ۾ اٽول.]] اٽولن جي ٺهڻ جي وضاحت ارضيات ۽ سامونڊي سائنس ۾ ڊگهي عرصي کان تحقيق جو موضوع رهي آهي. تاريخي طور ڊارون جو '''ٻڏڻ وارو ماڊل''' سڀ کان مشهور رهيو آهي، جڏهن تہ جديد ارضياتي تحقيق، خاص طور چوٿين دور ۾ سمنڊ جي سطح جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ تبديلين کي نظر ۾ رکندي، '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' (''antecedent karst model'') کي ڪيترن جديد اٽولن جي بناوت جي اهم وضاحت طور پيش ڪري ٿي.<ref name="DroxlerJorry2021">{{cite journal |last1=Droxler |first1=André W. |last2=Jorry |first2=Stéphan J. |title=The Origin of Modern Atolls: Challenging Darwin's Deeply Ingrained Theory |journal=Annual Review of Marine Science |volume=13 |year=2021 |pages=537–573 |doi=10.1146/annurev-marine-122414-034137 |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-marine-122414-034137}}</ref> === ڊارون جو ٻڏڻ وارو ماڊل === [[File:Britannica Coral-reefs Atoll Formation.png|thumb|300px|ڊارون جي نظريي موجب ٻڏندڙ زميني بنياد مٿان مرجان جي مٿي طرف واڌ سان اٽول جي ٺهڻ جو خاڪو.]] [[چارلس ڊارون]] 1842ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ مرجاني ريفن جي ٺهڻ جو هڪ ارتقائي سلسلو تجويز ڪيو.<ref name="Darwin1842"/> هن ماڊل موجب ڪنهن گرم سامونڊي علائقي ۾ آتش فشاني ٻيٽ جي ڪناري سان پهرين '''ساحلي مرجاني ريف''' (''fringing reef'') ٺهي ٿو. وقت سان جيڪڏهن ٻيٽ ۽ ان جي هيٺان سامونڊي بنياد آهستي آهستي هيٺ ويهن ٿا، جڏهن تہ مرجان روشنيءَ تائين پهچڻ لاءِ مٿي طرف وڌندا رهن ٿا، تہ ريف ۽ ٻيٽ جي وچ ۾ لئگون ٺهڻ شروع ٿئي ٿي ۽ ريف '''رڪاوٽي ريف''' (''barrier reef'') ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. جيڪڏهن ٻڏڻ جاري رهي تہ پراڻو آتش فشاني ٻيٽ آخرڪار سمنڊ جي سطح کان هيٺ هليو وڃي ٿو، پر مرجاني ريف سطح جي ويجهو وڌندو رهي ٿو. نتيجي ۾ وچ ۾ لئگون ۽ چوڌاري ڇلي نما ريف رهجي وڃي ٿو، جنهن کي اٽول چيو وڃي ٿو.<ref name="NOAA-types"/><ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Corals and Coral Reefs |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs |publisher=Smithsonian Ocean |access-date=1 October 2026}}</ref> ڊارون جو ماڊل مرجاني ريفن جي سائنس جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو ۽ ڪيترن سامونڊي آتش فشاني ٻيٽن سان لاڳاپيل ريفن جي ڊگهي مدي واري ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اڄ به اهم تصور آهي. بهرحال، جديد تحقيق ڏيکاري ٿي تہ موجوده اٽولن جي آخري شڪل کي رڳو آتش فشاني ٻيٽ جي مسلسل ٻڏڻ سان بيان ڪرڻ ڪافي ناهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> === اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل === ويهين صديءَ ۾ [[جي. اي. هوفمائيسٽر]]، [[ايف. ايس. ميڪ نيل]]، [[اي. جي. پرڊي]] ۽ ٻين محققن هڪ متبادل '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' پيش ڪيو. جديد صورت ۾ آندري ڊبليو. ڊروڪسلر ۽ اسٽيفان جي. جوري هن ماڊل کي سمنڊ جي سطح جي [[پليوسين]] ۽ [[پليسٽوسين]] دورن واري تاريخ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> هن ماڊل موجب جديد اٽولن جي ٺهڻ کان اڳ ڪيترن هنڌن تي وسيع، هموار چوٽيءَ وارا مرجاني ڪاربونيٽ پليٽفارم موجود هئا. برفاني دورن ۾ عالمي سمنڊ جي سطح هيٺ ٿيڻ سان اهي پليٽفارم پاڻيءَ کان ٻاهر اچي ويا. مينهن جي پاڻيءَ ڪيلشيم ڪاربونيٽ واري سطح کي تحليل ڪري [[ڪارسٽ]] جهڙي زميني بناوت پيدا ڪئي. پليٽفارم جي وچئين حصي ۾ تحليل وڌيڪ ٿيڻ سان مرڪز هيٺ ۽ ڪنارا نسبتاً مٿي رهجي ويا. جڏهن برفاني دور ختم ٿيڻ تي سمنڊ جي سطح ٻيهر وڌي، تہ مرجان انهن مٿانهين ڪنارن تي تيزيءَ سان آباد ٿيا ۽ مٿي طرف وڌندا رهيا. پاڻيءَ هيٺ آيل وچيون هيٺاهون حصو لئگون بڻجي ويو، جڏهن تہ ڪنارن تي وڌندڙ ريف ڇلي نما اٽول جي صورت اختيار ڪئي. Droxler ۽ Jorry جي 2021ع واري جائزي موجب مالديپ، اڀرندي پئسفڪ ۽ ڏکڻ اولهه هندي سمنڊ جا ڪيترائي جديد اٽول آخري پليوسين جي هموار چوٽيءَ وارن ڪاربونيٽ بئنڪن مٿان ٺهيل آهن، ۽ انهن جي آخري چوٿين دور واري شڪل تي هيٺ موجود پراڻي آتش فشاني بنياد جو سڌو اثر ضروري نه هو.<ref name="DroxlerJorry2021"/> اهڙيءَ طرح جديد اٽولن جي ارتقا کي ڊگهي مدي واري زميني ٻڏڻ، مرجاني واڌ، ڪارسٽ تحليل ۽ برفاني-بين برفاني دورن دوران سمنڊ جي سطح جي بار بار تبديليءَ جي گڏيل عملن سان سمجهيو وڃي ٿو. == مرجان جي واڌ لاءِ حالتون == اٽول ٺاهيندڙ ريف بنيادي طور ريف ٺاهيندڙ سخت مرجانن جي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچن مان ٺهن ٿا. مرجان جا ننڍڙا لاروا سخت سامونڊي سطح تي چنبڙي ڪالونيون ٺاهين ٿا ۽ وقت سان انهن جا ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچا گڏ ٿي وڏي ريف جي صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=How do coral reefs form? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral04_reefs.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> گهڻن اڀرندي ريف ٺاهيندڙ مرجانن لاءِ گرم پاڻي، مناسب لوڻياٺ، صاف پاڻي ۽ ڪافي سج جي روشني ضروري آهي. روشنيءَ جي ضرورت سبب گهڻا ريف ٺاهيندڙ مرجان سمنڊ جي نسبتاً گهٽ اونهي حصي ۾ وڌن ٿا. NOAA موجب ڪيترائي گهٽ اونهي پاڻيءَ جا مرجان 23–29 °C جي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا ۽ گهڻا روشنيءَ تي دارومدار رکندڙ ريف ٺاهيندڙ مرجان تقريباً 30 ميٽرن کان گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ مرڪوز آهن.<ref name="NOAA-distribution"/> == جاگرافيائي ورڇ == [[File:Maldives.visibleearth.nasa.jpg|thumb|300px|[[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[مالديپ]] جا ڪيترائي اٽول. مالديپ 26 قدرتي اٽولن جي زنجير تي مشتمل آهي.]] اٽول خاص طور [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] جي اڀرندي ۽ نيم اڀرندي حصن ۾ مرڪوز آهن. پئسفڪ ۾ [[مارشل ٻيٽ]]، [[ٽووالو]]، [[ٽوڪيلائو]]، [[ڪرباتي]]، [[ڪيرولين ٻيٽ]]، [[توآموتو ٻيٽ]] ۽ اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ ڪيترائي اٽول آهن. هندي سمنڊ ۾ [[مالديپ]]، [[لڪشديپ]]، [[چاگوس ٻيٽ]] ۽ [[سيشلز]] جا ڪجهه ٻاهرين ٻيٽ اهم اٽولي علائقا آهن.<ref name="Watts2019"/> [[مالديپ]] اٽولن سان ٺهيل دنيا جي سڀ کان نمايان ٻيٽ-ملڪن مان هڪ آهي. مالديپ جي سرڪاري جاگرافيائي ڄاڻ موجب ملڪ جا لڳ ڀڳ 1,190 ٻيٽ 26 قدرتي اٽولن ۾ ورهايل آهن ۽ اهي اٽول اتر کان ڏکڻ تائين تقريباً 823 ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |title=Geography |url=https://mdvmission.gov.mv/un/articles/geography-19 |publisher=Permanent Mission of the Republic of Maldives to the United Nations |date=3 June 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع [[ڪيور اٽول]] کي دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول قرار ڏنو وڃي ٿو. اهو ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي واڌ جي اترين حد، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ''Darwin Point'' چيو وڃي ٿو، جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Kure Atoll |url=https://www.coris.noaa.gov/retired/CoRIS_About_Coral_Reefs_archive_2014.pdf |publisher=NOAA Coral Reef Information System |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽولن جا قسم == اٽولن جي ڊگهي ارضياتي ارتقا سبب انهن جون مختلف صورتون ملي سگهن ٿيون. === عام اٽول === عام اٽول ۾ ڇلي يا بيضوي شڪل جو مرجاني ريف وچ واري لئگون کي گهيري ٿو ۽ ريف تي هڪ يا ڪيترائي موتو موجود ٿي سگهن ٿا. [[اطافو]]، [[بڪني اٽول]] ۽ [[ڪواجالين اٽول]] ان جا مثال آهن. === اڀريل اٽول === {{مکيه|اڀريل اٽول}} [[File:Nauru satellite.jpg|thumb|250px|[[نائورو]] هڪ اڀريل مرجاني ٻيٽ آهي، جنهن جي ارضياتي تاريخ پراڻي اٽول سان لاڳاپيل آهي.]] جيڪڏهن ٽيڪٽونڪ حرڪتن يا سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سبب پراڻو مرجاني ريف سمنڊ جي سطح کان مٿي اڀري اچي تہ '''اڀريل اٽول''' يا '''اڀريل مرجاني ٻيٽ''' ٺهي سگهي ٿو. اهڙين بناوتن ۾ پراڻي لئگون جزوي يا مڪمل طور خشڪ ٿي سگهي ٿي. [[نائورو]]، [[نيوئي]] ۽ [[هينڊرسن ٻيٽ]] هن قسم جي ارضياتي ارتقا جا مشهور مثال آهن. [[الڊابرا اٽول]] [[سيشلز]] ۾ واقع دنيا جي سڀ کان وڏن اڀريل مرجاني اٽولن مان هڪ آهي. اهو چار وڏن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ گهٽ اونهي لئگون کي گهيرين ٿا. [[يونيسڪو]] ان کي 1982ع ۾ عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو؛ ان جو محفوظ علائقو تقريباً 35,000 هيڪٽر آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra">{{cite web |title=Aldabra Atoll |url=https://whc.unesco.org/en/list/185/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 October 2026}}</ref> === نيم اٽول === نيم اٽول يا ''near-atoll'' اهڙي مرحلي کي چئبو آهي، جنهن ۾ پراڻي مرڪزي آتش فشاني ٻيٽ جو ڪجهه حصو اڃا به لئگون يا ريف اندر سمنڊ جي سطح کان مٿي موجود هجي. [[بورا بورا]] ۽ [[آئيتوتاڪي]] جهڙيون بناوتون اٽول ڏانهن ويندڙ ارضياتي تسلسل جي مثالن طور بيان ڪيون وينديون آهن. == اهم اٽول == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#1565c0; color:white;" ! اٽول ! ملڪ يا علائقو ! سمنڊ ! خاصيت |- | style="background:#e3f2fd;" | '''[[ڪيريتيماتي]]''' | [[ڪرباتي]] | پئسفڪ سمنڊ | خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏن عام اٽولن مان هڪ |- | style="background:#e8f5e9;" | '''[[ڪواجالين اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | تمام وڏي لئگون رکندڙ اٽولن مان هڪ |- | style="background:#fff3e0;" | '''[[الڊابرا اٽول]]''' | [[سيشلز]] | هندي سمنڊ | وڏو اڀريل اٽول ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو]]<ref name="UNESCO-Aldabra"/> |- | style="background:#f3e5f5;" | '''[[بڪني اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | 20هين صديءَ جي ايٽمي تجربن سبب تاريخي اهميت |- | style="background:#e0f7fa;" | '''[[رنگيروا]]''' | [[فرانسيسي پولينيشيا]] | پئسفڪ سمنڊ | [[توآموتو ٻيٽ]] جو هڪ وڏو اٽول |- | style="background:#fce4ec;" | '''[[هواڌو اٽول]]''' | [[مالديپ]] | هندي سمنڊ | ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ريفن تي مشتمل وڏو قدرتي اٽول |- | style="background:#f1f8e9;" | '''[[ڪيور اٽول]]''' | [[هوائي]] | پئسفڪ سمنڊ | دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول |- | style="background:#fffde7;" | '''[[اطافو]]''' | [[ٽوڪيلائو]] | پئسفڪ سمنڊ | 40 کان وڌيڪ موتو تي مشتمل ننڍو اٽول |} اٽولن جي ماپ ڪرڻ وقت '''خشڪيءَ جي ايراضي'''، '''لئگون جي ايراضي''' ۽ '''سموري ريفي نظام جي ايراضي''' ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. ان ڪري مختلف ذريعن ۾ ”دنيا جو سڀ کان وڏو اٽول“ مختلف اٽولن لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مثال طور، ڪنهن اٽول وٽ تمام وڏي لئگون ٿي سگهي ٿي پر خشڪي تمام ٿوري، جڏهن تہ ٻئي وٽ خشڪيءَ جي ايراضي وڌيڪ هجي. مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ موجود ڇلي نما ڪاربونيٽ بئنڪن کي به ڪجهه پراڻين فهرستن ۾ اٽولن سان گڏ ڳڻيو ويو آهي، پر سخت مورفولوجيڪل تعريف هيٺ انهن کي الڳ رکيو ويندو آهي. == حياتياتي اهميت == [[File:Aldabra Atoll 05.jpg|thumb|300px|[[الڊابرا اٽول]] هڪ نسبتاً غير متاثر مرجاني ماحولياتي نظام ۽ وڏي حياتياتي تنوع لاءِ مشهور آهي.]] اٽول ريف انتهائي حياتياتي تنوع وارا سامونڊي ماحولياتي نظام آهن. مرجان جي پيچيده ٽن-رخا بناوت مڇين، نرم جسمن وارن جاندارن، ڪرسٽيشين، سامونڊي ڪڇن ۽ ٻين جاندارن کي خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ جاءِ مهيا ڪري ٿي. ريف سامونڊي لهرن جي توانائي پڻ گهٽائين ٿا، جنهن سان ريف تي ٺهيل گهٽ اوچائيءَ وارن ٻيٽن کي سامونڊي طوفانن ۽ لهرن کان ڪجهه قدرتي تحفظ ملي ٿو.<ref name="NOAA-types"/> اٽولن جا زميني ماحولياتي نظام پڻ اهم ٿي سگهن ٿا. الڊابرا پنهنجي نسبتاً غير متاثر قدرتي ماحول ۽ وڏي [[الڊابرا ديو ڪڇون|ديو ڪڇي]] آباديءَ لاءِ مشهور آهي. يونيسڪو موجب اتي دنيا جي سڀ کان وڏي ديو ڪڇي آبادي موجود آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra"/> == انساني آبادي ۽ مٺو پاڻي == اٽولن تي خشڪي عام طور تمام گهٽ اوچائيءَ واري ۽ محدود هوندي آهي. ڪيترن آباد اٽولن تي مٺو پاڻي مستقل دريائن يا ڍنڍن بدران مينهن جي پاڻي ۽ زمين هيٺ ٺهندڙ '''مٺي پاڻيءَ جي لينس''' تي دارومدار رکي ٿو. مينهن جو گهٽ ڪثافت وارو مٺو پاڻي لوڻياٺي زميني پاڻيءَ مٿان هڪ پتلي تهه يا لينس ٺاهي سگهي ٿو. هي پاڻيءَ جا ذخيرا خشڪي، سمنڊ جي چاڙهه، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي زمين تي چڙهڻ کان تمام حساس آهن. مارشل ٻيٽن ۾ ڪيل تحقيق ڏيکاري ٿي تہ سامونڊي پاڻيءَ جي ''overwash'' کان پوءِ زميني مٺي پاڻيءَ جي لينس ۾ لوڻياٺ وڌي سگهي ٿي.<ref name="USGS-water">{{cite web |title=Atoll groundwater movement and its response to climatic and sea-level fluctuations |url=https://www.usgs.gov/publications/atoll-groundwater-movement-and-its-response-climatic-and-sea-level-fluctuations |publisher=United States Geological Survey |date=13 September 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽول ۽ موسمي تبديلي == گهٽ اوچائيءَ وارا اٽول [[موسمي تبديلي]] جي اثرن لاءِ خاص حساس آهن. [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] سان ساحلي ٻوڏ، لهرن جي زمين تي چڙهڻ، ساحلي ڪٽائي ۽ زميني مٺي پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ وڌڻ جو خطرو وڌي ٿو. IPCC موجب سمنڊ جي سطح وڌڻ سان ننڍن ٻيٽن، خاص طور گهٽ اوچائيءَ وارن اٽولن تي ساحلي ٻوڏ جو خطرو وڌندو ۽ ان جا مٺي پاڻيءَ جي وسيلن ۽ رهائش پذيريءَ تي منفي اثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="IPCC2021">{{cite web |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis – Chapter 12 |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-12/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2021 |access-date=1 October 2026}}</ref> بهرحال، اٽول ٻيٽ جامد زميني ٽڪرا نه آهن. ريف مان نئون مرجاني ۽ ڪاربونيٽ رسوب پيدا ٿيندو رهي تہ لهرون ان کي منتقل ڪري ٻيٽن کي نئين شڪل ڏئي سگهن ٿيون. مالديپ جي هڪ ريف ٻيٽ جي ڊگهي مدي واري مطالعي مان معلوم ٿيو تہ ٻيٽ گذريل لڳ ڀڳ 1,500 سالن دوران پنهنجي شڪل، سامونڊي ڪناري ۽ جاءِ ۾ وڏي قدرتي تبديليءَ مان گذريو آهي.<ref name="Kench2023"/> ان ڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ جو نتيجو هر اٽول لاءِ سادي نموني هڪجهڙو ”ٻڏي وڃڻ“ نه هوندو؛ نتيجو ريف جي صحت، رسوب جي پيداوار، لهرن، مقامي ارضيات، انساني تعمير ۽ سمنڊ جي سطح جي واڌ جي رفتار سميت ڪيترن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. === مرجاني سفيد ٿيڻ === سمنڊ جي گرمي وڌڻ سان مرجان حرارتي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا. اهڙي حالت ۾ مرجان پنهنجي بافتن ۾ رهندڙ هم حيات الجي کي خارج ڪن ٿا، جنهن سبب مرجان اڇا نظر اچن ٿا؛ هن عمل کي '''[[مرجاني سفيد ٿيڻ]]''' چيو وڃي ٿو. ڊگهي يا شديد حرارتي دٻاءَ سان مرجان مري به سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=What are the major threats to corals? – Climate change |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral08_climatechange.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> IPCC موجب اڀرندي مرجاني ريف اڳ ئي موسمي تبديليءَ کان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref name="IPCC-islands">{{cite web |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability – Chapter 15: Small Islands |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-15/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2022 |access-date=1 October 2026}}</ref> === سامونڊي تيزابيت === فضا مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو ڪجهه حصو سمنڊ جذب ڪري ٿو. پاڻيءَ ۾ CO₂ وڌڻ سان سامونڊي پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت تبديل ٿئي ٿي ۽ pH گهٽجي ٿو، جنهن کي '''[[سامونڊي تيزابيت]]''' چيو وڃي ٿو. ان عمل سان ڪاربونيٽ آئنن جي دستيابي گهٽجي ٿي، جڏهن تہ ريف ٺاهيندڙ مرجانن کي پنهنجا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ڍانچا ٺاهڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ انهن آئنن جي ضرورت هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Corals |url=https://oceanacidification.noaa.gov/ocean-acidification-research/ocean-acidification-biological-response/corals-2/ |publisher=NOAA Ocean Acidification Program |access-date=1 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ocean acidification |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts-education-resources/ocean-acidification |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> مرجاني ريف ڪمزور ٿيڻ سان مسئلو رڳو حياتياتي تنوع تائين محدود نٿو رهي؛ اٽولن لاءِ ريف پاڻ هڪ قدرتي سامونڊي بچاءُ ۽ نئين ڪاربونيٽ رسوب جو بنيادي ذريعو آهي. تنهنڪري مرجان جي واڌ ۾ گهٽتائي ڊگهي عرصي ۾ اٽول ٻيٽن جي جسماني استحڪام تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي. == طوفان، لهرون ۽ اٽولن جي تبديلي == اڀرندي طوفان، تيز لهرون ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي چڙهائي اٽولن لاءِ خطرو به آهن ۽ انهن جي قدرتي زميني ارتقا جو حصو به. وڏيون لهرون ريف مان مرجاني ڀور ۽ واري کڻي موتو مٿان يا انهن جي ڪنارن تي جمع ڪري سگهن ٿيون. ان ڪري هڪ ئي طوفان ڪنهن هنڌ ساحلي ڪٽائي ۽ ٻئي هنڌ نئين خشڪي پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيون تبديليون ڏيکارين ٿيون تہ اٽول ٻيٽن جي بقا رڳو موجوده خشڪيءَ جي اوچائيءَ تي نه، پر صحتمند ريف جي نئون رسوب پيدا ڪرڻ ۽ سامونڊي عملن جي ان رسوب کي ٻيهر ورهائڻ جي صلاحيت تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="Kench2023"/> == تحقيق جي تاريخ == اٽولن جي سائنسي مطالعي جي تاريخ [[چارلس ڊارون]] جي 1842ع واري ڪتاب کان گهڻو متاثر ٿي. ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ ڊارون ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ اٽول کي هڪ ممڪن ارتقائي تسلسل طور پيش ڪيو ۽ پنهنجي عالمي نقشي ۾ مختلف قسم جي مرجاني ريفن جي ورڇ ڏيکاري.<ref name="Darwin1842" oxd55nhl59bfcoyixuhkmbc4j6nfr9a 416030 416029 2026-09-30T19:21:56Z Intisar Ali 8681 416030 wikitext text/x-wiki {{ Short description |سامونڊي لئگون کي گهيريندڙ ڇلي نما مرجاني ريف}} [[File:Atafutrim.jpg|thumb|300px|[[ٽوڪيلائو]] جو [[اطافو]] اٽول، جيڪو 40 کان وڌيڪ ننڍن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي.]] '''اٽول''' يا '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' ({{lang-en|Atoll}}) هڪ ڇلي، بيضوي يا گهوڙي جي نعل جهڙي شڪل وارو [[مرجاني ريف]] ۽ ان سان لاڳاپيل ننڍن ٻيٽن جو نظام آهي، جيڪو وچ ۾ موجود [[لئگون]] کي مڪمل يا جزوي طور گهيري ٿو.<ref name="Migon2010">{{cite book |editor-first=Piotr |editor-last=Migoń |editor-link=Piotr Migoń |title=Geomorphological Landscapes of the World |url=https://books.google.com/books?id=-TI55urJYyEC |access-date=12 February 2013 |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-90-481-3055-9 |page=349}}</ref><ref name="NOAA-types">{{cite web |title=What are the three main types of coral reefs? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/threecorals.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول جي ريف تي سامونڊي لهرن ۽ وهڪرن وسيلي گڏ ٿيل مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ننڍا گهٽ اوچائيءَ وارا ٻيٽ ٺهي سگهن ٿا، جن کي [[موتو]] يا مرجاني ٻيٽ چيو ويندو آهي. اٽول جي وچ واري لئگون سمنڊ سان هڪ يا ڪيترن ريفي لنگهن وسيلي ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. اٽول دنيا جي گرم [[اڀرندي علائقو|اڀرندي]] ۽ نيم اڀرندي سامونڊي علائقن ۾ ملن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ريف ٺاهيندڙ مرجان عام طور گرم، صاف، لوڻياٺي ۽ روشنيءَ واري گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا. ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي اڪثريت تقريباً 35° اتر کان 35° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ ملي ٿي ۽ ڪيترن گهٽ اونهي پاڻيءَ وارن مرجانن لاءِ 23 کان 29 °C گرمي پد سازگار هوندو آهي.<ref name="NOAA-distribution">{{cite web |title=Where are corals found? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral05_distribution.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> دنيا ۾ اٽولن جو انگ تعريف ۽ ڳڻپ جي طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر هڪ عام اندازي موجب لڳ ڀڳ 440 اٽول سڃاتا ويا آهن.<ref name="Watts2019">{{cite magazine |title=Science, Seamounts and Society |last=Watts |first=T. |magazine=Geoscientist |date=August 2019 |pages=10–16 |url=https://geoscientist.online/wp-content/uploads/2022/09/Geo_AUGUST2019_WR_Edited.pdf |publisher=Geological Society of London}}</ref> انهن جي وڏي اڪثريت [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع آهي. == نالو ۽ اصطلاح == لفظ ''اٽول'' [[مالديپي ٻولي|ڌويهي]] ٻوليءَ جي لفظ {{lang|dv|އަތޮޅު}} (''atholhu'') مان نڪتل آهي. ڌويهي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي، جيڪا [[مالديپ]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هي لفظ يورپي ٻولين ۾ مالديپ جي جاگرافيءَ بابت لکڻين وسيلي داخل ٿيو. فرانسيسي سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]] سترهين صديءَ جي شروعات ۾ مالديپ بابت پنهنجي بيان ۾ ''atollon'' جهڙي صورت استعمال ڪئي، جڏهن تہ [[چارلس ڊارون]] اڻويهين صديءَ ۾ ''atoll'' کي مرجاني ريفن جي هڪ مخصوص قسم لاءِ سائنسي ادب ۾ مشهور ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pyrard |first=François |title=Voyage de François Pyrard de Laval contenant sa navigation aux Indes orientales, Maldives, Moluques, et au Brésil |location=Paris |publisher=Thiboust |year=1619}}</ref><ref name="Darwin1842">{{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=چارلس ڊارون |title=The Structure and Distribution of Coral Reefs |publisher=Smith, Elder and Co. |location=London |year=1842 |url=https://darwin-online.org.uk/content/contentblock?itemID=F271 |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول لاءِ سنڌيءَ ۾ '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' يا مختصر طور '''ڇليدار ٻيٽ''' وضاحتي اصطلاح طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر اٽول رڳو هڪ ٻيٽ نه هوندو آهي؛ سائنسي لحاظ کان ان ۾ مرجاني ريف، ان تي ٺهيل هڪ يا وڌيڪ ننڍا ٻيٽ ۽ وچ واري لئگون گڏجي هڪ جاگرافيائي نظام ٺاهين ٿا. == بناوت == [[File:Tetiaroa from sky.JPG|thumb|300px|[[فرانسيسي پولينيشيا]] جو [[ٽيٽياروا]]؛ اٽول جي ڇلي نما ريف ۽ وچ واري لئگون واضح نظر اچن ٿا.]] اٽول جي شڪل ۽ اندروني بناوت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي. مڪمل طور گول ڇلي کان سواءِ ڪيترائي اٽول بيضوي، ڊگها، اڻپورا يا بيقاعدي شڪل جا هوندا آهن. عام اٽول ۾ هيٺيان اهم جاگرافيائي حصا شامل ٿي سگهن ٿا: * '''ٻاهرين ريفي ڍال''' — ريف جو سمنڊ ڏانهن منهن ڪندڙ حصو، جيڪو گهري سمنڊ ڏانهن هيٺ لهي ٿو. * '''ريف جي چوٽي''' — لهرن جي شديد اثر هيٺ رهندڙ ريف جو مٿيون حصو. * '''ريف فليٽ''' — ريف جي چوٽيءَ جي پٺيان نسبتاً هموار ۽ گهٽ اونهو علائقو. * '''موتو''' — مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ريف جي مٿان ٺهيل ننڍو ٻيٽ. * '''ريفي لنگهه''' — ريف ۾ موجود کليل رستو، جنهن وسيلي سمنڊ ۽ لئگون جو پاڻي هڪ ٻئي سان مٽجي ٿو. * '''لئگون''' — اٽول جي وچ ۾ موجود نسبتاً محفوظ، عام طور گهٽ اونهو سامونڊي پاڻيءَ جو علائقو. سامونڊي لهرون ۽ وهڪرا ريف مان پيدا ٿيندڙ واري ۽ مرجاني ڀور کي منتقل ڪري ريف جي مٿان گڏ ڪن ٿا. وقت سان اهڙي رسوبي مان موتو ٺهي سگهن ٿا. ان ڪري اٽول جا خشڪيءَ وارا ٻيٽ جامد ارضياتي بناوتون نه آهن؛ اهي لهرن، سامونڊي وهڪرن، طوفانن، رسوب جي فراهمي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سان پنهنجي شڪل ۽ جاءِ بدلائي سگهن ٿا.<ref name="Kench2023">{{cite journal |title=Reef islands have continually adjusted to environmental change over the past two millennia |journal=Nature Communications |volume=14 |article-number=508 |year=2023 |doi=10.1038/s41467-023-36171-2 |url=https://www.nature.com/articles/s41467-023-36171-2}}</ref> == ٺهڻ == [[File:Coral atoll formation animation.gif|thumb|300px|[[چارلس ڊارون]] جي تاريخي ماڊل موجب اٽول ٺهڻ جا مرحلا: ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ آخر ۾ اٽول.]] اٽولن جي ٺهڻ جي وضاحت ارضيات ۽ سامونڊي سائنس ۾ ڊگهي عرصي کان تحقيق جو موضوع رهي آهي. تاريخي طور ڊارون جو '''ٻڏڻ وارو ماڊل''' سڀ کان مشهور رهيو آهي، جڏهن تہ جديد ارضياتي تحقيق، خاص طور چوٿين دور ۾ سمنڊ جي سطح جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ تبديلين کي نظر ۾ رکندي، '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' (''antecedent karst model'') کي ڪيترن جديد اٽولن جي بناوت جي اهم وضاحت طور پيش ڪري ٿي.<ref name="DroxlerJorry2021">{{cite journal |last1=Droxler |first1=André W. |last2=Jorry |first2=Stéphan J. |title=The Origin of Modern Atolls: Challenging Darwin's Deeply Ingrained Theory |journal=Annual Review of Marine Science |volume=13 |year=2021 |pages=537–573 |doi=10.1146/annurev-marine-122414-034137 |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-marine-122414-034137}}</ref> === ڊارون جو ٻڏڻ وارو ماڊل === [[File:Britannica Coral-reefs Atoll Formation.png|thumb|300px|ڊارون جي نظريي موجب ٻڏندڙ زميني بنياد مٿان مرجان جي مٿي طرف واڌ سان اٽول جي ٺهڻ جو خاڪو.]] [[چارلس ڊارون]] 1842ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ مرجاني ريفن جي ٺهڻ جو هڪ ارتقائي سلسلو تجويز ڪيو.<ref name="Darwin1842"/> هن ماڊل موجب ڪنهن گرم سامونڊي علائقي ۾ آتش فشاني ٻيٽ جي ڪناري سان پهرين '''ساحلي مرجاني ريف''' (''fringing reef'') ٺهي ٿو. وقت سان جيڪڏهن ٻيٽ ۽ ان جي هيٺان سامونڊي بنياد آهستي آهستي هيٺ ويهن ٿا، جڏهن تہ مرجان روشنيءَ تائين پهچڻ لاءِ مٿي طرف وڌندا رهن ٿا، تہ ريف ۽ ٻيٽ جي وچ ۾ لئگون ٺهڻ شروع ٿئي ٿي ۽ ريف '''رڪاوٽي ريف''' (''barrier reef'') ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. جيڪڏهن ٻڏڻ جاري رهي تہ پراڻو آتش فشاني ٻيٽ آخرڪار سمنڊ جي سطح کان هيٺ هليو وڃي ٿو، پر مرجاني ريف سطح جي ويجهو وڌندو رهي ٿو. نتيجي ۾ وچ ۾ لئگون ۽ چوڌاري ڇلي نما ريف رهجي وڃي ٿو، جنهن کي اٽول چيو وڃي ٿو.<ref name="NOAA-types"/><ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Corals and Coral Reefs |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs |publisher=Smithsonian Ocean |access-date=1 October 2026}}</ref> ڊارون جو ماڊل مرجاني ريفن جي سائنس جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو ۽ ڪيترن سامونڊي آتش فشاني ٻيٽن سان لاڳاپيل ريفن جي ڊگهي مدي واري ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اڄ به اهم تصور آهي. بهرحال، جديد تحقيق ڏيکاري ٿي تہ موجوده اٽولن جي آخري شڪل کي رڳو آتش فشاني ٻيٽ جي مسلسل ٻڏڻ سان بيان ڪرڻ ڪافي ناهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> === اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل === ويهين صديءَ ۾ [[جي. اي. هوفمائيسٽر]]، [[ايف. ايس. ميڪ نيل]]، [[اي. جي. پرڊي]] ۽ ٻين محققن هڪ متبادل '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' پيش ڪيو. جديد صورت ۾ [[آندري ڊبليو. ڊروڪسلر]] ۽ [[اسٽيفان جي. جوري]] هن ماڊل کي سمنڊ جي سطح جي [[پليوسين]] ۽ [[پليسٽوسين]] دورن واري تاريخ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> هن ماڊل موجب جديد اٽولن جي ٺهڻ کان اڳ ڪيترن هنڌن تي وسيع، هموار چوٽيءَ وارا مرجاني ڪاربونيٽ پليٽفارم موجود هئا. برفاني دورن ۾ عالمي سمنڊ جي سطح هيٺ ٿيڻ سان اهي پليٽفارم پاڻيءَ کان ٻاهر اچي ويا. مينهن جي پاڻيءَ ڪيلشيم ڪاربونيٽ واري سطح کي تحليل ڪري [[ڪارسٽ]] جهڙي زميني بناوت پيدا ڪئي. پليٽفارم جي وچئين حصي ۾ تحليل وڌيڪ ٿيڻ سان مرڪز هيٺ ۽ ڪنارا نسبتاً مٿي رهجي ويا. جڏهن برفاني دور ختم ٿيڻ تي سمنڊ جي سطح ٻيهر وڌي، تہ مرجان انهن مٿانهين ڪنارن تي تيزيءَ سان آباد ٿيا ۽ مٿي طرف وڌندا رهيا. پاڻيءَ هيٺ آيل وچيون هيٺاهون حصو لئگون بڻجي ويو، جڏهن تہ ڪنارن تي وڌندڙ ريف ڇلي نما اٽول جي صورت اختيار ڪئي. Droxler ۽ Jorry جي 2021ع واري جائزي موجب مالديپ، اڀرندي پئسفڪ ۽ ڏکڻ اولهه هندي سمنڊ جا ڪيترائي جديد اٽول آخري پليوسين جي هموار چوٽيءَ وارن ڪاربونيٽ بئنڪن مٿان ٺهيل آهن، ۽ انهن جي آخري چوٿين دور واري شڪل تي هيٺ موجود پراڻي آتش فشاني بنياد جو سڌو اثر ضروري نه هو.<ref name="DroxlerJorry2021"/> اهڙيءَ طرح جديد اٽولن جي ارتقا کي ڊگهي مدي واري زميني ٻڏڻ، مرجاني واڌ، ڪارسٽ تحليل ۽ برفاني-بين برفاني دورن دوران سمنڊ جي سطح جي بار بار تبديليءَ جي گڏيل عملن سان سمجهيو وڃي ٿو. == مرجان جي واڌ لاءِ حالتون == اٽول ٺاهيندڙ ريف بنيادي طور ريف ٺاهيندڙ سخت مرجانن جي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچن مان ٺهن ٿا. مرجان جا ننڍڙا لاروا سخت سامونڊي سطح تي چنبڙي ڪالونيون ٺاهين ٿا ۽ وقت سان انهن جا ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچا گڏ ٿي وڏي ريف جي صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=How do coral reefs form? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral04_reefs.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> گهڻن اڀرندي ريف ٺاهيندڙ مرجانن لاءِ گرم پاڻي، مناسب لوڻياٺ، صاف پاڻي ۽ ڪافي سج جي روشني ضروري آهي. روشنيءَ جي ضرورت سبب گهڻا ريف ٺاهيندڙ مرجان سمنڊ جي نسبتاً گهٽ اونهي حصي ۾ وڌن ٿا. NOAA موجب ڪيترائي گهٽ اونهي پاڻيءَ جا مرجان 23–29 °C جي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا ۽ گهڻا روشنيءَ تي دارومدار رکندڙ ريف ٺاهيندڙ مرجان تقريباً 30 ميٽرن کان گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ مرڪوز آهن.<ref name="NOAA-distribution"/> == جاگرافيائي ورڇ == [[File:Maldives.visibleearth.nasa.jpg|thumb|300px|[[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[مالديپ]] جا ڪيترائي اٽول. مالديپ 26 قدرتي اٽولن جي زنجير تي مشتمل آهي.]] اٽول خاص طور [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] جي اڀرندي ۽ نيم اڀرندي حصن ۾ مرڪوز آهن. پئسفڪ ۾ [[مارشل ٻيٽ]]، [[ٽووالو]]، [[ٽوڪيلائو]]، [[ڪرباتي]]، [[ڪيرولين ٻيٽ]]، [[توآموتو ٻيٽ]] ۽ اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ ڪيترائي اٽول آهن. هندي سمنڊ ۾ [[مالديپ]]، [[لڪشديپ]]، [[چاگوس ٻيٽ]] ۽ [[سيشلز]] جا ڪجهه ٻاهرين ٻيٽ اهم اٽولي علائقا آهن.<ref name="Watts2019"/> [[مالديپ]] اٽولن سان ٺهيل دنيا جي سڀ کان نمايان ٻيٽ-ملڪن مان هڪ آهي. مالديپ جي سرڪاري جاگرافيائي ڄاڻ موجب ملڪ جا لڳ ڀڳ 1,190 ٻيٽ 26 قدرتي اٽولن ۾ ورهايل آهن ۽ اهي اٽول اتر کان ڏکڻ تائين تقريباً 823 ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |title=Geography |url=https://mdvmission.gov.mv/un/articles/geography-19 |publisher=Permanent Mission of the Republic of Maldives to the United Nations |date=3 June 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع [[ڪيور اٽول]] کي دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول قرار ڏنو وڃي ٿو. اهو ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي واڌ جي اترين حد، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ''Darwin Point'' چيو وڃي ٿو، جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Kure Atoll |url=https://www.coris.noaa.gov/retired/CoRIS_About_Coral_Reefs_archive_2014.pdf |publisher=NOAA Coral Reef Information System |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽولن جا قسم == اٽولن جي ڊگهي ارضياتي ارتقا سبب انهن جون مختلف صورتون ملي سگهن ٿيون. === عام اٽول === عام اٽول ۾ ڇلي يا بيضوي شڪل جو مرجاني ريف وچ واري لئگون کي گهيري ٿو ۽ ريف تي هڪ يا ڪيترائي موتو موجود ٿي سگهن ٿا. [[اطافو]]، [[بڪني اٽول]] ۽ [[ڪواجالين اٽول]] ان جا مثال آهن. === اڀريل اٽول === {{مکيه|اڀريل اٽول}} [[File:Nauru satellite.jpg|thumb|250px|[[نائورو]] هڪ اڀريل مرجاني ٻيٽ آهي، جنهن جي ارضياتي تاريخ پراڻي اٽول سان لاڳاپيل آهي.]] جيڪڏهن ٽيڪٽونڪ حرڪتن يا سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سبب پراڻو مرجاني ريف سمنڊ جي سطح کان مٿي اڀري اچي تہ '''اڀريل اٽول''' يا '''اڀريل مرجاني ٻيٽ''' ٺهي سگهي ٿو. اهڙين بناوتن ۾ پراڻي لئگون جزوي يا مڪمل طور خشڪ ٿي سگهي ٿي. [[نائورو]]، [[نيوئي]] ۽ [[هينڊرسن ٻيٽ]] هن قسم جي ارضياتي ارتقا جا مشهور مثال آهن. [[الڊابرا اٽول]] [[سيشلز]] ۾ واقع دنيا جي سڀ کان وڏن اڀريل مرجاني اٽولن مان هڪ آهي. اهو چار وڏن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ گهٽ اونهي لئگون کي گهيرين ٿا. [[يونيسڪو]] ان کي 1982ع ۾ عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو؛ ان جو محفوظ علائقو تقريباً 35,000 هيڪٽر آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra">{{cite web |title=Aldabra Atoll |url=https://whc.unesco.org/en/list/185/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 October 2026}}</ref> === نيم اٽول === نيم اٽول يا ''near-atoll'' اهڙي مرحلي کي چئبو آهي، جنهن ۾ پراڻي مرڪزي آتش فشاني ٻيٽ جو ڪجهه حصو اڃا به لئگون يا ريف اندر سمنڊ جي سطح کان مٿي موجود هجي. [[بورا بورا]] ۽ [[آئيتوتاڪي]] جهڙيون بناوتون اٽول ڏانهن ويندڙ ارضياتي تسلسل جي مثالن طور بيان ڪيون وينديون آهن. == اهم اٽول == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#1565c0; color:white;" ! اٽول ! ملڪ يا علائقو ! سمنڊ ! خاصيت |- | style="background:#e3f2fd;" | '''[[ڪيريتيماتي]]''' | [[ڪرباتي]] | پئسفڪ سمنڊ | خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏن عام اٽولن مان هڪ |- | style="background:#e8f5e9;" | '''[[ڪواجالين اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | تمام وڏي لئگون رکندڙ اٽولن مان هڪ |- | style="background:#fff3e0;" | '''[[الڊابرا اٽول]]''' | [[سيشلز]] | هندي سمنڊ | وڏو اڀريل اٽول ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو]]<ref name="UNESCO-Aldabra"/> |- | style="background:#f3e5f5;" | '''[[بڪني اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | 20هين صديءَ جي ايٽمي تجربن سبب تاريخي اهميت |- | style="background:#e0f7fa;" | '''[[رنگيروا]]''' | [[فرانسيسي پولينيشيا]] | پئسفڪ سمنڊ | [[توآموتو ٻيٽ]] جو هڪ وڏو اٽول |- | style="background:#fce4ec;" | '''[[هواڌو اٽول]]''' | [[مالديپ]] | هندي سمنڊ | ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ريفن تي مشتمل وڏو قدرتي اٽول |- | style="background:#f1f8e9;" | '''[[ڪيور اٽول]]''' | [[هوائي]] | پئسفڪ سمنڊ | دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول |- | style="background:#fffde7;" | '''[[اطافو]]''' | [[ٽوڪيلائو]] | پئسفڪ سمنڊ | 40 کان وڌيڪ موتو تي مشتمل ننڍو اٽول |} اٽولن جي ماپ ڪرڻ وقت '''خشڪيءَ جي ايراضي'''، '''لئگون جي ايراضي''' ۽ '''سموري ريفي نظام جي ايراضي''' ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. ان ڪري مختلف ذريعن ۾ ”دنيا جو سڀ کان وڏو اٽول“ مختلف اٽولن لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مثال طور، ڪنهن اٽول وٽ تمام وڏي لئگون ٿي سگهي ٿي پر خشڪي تمام ٿوري، جڏهن تہ ٻئي وٽ خشڪيءَ جي ايراضي وڌيڪ هجي. مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ موجود ڇلي نما ڪاربونيٽ بئنڪن کي به ڪجهه پراڻين فهرستن ۾ اٽولن سان گڏ ڳڻيو ويو آهي، پر سخت مورفولوجيڪل تعريف هيٺ انهن کي الڳ رکيو ويندو آهي. == حياتياتي اهميت == [[File:Aldabra Atoll 05.jpg|thumb|300px|[[الڊابرا اٽول]] هڪ نسبتاً غير متاثر مرجاني ماحولياتي نظام ۽ وڏي حياتياتي تنوع لاءِ مشهور آهي.]] اٽول ريف انتهائي حياتياتي تنوع وارا سامونڊي ماحولياتي نظام آهن. مرجان جي پيچيده ٽن-رخا بناوت مڇين، نرم جسمن وارن جاندارن، ڪرسٽيشين، سامونڊي ڪڇن ۽ ٻين جاندارن کي خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ جاءِ مهيا ڪري ٿي. ريف سامونڊي لهرن جي توانائي پڻ گهٽائين ٿا، جنهن سان ريف تي ٺهيل گهٽ اوچائيءَ وارن ٻيٽن کي سامونڊي طوفانن ۽ لهرن کان ڪجهه قدرتي تحفظ ملي ٿو.<ref name="NOAA-types"/> اٽولن جا زميني ماحولياتي نظام پڻ اهم ٿي سگهن ٿا. الڊابرا پنهنجي نسبتاً غير متاثر قدرتي ماحول ۽ وڏي [[الڊابرا ديو ڪڇون|ديو ڪڇي]] آباديءَ لاءِ مشهور آهي. يونيسڪو موجب اتي دنيا جي سڀ کان وڏي ديو ڪڇي آبادي موجود آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra"/> == انساني آبادي ۽ مٺو پاڻي == اٽولن تي خشڪي عام طور تمام گهٽ اوچائيءَ واري ۽ محدود هوندي آهي. ڪيترن آباد اٽولن تي مٺو پاڻي مستقل دريائن يا ڍنڍن بدران مينهن جي پاڻي ۽ زمين هيٺ ٺهندڙ '''مٺي پاڻيءَ جي لينس''' تي دارومدار رکي ٿو. مينهن جو گهٽ ڪثافت وارو مٺو پاڻي لوڻياٺي زميني پاڻيءَ مٿان هڪ پتلي تهه يا لينس ٺاهي سگهي ٿو. هي پاڻيءَ جا ذخيرا خشڪي، سمنڊ جي چاڙهه، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي زمين تي چڙهڻ کان تمام حساس آهن. مارشل ٻيٽن ۾ ڪيل تحقيق ڏيکاري ٿي تہ سامونڊي پاڻيءَ جي ''overwash'' کان پوءِ زميني مٺي پاڻيءَ جي لينس ۾ لوڻياٺ وڌي سگهي ٿي.<ref name="USGS-water">{{cite web |title=Atoll groundwater movement and its response to climatic and sea-level fluctuations |url=https://www.usgs.gov/publications/atoll-groundwater-movement-and-its-response-climatic-and-sea-level-fluctuations |publisher=United States Geological Survey |date=13 September 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽول ۽ موسمي تبديلي == گهٽ اوچائيءَ وارا اٽول [[موسمي تبديلي]] جي اثرن لاءِ خاص حساس آهن. [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] سان ساحلي ٻوڏ، لهرن جي زمين تي چڙهڻ، ساحلي ڪٽائي ۽ زميني مٺي پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ وڌڻ جو خطرو وڌي ٿو. IPCC موجب سمنڊ جي سطح وڌڻ سان ننڍن ٻيٽن، خاص طور گهٽ اوچائيءَ وارن اٽولن تي ساحلي ٻوڏ جو خطرو وڌندو ۽ ان جا مٺي پاڻيءَ جي وسيلن ۽ رهائش پذيريءَ تي منفي اثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="IPCC2021">{{cite web |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis – Chapter 12 |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-12/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2021 |access-date=1 October 2026}}</ref> بهرحال، اٽول ٻيٽ جامد زميني ٽڪرا نه آهن. ريف مان نئون مرجاني ۽ ڪاربونيٽ رسوب پيدا ٿيندو رهي تہ لهرون ان کي منتقل ڪري ٻيٽن کي نئين شڪل ڏئي سگهن ٿيون. مالديپ جي هڪ ريف ٻيٽ جي ڊگهي مدي واري مطالعي مان معلوم ٿيو تہ ٻيٽ گذريل لڳ ڀڳ 1,500 سالن دوران پنهنجي شڪل، سامونڊي ڪناري ۽ جاءِ ۾ وڏي قدرتي تبديليءَ مان گذريو آهي.<ref name="Kench2023"/> ان ڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ جو نتيجو هر اٽول لاءِ سادي نموني هڪجهڙو ”ٻڏي وڃڻ“ نه هوندو؛ نتيجو ريف جي صحت، رسوب جي پيداوار، لهرن، مقامي ارضيات، انساني تعمير ۽ سمنڊ جي سطح جي واڌ جي رفتار سميت ڪيترن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. === مرجاني سفيد ٿيڻ === سمنڊ جي گرمي وڌڻ سان مرجان حرارتي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا. اهڙي حالت ۾ مرجان پنهنجي بافتن ۾ رهندڙ هم حيات الجي کي خارج ڪن ٿا، جنهن سبب مرجان اڇا نظر اچن ٿا؛ هن عمل کي '''[[مرجاني سفيد ٿيڻ]]''' چيو وڃي ٿو. ڊگهي يا شديد حرارتي دٻاءَ سان مرجان مري به سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=What are the major threats to corals? – Climate change |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral08_climatechange.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> IPCC موجب اڀرندي مرجاني ريف اڳ ئي موسمي تبديليءَ کان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref name="IPCC-islands">{{cite web |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability – Chapter 15: Small Islands |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-15/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2022 |access-date=1 October 2026}}</ref> === سامونڊي تيزابيت === فضا مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو ڪجهه حصو سمنڊ جذب ڪري ٿو. پاڻيءَ ۾ CO₂ وڌڻ سان سامونڊي پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت تبديل ٿئي ٿي ۽ pH گهٽجي ٿو، جنهن کي '''[[سامونڊي تيزابيت]]''' چيو وڃي ٿو. ان عمل سان ڪاربونيٽ آئنن جي دستيابي گهٽجي ٿي، جڏهن تہ ريف ٺاهيندڙ مرجانن کي پنهنجا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ڍانچا ٺاهڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ انهن آئنن جي ضرورت هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Corals |url=https://oceanacidification.noaa.gov/ocean-acidification-research/ocean-acidification-biological-response/corals-2/ |publisher=NOAA Ocean Acidification Program |access-date=1 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ocean acidification |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts-education-resources/ocean-acidification |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> مرجاني ريف ڪمزور ٿيڻ سان مسئلو رڳو حياتياتي تنوع تائين محدود نٿو رهي؛ اٽولن لاءِ ريف پاڻ هڪ قدرتي سامونڊي بچاءُ ۽ نئين ڪاربونيٽ رسوب جو بنيادي ذريعو آهي. تنهنڪري مرجان جي واڌ ۾ گهٽتائي ڊگهي عرصي ۾ اٽول ٻيٽن جي جسماني استحڪام تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي. == طوفان، لهرون ۽ اٽولن جي تبديلي == اڀرندي طوفان، تيز لهرون ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي چڙهائي اٽولن لاءِ خطرو به آهن ۽ انهن جي قدرتي زميني ارتقا جو حصو به. وڏيون لهرون ريف مان مرجاني ڀور ۽ واري کڻي موتو مٿان يا انهن جي ڪنارن تي جمع ڪري سگهن ٿيون. ان ڪري هڪ ئي طوفان ڪنهن هنڌ ساحلي ڪٽائي ۽ ٻئي هنڌ نئين خشڪي پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيون تبديليون ڏيکارين ٿيون تہ اٽول ٻيٽن جي بقا رڳو موجوده خشڪيءَ جي اوچائيءَ تي نه، پر صحتمند ريف جي نئون رسوب پيدا ڪرڻ ۽ سامونڊي عملن جي ان رسوب کي ٻيهر ورهائڻ جي صلاحيت تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="Kench2023"/> == تحقيق جي تاريخ == اٽولن جي سائنسي مطالعي جي تاريخ [[چارلس ڊارون]] جي 1842ع واري ڪتاب کان گهڻو متاثر ٿي. ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ ڊارون ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ اٽول کي هڪ ممڪن ارتقائي تسلسل طور پيش ڪيو ۽ پنهنجي عالمي نقشي ۾ مختلف قسم جي مرجاني ريفن جي ورڇ ڏيکاري.<ref name="Darwin1842" sqw9u9wa4nso654pd3mk9ckhpv2j5fy 416031 416030 2026-09-30T19:22:59Z Intisar Ali 8681 /* حياتياتي اهميت */ 416031 wikitext text/x-wiki {{ Short description |سامونڊي لئگون کي گهيريندڙ ڇلي نما مرجاني ريف}} [[File:Atafutrim.jpg|thumb|300px|[[ٽوڪيلائو]] جو [[اطافو]] اٽول، جيڪو 40 کان وڌيڪ ننڍن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي.]] '''اٽول''' يا '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' ({{lang-en|Atoll}}) هڪ ڇلي، بيضوي يا گهوڙي جي نعل جهڙي شڪل وارو [[مرجاني ريف]] ۽ ان سان لاڳاپيل ننڍن ٻيٽن جو نظام آهي، جيڪو وچ ۾ موجود [[لئگون]] کي مڪمل يا جزوي طور گهيري ٿو.<ref name="Migon2010">{{cite book |editor-first=Piotr |editor-last=Migoń |editor-link=Piotr Migoń |title=Geomorphological Landscapes of the World |url=https://books.google.com/books?id=-TI55urJYyEC |access-date=12 February 2013 |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-90-481-3055-9 |page=349}}</ref><ref name="NOAA-types">{{cite web |title=What are the three main types of coral reefs? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/threecorals.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول جي ريف تي سامونڊي لهرن ۽ وهڪرن وسيلي گڏ ٿيل مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ننڍا گهٽ اوچائيءَ وارا ٻيٽ ٺهي سگهن ٿا، جن کي [[موتو]] يا مرجاني ٻيٽ چيو ويندو آهي. اٽول جي وچ واري لئگون سمنڊ سان هڪ يا ڪيترن ريفي لنگهن وسيلي ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. اٽول دنيا جي گرم [[اڀرندي علائقو|اڀرندي]] ۽ نيم اڀرندي سامونڊي علائقن ۾ ملن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ريف ٺاهيندڙ مرجان عام طور گرم، صاف، لوڻياٺي ۽ روشنيءَ واري گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا. ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي اڪثريت تقريباً 35° اتر کان 35° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ ملي ٿي ۽ ڪيترن گهٽ اونهي پاڻيءَ وارن مرجانن لاءِ 23 کان 29 °C گرمي پد سازگار هوندو آهي.<ref name="NOAA-distribution">{{cite web |title=Where are corals found? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral05_distribution.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> دنيا ۾ اٽولن جو انگ تعريف ۽ ڳڻپ جي طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر هڪ عام اندازي موجب لڳ ڀڳ 440 اٽول سڃاتا ويا آهن.<ref name="Watts2019">{{cite magazine |title=Science, Seamounts and Society |last=Watts |first=T. |magazine=Geoscientist |date=August 2019 |pages=10–16 |url=https://geoscientist.online/wp-content/uploads/2022/09/Geo_AUGUST2019_WR_Edited.pdf |publisher=Geological Society of London}}</ref> انهن جي وڏي اڪثريت [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع آهي. == نالو ۽ اصطلاح == لفظ ''اٽول'' [[مالديپي ٻولي|ڌويهي]] ٻوليءَ جي لفظ {{lang|dv|އަތޮޅު}} (''atholhu'') مان نڪتل آهي. ڌويهي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي، جيڪا [[مالديپ]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هي لفظ يورپي ٻولين ۾ مالديپ جي جاگرافيءَ بابت لکڻين وسيلي داخل ٿيو. فرانسيسي سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]] سترهين صديءَ جي شروعات ۾ مالديپ بابت پنهنجي بيان ۾ ''atollon'' جهڙي صورت استعمال ڪئي، جڏهن تہ [[چارلس ڊارون]] اڻويهين صديءَ ۾ ''atoll'' کي مرجاني ريفن جي هڪ مخصوص قسم لاءِ سائنسي ادب ۾ مشهور ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pyrard |first=François |title=Voyage de François Pyrard de Laval contenant sa navigation aux Indes orientales, Maldives, Moluques, et au Brésil |location=Paris |publisher=Thiboust |year=1619}}</ref><ref name="Darwin1842">{{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=چارلس ڊارون |title=The Structure and Distribution of Coral Reefs |publisher=Smith, Elder and Co. |location=London |year=1842 |url=https://darwin-online.org.uk/content/contentblock?itemID=F271 |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول لاءِ سنڌيءَ ۾ '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' يا مختصر طور '''ڇليدار ٻيٽ''' وضاحتي اصطلاح طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر اٽول رڳو هڪ ٻيٽ نه هوندو آهي؛ سائنسي لحاظ کان ان ۾ مرجاني ريف، ان تي ٺهيل هڪ يا وڌيڪ ننڍا ٻيٽ ۽ وچ واري لئگون گڏجي هڪ جاگرافيائي نظام ٺاهين ٿا. == بناوت == [[File:Tetiaroa from sky.JPG|thumb|300px|[[فرانسيسي پولينيشيا]] جو [[ٽيٽياروا]]؛ اٽول جي ڇلي نما ريف ۽ وچ واري لئگون واضح نظر اچن ٿا.]] اٽول جي شڪل ۽ اندروني بناوت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي. مڪمل طور گول ڇلي کان سواءِ ڪيترائي اٽول بيضوي، ڊگها، اڻپورا يا بيقاعدي شڪل جا هوندا آهن. عام اٽول ۾ هيٺيان اهم جاگرافيائي حصا شامل ٿي سگهن ٿا: * '''ٻاهرين ريفي ڍال''' — ريف جو سمنڊ ڏانهن منهن ڪندڙ حصو، جيڪو گهري سمنڊ ڏانهن هيٺ لهي ٿو. * '''ريف جي چوٽي''' — لهرن جي شديد اثر هيٺ رهندڙ ريف جو مٿيون حصو. * '''ريف فليٽ''' — ريف جي چوٽيءَ جي پٺيان نسبتاً هموار ۽ گهٽ اونهو علائقو. * '''موتو''' — مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ريف جي مٿان ٺهيل ننڍو ٻيٽ. * '''ريفي لنگهه''' — ريف ۾ موجود کليل رستو، جنهن وسيلي سمنڊ ۽ لئگون جو پاڻي هڪ ٻئي سان مٽجي ٿو. * '''لئگون''' — اٽول جي وچ ۾ موجود نسبتاً محفوظ، عام طور گهٽ اونهو سامونڊي پاڻيءَ جو علائقو. سامونڊي لهرون ۽ وهڪرا ريف مان پيدا ٿيندڙ واري ۽ مرجاني ڀور کي منتقل ڪري ريف جي مٿان گڏ ڪن ٿا. وقت سان اهڙي رسوبي مان موتو ٺهي سگهن ٿا. ان ڪري اٽول جا خشڪيءَ وارا ٻيٽ جامد ارضياتي بناوتون نه آهن؛ اهي لهرن، سامونڊي وهڪرن، طوفانن، رسوب جي فراهمي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سان پنهنجي شڪل ۽ جاءِ بدلائي سگهن ٿا.<ref name="Kench2023">{{cite journal |title=Reef islands have continually adjusted to environmental change over the past two millennia |journal=Nature Communications |volume=14 |article-number=508 |year=2023 |doi=10.1038/s41467-023-36171-2 |url=https://www.nature.com/articles/s41467-023-36171-2}}</ref> == ٺهڻ == [[File:Coral atoll formation animation.gif|thumb|300px|[[چارلس ڊارون]] جي تاريخي ماڊل موجب اٽول ٺهڻ جا مرحلا: ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ آخر ۾ اٽول.]] اٽولن جي ٺهڻ جي وضاحت ارضيات ۽ سامونڊي سائنس ۾ ڊگهي عرصي کان تحقيق جو موضوع رهي آهي. تاريخي طور ڊارون جو '''ٻڏڻ وارو ماڊل''' سڀ کان مشهور رهيو آهي، جڏهن تہ جديد ارضياتي تحقيق، خاص طور چوٿين دور ۾ سمنڊ جي سطح جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ تبديلين کي نظر ۾ رکندي، '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' (''antecedent karst model'') کي ڪيترن جديد اٽولن جي بناوت جي اهم وضاحت طور پيش ڪري ٿي.<ref name="DroxlerJorry2021">{{cite journal |last1=Droxler |first1=André W. |last2=Jorry |first2=Stéphan J. |title=The Origin of Modern Atolls: Challenging Darwin's Deeply Ingrained Theory |journal=Annual Review of Marine Science |volume=13 |year=2021 |pages=537–573 |doi=10.1146/annurev-marine-122414-034137 |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-marine-122414-034137}}</ref> === ڊارون جو ٻڏڻ وارو ماڊل === [[File:Britannica Coral-reefs Atoll Formation.png|thumb|300px|ڊارون جي نظريي موجب ٻڏندڙ زميني بنياد مٿان مرجان جي مٿي طرف واڌ سان اٽول جي ٺهڻ جو خاڪو.]] [[چارلس ڊارون]] 1842ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ مرجاني ريفن جي ٺهڻ جو هڪ ارتقائي سلسلو تجويز ڪيو.<ref name="Darwin1842"/> هن ماڊل موجب ڪنهن گرم سامونڊي علائقي ۾ آتش فشاني ٻيٽ جي ڪناري سان پهرين '''ساحلي مرجاني ريف''' (''fringing reef'') ٺهي ٿو. وقت سان جيڪڏهن ٻيٽ ۽ ان جي هيٺان سامونڊي بنياد آهستي آهستي هيٺ ويهن ٿا، جڏهن تہ مرجان روشنيءَ تائين پهچڻ لاءِ مٿي طرف وڌندا رهن ٿا، تہ ريف ۽ ٻيٽ جي وچ ۾ لئگون ٺهڻ شروع ٿئي ٿي ۽ ريف '''رڪاوٽي ريف''' (''barrier reef'') ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. جيڪڏهن ٻڏڻ جاري رهي تہ پراڻو آتش فشاني ٻيٽ آخرڪار سمنڊ جي سطح کان هيٺ هليو وڃي ٿو، پر مرجاني ريف سطح جي ويجهو وڌندو رهي ٿو. نتيجي ۾ وچ ۾ لئگون ۽ چوڌاري ڇلي نما ريف رهجي وڃي ٿو، جنهن کي اٽول چيو وڃي ٿو.<ref name="NOAA-types"/><ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Corals and Coral Reefs |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs |publisher=Smithsonian Ocean |access-date=1 October 2026}}</ref> ڊارون جو ماڊل مرجاني ريفن جي سائنس جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو ۽ ڪيترن سامونڊي آتش فشاني ٻيٽن سان لاڳاپيل ريفن جي ڊگهي مدي واري ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اڄ به اهم تصور آهي. بهرحال، جديد تحقيق ڏيکاري ٿي تہ موجوده اٽولن جي آخري شڪل کي رڳو آتش فشاني ٻيٽ جي مسلسل ٻڏڻ سان بيان ڪرڻ ڪافي ناهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> === اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل === ويهين صديءَ ۾ [[جي. اي. هوفمائيسٽر]]، [[ايف. ايس. ميڪ نيل]]، [[اي. جي. پرڊي]] ۽ ٻين محققن هڪ متبادل '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' پيش ڪيو. جديد صورت ۾ [[آندري ڊبليو. ڊروڪسلر]] ۽ [[اسٽيفان جي. جوري]] هن ماڊل کي سمنڊ جي سطح جي [[پليوسين]] ۽ [[پليسٽوسين]] دورن واري تاريخ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> هن ماڊل موجب جديد اٽولن جي ٺهڻ کان اڳ ڪيترن هنڌن تي وسيع، هموار چوٽيءَ وارا مرجاني ڪاربونيٽ پليٽفارم موجود هئا. برفاني دورن ۾ عالمي سمنڊ جي سطح هيٺ ٿيڻ سان اهي پليٽفارم پاڻيءَ کان ٻاهر اچي ويا. مينهن جي پاڻيءَ ڪيلشيم ڪاربونيٽ واري سطح کي تحليل ڪري [[ڪارسٽ]] جهڙي زميني بناوت پيدا ڪئي. پليٽفارم جي وچئين حصي ۾ تحليل وڌيڪ ٿيڻ سان مرڪز هيٺ ۽ ڪنارا نسبتاً مٿي رهجي ويا. جڏهن برفاني دور ختم ٿيڻ تي سمنڊ جي سطح ٻيهر وڌي، تہ مرجان انهن مٿانهين ڪنارن تي تيزيءَ سان آباد ٿيا ۽ مٿي طرف وڌندا رهيا. پاڻيءَ هيٺ آيل وچيون هيٺاهون حصو لئگون بڻجي ويو، جڏهن تہ ڪنارن تي وڌندڙ ريف ڇلي نما اٽول جي صورت اختيار ڪئي. Droxler ۽ Jorry جي 2021ع واري جائزي موجب مالديپ، اڀرندي پئسفڪ ۽ ڏکڻ اولهه هندي سمنڊ جا ڪيترائي جديد اٽول آخري پليوسين جي هموار چوٽيءَ وارن ڪاربونيٽ بئنڪن مٿان ٺهيل آهن، ۽ انهن جي آخري چوٿين دور واري شڪل تي هيٺ موجود پراڻي آتش فشاني بنياد جو سڌو اثر ضروري نه هو.<ref name="DroxlerJorry2021"/> اهڙيءَ طرح جديد اٽولن جي ارتقا کي ڊگهي مدي واري زميني ٻڏڻ، مرجاني واڌ، ڪارسٽ تحليل ۽ برفاني-بين برفاني دورن دوران سمنڊ جي سطح جي بار بار تبديليءَ جي گڏيل عملن سان سمجهيو وڃي ٿو. == مرجان جي واڌ لاءِ حالتون == اٽول ٺاهيندڙ ريف بنيادي طور ريف ٺاهيندڙ سخت مرجانن جي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچن مان ٺهن ٿا. مرجان جا ننڍڙا لاروا سخت سامونڊي سطح تي چنبڙي ڪالونيون ٺاهين ٿا ۽ وقت سان انهن جا ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچا گڏ ٿي وڏي ريف جي صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=How do coral reefs form? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral04_reefs.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> گهڻن اڀرندي ريف ٺاهيندڙ مرجانن لاءِ گرم پاڻي، مناسب لوڻياٺ، صاف پاڻي ۽ ڪافي سج جي روشني ضروري آهي. روشنيءَ جي ضرورت سبب گهڻا ريف ٺاهيندڙ مرجان سمنڊ جي نسبتاً گهٽ اونهي حصي ۾ وڌن ٿا. NOAA موجب ڪيترائي گهٽ اونهي پاڻيءَ جا مرجان 23–29 °C جي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا ۽ گهڻا روشنيءَ تي دارومدار رکندڙ ريف ٺاهيندڙ مرجان تقريباً 30 ميٽرن کان گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ مرڪوز آهن.<ref name="NOAA-distribution"/> == جاگرافيائي ورڇ == [[File:Maldives.visibleearth.nasa.jpg|thumb|300px|[[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[مالديپ]] جا ڪيترائي اٽول. مالديپ 26 قدرتي اٽولن جي زنجير تي مشتمل آهي.]] اٽول خاص طور [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] جي اڀرندي ۽ نيم اڀرندي حصن ۾ مرڪوز آهن. پئسفڪ ۾ [[مارشل ٻيٽ]]، [[ٽووالو]]، [[ٽوڪيلائو]]، [[ڪرباتي]]، [[ڪيرولين ٻيٽ]]، [[توآموتو ٻيٽ]] ۽ اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ ڪيترائي اٽول آهن. هندي سمنڊ ۾ [[مالديپ]]، [[لڪشديپ]]، [[چاگوس ٻيٽ]] ۽ [[سيشلز]] جا ڪجهه ٻاهرين ٻيٽ اهم اٽولي علائقا آهن.<ref name="Watts2019"/> [[مالديپ]] اٽولن سان ٺهيل دنيا جي سڀ کان نمايان ٻيٽ-ملڪن مان هڪ آهي. مالديپ جي سرڪاري جاگرافيائي ڄاڻ موجب ملڪ جا لڳ ڀڳ 1,190 ٻيٽ 26 قدرتي اٽولن ۾ ورهايل آهن ۽ اهي اٽول اتر کان ڏکڻ تائين تقريباً 823 ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |title=Geography |url=https://mdvmission.gov.mv/un/articles/geography-19 |publisher=Permanent Mission of the Republic of Maldives to the United Nations |date=3 June 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع [[ڪيور اٽول]] کي دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول قرار ڏنو وڃي ٿو. اهو ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي واڌ جي اترين حد، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ''Darwin Point'' چيو وڃي ٿو، جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Kure Atoll |url=https://www.coris.noaa.gov/retired/CoRIS_About_Coral_Reefs_archive_2014.pdf |publisher=NOAA Coral Reef Information System |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽولن جا قسم == اٽولن جي ڊگهي ارضياتي ارتقا سبب انهن جون مختلف صورتون ملي سگهن ٿيون. === عام اٽول === عام اٽول ۾ ڇلي يا بيضوي شڪل جو مرجاني ريف وچ واري لئگون کي گهيري ٿو ۽ ريف تي هڪ يا ڪيترائي موتو موجود ٿي سگهن ٿا. [[اطافو]]، [[بڪني اٽول]] ۽ [[ڪواجالين اٽول]] ان جا مثال آهن. === اڀريل اٽول === {{مکيه|اڀريل اٽول}} [[File:Nauru satellite.jpg|thumb|250px|[[نائورو]] هڪ اڀريل مرجاني ٻيٽ آهي، جنهن جي ارضياتي تاريخ پراڻي اٽول سان لاڳاپيل آهي.]] جيڪڏهن ٽيڪٽونڪ حرڪتن يا سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سبب پراڻو مرجاني ريف سمنڊ جي سطح کان مٿي اڀري اچي تہ '''اڀريل اٽول''' يا '''اڀريل مرجاني ٻيٽ''' ٺهي سگهي ٿو. اهڙين بناوتن ۾ پراڻي لئگون جزوي يا مڪمل طور خشڪ ٿي سگهي ٿي. [[نائورو]]، [[نيوئي]] ۽ [[هينڊرسن ٻيٽ]] هن قسم جي ارضياتي ارتقا جا مشهور مثال آهن. [[الڊابرا اٽول]] [[سيشلز]] ۾ واقع دنيا جي سڀ کان وڏن اڀريل مرجاني اٽولن مان هڪ آهي. اهو چار وڏن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ گهٽ اونهي لئگون کي گهيرين ٿا. [[يونيسڪو]] ان کي 1982ع ۾ عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو؛ ان جو محفوظ علائقو تقريباً 35,000 هيڪٽر آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra">{{cite web |title=Aldabra Atoll |url=https://whc.unesco.org/en/list/185/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 October 2026}}</ref> === نيم اٽول === نيم اٽول يا ''near-atoll'' اهڙي مرحلي کي چئبو آهي، جنهن ۾ پراڻي مرڪزي آتش فشاني ٻيٽ جو ڪجهه حصو اڃا به لئگون يا ريف اندر سمنڊ جي سطح کان مٿي موجود هجي. [[بورا بورا]] ۽ [[آئيتوتاڪي]] جهڙيون بناوتون اٽول ڏانهن ويندڙ ارضياتي تسلسل جي مثالن طور بيان ڪيون وينديون آهن. == اهم اٽول == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#1565c0; color:white;" ! اٽول ! ملڪ يا علائقو ! سمنڊ ! خاصيت |- | style="background:#e3f2fd;" | '''[[ڪيريتيماتي]]''' | [[ڪرباتي]] | پئسفڪ سمنڊ | خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏن عام اٽولن مان هڪ |- | style="background:#e8f5e9;" | '''[[ڪواجالين اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | تمام وڏي لئگون رکندڙ اٽولن مان هڪ |- | style="background:#fff3e0;" | '''[[الڊابرا اٽول]]''' | [[سيشلز]] | هندي سمنڊ | وڏو اڀريل اٽول ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو]]<ref name="UNESCO-Aldabra"/> |- | style="background:#f3e5f5;" | '''[[بڪني اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | 20هين صديءَ جي ايٽمي تجربن سبب تاريخي اهميت |- | style="background:#e0f7fa;" | '''[[رنگيروا]]''' | [[فرانسيسي پولينيشيا]] | پئسفڪ سمنڊ | [[توآموتو ٻيٽ]] جو هڪ وڏو اٽول |- | style="background:#fce4ec;" | '''[[هواڌو اٽول]]''' | [[مالديپ]] | هندي سمنڊ | ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ريفن تي مشتمل وڏو قدرتي اٽول |- | style="background:#f1f8e9;" | '''[[ڪيور اٽول]]''' | [[هوائي]] | پئسفڪ سمنڊ | دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول |- | style="background:#fffde7;" | '''[[اطافو]]''' | [[ٽوڪيلائو]] | پئسفڪ سمنڊ | 40 کان وڌيڪ موتو تي مشتمل ننڍو اٽول |} اٽولن جي ماپ ڪرڻ وقت '''خشڪيءَ جي ايراضي'''، '''لئگون جي ايراضي''' ۽ '''سموري ريفي نظام جي ايراضي''' ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. ان ڪري مختلف ذريعن ۾ ”دنيا جو سڀ کان وڏو اٽول“ مختلف اٽولن لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مثال طور، ڪنهن اٽول وٽ تمام وڏي لئگون ٿي سگهي ٿي پر خشڪي تمام ٿوري، جڏهن تہ ٻئي وٽ خشڪيءَ جي ايراضي وڌيڪ هجي. مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ موجود ڇلي نما ڪاربونيٽ بئنڪن کي به ڪجهه پراڻين فهرستن ۾ اٽولن سان گڏ ڳڻيو ويو آهي، پر سخت مورفولوجيڪل تعريف هيٺ انهن کي الڳ رکيو ويندو آهي. == حياتياتي اهميت == [[File:NASA Aldabra Atoll.jpg|thumb|300px|[[الڊابرا اٽول]] جو خلائي منظر؛ هي [[سيشلز]] ۾ واقع دنيا جي وڏن اڀريل مرجاني اٽولن مان هڪ آهي ۽ پنهنجي حياتياتي تنوع لاءِ مشهور آهي.]] اٽول ريف انتهائي حياتياتي تنوع وارا سامونڊي ماحولياتي نظام آهن. مرجان جي پيچيده ٽن-رخا بناوت مڇين، نرم جسمن وارن جاندارن، ڪرسٽيشين، سامونڊي ڪڇن ۽ ٻين جاندارن کي خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ جاءِ مهيا ڪري ٿي. ريف سامونڊي لهرن جي توانائي پڻ گهٽائين ٿا، جنهن سان ريف تي ٺهيل گهٽ اوچائيءَ وارن ٻيٽن کي سامونڊي طوفانن ۽ لهرن کان ڪجهه قدرتي تحفظ ملي ٿو.<ref name="NOAA-types"/> اٽولن جا زميني ماحولياتي نظام پڻ اهم ٿي سگهن ٿا. الڊابرا پنهنجي نسبتاً غير متاثر قدرتي ماحول ۽ وڏي [[الڊابرا ديو ڪڇون|ديو ڪڇي]] آباديءَ لاءِ مشهور آهي. يونيسڪو موجب اتي دنيا جي سڀ کان وڏي ديو ڪڇي آبادي موجود آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra"/> == انساني آبادي ۽ مٺو پاڻي == اٽولن تي خشڪي عام طور تمام گهٽ اوچائيءَ واري ۽ محدود هوندي آهي. ڪيترن آباد اٽولن تي مٺو پاڻي مستقل دريائن يا ڍنڍن بدران مينهن جي پاڻي ۽ زمين هيٺ ٺهندڙ '''مٺي پاڻيءَ جي لينس''' تي دارومدار رکي ٿو. مينهن جو گهٽ ڪثافت وارو مٺو پاڻي لوڻياٺي زميني پاڻيءَ مٿان هڪ پتلي تهه يا لينس ٺاهي سگهي ٿو. هي پاڻيءَ جا ذخيرا خشڪي، سمنڊ جي چاڙهه، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي زمين تي چڙهڻ کان تمام حساس آهن. مارشل ٻيٽن ۾ ڪيل تحقيق ڏيکاري ٿي تہ سامونڊي پاڻيءَ جي ''overwash'' کان پوءِ زميني مٺي پاڻيءَ جي لينس ۾ لوڻياٺ وڌي سگهي ٿي.<ref name="USGS-water">{{cite web |title=Atoll groundwater movement and its response to climatic and sea-level fluctuations |url=https://www.usgs.gov/publications/atoll-groundwater-movement-and-its-response-climatic-and-sea-level-fluctuations |publisher=United States Geological Survey |date=13 September 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽول ۽ موسمي تبديلي == گهٽ اوچائيءَ وارا اٽول [[موسمي تبديلي]] جي اثرن لاءِ خاص حساس آهن. [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] سان ساحلي ٻوڏ، لهرن جي زمين تي چڙهڻ، ساحلي ڪٽائي ۽ زميني مٺي پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ وڌڻ جو خطرو وڌي ٿو. IPCC موجب سمنڊ جي سطح وڌڻ سان ننڍن ٻيٽن، خاص طور گهٽ اوچائيءَ وارن اٽولن تي ساحلي ٻوڏ جو خطرو وڌندو ۽ ان جا مٺي پاڻيءَ جي وسيلن ۽ رهائش پذيريءَ تي منفي اثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="IPCC2021">{{cite web |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis – Chapter 12 |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-12/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2021 |access-date=1 October 2026}}</ref> بهرحال، اٽول ٻيٽ جامد زميني ٽڪرا نه آهن. ريف مان نئون مرجاني ۽ ڪاربونيٽ رسوب پيدا ٿيندو رهي تہ لهرون ان کي منتقل ڪري ٻيٽن کي نئين شڪل ڏئي سگهن ٿيون. مالديپ جي هڪ ريف ٻيٽ جي ڊگهي مدي واري مطالعي مان معلوم ٿيو تہ ٻيٽ گذريل لڳ ڀڳ 1,500 سالن دوران پنهنجي شڪل، سامونڊي ڪناري ۽ جاءِ ۾ وڏي قدرتي تبديليءَ مان گذريو آهي.<ref name="Kench2023"/> ان ڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ جو نتيجو هر اٽول لاءِ سادي نموني هڪجهڙو ”ٻڏي وڃڻ“ نه هوندو؛ نتيجو ريف جي صحت، رسوب جي پيداوار، لهرن، مقامي ارضيات، انساني تعمير ۽ سمنڊ جي سطح جي واڌ جي رفتار سميت ڪيترن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. === مرجاني سفيد ٿيڻ === سمنڊ جي گرمي وڌڻ سان مرجان حرارتي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا. اهڙي حالت ۾ مرجان پنهنجي بافتن ۾ رهندڙ هم حيات الجي کي خارج ڪن ٿا، جنهن سبب مرجان اڇا نظر اچن ٿا؛ هن عمل کي '''[[مرجاني سفيد ٿيڻ]]''' چيو وڃي ٿو. ڊگهي يا شديد حرارتي دٻاءَ سان مرجان مري به سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=What are the major threats to corals? – Climate change |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral08_climatechange.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> IPCC موجب اڀرندي مرجاني ريف اڳ ئي موسمي تبديليءَ کان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref name="IPCC-islands">{{cite web |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability – Chapter 15: Small Islands |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-15/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2022 |access-date=1 October 2026}}</ref> === سامونڊي تيزابيت === فضا مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو ڪجهه حصو سمنڊ جذب ڪري ٿو. پاڻيءَ ۾ CO₂ وڌڻ سان سامونڊي پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت تبديل ٿئي ٿي ۽ pH گهٽجي ٿو، جنهن کي '''[[سامونڊي تيزابيت]]''' چيو وڃي ٿو. ان عمل سان ڪاربونيٽ آئنن جي دستيابي گهٽجي ٿي، جڏهن تہ ريف ٺاهيندڙ مرجانن کي پنهنجا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ڍانچا ٺاهڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ انهن آئنن جي ضرورت هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Corals |url=https://oceanacidification.noaa.gov/ocean-acidification-research/ocean-acidification-biological-response/corals-2/ |publisher=NOAA Ocean Acidification Program |access-date=1 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ocean acidification |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts-education-resources/ocean-acidification |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> مرجاني ريف ڪمزور ٿيڻ سان مسئلو رڳو حياتياتي تنوع تائين محدود نٿو رهي؛ اٽولن لاءِ ريف پاڻ هڪ قدرتي سامونڊي بچاءُ ۽ نئين ڪاربونيٽ رسوب جو بنيادي ذريعو آهي. تنهنڪري مرجان جي واڌ ۾ گهٽتائي ڊگهي عرصي ۾ اٽول ٻيٽن جي جسماني استحڪام تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي. == طوفان، لهرون ۽ اٽولن جي تبديلي == اڀرندي طوفان، تيز لهرون ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي چڙهائي اٽولن لاءِ خطرو به آهن ۽ انهن جي قدرتي زميني ارتقا جو حصو به. وڏيون لهرون ريف مان مرجاني ڀور ۽ واري کڻي موتو مٿان يا انهن جي ڪنارن تي جمع ڪري سگهن ٿيون. ان ڪري هڪ ئي طوفان ڪنهن هنڌ ساحلي ڪٽائي ۽ ٻئي هنڌ نئين خشڪي پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيون تبديليون ڏيکارين ٿيون تہ اٽول ٻيٽن جي بقا رڳو موجوده خشڪيءَ جي اوچائيءَ تي نه، پر صحتمند ريف جي نئون رسوب پيدا ڪرڻ ۽ سامونڊي عملن جي ان رسوب کي ٻيهر ورهائڻ جي صلاحيت تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="Kench2023"/> == تحقيق جي تاريخ == اٽولن جي سائنسي مطالعي جي تاريخ [[چارلس ڊارون]] جي 1842ع واري ڪتاب کان گهڻو متاثر ٿي. ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ ڊارون ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ اٽول کي هڪ ممڪن ارتقائي تسلسل طور پيش ڪيو ۽ پنهنجي عالمي نقشي ۾ مختلف قسم جي مرجاني ريفن جي ورڇ ڏيکاري.<ref name="Darwin1842" kne1anqu73j9yorj9bfb6weyko1asw3 416032 416031 2026-09-30T19:27:29Z Intisar Ali 8681 416032 wikitext text/x-wiki {{ Short description |سامونڊي لئگون کي گهيريندڙ ڇلي نما مرجاني ريف}} [[File:Atafutrim.jpg|thumb|300px|[[ٽوڪيلائو]] جو [[اطافو]] اٽول، جيڪو 40 کان وڌيڪ ننڍن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي.]] '''اٽول''' يا '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' ({{lang-en|Atoll}}) هڪ ڇلي، بيضوي يا گهوڙي جي نعل جهڙي شڪل وارو [[مرجاني ريف]] ۽ ان سان لاڳاپيل ننڍن ٻيٽن جو نظام آهي، جيڪو وچ ۾ موجود [[لئگون]] کي مڪمل يا جزوي طور گهيري ٿو.<ref name="Migon2010">{{cite book |editor-first=Piotr |editor-last=Migoń |editor-link=Piotr Migoń |title=Geomorphological Landscapes of the World |url=https://books.google.com/books?id=-TI55urJYyEC |access-date=12 February 2013 |year=2010 |publisher=Springer |isbn=978-90-481-3055-9 |page=349}}</ref><ref name="NOAA-types">{{cite web |title=What are the three main types of coral reefs? |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/threecorals.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول جي ريف تي سامونڊي لهرن ۽ وهڪرن وسيلي گڏ ٿيل مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ننڍا گهٽ اوچائيءَ وارا ٻيٽ ٺهي سگهن ٿا، جن کي [[موتو]] يا مرجاني ٻيٽ چيو ويندو آهي. اٽول جي وچ واري لئگون سمنڊ سان هڪ يا ڪيترن ريفي لنگهن وسيلي ڳنڍيل ٿي سگهي ٿي. اٽول دنيا جي گرم [[اڀرندي علائقو|اڀرندي]] ۽ نيم اڀرندي سامونڊي علائقن ۾ ملن ٿا، ڇاڪاڻ تہ ريف ٺاهيندڙ مرجان عام طور گرم، صاف، لوڻياٺي ۽ روشنيءَ واري گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا. ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي اڪثريت تقريباً 35° اتر کان 35° ڏکڻ ويڪرائي ڦاڪ جي وچ ۾ ملي ٿي ۽ ڪيترن گهٽ اونهي پاڻيءَ وارن مرجانن لاءِ 23 کان 29 °C گرمي پد سازگار هوندو آهي.<ref name="NOAA-distribution">{{cite web |title=Where are corals found? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral05_distribution.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> دنيا ۾ اٽولن جو انگ تعريف ۽ ڳڻپ جي طريقي موجب مختلف ٿي سگهي ٿو، پر هڪ عام اندازي موجب لڳ ڀڳ 440 اٽول سڃاتا ويا آهن.<ref name="Watts2019">{{cite magazine |title=Science, Seamounts and Society |last=Watts |first=T. |magazine=Geoscientist |date=August 2019 |pages=10–16 |url=https://geoscientist.online/wp-content/uploads/2022/09/Geo_AUGUST2019_WR_Edited.pdf |publisher=Geological Society of London}}</ref> انهن جي وڏي اڪثريت [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] ۾ واقع آهي. == نالو ۽ اصطلاح == لفظ ''اٽول'' [[مالديپي ٻولي|ڌويهي]] ٻوليءَ جي لفظ {{lang|dv|އަތޮޅު}} (''atholhu'') مان نڪتل آهي. ڌويهي [[هند-آريائي ٻوليون|هند-آريائي ٻولي]] آهي، جيڪا [[مالديپ]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. هي لفظ يورپي ٻولين ۾ مالديپ جي جاگرافيءَ بابت لکڻين وسيلي داخل ٿيو. فرانسيسي سياح [[فرانسوا پيرار ڊي لاوال]] سترهين صديءَ جي شروعات ۾ مالديپ بابت پنهنجي بيان ۾ ''atollon'' جهڙي صورت استعمال ڪئي، جڏهن تہ [[چارلس ڊارون]] اڻويهين صديءَ ۾ ''atoll'' کي مرجاني ريفن جي هڪ مخصوص قسم لاءِ سائنسي ادب ۾ مشهور ڪيو.<ref>{{cite book |last=Pyrard |first=François |title=Voyage de François Pyrard de Laval contenant sa navigation aux Indes orientales, Maldives, Moluques, et au Brésil |location=Paris |publisher=Thiboust |year=1619}}</ref><ref name="Darwin1842">{{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=چارلس ڊارون |title=The Structure and Distribution of Coral Reefs |publisher=Smith, Elder and Co. |location=London |year=1842 |url=https://darwin-online.org.uk/content/contentblock?itemID=F271 |access-date=1 October 2026}}</ref> اٽول لاءِ سنڌيءَ ۾ '''ڇليدار مرجاني ٻيٽ''' يا مختصر طور '''ڇليدار ٻيٽ''' وضاحتي اصطلاح طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر اٽول رڳو هڪ ٻيٽ نه هوندو آهي؛ سائنسي لحاظ کان ان ۾ مرجاني ريف، ان تي ٺهيل هڪ يا وڌيڪ ننڍا ٻيٽ ۽ وچ واري لئگون گڏجي هڪ جاگرافيائي نظام ٺاهين ٿا. == بناوت == [[File:Tetiaroa from sky.JPG|thumb|300px|[[فرانسيسي پولينيشيا]] جو [[ٽيٽياروا]]؛ اٽول جي ڇلي نما ريف ۽ وچ واري لئگون واضح نظر اچن ٿا.]] اٽول جي شڪل ۽ اندروني بناوت هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ تائين مختلف ٿي سگهي ٿي. مڪمل طور گول ڇلي کان سواءِ ڪيترائي اٽول بيضوي، ڊگها، اڻپورا يا بيقاعدي شڪل جا هوندا آهن. عام اٽول ۾ هيٺيان اهم جاگرافيائي حصا شامل ٿي سگهن ٿا: * '''ٻاهرين ريفي ڍال''' — ريف جو سمنڊ ڏانهن منهن ڪندڙ حصو، جيڪو گهري سمنڊ ڏانهن هيٺ لهي ٿو. * '''ريف جي چوٽي''' — لهرن جي شديد اثر هيٺ رهندڙ ريف جو مٿيون حصو. * '''ريف فليٽ''' — ريف جي چوٽيءَ جي پٺيان نسبتاً هموار ۽ گهٽ اونهو علائقو. * '''موتو''' — مرجاني ڀور، واري ۽ ٻين رسوبن مان ريف جي مٿان ٺهيل ننڍو ٻيٽ. * '''ريفي لنگهه''' — ريف ۾ موجود کليل رستو، جنهن وسيلي سمنڊ ۽ لئگون جو پاڻي هڪ ٻئي سان مٽجي ٿو. * '''لئگون''' — اٽول جي وچ ۾ موجود نسبتاً محفوظ، عام طور گهٽ اونهو سامونڊي پاڻيءَ جو علائقو. سامونڊي لهرون ۽ وهڪرا ريف مان پيدا ٿيندڙ واري ۽ مرجاني ڀور کي منتقل ڪري ريف جي مٿان گڏ ڪن ٿا. وقت سان اهڙي رسوبي مان موتو ٺهي سگهن ٿا. ان ڪري اٽول جا خشڪيءَ وارا ٻيٽ جامد ارضياتي بناوتون نه آهن؛ اهي لهرن، سامونڊي وهڪرن، طوفانن، رسوب جي فراهمي ۽ سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سان پنهنجي شڪل ۽ جاءِ بدلائي سگهن ٿا.<ref name="Kench2023">{{cite journal |title=Reef islands have continually adjusted to environmental change over the past two millennia |journal=Nature Communications |volume=14 |article-number=508 |year=2023 |doi=10.1038/s41467-023-36171-2 |url=https://www.nature.com/articles/s41467-023-36171-2}}</ref> == ٺهڻ == [[File:Coral atoll formation animation.gif|thumb|300px|[[چارلس ڊارون]] جي تاريخي ماڊل موجب اٽول ٺهڻ جا مرحلا: ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ آخر ۾ اٽول.]] اٽولن جي ٺهڻ جي وضاحت ارضيات ۽ سامونڊي سائنس ۾ ڊگهي عرصي کان تحقيق جو موضوع رهي آهي. تاريخي طور ڊارون جو '''ٻڏڻ وارو ماڊل''' سڀ کان مشهور رهيو آهي، جڏهن تہ جديد ارضياتي تحقيق، خاص طور چوٿين دور ۾ سمنڊ جي سطح جي وڏي پيماني تي ٿيندڙ تبديلين کي نظر ۾ رکندي، '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' (''antecedent karst model'') کي ڪيترن جديد اٽولن جي بناوت جي اهم وضاحت طور پيش ڪري ٿي.<ref name="DroxlerJorry2021">{{cite journal |last1=Droxler |first1=André W. |last2=Jorry |first2=Stéphan J. |title=The Origin of Modern Atolls: Challenging Darwin's Deeply Ingrained Theory |journal=Annual Review of Marine Science |volume=13 |year=2021 |pages=537–573 |doi=10.1146/annurev-marine-122414-034137 |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-marine-122414-034137}}</ref> === ڊارون جو ٻڏڻ وارو ماڊل === [[File:Britannica Coral-reefs Atoll Formation.png|thumb|300px|ڊارون جي نظريي موجب ٻڏندڙ زميني بنياد مٿان مرجان جي مٿي طرف واڌ سان اٽول جي ٺهڻ جو خاڪو.]] [[چارلس ڊارون]] 1842ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ مرجاني ريفن جي ٺهڻ جو هڪ ارتقائي سلسلو تجويز ڪيو.<ref name="Darwin1842"/> هن ماڊل موجب ڪنهن گرم سامونڊي علائقي ۾ آتش فشاني ٻيٽ جي ڪناري سان پهرين '''ساحلي مرجاني ريف''' (''fringing reef'') ٺهي ٿو. وقت سان جيڪڏهن ٻيٽ ۽ ان جي هيٺان سامونڊي بنياد آهستي آهستي هيٺ ويهن ٿا، جڏهن تہ مرجان روشنيءَ تائين پهچڻ لاءِ مٿي طرف وڌندا رهن ٿا، تہ ريف ۽ ٻيٽ جي وچ ۾ لئگون ٺهڻ شروع ٿئي ٿي ۽ ريف '''رڪاوٽي ريف''' (''barrier reef'') ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو. جيڪڏهن ٻڏڻ جاري رهي تہ پراڻو آتش فشاني ٻيٽ آخرڪار سمنڊ جي سطح کان هيٺ هليو وڃي ٿو، پر مرجاني ريف سطح جي ويجهو وڌندو رهي ٿو. نتيجي ۾ وچ ۾ لئگون ۽ چوڌاري ڇلي نما ريف رهجي وڃي ٿو، جنهن کي اٽول چيو وڃي ٿو.<ref name="NOAA-types"/><ref name="Smithsonian">{{cite web |title=Corals and Coral Reefs |url=https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs |publisher=Smithsonian Ocean |access-date=1 October 2026}}</ref> ڊارون جو ماڊل مرجاني ريفن جي سائنس جي تاريخ ۾ بنيادي اهميت رکي ٿو ۽ ڪيترن سامونڊي آتش فشاني ٻيٽن سان لاڳاپيل ريفن جي ڊگهي مدي واري ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اڄ به اهم تصور آهي. بهرحال، جديد تحقيق ڏيکاري ٿي تہ موجوده اٽولن جي آخري شڪل کي رڳو آتش فشاني ٻيٽ جي مسلسل ٻڏڻ سان بيان ڪرڻ ڪافي ناهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> === اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل === ويهين صديءَ ۾ [[جي. اي. هوفمائيسٽر]]، [[ايف. ايس. ميڪ نيل]]، [[اي. جي. پرڊي]] ۽ ٻين محققن هڪ متبادل '''اڳوڻي ڪارسٽ ماڊل''' پيش ڪيو. جديد صورت ۾ [[آندري ڊبليو. ڊروڪسلر]] ۽ [[اسٽيفان جي. جوري]] هن ماڊل کي سمنڊ جي سطح جي [[پليوسين]] ۽ [[پليسٽوسين]] دورن واري تاريخ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="DroxlerJorry2021"/> هن ماڊل موجب جديد اٽولن جي ٺهڻ کان اڳ ڪيترن هنڌن تي وسيع، هموار چوٽيءَ وارا مرجاني ڪاربونيٽ پليٽفارم موجود هئا. برفاني دورن ۾ عالمي سمنڊ جي سطح هيٺ ٿيڻ سان اهي پليٽفارم پاڻيءَ کان ٻاهر اچي ويا. مينهن جي پاڻيءَ ڪيلشيم ڪاربونيٽ واري سطح کي تحليل ڪري [[ڪارسٽ]] جهڙي زميني بناوت پيدا ڪئي. پليٽفارم جي وچئين حصي ۾ تحليل وڌيڪ ٿيڻ سان مرڪز هيٺ ۽ ڪنارا نسبتاً مٿي رهجي ويا. جڏهن برفاني دور ختم ٿيڻ تي سمنڊ جي سطح ٻيهر وڌي، تہ مرجان انهن مٿانهين ڪنارن تي تيزيءَ سان آباد ٿيا ۽ مٿي طرف وڌندا رهيا. پاڻيءَ هيٺ آيل وچيون هيٺاهون حصو لئگون بڻجي ويو، جڏهن تہ ڪنارن تي وڌندڙ ريف ڇلي نما اٽول جي صورت اختيار ڪئي. Droxler ۽ Jorry جي 2021ع واري جائزي موجب مالديپ، اڀرندي پئسفڪ ۽ ڏکڻ اولهه هندي سمنڊ جا ڪيترائي جديد اٽول آخري پليوسين جي هموار چوٽيءَ وارن ڪاربونيٽ بئنڪن مٿان ٺهيل آهن، ۽ انهن جي آخري چوٿين دور واري شڪل تي هيٺ موجود پراڻي آتش فشاني بنياد جو سڌو اثر ضروري نه هو.<ref name="DroxlerJorry2021"/> اهڙيءَ طرح جديد اٽولن جي ارتقا کي ڊگهي مدي واري زميني ٻڏڻ، مرجاني واڌ، ڪارسٽ تحليل ۽ برفاني-بين برفاني دورن دوران سمنڊ جي سطح جي بار بار تبديليءَ جي گڏيل عملن سان سمجهيو وڃي ٿو. == مرجان جي واڌ لاءِ حالتون == اٽول ٺاهيندڙ ريف بنيادي طور ريف ٺاهيندڙ سخت مرجانن جي ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچن مان ٺهن ٿا. مرجان جا ننڍڙا لاروا سخت سامونڊي سطح تي چنبڙي ڪالونيون ٺاهين ٿا ۽ وقت سان انهن جا ڪيلشيم ڪاربونيٽ ڍانچا گڏ ٿي وڏي ريف جي صورت اختيار ڪن ٿا.<ref>{{cite web |title=How do coral reefs form? |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral04_reefs.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> گهڻن اڀرندي ريف ٺاهيندڙ مرجانن لاءِ گرم پاڻي، مناسب لوڻياٺ، صاف پاڻي ۽ ڪافي سج جي روشني ضروري آهي. روشنيءَ جي ضرورت سبب گهڻا ريف ٺاهيندڙ مرجان سمنڊ جي نسبتاً گهٽ اونهي حصي ۾ وڌن ٿا. NOAA موجب ڪيترائي گهٽ اونهي پاڻيءَ جا مرجان 23–29 °C جي پاڻيءَ ۾ بهتر وڌن ٿا ۽ گهڻا روشنيءَ تي دارومدار رکندڙ ريف ٺاهيندڙ مرجان تقريباً 30 ميٽرن کان گهٽ اونهي پاڻيءَ ۾ مرڪوز آهن.<ref name="NOAA-distribution"/> == جاگرافيائي ورڇ == [[File:Maldives.visibleearth.nasa.jpg|thumb|300px|[[ناسا]] جي سيٽلائيٽ تصوير ۾ [[مالديپ]] جا ڪيترائي اٽول. مالديپ 26 قدرتي اٽولن جي زنجير تي مشتمل آهي.]] اٽول خاص طور [[پئسفڪ سمنڊ]] ۽ [[هندي سمنڊ]] جي اڀرندي ۽ نيم اڀرندي حصن ۾ مرڪوز آهن. پئسفڪ ۾ [[مارشل ٻيٽ]]، [[ٽووالو]]، [[ٽوڪيلائو]]، [[ڪرباتي]]، [[ڪيرولين ٻيٽ]]، [[توآموتو ٻيٽ]] ۽ اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ ڪيترائي اٽول آهن. هندي سمنڊ ۾ [[مالديپ]]، [[لڪشديپ]]، [[چاگوس ٻيٽ]] ۽ [[سيشلز]] جا ڪجهه ٻاهرين ٻيٽ اهم اٽولي علائقا آهن.<ref name="Watts2019"/> [[مالديپ]] اٽولن سان ٺهيل دنيا جي سڀ کان نمايان ٻيٽ-ملڪن مان هڪ آهي. مالديپ جي سرڪاري جاگرافيائي ڄاڻ موجب ملڪ جا لڳ ڀڳ 1,190 ٻيٽ 26 قدرتي اٽولن ۾ ورهايل آهن ۽ اهي اٽول اتر کان ڏکڻ تائين تقريباً 823 ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |title=Geography |url=https://mdvmission.gov.mv/un/articles/geography-19 |publisher=Permanent Mission of the Republic of Maldives to the United Nations |date=3 June 2026 |access-date=1 October 2026}}</ref> اتر اولهه هوائي ٻيٽن ۾ 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ تي واقع [[ڪيور اٽول]] کي دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول قرار ڏنو وڃي ٿو. اهو ريف ٺاهيندڙ مرجانن جي واڌ جي اترين حد، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ''Darwin Point'' چيو وڃي ٿو، جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{cite web |title=Kure Atoll |url=https://www.coris.noaa.gov/retired/CoRIS_About_Coral_Reefs_archive_2014.pdf |publisher=NOAA Coral Reef Information System |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽولن جا قسم == اٽولن جي ڊگهي ارضياتي ارتقا سبب انهن جون مختلف صورتون ملي سگهن ٿيون. === عام اٽول === عام اٽول ۾ ڇلي يا بيضوي شڪل جو مرجاني ريف وچ واري لئگون کي گهيري ٿو ۽ ريف تي هڪ يا ڪيترائي موتو موجود ٿي سگهن ٿا. [[اطافو]]، [[بڪني اٽول]] ۽ [[ڪواجالين اٽول]] ان جا مثال آهن. === اڀريل اٽول === {{مکيه|اڀريل اٽول}} [[File:Nauru satellite.jpg|thumb|250px|[[نائورو]] هڪ اڀريل مرجاني ٻيٽ آهي، جنهن جي ارضياتي تاريخ پراڻي اٽول سان لاڳاپيل آهي.]] جيڪڏهن ٽيڪٽونڪ حرڪتن يا سمنڊ جي سطح ۾ تبديليءَ سبب پراڻو مرجاني ريف سمنڊ جي سطح کان مٿي اڀري اچي تہ '''اڀريل اٽول''' يا '''اڀريل مرجاني ٻيٽ''' ٺهي سگهي ٿو. اهڙين بناوتن ۾ پراڻي لئگون جزوي يا مڪمل طور خشڪ ٿي سگهي ٿي. [[نائورو]]، [[نيوئي]] ۽ [[هينڊرسن ٻيٽ]] هن قسم جي ارضياتي ارتقا جا مشهور مثال آهن. [[الڊابرا اٽول]] [[سيشلز]] ۾ واقع دنيا جي سڀ کان وڏن اڀريل مرجاني اٽولن مان هڪ آهي. اهو چار وڏن مرجاني ٻيٽن تي مشتمل آهي، جيڪي هڪ گهٽ اونهي لئگون کي گهيرين ٿا. [[يونيسڪو]] ان کي 1982ع ۾ عالمي ورثي واري ماڳ طور درج ڪيو؛ ان جو محفوظ علائقو تقريباً 35,000 هيڪٽر آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra">{{cite web |title=Aldabra Atoll |url=https://whc.unesco.org/en/list/185/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=1 October 2026}}</ref> === نيم اٽول === نيم اٽول يا ''near-atoll'' اهڙي مرحلي کي چئبو آهي، جنهن ۾ پراڻي مرڪزي آتش فشاني ٻيٽ جو ڪجهه حصو اڃا به لئگون يا ريف اندر سمنڊ جي سطح کان مٿي موجود هجي. [[بورا بورا]] ۽ [[آئيتوتاڪي]] جهڙيون بناوتون اٽول ڏانهن ويندڙ ارضياتي تسلسل جي مثالن طور بيان ڪيون وينديون آهن. == اهم اٽول == {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; border-collapse:collapse;" |- style="background:#1565c0; color:white;" ! اٽول ! ملڪ يا علائقو ! سمنڊ ! خاصيت |- | style="background:#e3f2fd;" | '''[[ڪيريتيماتي]]''' | [[ڪرباتي]] | پئسفڪ سمنڊ | خشڪيءَ جي ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي سڀ کان وڏن عام اٽولن مان هڪ |- | style="background:#e8f5e9;" | '''[[ڪواجالين اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | تمام وڏي لئگون رکندڙ اٽولن مان هڪ |- | style="background:#fff3e0;" | '''[[الڊابرا اٽول]]''' | [[سيشلز]] | هندي سمنڊ | وڏو اڀريل اٽول ۽ [[يونيسڪو عالمي ورثو]]<ref name="UNESCO-Aldabra"/> |- | style="background:#f3e5f5;" | '''[[بڪني اٽول]]''' | [[مارشل ٻيٽ]] | پئسفڪ سمنڊ | 20هين صديءَ جي ايٽمي تجربن سبب تاريخي اهميت |- | style="background:#e0f7fa;" | '''[[رنگيروا]]''' | [[فرانسيسي پولينيشيا]] | پئسفڪ سمنڊ | [[توآموتو ٻيٽ]] جو هڪ وڏو اٽول |- | style="background:#fce4ec;" | '''[[هواڌو اٽول]]''' | [[مالديپ]] | هندي سمنڊ | ڪيترن ننڍن ٻيٽن ۽ ريفن تي مشتمل وڏو قدرتي اٽول |- | style="background:#f1f8e9;" | '''[[ڪيور اٽول]]''' | [[هوائي]] | پئسفڪ سمنڊ | دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول |- | style="background:#fffde7;" | '''[[اطافو]]''' | [[ٽوڪيلائو]] | پئسفڪ سمنڊ | 40 کان وڌيڪ موتو تي مشتمل ننڍو اٽول |} اٽولن جي ماپ ڪرڻ وقت '''خشڪيءَ جي ايراضي'''، '''لئگون جي ايراضي''' ۽ '''سموري ريفي نظام جي ايراضي''' ۾ فرق رکڻ ضروري آهي. ان ڪري مختلف ذريعن ۾ ”دنيا جو سڀ کان وڏو اٽول“ مختلف اٽولن لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو. مثال طور، ڪنهن اٽول وٽ تمام وڏي لئگون ٿي سگهي ٿي پر خشڪي تمام ٿوري، جڏهن تہ ٻئي وٽ خشڪيءَ جي ايراضي وڌيڪ هجي. مڪمل طور پاڻيءَ هيٺ موجود ڇلي نما ڪاربونيٽ بئنڪن کي به ڪجهه پراڻين فهرستن ۾ اٽولن سان گڏ ڳڻيو ويو آهي، پر سخت مورفولوجيڪل تعريف هيٺ انهن کي الڳ رکيو ويندو آهي. == حياتياتي اهميت == [[File:NASA Aldabra Atoll.jpg|thumb|300px|[[الڊابرا اٽول]] جو خلائي منظر؛ هي [[سيشلز]] ۾ واقع دنيا جي وڏن اڀريل مرجاني اٽولن مان هڪ آهي ۽ پنهنجي حياتياتي تنوع لاءِ مشهور آهي.]] اٽول ريف انتهائي حياتياتي تنوع وارا سامونڊي ماحولياتي نظام آهن. مرجان جي پيچيده ٽن-رخا بناوت مڇين، نرم جسمن وارن جاندارن، ڪرسٽيشين، سامونڊي ڪڇن ۽ ٻين جاندارن کي خوراڪ، پناهه ۽ نسل وڌائڻ لاءِ جاءِ مهيا ڪري ٿي. ريف سامونڊي لهرن جي توانائي پڻ گهٽائين ٿا، جنهن سان ريف تي ٺهيل گهٽ اوچائيءَ وارن ٻيٽن کي سامونڊي طوفانن ۽ لهرن کان ڪجهه قدرتي تحفظ ملي ٿو.<ref name="NOAA-types"/> اٽولن جا زميني ماحولياتي نظام پڻ اهم ٿي سگهن ٿا. الڊابرا پنهنجي نسبتاً غير متاثر قدرتي ماحول ۽ وڏي [[الڊابرا ديو ڪڇون|ديو ڪڇي]] آباديءَ لاءِ مشهور آهي. يونيسڪو موجب اتي دنيا جي سڀ کان وڏي ديو ڪڇي آبادي موجود آهي.<ref name="UNESCO-Aldabra"/> == انساني آبادي ۽ مٺو پاڻي == اٽولن تي خشڪي عام طور تمام گهٽ اوچائيءَ واري ۽ محدود هوندي آهي. ڪيترن آباد اٽولن تي مٺو پاڻي مستقل دريائن يا ڍنڍن بدران مينهن جي پاڻي ۽ زمين هيٺ ٺهندڙ '''مٺي پاڻيءَ جي لينس''' تي دارومدار رکي ٿو. مينهن جو گهٽ ڪثافت وارو مٺو پاڻي لوڻياٺي زميني پاڻيءَ مٿان هڪ پتلي تهه يا لينس ٺاهي سگهي ٿو. هي پاڻيءَ جا ذخيرا خشڪي، سمنڊ جي چاڙهه، طوفاني لهرن ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي زمين تي چڙهڻ کان تمام حساس آهن. مارشل ٻيٽن ۾ ڪيل تحقيق ڏيکاري ٿي تہ سامونڊي پاڻيءَ جي ''overwash'' کان پوءِ زميني مٺي پاڻيءَ جي لينس ۾ لوڻياٺ وڌي سگهي ٿي.<ref name="USGS-water">{{cite web |title=Atoll groundwater movement and its response to climatic and sea-level fluctuations |url=https://www.usgs.gov/publications/atoll-groundwater-movement-and-its-response-climatic-and-sea-level-fluctuations |publisher=United States Geological Survey |date=13 September 2017 |access-date=1 October 2026}}</ref> == اٽول ۽ موسمي تبديلي == گهٽ اوچائيءَ وارا اٽول [[موسمي تبديلي]] جي اثرن لاءِ خاص حساس آهن. [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] سان ساحلي ٻوڏ، لهرن جي زمين تي چڙهڻ، ساحلي ڪٽائي ۽ زميني مٺي پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ وڌڻ جو خطرو وڌي ٿو. IPCC موجب سمنڊ جي سطح وڌڻ سان ننڍن ٻيٽن، خاص طور گهٽ اوچائيءَ وارن اٽولن تي ساحلي ٻوڏ جو خطرو وڌندو ۽ ان جا مٺي پاڻيءَ جي وسيلن ۽ رهائش پذيريءَ تي منفي اثر ٿي سگهن ٿا.<ref name="IPCC2021">{{cite web |title=Climate Change 2021: The Physical Science Basis – Chapter 12 |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/chapter/chapter-12/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2021 |access-date=1 October 2026}}</ref> بهرحال، اٽول ٻيٽ جامد زميني ٽڪرا نه آهن. ريف مان نئون مرجاني ۽ ڪاربونيٽ رسوب پيدا ٿيندو رهي تہ لهرون ان کي منتقل ڪري ٻيٽن کي نئين شڪل ڏئي سگهن ٿيون. مالديپ جي هڪ ريف ٻيٽ جي ڊگهي مدي واري مطالعي مان معلوم ٿيو تہ ٻيٽ گذريل لڳ ڀڳ 1,500 سالن دوران پنهنجي شڪل، سامونڊي ڪناري ۽ جاءِ ۾ وڏي قدرتي تبديليءَ مان گذريو آهي.<ref name="Kench2023"/> ان ڪري سمنڊ جي سطح وڌڻ جو نتيجو هر اٽول لاءِ سادي نموني هڪجهڙو ”ٻڏي وڃڻ“ نه هوندو؛ نتيجو ريف جي صحت، رسوب جي پيداوار، لهرن، مقامي ارضيات، انساني تعمير ۽ سمنڊ جي سطح جي واڌ جي رفتار سميت ڪيترن عنصرن تي دارومدار رکي ٿو. === مرجاني سفيد ٿيڻ === سمنڊ جي گرمي وڌڻ سان مرجان حرارتي دٻاءَ هيٺ اچي سگهن ٿا. اهڙي حالت ۾ مرجان پنهنجي بافتن ۾ رهندڙ هم حيات الجي کي خارج ڪن ٿا، جنهن سبب مرجان اڇا نظر اچن ٿا؛ هن عمل کي '''[[مرجاني سفيد ٿيڻ]]''' چيو وڃي ٿو. ڊگهي يا شديد حرارتي دٻاءَ سان مرجان مري به سگهن ٿا.<ref>{{cite web |title=What are the major threats to corals? – Climate change |url=https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral08_climatechange.html |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> IPCC موجب اڀرندي مرجاني ريف اڳ ئي موسمي تبديليءَ کان انتهائي خطري هيٺ آهن.<ref name="IPCC-islands">{{cite web |title=Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability – Chapter 15: Small Islands |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/chapter/chapter-15/ |publisher=Intergovernmental Panel on Climate Change |year=2022 |access-date=1 October 2026}}</ref> === سامونڊي تيزابيت === فضا مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو ڪجهه حصو سمنڊ جذب ڪري ٿو. پاڻيءَ ۾ CO₂ وڌڻ سان سامونڊي پاڻيءَ جي ڪيميائي بناوت تبديل ٿئي ٿي ۽ pH گهٽجي ٿو، جنهن کي '''[[سامونڊي تيزابيت]]''' چيو وڃي ٿو. ان عمل سان ڪاربونيٽ آئنن جي دستيابي گهٽجي ٿي، جڏهن تہ ريف ٺاهيندڙ مرجانن کي پنهنجا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ڍانچا ٺاهڻ ۽ برقرار رکڻ لاءِ انهن آئنن جي ضرورت هوندي آهي.<ref>{{cite web |title=Corals |url=https://oceanacidification.noaa.gov/ocean-acidification-research/ocean-acidification-biological-response/corals-2/ |publisher=NOAA Ocean Acidification Program |access-date=1 October 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Ocean acidification |url=https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts-education-resources/ocean-acidification |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=1 October 2026}}</ref> مرجاني ريف ڪمزور ٿيڻ سان مسئلو رڳو حياتياتي تنوع تائين محدود نٿو رهي؛ اٽولن لاءِ ريف پاڻ هڪ قدرتي سامونڊي بچاءُ ۽ نئين ڪاربونيٽ رسوب جو بنيادي ذريعو آهي. تنهنڪري مرجان جي واڌ ۾ گهٽتائي ڊگهي عرصي ۾ اٽول ٻيٽن جي جسماني استحڪام تي پڻ اثرانداز ٿي سگهي ٿي. == طوفان، لهرون ۽ اٽولن جي تبديلي == اڀرندي طوفان، تيز لهرون ۽ سامونڊي پاڻيءَ جي چڙهائي اٽولن لاءِ خطرو به آهن ۽ انهن جي قدرتي زميني ارتقا جو حصو به. وڏيون لهرون ريف مان مرجاني ڀور ۽ واري کڻي موتو مٿان يا انهن جي ڪنارن تي جمع ڪري سگهن ٿيون. ان ڪري هڪ ئي طوفان ڪنهن هنڌ ساحلي ڪٽائي ۽ ٻئي هنڌ نئين خشڪي پيدا ڪري سگهي ٿو. اهڙيون تبديليون ڏيکارين ٿيون تہ اٽول ٻيٽن جي بقا رڳو موجوده خشڪيءَ جي اوچائيءَ تي نه، پر صحتمند ريف جي نئون رسوب پيدا ڪرڻ ۽ سامونڊي عملن جي ان رسوب کي ٻيهر ورهائڻ جي صلاحيت تي پڻ دارومدار رکي ٿي.<ref name="Kench2023"/> == تحقيق جي تاريخ == اٽولن جي سائنسي مطالعي جي تاريخ [[چارلس ڊارون]] جي 1842ع واري ڪتاب کان گهڻو متاثر ٿي. ''The Structure and Distribution of Coral Reefs'' ۾ ڊارون ساحلي ريف، رڪاوٽي ريف ۽ اٽول کي هڪ ممڪن ارتقائي تسلسل طور پيش ڪيو ۽ پنهنجي عالمي نقشي ۾ مختلف قسم جي مرجاني ريفن جي ورڇ ڏيکاري.<ref name="Darwin1842"/> ويهين صديءَ ۾ سامونڊي سوراخڪاري، ڪاربونيٽ ارضيات، پليٽ ٽيڪٽونڪس، پليسٽوسين برفاني دورن ۽ پراڻي سمنڊ جي سطح بابت نئين ڄاڻ اٽولن جي ٺهڻ بابت وڌيڪ پيچيده تصوير پيش ڪئي. جديد تحقيق ۾ ڊارون جي ٻڏڻ واري تصور سان گڏ ڪارسٽ تحليل ۽ بار بار ٿيندڙ سمنڊ جي سطح جي تبديلين کي پڻ بنيادي عمل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="DroxlerJorry2021"/> اٽولن جي حياتيات، ارضيات ۽ ماحوليات بابت هڪ اهم علمي سلسلو '''''Atoll Research Bulletin''''' آهي، جيڪو [[سمٿسونين ادارو]] شايع ڪري ٿو ۽ اڀرندي ٻيٽن، ريفن ۽ انهن جي ماحول بابت تحقيق لاءِ وقف آهي.<ref>{{cite web |title=Atoll Research Bulletin |url=https://repository.si.edu/collections/a0da35b1-911e-4b02-84f0-6dda2c167bbf |publisher=Smithsonian Institution |access-date=1 October 2026}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> Penrhyn Aerial EFS 1280.jpg|[[پينرين اٽول]] جو فضائي منظر Maldives.visibleearth.nasa.jpg|[[مالديپ]] جي اٽولن جو سيٽلائيٽ منظر Nukuoro ISS013-E-28610.jpg|[[نڪورو]] اٽول، خلا مان Los Roques.png|[[لاس روڪيس]] جو فضائي منظر Bikini Atoll Nuclear Test Site-115017.jpg|[[بڪني اٽول]] جو سامونڊي ڪنارو Maamigili Island Raa Atoll.jpg|[[مالديپ]] جو را اٽول Guriadhoo-2019-aerial-view-Luka-Peternel.jpg|[[ڪافو اٽول]]، مالديپ KureAtoll.jpg|[[ڪيور اٽول]]، دنيا جو سڀ کان اتر وارو مرجاني اٽول NASA DucieAtoll.jpg|[[ڊوسي ٻيٽ|ڊوسي اٽول]] Kiritimati-EO.jpg|[[ڪيريتيماتي]] جو سيٽلائيٽ منظر </gallery> == پڻ ڏسو == * [[مرجاني ريف]] * [[لئگون]] * [[موتو]] * [[مرجاني ٻيٽ]] * [[اڀريل اٽول]] * [[سامونڊي ٻيٽ]] * [[مرجاني سفيد ٿيڻ]] * [[سامونڊي تيزابيت]] * [[سمنڊ جي سطح ۾ واڌ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Darwin |first=Charles |title=The Structure and Distribution of Coral Reefs |publisher=Smith, Elder and Co. |location=London |year=1842 |url=https://darwin-online.org.uk/content/contentblock?itemID=F271}} * {{cite journal |last1=Droxler |first1=André W. |last2=Jorry |first2=Stéphan J. |title=The Origin of Modern Atolls: Challenging Darwin's Deeply Ingrained Theory |journal=Annual Review of Marine Science |volume=13 |year=2021 |pages=537–573 |doi=10.1146/annurev-marine-122414-034137}} * {{cite journal |last=Hoffmeister |first=J. E. |title=Erosion of elevated fringing coral reefs |journal=Geological Magazine |volume=67 |issue=12 |year=1930 |pages=549–554}} * {{cite journal |last=MacNeil |first=F. S. |title=The Shape of Atolls; an Inheritance from Subaerial Erosion Forms |journal=American Journal of Science |volume=252 |issue=7 |year=1954 |pages=402–427 |doi=10.2475/ajs.252.7.402}} * {{cite book |last=Purdy |first=E. G. |chapter=Reef configurations: cause and effect |title=Reefs in Time and Space |series=Society of Economic Paleontologists and Mineralogists Special Publication |volume=18 |year=1974 |pages=9–76}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://repository.si.edu/collections/a0da35b1-911e-4b02-84f0-6dda2c167bbf سمٿسونين اداري جو ''Atoll Research Bulletin''] * [https://oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_corals/coral04_reefs.html NOAA — مرجاني ريف ڪيئن ٺهن ٿا] * [https://ocean.si.edu/ocean-life/invertebrates/corals-and-coral-reefs Smithsonian Ocean — مرجان ۽ مرجاني ريف] {{Authority control}} [[زمرو:اٽول| ]] [[زمرو:مرجاني ريف]] [[زمرو:ٻيٽ]] [[زمرو:ساحلي زميني شڪليون]] [[زمرو:سامونڊي ارضيات]] [[زمرو:سامونڊي ماحولياتي نظام]] qfky0h85u680mi6ihii8pys25ydqjes 0 59585 416056 198939 2026-09-30T20:15:25Z Intisar Ali 8681 /* */ 416056 wikitext text/x-wiki {{Short description|کاڌي ۽ کير وارين شين کي ولوڙڻ لاءِ روايتي ڪاٺ جو رڌڻي جو اوزار}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Wooden churner، Churning stick}} [[File:Wooden_whisker.jpg|thumb|150px|ڪاٺ جو منڌيئڙو]] '''منڌيئڙو''' يا '''جهرڻو''' رڌڻي جو هڪ روايتي هٿ سان هلندڙ ڪاٺ جو اوزار آهي، جيڪو [[ڏڌ]]، [[لسي]]، مکڻ ۽ ٻين پاڻياٺ يا نيم پاڻياٺ کاڌن کي ولوڙڻ، ملائڻ يا گهوٽڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن جي روايتي رڌڻي ۾ اهڙي قسم جا ڪاٺ جا ولوڙڻا گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن. سنڌيءَ ۾ هن اوزار لاءِ '''منڌيئڙو''' يا ان سان ملندڙ مقامي نالا استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ هندستان جي مختلف علائقن ۾ ساڳئي نوعيت جي اوزار کي ''مٿاڻي''، ''مڌاڻي'' ۽ ٻين نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Prepare Your Dal, Stews, and Curries With a Mandyara or Mathani Churner |url=https://www.eater.com/23807695/mandyara-mathani-churner-india-pakistan-blender |website=Eater |access-date=1 October 2026}}</ref> عام منڌيئڙو ڪاٺ جي ڊگهي ڏنڊي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن جي هيٺئين ڇيڙي تي پنکڙين، ڏندن، کُرڙين يا گول ڦرڻي جهڙي بناوت هوندي آهي. منڌيئڙي کي ٿانوَ ۾ سڌو رکي ٻنهي هٿن جي ترين وچ ۾ اڳتي پوئتي ڦيرائڻ سان هيٺيون حصو تيزيءَ سان گهمندو آهي ۽ کاڌي يا ڏڌ کي ولوڙيندو آهي. ڪجهه روايتي نمونن ۾ ڏنڊي جي چوڌاري رسي ويڙهي، رسيءَ جي ٻنهي پاسن کي واري واري سان ڇڪڻ سان منڌيئڙو ٻنهي رخن ۾ ڦيرايو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Bilona |url=https://vernacularfurnitureofindia.com/collection/bilona-2/ |website=Vernacular Furniture of India |publisher=Design Innovation and Craft Resource Centre |access-date=1 October 2026}}</ref> == استعمال == [[File:Wooden_whisker.jpg|thumb|کاڌي کي هٿ سان ولوڙڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ منڌيئڙو]] منڌيئڙي جو روايتي استعمال کير مان ٺهيل شين سان خاص طور لاڳاپيل رهيو آهي. ڏڌ کي پاڻيءَ سان گڏ ولوڙڻ سان [[لسي]] يا ڇاڻ جهڙو مشروب تيار ڪري سگهجي ٿو، جڏهن تہ مناسب چرٻيءَ واري ڏڌ يا ڪريم کي مسلسل ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي [[مکڻ]] جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي ۽ باقي پاڻياٺ مکڻ واري ڇاڻ طور رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Wooden Yogurt / Butter Churner (Madani) |url=https://www.tastelab.food/kitchen-tools/wooden-churner |website=Taste Lab |access-date=1 October 2026}}</ref> سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري روايتي رڌڻي ۾ ڏڌ يا لسي کي مٽيءَ جي ٿانوَ، خاص طور '''چاڏي'''، ۾ وجهي منڌيئڙي سان ولوڙيو ويندو هو. منڌيئڙي کي هٿن جي وچ ۾ تيزيءَ سان اڳتي پوئتي ڦيرائڻ سان ڏڌ ۽ پاڻي چڱيءَ طرح ملي لسي تيار ٿيندي هئي. ساڳي اصول تي ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن ۾ مٽيءَ جي ٿانون سان ڪاٺ جا churner استعمال ڪرڻ جي روايت پڻ ملي ٿي.<ref>{{cite web |title=Butter Churner |url=https://artsandculture.google.com/asset/butter-churner/bAGTIUiWMz_UeA |website=Google Arts & Culture |publisher=Sanskriti Museums |access-date=1 October 2026}}</ref> منڌيئڙو رڳو کير وارين شين لاءِ محدود ناهي. ان جا ڪجهه ننڍا يا مختلف شڪل وارا قسم [[دال]]، ساڳ، شوربي ۽ ٻين پڪل کاڌن کي گهوٽڻ ۽ هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. سنڌي کاڌي بابت لکيل هڪ ماخذ ۾ ''mandyara'' کي سنڌي ڪاٺيءَ جو churner ڄاڻائيندي دال، ڀاڄين ۽ ڳاڙهن شوربن جي بناوت هموار ڪرڻ سان گڏ لسي ولوڙڻ لاءِ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Prepare Your Dal, Stews, and Curries With a Mandyara or Mathani Churner |url=https://www.eater.com/23807695/mandyara-mathani-churner-india-pakistan-blender |website=Eater |access-date=1 October 2026}}</ref> == دال منڌيئڙو == '''دال منڌيئڙو''' منڌيئڙي جو اهڙو قسم آهي، جيڪو خاص طور پڪل [[دال]] کي گهوٽڻ ۽ ملائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جي هيٺئين حصي جي بناوت عام لسي واري منڌيئڙي کان مختلف ٿي سگهي ٿي ۽ اڪثر گول يا پکڙيل هوندي آهي. ان کي پڪل دال ۾ ڦيرائڻ يا گهوٽڻ سان نرم ٿيل دال جا داڻا ڀڄي ان جي پاڻياٺ حصي سان ملي وڃن ٿا، جنهن سان دال وڌيڪ گاڙهي ۽ هڪجهڙي بڻجي ٿي. ساڳئي نوعيت جا ڪاٺ جا اوزار ڏکڻ ايشيا ۾ دال ۽ ٻين کاڌن کي ملائڻ لاءِ اڄ به استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Wooden Dal Mathni / Madhani – Traditional Manual Churner |url=https://www.walgrow.com/ko/products/walgrow-wooden-dal-mathni-madhani-12-inch |website=Walgrow |access-date=1 October 2026}}</ref> == بناوت == روايتي منڌيئڙو عام طور مڪمل طور [[ڪاٺ]] مان ٺاهيو ويندو آهي. ان جا ٻه بنيادي حصا سڃاڻي سگهجن ٿا: مٿيون ڊگهو ڏنڊو، جيڪو هٿن سان پڪڙي يا ڦيرائي سگهجي ٿو؛ ۽ هيٺيون ولوڙيندڙ حصو، جيڪو گول، ڏندن وارو، پنکڙين جهڙو يا ڇيدن وارو ٿي سگهي ٿو. مختلف علائقن ۽ استعمالن موجب ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=Wooden Yogurt / Butter Churner (Madani) |url=https://www.tastelab.food/kitchen-tools/wooden-churner |website=Taste Lab |access-date=1 October 2026}}</ref> هٿ سان هلندڙ سادي بناوت سبب منڌيئڙي کي ڪنهن [[بجلي]] يا پيچيده مشيني حصي جي ضرورت نه پوندي آهي. ولوڙڻ وقت منڌيئڙي جي تيز گردشي حرڪت پاڻياٺ ۾ حرڪت پيدا ڪري ٿي، جنهن سان مختلف جزا پاڻ ۾ ملن ٿا. کير يا ڏڌ مان مکڻ ڪڍڻ وقت اها مسلسل حرڪت چرٻيءَ جي ننڍڙن ذرڙن کي پاڻ ۾ گڏ ٿيڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. == روايتي ۽ جديد اوزارن ۾ فرق == منڌيئڙي کي انگريزيءَ جي '''whisk''' سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. جديد whisk عام طور ڌاتوءَ جي تارن جي ڦندن وارو رڌڻي جو اوزار هوندو آهي، جيڪو انڊن، ڪريم ۽ ٻين شين کي ڦيٽڻ ۽ انهن ۾ هوا شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web |title=Whisk |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/whisk |website=Cambridge Dictionary |publisher=Cambridge University Press |access-date=1 October 2026}}</ref> ان جي ابتڙ روايتي منڌيئڙو ڪاٺ جو churner يا churning stick آهي، جنهن جو بنيادي ڪم ڏڌ، لسي، مکڻ، دال ۽ ٻين شين کي ولوڙڻ يا گهوٽڻ آهي. جديد رڌڻن ۾ منڌيئڙي جا ڪيترائي ڪم [[بلينڊر]]، برقي hand mixer ۽ ٻين مشيني اوزارن ذريعي ڪيا وڃن ٿا، پر روايتي ڪاٺ جا منڌيئڙا ڏکڻ ايشيا ۾ اڃا تائين تيار ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == ثقافتي اهميت == منڌيئڙو سنڌ سميت ڏکڻ ايشيا جي روايتي گهريلو رڌڻي ۽ کير مان خوراڪ تيار ڪرڻ جي طريقن سان لاڳاپيل اوزار آهي. صنعتي ۽ برقي رڌڻي جي اوزارن جي عام ٿيڻ کان اڳ ڏڌ ولوڙڻ، مکڻ ڪڍڻ ۽ لسي تيار ڪرڻ جهڙا ڪم گهڻو ڪري هٿ سان هلندڙ اهڙن اوزارن ذريعي ڪيا ويندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڪاٺ ۽ رسيءَ تي ٻڌل مکڻ ولوڙڻ جا اوزار عجائب گهرن جي مجموعن ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Butter Churner |url=https://artsandculture.google.com/asset/butter-churner/bAGTIUiWMz_UeA |website=Google Arts & Culture |publisher=Sanskriti Museums |access-date=1 October 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[لسي]] * [[ڏڌ]] * [[مکڻ]] * [[رڌڻو]] * [[دال]] * [[بڪنگ اوزار]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:رڌڻي جا اوزار]] [[زمرو:کاڌو ۽ مشروب]] [[زمرو:سنڌي ثقافت]] oxi05l1bcm6q7baoknyiq30ubovwrci 416057 416056 2026-09-30T20:15:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 416057 wikitext text/x-wiki {{Short description|کاڌي ۽ کير وارين شين کي ولوڙڻ لاءِ روايتي ڪاٺ جو رڌڻي جو اوزار}} [[File:Wooden_whisker.jpg|thumb|150px|ڪاٺ جو منڌيئڙو]] '''منڌيئڙو''' يا '''جهرڻو''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Wooden churner، Churning stick}} رڌڻي جو هڪ روايتي هٿ سان هلندڙ ڪاٺ جو اوزار آهي، جيڪو [[ڏڌ]]، [[لسي]]، مکڻ ۽ ٻين پاڻياٺ يا نيم پاڻياٺ کاڌن کي ولوڙڻ، ملائڻ يا گهوٽڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن جي روايتي رڌڻي ۾ اهڙي قسم جا ڪاٺ جا ولوڙڻا گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندا رهيا آهن. سنڌيءَ ۾ هن اوزار لاءِ '''منڌيئڙو''' يا ان سان ملندڙ مقامي نالا استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ هندستان جي مختلف علائقن ۾ ساڳئي نوعيت جي اوزار کي ''مٿاڻي''، ''مڌاڻي'' ۽ ٻين نالن سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |title=Prepare Your Dal, Stews, and Curries With a Mandyara or Mathani Churner |url=https://www.eater.com/23807695/mandyara-mathani-churner-india-pakistan-blender |website=Eater |access-date=1 October 2026}}</ref> عام منڌيئڙو ڪاٺ جي ڊگهي ڏنڊي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن جي هيٺئين ڇيڙي تي پنکڙين، ڏندن، کُرڙين يا گول ڦرڻي جهڙي بناوت هوندي آهي. منڌيئڙي کي ٿانوَ ۾ سڌو رکي ٻنهي هٿن جي ترين وچ ۾ اڳتي پوئتي ڦيرائڻ سان هيٺيون حصو تيزيءَ سان گهمندو آهي ۽ کاڌي يا ڏڌ کي ولوڙيندو آهي. ڪجهه روايتي نمونن ۾ ڏنڊي جي چوڌاري رسي ويڙهي، رسيءَ جي ٻنهي پاسن کي واري واري سان ڇڪڻ سان منڌيئڙو ٻنهي رخن ۾ ڦيرايو ويندو آهي.<ref>{{cite web |title=Bilona |url=https://vernacularfurnitureofindia.com/collection/bilona-2/ |website=Vernacular Furniture of India |publisher=Design Innovation and Craft Resource Centre |access-date=1 October 2026}}</ref> == استعمال == [[File:Wooden_whisker.jpg|thumb|کاڌي کي هٿ سان ولوڙڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ منڌيئڙو]] منڌيئڙي جو روايتي استعمال کير مان ٺهيل شين سان خاص طور لاڳاپيل رهيو آهي. ڏڌ کي پاڻيءَ سان گڏ ولوڙڻ سان [[لسي]] يا ڇاڻ جهڙو مشروب تيار ڪري سگهجي ٿو، جڏهن تہ مناسب چرٻيءَ واري ڏڌ يا ڪريم کي مسلسل ولوڙڻ سان چرٻي گڏ ٿي [[مکڻ]] جي صورت اختيار ڪري سگهي ٿي ۽ باقي پاڻياٺ مکڻ واري ڇاڻ طور رهجي وڃي ٿي.<ref>{{cite web |title=Wooden Yogurt / Butter Churner (Madani) |url=https://www.tastelab.food/kitchen-tools/wooden-churner |website=Taste Lab |access-date=1 October 2026}}</ref> سنڌ جي ٻهراڙيءَ واري روايتي رڌڻي ۾ ڏڌ يا لسي کي مٽيءَ جي ٿانوَ، خاص طور '''چاڏي'''، ۾ وجهي منڌيئڙي سان ولوڙيو ويندو هو. منڌيئڙي کي هٿن جي وچ ۾ تيزيءَ سان اڳتي پوئتي ڦيرائڻ سان ڏڌ ۽ پاڻي چڱيءَ طرح ملي لسي تيار ٿيندي هئي. ساڳي اصول تي ڏکڻ ايشيا جي ٻين علائقن ۾ مٽيءَ جي ٿانون سان ڪاٺ جا churner استعمال ڪرڻ جي روايت پڻ ملي ٿي.<ref>{{cite web |title=Butter Churner |url=https://artsandculture.google.com/asset/butter-churner/bAGTIUiWMz_UeA |website=Google Arts & Culture |publisher=Sanskriti Museums |access-date=1 October 2026}}</ref> منڌيئڙو رڳو کير وارين شين لاءِ محدود ناهي. ان جا ڪجهه ننڍا يا مختلف شڪل وارا قسم [[دال]]، ساڳ، شوربي ۽ ٻين پڪل کاڌن کي گهوٽڻ ۽ هڪجهڙو ڪرڻ لاءِ پڻ استعمال ٿين ٿا. سنڌي کاڌي بابت لکيل هڪ ماخذ ۾ ''mandyara'' کي سنڌي ڪاٺيءَ جو churner ڄاڻائيندي دال، ڀاڄين ۽ ڳاڙهن شوربن جي بناوت هموار ڪرڻ سان گڏ لسي ولوڙڻ لاءِ ان جي استعمال جو ذڪر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |title=Prepare Your Dal, Stews, and Curries With a Mandyara or Mathani Churner |url=https://www.eater.com/23807695/mandyara-mathani-churner-india-pakistan-blender |website=Eater |access-date=1 October 2026}}</ref> == دال منڌيئڙو == '''دال منڌيئڙو''' منڌيئڙي جو اهڙو قسم آهي، جيڪو خاص طور پڪل [[دال]] کي گهوٽڻ ۽ ملائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جي هيٺئين حصي جي بناوت عام لسي واري منڌيئڙي کان مختلف ٿي سگهي ٿي ۽ اڪثر گول يا پکڙيل هوندي آهي. ان کي پڪل دال ۾ ڦيرائڻ يا گهوٽڻ سان نرم ٿيل دال جا داڻا ڀڄي ان جي پاڻياٺ حصي سان ملي وڃن ٿا، جنهن سان دال وڌيڪ گاڙهي ۽ هڪجهڙي بڻجي ٿي. ساڳئي نوعيت جا ڪاٺ جا اوزار ڏکڻ ايشيا ۾ دال ۽ ٻين کاڌن کي ملائڻ لاءِ اڄ به استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web |title=Wooden Dal Mathni / Madhani – Traditional Manual Churner |url=https://www.walgrow.com/ko/products/walgrow-wooden-dal-mathni-madhani-12-inch |website=Walgrow |access-date=1 October 2026}}</ref> == بناوت == روايتي منڌيئڙو عام طور مڪمل طور [[ڪاٺ]] مان ٺاهيو ويندو آهي. ان جا ٻه بنيادي حصا سڃاڻي سگهجن ٿا: مٿيون ڊگهو ڏنڊو، جيڪو هٿن سان پڪڙي يا ڦيرائي سگهجي ٿو؛ ۽ هيٺيون ولوڙيندڙ حصو، جيڪو گول، ڏندن وارو، پنکڙين جهڙو يا ڇيدن وارو ٿي سگهي ٿو. مختلف علائقن ۽ استعمالن موجب ان جي شڪل ۽ ماپ ۾ فرق ملي ٿو.<ref>{{cite web |title=Wooden Yogurt / Butter Churner (Madani) |url=https://www.tastelab.food/kitchen-tools/wooden-churner |website=Taste Lab |access-date=1 October 2026}}</ref> هٿ سان هلندڙ سادي بناوت سبب منڌيئڙي کي ڪنهن [[بجلي]] يا پيچيده مشيني حصي جي ضرورت نه پوندي آهي. ولوڙڻ وقت منڌيئڙي جي تيز گردشي حرڪت پاڻياٺ ۾ حرڪت پيدا ڪري ٿي، جنهن سان مختلف جزا پاڻ ۾ ملن ٿا. کير يا ڏڌ مان مکڻ ڪڍڻ وقت اها مسلسل حرڪت چرٻيءَ جي ننڍڙن ذرڙن کي پاڻ ۾ گڏ ٿيڻ ۾ مدد ڏئي ٿي. == روايتي ۽ جديد اوزارن ۾ فرق == منڌيئڙي کي انگريزيءَ جي '''whisk''' سان مڪمل طور هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي. جديد whisk عام طور ڌاتوءَ جي تارن جي ڦندن وارو رڌڻي جو اوزار هوندو آهي، جيڪو انڊن، ڪريم ۽ ٻين شين کي ڦيٽڻ ۽ انهن ۾ هوا شامل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref>{{cite web |title=Whisk |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/whisk |website=Cambridge Dictionary |publisher=Cambridge University Press |access-date=1 October 2026}}</ref> ان جي ابتڙ روايتي منڌيئڙو ڪاٺ جو churner يا churning stick آهي، جنهن جو بنيادي ڪم ڏڌ، لسي، مکڻ، دال ۽ ٻين شين کي ولوڙڻ يا گهوٽڻ آهي. جديد رڌڻن ۾ منڌيئڙي جا ڪيترائي ڪم [[بلينڊر]]، برقي hand mixer ۽ ٻين مشيني اوزارن ذريعي ڪيا وڃن ٿا، پر روايتي ڪاٺ جا منڌيئڙا ڏکڻ ايشيا ۾ اڃا تائين تيار ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. == ثقافتي اهميت == منڌيئڙو سنڌ سميت ڏکڻ ايشيا جي روايتي گهريلو رڌڻي ۽ کير مان خوراڪ تيار ڪرڻ جي طريقن سان لاڳاپيل اوزار آهي. صنعتي ۽ برقي رڌڻي جي اوزارن جي عام ٿيڻ کان اڳ ڏڌ ولوڙڻ، مکڻ ڪڍڻ ۽ لسي تيار ڪرڻ جهڙا ڪم گهڻو ڪري هٿ سان هلندڙ اهڙن اوزارن ذريعي ڪيا ويندا هئا. ويهين صديءَ جي شروعات سان تعلق رکندڙ ڪاٺ ۽ رسيءَ تي ٻڌل مکڻ ولوڙڻ جا اوزار عجائب گهرن جي مجموعن ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>{{cite web |title=Butter Churner |url=https://artsandculture.google.com/asset/butter-churner/bAGTIUiWMz_UeA |website=Google Arts & Culture |publisher=Sanskriti Museums |access-date=1 October 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[لسي]] * [[ڏڌ]] * [[مکڻ]] * [[رڌڻو]] * [[دال]] * [[بڪنگ اوزار]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:رڌڻي جا اوزار]] [[زمرو:کاڌو ۽ مشروب]] [[زمرو:سنڌي ثقافت]] 21ntxphunkd6o57x0ocnyhhp8sloidi 0 59586 416035 253777 2026-09-30T19:32:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 416035 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، خاص ڪري ٿر جي عورتن جو روايتي مٿيون لباس}} '''پولڪو''' ({{lang-en|Polko}}) [[سنڌ]]، خاص ڪري [[ٿر]] ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي عورتن جي روايتي لباس جو هڪ قسم آهي. هي جسم جي مٿئين حصي تي پائڻ لاءِ سبيل ننڍو پهراڻ يا چولي نما ڪپڙو هوندو آهي، جيڪو ڇاتي ۽ ڌڙ جي مٿئين حصي کي ڍڪيندو آهي. پولڪو عام طور بدن سان نسبتاً چست هوندو آهي ۽ روايتي ٿري لباس ۾ [[گهگهرو]]، پڙو يا ٻين هيٺين ڪپڙن ۽ مٿي تي اوڍڻي يا چُنيءَ سان گڏ پاتو ويندو آهي. سنڌي عورتن جي روايتي مٿئين لباسن ۾ پولڪي سان گڏ [[چولو]]، [[چولي]]، ڪنجري ۽ گج جهڙا مختلف مقامي نمونا پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=Boivin |first=Michel |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=2008}}</ref> ٿر جي لباس بابت موجود نسلياتي مواد مان معلوم ٿئي ٿو تہ پولڪو خاص طور ڪجهه مقامي برادرين سان وابسته رهيو آهي. نور احمد جنجهي جي ٿر جي سماج ۽ ثقافت بابت مطالعي ۾ [[ميگهواڙ]] عورتن جي لباس ۾ پولڪي جو واضح ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ ٻين ٿري برادرين جون عورتون گج، ڪنجرو، جهبو ۽ ٻيا مقامي مٿيان لباس پڻ استعمال ڪنديون آهن.<ref name="Janjhi">{{cite book |last=Janjhi |first=Noor Ahmed |title=Thar & Ayaz |year=2021 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Thar_And_Ayaz-Noor_Ahmed_Janjhi-2021-cs.pdf |page=36 |access-date=1 October 2026}}</ref> == بناوت == پولڪو بنيادي طور عورتن جو '''مٿيون سبيل لباس''' آهي. ان جي بناوت علائقي، برادري، عمر ۽ مقامي روايت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. تاريخي نسلياتي تحقيق ۾ سنڌ جي ننڍين ڇوڪرين جي لباس ۾ پڻ ''polko'' جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڊگهن ٻانهن وارو ننڍو مٿيون ڪپڙو بيان ڪيو ويو آهي ۽ جيڪو سڌي گهگهري يا ''چُڻيي'' سان گڏ پاتو ويندو هو.<ref name="Boivin">{{cite book |last=Boivin |first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=2008}}</ref> بالغ عورتن جي پولڪي جا نمونا عام طور جسم جي مٿئين حصي جي ماپ مطابق سبيا ويندا آهن. روايتي نموني ۾ اهو چوليءَ وانگر ننڍو ۽ نسبتاً چست ٿي سگهي ٿو. ٿر جي عورتاڻي پوشاڪ بابت ذريعن ۾ چست ۽ ڍري ٻنهي قسمن جي چولين جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي ڳري گهگهري سان گڏ پاتيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last=Westphal-Hellbusch |first=Sigrid |last2=Westphal |first2=Heinz |title=The Jat of Pakistan |publisher=Duncker & Humblot |location=Berlin |year=1964}}</ref> == رنگ ۽ سينگار == ٿر جو عورتاڻو لباس عام طور تي شوخ ۽ نمايان رنگن لاءِ مشهور آهي. ڳاڙهو، گلابي، نارنگي، واڱڻائي ۽ ٻيا تيز رنگ مختلف ٿري برادرين جي لباس ۾ استعمال ٿين ٿا. '''ڳاڙهو پولڪو''' پڻ روايتي لباس جي سڃاتل صورتن مان هڪ آهي، پر پولڪي کي صرف ڳاڙهي رنگ تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي؛ ان جو رنگ ۽ سينگار برادري، عمر، موقعي ۽ مقامي رواج موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. پولڪي تي [[سنڌي ڀرت]]، رنگين ڌاڳن جو ڪم، جاميٽري نقش ۽ ڪڏهن [[شيشي جو ڪم|شيشي يا آرسيءَ جو ڪم]] پڻ ٿي سگهي ٿو. ٿرپارڪر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ عورتن جي لباس تي ڀرت جا نمونا برادريءَ کان برادريءَ تائين مختلف آهن ۽ پوشاڪ مقامي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Crafts of Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=1 October 2026}}</ref> == ٿري لباس ۾ پولڪو == ٿر ۾ عورتن جي پوشاڪ هڪجهڙي نه آهي، بلڪ مختلف برادرين جا پنهنجا لباس، رنگ ۽ سينگار جا رواج آهن. هڪ مطالعي موجب مسلمان عورتن ۽ ڪجهه هندو برادرين ۾ گج، ڪنجرو، گهگهرو ۽ ٻانڌڻي استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ميگهواڙ عورتن لاءِ پولڪي جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي. ڪولهي عورتن جي مٿئين لباس لاءِ وري ''جهبو'' جهڙو الڳ نالو ملي ٿو.<ref name="Janjhi"/> انهيءَ ڪري پولڪو کي سموري ٿر جي هر عورت جو لازمي يا هڪجهڙو لباس سمجهڻ بدران '''ٿر ۽ سنڌ جي عورتاڻي لباس جي مختلف مقامي روايتن مان هڪ''' قرار ڏيڻ وڌيڪ درست آهي. روايتي پوشاڪ ۾ پولڪي سان گڏ هيٺئين حصي تي [[گهگهرو]] يا پڙو پاتو وڃي ٿو، جڏهن تہ مٿي ۽ جسم جي حصي کي ڍڪڻ لاءِ چُني، اوڍڻي، ٻانڌڻي يا ٻيو وڏو ڪپڙو استعمال ٿي سگهي ٿو. ٿر جي ڪجهه برادرين ۾ شادي شده ۽ غير شادي شده عورتن جي لباس، رنگن، ڀرت ۽ زيورن ۾ پڻ فرق رکيو ويندو آهي.<ref name="Janjhi"/> == سنڌ جي عورتاڻي لباس سان تعلق == سنڌ جي روايتي عورتاڻي لباس جا نمونا علائقي ۽ برادريءَ مطابق گهڻو مختلف رهيا آهن. چولو يا چولي، پولڪو، ڪنجري، گج، جهبو ۽ ٻين مٿين ڪپڙن سان گڏ پڙو، پيشگير، گهگهرو يا گهگهري جهڙا هيٺيان لباس استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن سان گڏ ٻانڌڻي، رئو يا ٻي اوڍڻي پڻ عورتاڻي پوشاڪ جو حصو هوندي آهي. سنڌ بابت تاريخي نسلياتي مطالعي ۾ پولڪو ننڍي مٿئين لباس طور پڻ درج ٿيل آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ پولڪو رڳو جديد ٿري پوشاڪ جو نالو نه، پر سنڌ جي روايتي لباس جي لغت ۾ اڳ کان موجود اصطلاح آهي.<ref name="Boivin"/> == ثقافتي اهميت == پولڪو ٿر جي روايتي پوشاڪ، ڀرت ۽ دستڪاريءَ جي وسيع ثقافتي روايت جو حصو آهي. ٿر ۾ پوشاڪ رڳو جسم ڍڪڻ جو ذريعو نه رهي آهي، پر رنگ، ڀرت، ڪپڙي جي بناوت، زيورن ۽ پائڻ جي انداز ذريعي مقامي برادري، عمر، ازدواجي حيثيت ۽ سماجي روايتن سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي.<ref name="Janjhi"/> ٿر جي عورتن جي شوخ رنگن واري لباس سان اڇن ٻانهن جي چوڙن، چانديءَ جي زيورن، نٿن، هارن ۽ ٻين روايتي زيورن جو استعمال پڻ عام ثقافتي منظر جو حصو رهيو آهي. پولڪو اهڙي مجموعي پوشاڪ ۾ مٿئين جسم جو بنيادي لباس ٿي سگهي ٿو. == اصطلاحي فرق == '''پولڪو'''، '''چولي'''، '''ڪنجري''' ۽ '''گج''' جا نالا ڪڏهن عام بيانن ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، پر مقامي روايتن ۾ انهن جي بناوت، ڊيگهه، ڀرت ۽ پائڻ جي طريقي ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مثال طور، ٿرپارڪر ۾ ڪنجري کي گهڻي ڀرت وارو، پٺيان کليل ۽ ڏورين سان ٻڌجندڙ مٿيون لباس پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پولڪو نسبتاً سادي سبيل ننڍي مٿئين لباس لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو آهي. اهڙيون وصفون مختلف برادرين ۾ تبديل ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪنهن هڪ نموني کي سڄي سنڌ لاءِ قطعي معيار سمجهڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لباس]] * [[ٿري لباس]] * [[چولي]] * [[چولو]] * [[گهگهرو]] * [[سنڌي ڀرت]] * [[ٻانڌڻي]] * [[ٿر]] * [[ٿرپارڪر ضلعو]] * [[ميگهواڙ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لباس]] [[زمرو:عورتن جا لباس]] [[زمرو:ٿر]] [[زمرو:ٿرپارڪر ضلعو]] [[زمرو:سنڌي ثقافت]] == حوالا == ry7pnwomrtrptt3l37qk79yz7ak2ls6 416036 416035 2026-09-30T19:33:01Z Intisar Ali 8681 416036 wikitext text/x-wiki {{Short description|سنڌ، خاص ڪري ٿر جي عورتن جو روايتي مٿيون لباس}} '''پولڪو''' ({{lang-en|Polko}}) [[سنڌ]]، خاص ڪري [[ٿر]] ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي عورتن جي روايتي لباس جو هڪ قسم آهي. هي جسم جي مٿئين حصي تي پائڻ لاءِ سبيل ننڍو پهراڻ يا چولي نما ڪپڙو هوندو آهي، جيڪو ڇاتي ۽ ڌڙ جي مٿئين حصي کي ڍڪيندو آهي. پولڪو عام طور بدن سان نسبتاً چست هوندو آهي ۽ روايتي ٿري لباس ۾ [[گهگهرو]]، پڙو يا ٻين هيٺين ڪپڙن ۽ مٿي تي اوڍڻي يا چُنيءَ سان گڏ پاتو ويندو آهي. سنڌي عورتن جي روايتي مٿئين لباسن ۾ پولڪي سان گڏ [[چولو]]، [[چولي]]، ڪنجري ۽ گج جهڙا مختلف مقامي نمونا پڻ ملن ٿا.<ref>{{cite book |last=Boivin |first=Michel |editor-last=Boivin |editor-first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=2008}}</ref> ٿر جي لباس بابت موجود نسلياتي مواد مان معلوم ٿئي ٿو تہ پولڪو خاص طور ڪجهه مقامي برادرين سان وابسته رهيو آهي. نور احمد جنجهي جي ٿر جي سماج ۽ ثقافت بابت مطالعي ۾ [[ميگهواڙ]] عورتن جي لباس ۾ پولڪي جو واضح ذڪر ملي ٿو، جڏهن تہ ٻين ٿري برادرين جون عورتون گج، ڪنجرو، جهبو ۽ ٻيا مقامي مٿيان لباس پڻ استعمال ڪنديون آهن.<ref name="Janjhi">{{cite book |last=Janjhi |first=Noor Ahmed |title=Thar & Ayaz |year=2021 |url=https://library-sindhi-sp-2020.s3.us-east-2.amazonaws.com/files/Thar_And_Ayaz-Noor_Ahmed_Janjhi-2021-cs.pdf |page=36 |access-date=1 October 2026}}</ref> == بناوت == پولڪو بنيادي طور عورتن جو '''مٿيون سبيل لباس''' آهي. ان جي بناوت علائقي، برادري، عمر ۽ مقامي روايت موجب مختلف ٿي سگهي ٿي. تاريخي نسلياتي تحقيق ۾ سنڌ جي ننڍين ڇوڪرين جي لباس ۾ پڻ ''polko'' جو ذڪر ملي ٿو، جنهن کي ڊگهن ٻانهن وارو ننڍو مٿيون ڪپڙو بيان ڪيو ويو آهي ۽ جيڪو سڌي گهگهري يا ''چُڻيي'' سان گڏ پاتو ويندو هو.<ref name="Boivin">{{cite book |last=Boivin |first=Michel |title=Sindh Through History and Representations: French Contributions to Sindhi Studies |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |year=2008}}</ref> بالغ عورتن جي پولڪي جا نمونا عام طور جسم جي مٿئين حصي جي ماپ مطابق سبيا ويندا آهن. روايتي نموني ۾ اهو چوليءَ وانگر ننڍو ۽ نسبتاً چست ٿي سگهي ٿو. ٿر جي عورتاڻي پوشاڪ بابت ذريعن ۾ چست ۽ ڍري ٻنهي قسمن جي چولين جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي ڳري گهگهري سان گڏ پاتيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite book |last=Westphal-Hellbusch |first=Sigrid |last2=Westphal |first2=Heinz |title=The Jat of Pakistan |publisher=Duncker & Humblot |location=Berlin |year=1964}}</ref> == رنگ ۽ سينگار == ٿر جو عورتاڻو لباس عام طور تي شوخ ۽ نمايان رنگن لاءِ مشهور آهي. ڳاڙهو، گلابي، نارنگي، واڱڻائي ۽ ٻيا تيز رنگ مختلف ٿري برادرين جي لباس ۾ استعمال ٿين ٿا. '''ڳاڙهو پولڪو''' پڻ روايتي لباس جي سڃاتل صورتن مان هڪ آهي، پر پولڪي کي صرف ڳاڙهي رنگ تائين محدود ڪرڻ درست نه آهي؛ ان جو رنگ ۽ سينگار برادري، عمر، موقعي ۽ مقامي رواج موجب مختلف ٿي سگهي ٿو. پولڪي تي [[سنڌي ڀرت]]، رنگين ڌاڳن جو ڪم، جاميٽري نقش ۽ ڪڏهن [[شيشي جو ڪم|شيشي يا آرسيءَ جو ڪم]] پڻ ٿي سگهي ٿو. ٿرپارڪر ۽ سنڌ جي ٻين علائقن ۾ عورتن جي لباس تي ڀرت جا نمونا برادريءَ کان برادريءَ تائين مختلف آهن ۽ پوشاڪ مقامي ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو رهي آهي.<ref>{{cite web |title=Crafts of Sindh |url=https://sindhculture.gov.pk/ |publisher=Culture, Tourism, Antiquities & Archives Department, Government of Sindh |access-date=1 October 2026}}</ref> == ٿري لباس ۾ پولڪو == ٿر ۾ عورتن جي پوشاڪ هڪجهڙي نه آهي، بلڪ مختلف برادرين جا پنهنجا لباس، رنگ ۽ سينگار جا رواج آهن. هڪ مطالعي موجب مسلمان عورتن ۽ ڪجهه هندو برادرين ۾ گج، ڪنجرو، گهگهرو ۽ ٻانڌڻي استعمال ٿين ٿا، جڏهن تہ ميگهواڙ عورتن لاءِ پولڪي جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي. ڪولهي عورتن جي مٿئين لباس لاءِ وري ''جهبو'' جهڙو الڳ نالو ملي ٿو.<ref name="Janjhi"/> انهيءَ ڪري پولڪو کي سموري ٿر جي هر عورت جو لازمي يا هڪجهڙو لباس سمجهڻ بدران '''ٿر ۽ سنڌ جي عورتاڻي لباس جي مختلف مقامي روايتن مان هڪ''' قرار ڏيڻ وڌيڪ درست آهي. روايتي پوشاڪ ۾ پولڪي سان گڏ هيٺئين حصي تي [[گهگهرو]] يا پڙو پاتو وڃي ٿو، جڏهن تہ مٿي ۽ جسم جي حصي کي ڍڪڻ لاءِ چُني، اوڍڻي، ٻانڌڻي يا ٻيو وڏو ڪپڙو استعمال ٿي سگهي ٿو. ٿر جي ڪجهه برادرين ۾ شادي شده ۽ غير شادي شده عورتن جي لباس، رنگن، ڀرت ۽ زيورن ۾ پڻ فرق رکيو ويندو آهي.<ref name="Janjhi"/> == سنڌ جي عورتاڻي لباس سان تعلق == سنڌ جي روايتي عورتاڻي لباس جا نمونا علائقي ۽ برادريءَ مطابق گهڻو مختلف رهيا آهن. چولو يا چولي، پولڪو، ڪنجري، گج، جهبو ۽ ٻين مٿين ڪپڙن سان گڏ پڙو، پيشگير، گهگهرو يا گهگهري جهڙا هيٺيان لباس استعمال ٿيندا رهيا آهن. انهن سان گڏ ٻانڌڻي، رئو يا ٻي اوڍڻي پڻ عورتاڻي پوشاڪ جو حصو هوندي آهي. سنڌ بابت تاريخي نسلياتي مطالعي ۾ پولڪو ننڍي مٿئين لباس طور پڻ درج ٿيل آهي. اهڙن مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو تہ پولڪو رڳو جديد ٿري پوشاڪ جو نالو نه، پر سنڌ جي روايتي لباس جي لغت ۾ اڳ کان موجود اصطلاح آهي.<ref name="Boivin"/> == ثقافتي اهميت == پولڪو ٿر جي روايتي پوشاڪ، ڀرت ۽ دستڪاريءَ جي وسيع ثقافتي روايت جو حصو آهي. ٿر ۾ پوشاڪ رڳو جسم ڍڪڻ جو ذريعو نه رهي آهي، پر رنگ، ڀرت، ڪپڙي جي بناوت، زيورن ۽ پائڻ جي انداز ذريعي مقامي برادري، عمر، ازدواجي حيثيت ۽ سماجي روايتن سان پڻ لاڳاپيل رهي آهي.<ref name="Janjhi"/> ٿر جي عورتن جي شوخ رنگن واري لباس سان اڇن ٻانهن جي چوڙن، چانديءَ جي زيورن، نٿن، هارن ۽ ٻين روايتي زيورن جو استعمال پڻ عام ثقافتي منظر جو حصو رهيو آهي. پولڪو اهڙي مجموعي پوشاڪ ۾ مٿئين جسم جو بنيادي لباس ٿي سگهي ٿو. == اصطلاحي فرق == '''پولڪو'''، '''چولي'''، '''ڪنجري''' ۽ '''گج''' جا نالا ڪڏهن عام بيانن ۾ هڪ ٻئي جي ويجهو معنيٰ ۾ استعمال ٿين ٿا، پر مقامي روايتن ۾ انهن جي بناوت، ڊيگهه، ڀرت ۽ پائڻ جي طريقي ۾ فرق ٿي سگهي ٿو. مثال طور، ٿرپارڪر ۾ ڪنجري کي گهڻي ڀرت وارو، پٺيان کليل ۽ ڏورين سان ٻڌجندڙ مٿيون لباس پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جڏهن تہ پولڪو نسبتاً سادي سبيل ننڍي مٿئين لباس لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو آهي. اهڙيون وصفون مختلف برادرين ۾ تبديل ٿي سگهن ٿيون، تنهنڪري ڪنهن هڪ نموني کي سڄي سنڌ لاءِ قطعي معيار سمجهڻ مناسب ناهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌي لباس]] * [[ٿري لباس]] * [[چولي]] * [[چولو]] * [[گهگهرو]] * [[سنڌي ڀرت]] * [[ٻانڌڻي]] * [[ٿر]] * [[ٿرپارڪر ضلعو]] * [[ميگهواڙ]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي لباس]] [[زمرو:عورتن جا لباس]] [[زمرو:ٿر]] [[زمرو:ٿرپارڪر ضلعو]] [[زمرو:سنڌي ثقافت]] hrvvng6unxfnhzxpesy5rathg5rfp8d 0 59587 416033 250427 2026-09-30T19:30:16Z Intisar Ali 8681 /* */ 416033 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٿر جي عورتن جو روايتي ٻانهن جو زيور}} '''کَنجَ''' ({{lang-en|Khanj}}) [[ٿر]] ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي عورتن سان منسوب هڪ روايتي ٻانهن جو زيور آهي، جيڪو روايتي طور [[عاج]] مان ٺاهيو ويندو هو ۽ ٻانهن جي مٿئين حصي، خاص طور ٺوٺ کان مٿي، پاتو ويندو هو. کَنجَ ٿري عورتن جي روايتي سينگار ۽ عاج مان ٺهيل ٻانهن جي زيورن جي وسيع روايت جو حصو آهي. ٿر ۾ اڇن عاجي چوڙن ۽ ٻانهن کي ڍڪيندڙ زيورن جو استعمال تاريخي طور نمايان رهيو آهي؛ جديد دور ۾ اصل عاج جي جاءِ تي پلاسٽڪ ۽ ٻين مصنوعي شين جو استعمال گهڻو وڌي ويو آهي.<ref>{{cite web |title=The cultural impact of international tourism: Pakistan |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/2821/ESCAP-1994-RP-cultural-impact-international-tourism-Pakistan.pdf?sequence=4 |publisher=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific |year=1994 |access-date=1 October 2026}}</ref> == بناوت ۽ استعمال == کَنجَ عام [[چوڙي]] يا ڪنگڻ جي ڀيٽ ۾ ٻانهن جي مٿئين حصي تي پائڻ وارو زيور آهي. روايتي ٿري سينگار ۾ عاج جا مختلف ماپن جا اڇا ڇلا گڏجي ٻانهن جي وڏي حصي کي ڍڪيندا هئا. عورت جي ازدواجي حيثيت، مقامي برادري ۽ علائقي موجب انهن زيورن جي تعداد، ماپ ۽ ٻانهن تي پائڻ جي ترتيب ۾ فرق ٿي سگهندو هو. ٿر جي روايتي پوشاڪ بابت بيانن ۾ اڇن چوڙن کي ٿري عورتن جي ظاهري سڃاڻپ جي نمايان خصوصيت طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Raqs-e-Sehra: Paintings bring desert life to capital |url=https://tribune.com.pk/story/843687/raqs-e-sehra-paintings-bring-desert-life-to-capital |work=The Express Tribune |date=25 February 2015 |access-date=1 October 2026}}</ref> روايتي ٿري رواج ۾ اڇن ٻانهن جي زيورن جي پائڻ جو انداز عورت جي ازدواجي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. ڪجهه ثقافتي بيانن موجب غير شادي شده عورتون اڇا ڇلا ٻانهن جي هيٺئين حصي تائين پائينديون هيون، جڏهن تہ شادي شده عورتن جا ڇلا ٺوٺ کان مٿي مٿئين ٻانهن تائين پهچندا هئا.<ref>{{cite web |title=Women of the Thar Desert |url=https://dominasianmagazine.com/women-of-the-thar-desert/ |website=DominAsian Magazine |access-date=1 October 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ ٿر جي مختلف ذاتين ۽ برادرين ۾ رسمن جي فرق سبب اهڙي ترتيب کي سڀني ٿري عورتن لاءِ هڪجهڙو قاعدو سمجهڻ مناسب ناهي. == عاج جي زيورن جي روايت == [[عاج]] سنڌ ۾ زيور ٺاهڻ لاءِ قديم زماني کان استعمال ٿيندڙ مواد مان هڪ رهيو آهي. سنڌ جي آثار قديمه مان پڻ عاج جون چوڙيون ۽ ٻيا سينگار جا سامان مليا آهن. [[موهن جو دڙو]] مان کوٽائي دوران سون، قيمتي پٿرن ۽ عاج مان ٺهيل زيورن جا ذخيرا مليا، جن ۾ چوڙيون، ڪنن جا زيور، ڦڻيون ۽ ٻيون سينگار جون شيون شامل هيون.<ref>{{cite news |title=Heritage: In Search of Meluhha |url=https://www.dawn.com/news/1857508/heritage-in-search-of-meluhha |work=Dawn |access-date=1 October 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻانهن جي وڏي حصي کي چوڙين يا ڇلن سان ڍڪڻ جي روايت پڻ پراڻي آهي. مؤرخ بدر ابڙي جي حوالي سان ''ڊان'' لکيو آهي تہ سنڌي عورتن ۾ سڄي ٻانهن تي چوڙيون پائڻ جو رواج لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ تائين وڏي پيماني تي موجود هو ۽ پوءِ آهستي آهستي گهٽجي ويو؛ ٿر ۾ ان روايت جا نشان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رهيا آهن.<ref>{{cite news |title=Heritage: In Search of Meluhha |url=https://www.dawn.com/news/1857508/heritage-in-search-of-meluhha |work=Dawn |access-date=1 October 2026}}</ref> قديم سنڌ ۽ موجوده ٿر جي ٻانهن جي زيورن ۾ ظاهري مشابهت موجود هجڻ باوجود، آثار قديمه جا ماهر انهن کي بنا ثبوت سڌي ۽ اڻٽٽ ثقافتي تسلسل طور پيش ڪرڻ کان احتياط ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ هڪجهڙي قسم جا زيور مختلف دورن ۽ سماجن ۾ مختلف معنائون رکي سگهن ٿا.<ref>{{cite news |title=Heritage: In Search of Meluhha |url=https://www.dawn.com/news/1857508/heritage-in-search-of-meluhha |work=Dawn |access-date=1 October 2026}}</ref> == جديد دور == اصل عاج مان زيور ٺاهڻ جو رواج جديد دور ۾ تمام گهڻو گهٽجي ويو آهي. ٿر ۾ روايتي اڇن عاجي چوڙن ۽ ٻين اهڙن زيورن جا نمونا هاڻي گهڻو ڪري پلاسٽڪ ۽ ٻين مصنوعي مواد مان ٺاهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The cultural impact of international tourism: Pakistan |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/2821/ESCAP-1994-RP-cultural-impact-international-tourism-Pakistan.pdf?sequence=4 |publisher=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific |year=1994 |access-date=1 October 2026}}</ref> اهڙي تبديلي باوجود اڇا ٻانهن جا زيور اڄ بہ ٿر جي روايتي عورتاڻي لباس ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي نمايان بصري نشانين مان آهن. == ثقافتي اهميت == کَنجَ کي ٿر جي وسيع زيورن واري روايت جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ عورتن لاءِ مٿي، نڪ، ڪنن، ڳچي، ٻانهن، هٿن ۽ پيرن جا جدا جدا زيور شامل آهن. ٿر جي رنگين ڪپڙن ۽ ڀرت سان گڏ اڇا ٻانهن جا زيور ٿري عورتن جي روايتي پوشاڪ ۾ نمايان تضاد پيدا ڪن ٿا. اهڙي سينگار کي مصوري، فوٽوگرافي ۽ سنڌ جي ثقافتي نمائشن ۾ پڻ ٿر جي عورتاڻي ثقافت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Raqs-e-Sehra: Paintings bring desert life to capital |url=https://tribune.com.pk/story/843687/raqs-e-sehra-paintings-bring-desert-life-to-capital |work=The Express Tribune |date=25 February 2015 |access-date=1 October 2026}}</ref> ''کَنجَ'' جي مخصوص مقامي نالي، ان جي صحيح بناوت ۽ ٻين ٿري عاجي چوڙن کان ان جي فني فرق بابت ڇپيل علمي مواد محدود آهي. دستياب معتبر ذريعا گهڻو ڪري ٿر جي عاجي چوڙن ۽ مڪمل ٻانهن جي سينگار کي مجموعي طور بيان ڪن ٿا؛ تنهنڪري کَنجَ بابت وڌيڪ مخصوص معلومات لاءِ ٿرپارڪر جي مقامي لوڪ ادب، عجائب گهرن جي مجموعن ۽ ميداني نسلياتي تحقيق جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[عاج]] * [[چوڙي]] * [[ٿر]] * [[ٿرپارڪر ضلعو]] * [[سنڌي ثقافت]] * [[سنڌي زيور]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي زيور]] [[زمرو:سنڌي ثقافت]] [[زمرو:ٿر]] [[زمرو:ٿرپارڪر ضلعو]] [[زمرو:عورتن جا زيور]] == حوالا == cv3mrik7bohy3hrdxy4w8ii57ogw1xx 416034 416033 2026-09-30T19:30:45Z Intisar Ali 8681 416034 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٿر جي عورتن جو روايتي ٻانهن جو زيور}} '''کَنجَ''' ({{lang-en|Khanj}}) [[ٿر]] ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] جي عورتن سان منسوب هڪ روايتي ٻانهن جو زيور آهي، جيڪو روايتي طور [[عاج]] مان ٺاهيو ويندو هو ۽ ٻانهن جي مٿئين حصي، خاص طور ٺوٺ کان مٿي، پاتو ويندو هو. کَنجَ ٿري عورتن جي روايتي سينگار ۽ عاج مان ٺهيل ٻانهن جي زيورن جي وسيع روايت جو حصو آهي. ٿر ۾ اڇن عاجي چوڙن ۽ ٻانهن کي ڍڪيندڙ زيورن جو استعمال تاريخي طور نمايان رهيو آهي؛ جديد دور ۾ اصل عاج جي جاءِ تي پلاسٽڪ ۽ ٻين مصنوعي شين جو استعمال گهڻو وڌي ويو آهي.<ref>{{cite web |title=The cultural impact of international tourism: Pakistan |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/2821/ESCAP-1994-RP-cultural-impact-international-tourism-Pakistan.pdf?sequence=4 |publisher=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific |year=1994 |access-date=1 October 2026}}</ref> == بناوت ۽ استعمال == کَنجَ عام [[چوڙي]] يا ڪنگڻ جي ڀيٽ ۾ ٻانهن جي مٿئين حصي تي پائڻ وارو زيور آهي. روايتي ٿري سينگار ۾ عاج جا مختلف ماپن جا اڇا ڇلا گڏجي ٻانهن جي وڏي حصي کي ڍڪيندا هئا. عورت جي ازدواجي حيثيت، مقامي برادري ۽ علائقي موجب انهن زيورن جي تعداد، ماپ ۽ ٻانهن تي پائڻ جي ترتيب ۾ فرق ٿي سگهندو هو. ٿر جي روايتي پوشاڪ بابت بيانن ۾ اڇن چوڙن کي ٿري عورتن جي ظاهري سڃاڻپ جي نمايان خصوصيت طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Raqs-e-Sehra: Paintings bring desert life to capital |url=https://tribune.com.pk/story/843687/raqs-e-sehra-paintings-bring-desert-life-to-capital |work=The Express Tribune |date=25 February 2015 |access-date=1 October 2026}}</ref> روايتي ٿري رواج ۾ اڇن ٻانهن جي زيورن جي پائڻ جو انداز عورت جي ازدواجي حيثيت سان پڻ لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. ڪجهه ثقافتي بيانن موجب غير شادي شده عورتون اڇا ڇلا ٻانهن جي هيٺئين حصي تائين پائينديون هيون، جڏهن تہ شادي شده عورتن جا ڇلا ٺوٺ کان مٿي مٿئين ٻانهن تائين پهچندا هئا.<ref>{{cite web |title=Women of the Thar Desert |url=https://dominasianmagazine.com/women-of-the-thar-desert/ |website=DominAsian Magazine |access-date=1 October 2026}}</ref> تنهن هوندي بہ ٿر جي مختلف ذاتين ۽ برادرين ۾ رسمن جي فرق سبب اهڙي ترتيب کي سڀني ٿري عورتن لاءِ هڪجهڙو قاعدو سمجهڻ مناسب ناهي. == عاج جي زيورن جي روايت == [[عاج]] سنڌ ۾ زيور ٺاهڻ لاءِ قديم زماني کان استعمال ٿيندڙ مواد مان هڪ رهيو آهي. سنڌ جي آثار قديمه مان پڻ عاج جون چوڙيون ۽ ٻيا سينگار جا سامان مليا آهن. [[موهن جو دڙو]] مان کوٽائي دوران سون، قيمتي پٿرن ۽ عاج مان ٺهيل زيورن جا ذخيرا مليا، جن ۾ چوڙيون، ڪنن جا زيور، ڦڻيون ۽ ٻيون سينگار جون شيون شامل هيون.<ref>{{cite news |title=Heritage: In Search of Meluhha |url=https://www.dawn.com/news/1857508/heritage-in-search-of-meluhha |work=Dawn |access-date=1 October 2026}}</ref> سنڌ ۾ ٻانهن جي وڏي حصي کي چوڙين يا ڇلن سان ڍڪڻ جي روايت پڻ پراڻي آهي. مؤرخ بدر ابڙي جي حوالي سان ''ڊان'' لکيو آهي تہ سنڌي عورتن ۾ سڄي ٻانهن تي چوڙيون پائڻ جو رواج لڳ ڀڳ ٻه سؤ سال اڳ تائين وڏي پيماني تي موجود هو ۽ پوءِ آهستي آهستي گهٽجي ويو؛ ٿر ۾ ان روايت جا نشان وڌيڪ عرصي تائين برقرار رهيا آهن.<ref>{{cite news |title=Heritage: In Search of Meluhha |url=https://www.dawn.com/news/1857508/heritage-in-search-of-meluhha |work=Dawn |access-date=1 October 2026}}</ref> قديم سنڌ ۽ موجوده ٿر جي ٻانهن جي زيورن ۾ ظاهري مشابهت موجود هجڻ باوجود، آثار قديمه جا ماهر انهن کي بنا ثبوت سڌي ۽ اڻٽٽ ثقافتي تسلسل طور پيش ڪرڻ کان احتياط ڪن ٿا، ڇاڪاڻ تہ هڪجهڙي قسم جا زيور مختلف دورن ۽ سماجن ۾ مختلف معنائون رکي سگهن ٿا.<ref>{{cite news |title=Heritage: In Search of Meluhha |url=https://www.dawn.com/news/1857508/heritage-in-search-of-meluhha |work=Dawn |access-date=1 October 2026}}</ref> == جديد دور == اصل عاج مان زيور ٺاهڻ جو رواج جديد دور ۾ تمام گهڻو گهٽجي ويو آهي. ٿر ۾ روايتي اڇن عاجي چوڙن ۽ ٻين اهڙن زيورن جا نمونا هاڻي گهڻو ڪري پلاسٽڪ ۽ ٻين مصنوعي مواد مان ٺاهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web |title=The cultural impact of international tourism: Pakistan |url=https://repository.unescap.org/bitstream/handle/20.500.12870/2821/ESCAP-1994-RP-cultural-impact-international-tourism-Pakistan.pdf?sequence=4 |publisher=United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific |year=1994 |access-date=1 October 2026}}</ref> اهڙي تبديلي باوجود اڇا ٻانهن جا زيور اڄ بہ ٿر جي روايتي عورتاڻي لباس ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي نمايان بصري نشانين مان آهن. == ثقافتي اهميت == کَنجَ کي ٿر جي وسيع زيورن واري روايت جي پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو، جنهن ۾ عورتن لاءِ مٿي، نڪ، ڪنن، ڳچي، ٻانهن، هٿن ۽ پيرن جا جدا جدا زيور شامل آهن. ٿر جي رنگين ڪپڙن ۽ ڀرت سان گڏ اڇا ٻانهن جا زيور ٿري عورتن جي روايتي پوشاڪ ۾ نمايان تضاد پيدا ڪن ٿا. اهڙي سينگار کي مصوري، فوٽوگرافي ۽ سنڌ جي ثقافتي نمائشن ۾ پڻ ٿر جي عورتاڻي ثقافت جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite news |title=Raqs-e-Sehra: Paintings bring desert life to capital |url=https://tribune.com.pk/story/843687/raqs-e-sehra-paintings-bring-desert-life-to-capital |work=The Express Tribune |date=25 February 2015 |access-date=1 October 2026}}</ref> ''کَنجَ'' جي مخصوص مقامي نالي، ان جي صحيح بناوت ۽ ٻين ٿري عاجي چوڙن کان ان جي فني فرق بابت ڇپيل علمي مواد محدود آهي. دستياب معتبر ذريعا گهڻو ڪري ٿر جي عاجي چوڙن ۽ مڪمل ٻانهن جي سينگار کي مجموعي طور بيان ڪن ٿا؛ تنهنڪري کَنجَ بابت وڌيڪ مخصوص معلومات لاءِ ٿرپارڪر جي مقامي لوڪ ادب، عجائب گهرن جي مجموعن ۽ ميداني نسلياتي تحقيق جي ضرورت آهي. == پڻ ڏسو == * [[عاج]] * [[چوڙي]] * [[ٿر]] * [[ٿرپارڪر ضلعو]] * [[سنڌي ثقافت]] * [[سنڌي زيور]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌي زيور]] [[زمرو:سنڌي ثقافت]] [[زمرو:ٿر]] [[زمرو:ٿرپارڪر ضلعو]] [[زمرو:عورتن جا زيور]] 85uk7rjllereuj6x3q7b3w4miwkxivm 0 59589 416037 250417 2026-09-30T19:42:07Z Intisar Ali 8681 416037 wikitext text/x-wiki {{short description|14هين–15هين صديءَ جو ميٿلي ۽ سنسڪرت شاعر، عالم ۽ درٻاري ليکڪ}} {{Infobox writer | name = ودياپتي | native_name = Vidyapati | native_name_lang = mai | image = Statue of Maha Kavi Kokil Vidyapati.jpg | image_size = 250px | caption = [[بسفي]] ۾ ودياپتي جو يادگاري مجسمو | birth_date = تقريباً 1352ع | birth_place = [[بسفي]]، [[مڌوبني ضلعو]]، [[ميٿلا]]، موجوده [[بهار]]، [[ڀارت]] | death_date = تقريباً 1448ع | death_place = ميٿلا | occupation = شاعر، عالم، ليکڪ، درٻاري، مذهبي مصنف | language = [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[سنسڪرت]]، [[اوهٽ]]/اپڀرنش | period = 14هين–15هين صدي | genre = گيت، عشقيه شاعري، مذهبي شاعري، ناٽڪ، سياسي ۽ مذهبي نثر | subject = راڌا–ڪرشن، شِو، شڪتي، سياست، اخلاق، ڌرم، قانون | notableworks = ''ڪيرتي لتا''، ''پُرش پريڪشا''، ''لکڻاولي''، ''پداولي''، ''شيو سرواسو سارا'' | movement = ميٿلي ادب، ڀڳتي شاعري | father = گڻپتي ٺاڪر }} '''ودياپتي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Vidyapati}}؛ تقريباً 1352ع – 1448ع)، جنهن کي '''ميٿل ڪوي ڪوڪِل''' (''ميٿلي شاعريءَ جو ڪوئل'') پڻ چيو وڃي ٿو، وچئين دور جي [[ميٿلا]] جو مشهور شاعر، عالم، نثرنگار، درٻاري ۽ مذهبي مصنف هو. هن [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[سنسڪرت]] ۽ اوهٽ (''Avahaṭṭha''، اپڀرنش جي هڪ ادبي صورت) ۾ تصنيفون ڪيون. سندس لکڻين ۾ عشقيه ۽ مذهبي گيتن کان سواءِ سياسي اخلاق، قانون، سرڪاري دستاويز نويسي، مذهبي رسمن، ديوتائن جي پوڄا ۽ درٻاري تاريخ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref name="JhaBook">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |location=Delhi |year=2019 |isbn=9780199489558 |doi=10.1093/oso/9780199489558.001.0001}}</ref> ودياپتي پنهنجي [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]] جي محبت بابت ميٿلي گيتن سبب خاص شهرت حاصل ڪئي. سندس اثر رڳو ميٿلي ادب تائين محدود نه رهيو، پر [[بنگالي ادب|بنگالي]]، [[اڙيا ادب|اڙيا]]، آسامي ۽ نيپالي ادبي روايتن تائين پکڙيو. سندس گيتن جي تقليد مان بنگال ۾ ''[[برج بولي]]'' نالي هڪ ادبي ٻوليءَ جي روايت مضبوط ٿي، جنهن کي پوءِ ڪيترن وئشنو شاعرن ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] پڻ استعمال ڪيو.<ref name="SahityaVidyapati">{{cite book |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Vidyapati |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |language=en}}</ref> سندس زندگيءَ جي صحيح تاريخن بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي. 1352ع ۽ 1448ع جون تاريخون روايتي طور وڏي پيماني تي ڏنيون وڃن ٿيون، پر جديد تحقيق سندس حياتيءَ بابت ڪجهه تاريخن کي اندازي طور وٺي ٿي. پنڪج جها جي تحقيق مطابق ودياپتي پندرهين صديءَ جي اتر بهار جي گهڻ لساني علمي ماحول سان وابسته هو ۽ مختلف وقتن تي ميٿلا ۽ موجوده نيپال جي علائقن جي حڪمران درٻارن سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="JhaMithila">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Vidyapati and Mithila |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=3–36 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0001}}</ref> == نالو == ''ودياپتي'' سنسڪرت جي ٻن لفظن '''وديا''' (विद्या، علم يا ڄاڻ) ۽ '''پتي''' (पति، مالڪ يا صاحب) مان ٺهيل آهي؛ تنهنڪري نالي جي لغوي معنيٰ ”علم جو مالڪ“ يا ”علم جو صاحب“ ٿي سگهي ٿي. کيس '''ميٿل ڪوي ڪوڪِل''' يا '''ڪوي ڪوڪِل''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو. ''ڪوڪِل'' هندستاني ڪوئل پکيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، ۽ ادبي لقب طور اهو سندس گيتن جي موسيقيت ۽ مٺاس ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SahityaVidyapati"/> == شروعاتي زندگي == ودياپتي جو جنم ميٿلا جي '''بسفي''' يا قديم ماخذن واري صورت '''بساپي''' ۾ هڪ ميٿل برهمڻ خاندان ۾ ٿيو. هي هنڌ هاڻي ڀارت جي [[بهار]] رياست جي [[مڌوبني ضلعو|مڌوبني ضلعي]] ۾ آهي. جديد علمي تحقيق پڻ بسفي کي سندس اباڻي ڳوٺ طور سڃاڻي ٿي.<ref name="JhaMithila"/> سندس پيءُ '''گڻپتي ٺاڪر''' هو، جيڪو ميٿلا جي درٻاري ۽ علمي ماحول سان وابسته هو. ودياپتي جو خاندان ڪيترين نسلن کان علائقي جي انتظامي ۽ علمي معاملن سان ڳنڍيل هو. سندس ڪجهه ابن ڏاڏن بابت معلوم ٿئي ٿو تہ انهن ميٿلا جي حڪمرانن وٽ سرڪاري عهدن تي ڪم ڪيو.<ref name="JhaBook"/> ودياپتي جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت مختلف رايا آهن. 1352ع سڀ کان وڌيڪ ورجايل تاريخن مان هڪ آهي، پر سندس پنهنجي لکڻين، حڪمرانن جي دورن ۽ ٻين تاريخي دستاويزن کي ملائي ڏسڻ سان عالمن مختلف تاريخون تجويز ڪيون آهن. ان ڪري 1352ع کي قطعي بدران روايتي يا اندازي واري تاريخ طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=4–7 |isbn=9780199489558}}</ref> == ميٿلا جو علمي ماحول == [[File:Vidyapati.jpg|thumb|کاٻي|[[اُچئٺ]] جي ڀڳوتي مندر واري احاطي ۾ ودياپتي جو يادگاري مجسمو.]] ودياپتي اهڙي دور ۾ سرگرم هو، جڏهن ميٿلا سنسڪرت تعليم، ڌرم شاستر، فلسفي ۽ قانوني علم جو اهم مرڪز هو. چوڏهين کان سورهين صديءَ دوران علائقي ۾ سنسڪرت جي اعليٰ علمي روايت سان گڏ مقامي ٻولين ۾ ادبي اظهار پڻ وڌي رهيو هو.<ref name="JhaMithila"/> ودياپتي جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي تہ هو هڪ ئي وقت انهيءَ ٻنهي ادبي دنيائن سان لاڳاپيل هو. هن سنسڪرت ۾ قانون، مذهب، اخلاق ۽ انتظام بابت علمي ڪتاب لکيا، جڏهن تہ مقامي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ عقيدت جا گيت تخليق ڪيا. ''ڪيرتي لتا'' جهڙين تصنيفن ۾ وري سنسڪرت ۽ فارسي لغت سان مالا مال اوهٽ استعمال ڪيو.<ref name="Kirtilata">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Entangled Vines of Glory: Kīrttilatā and Its Many Worlds |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=184–230 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0005}}</ref> == درٻاري زندگي == ودياپتي جو ادبي ۽ سياسي ڪيريئر ميٿلا جي [[اوئني وار گهراڻو|اوئني وار گهراڻي]] سان گهرو لاڳاپو رکندڙ هو. هن مختلف حڪمرانن ۽ راڻين جي درٻارن ۾ ڪم ڪيو ۽ سندس ڪيتريون تصنيفون انهن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ٿيون.<ref name="JhaMithila"/> سندس شروعاتي سرپرستن مان '''ڪيرتي سنگهه''' اهم هو. ''ڪيرتي لتا'' ڪيرتي سنگهه ۽ سندس سياسي جدوجهد سان لاڳاپيل منظوم سياسي سوانح آهي. ان ۾ ميٿلا سان گڏ [[جونپور]] ۽ اتر هندستان جي سياسي دنيا جون تصويرون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Kirtilata"/> بعد ۾ ودياپتي جو تعلق '''ديوا سنگهه''' ۽ خاص طور سندس پٽ '''شِو سنگهه''' سان رهيو. شِو سنگهه سان سندس تعلق ودياپتي جي سوانح ۽ ادبي روايت ۾ خاص اهميت رکي ٿو. هڪ تاريخي ٽامي جي فرمان ۾ شِو سنگهه طرفان ودياپتي کي سندس اباڻي ڳوٺ بساپي عطا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهڙي دستاويزي شاهدي ودياپتي جي درٻاري حيثيت بابت اهم ماخذن مان آهي.<ref>{{cite journal |last=Grierson |first=George Abraham |title=Vidyapati and His Contemporaries |journal=The Indian Antiquary |year=1885}}</ref> == سياسي پسمنظر == ودياپتي جي زماني ۾ ميٿلا مڪمل طور سياسي طور الڳ دنيا نه هئي. علائقي جا مقامي حڪمران دهلي، بنگال ۽ خاص طور [[جونپور سلطنت]] سميت اتر هندستان جي وڏين طاقتن سان لاڳاپن، مقابلي ۽ ڳالهين ۾ رهندا هئا. ''ڪيرتي لتا'' ۾ انهن سياسي حالتن جا اهم عڪس ملن ٿا. پنڪج جها مطابق هن تصنيف کي رڳو حڪمران جي ساراهه وارو نظم سمجهڻ بدران پندرهين صديءَ جي سياسي تصورن، حڪمراني، درٻار، طاقت ۽ مقامي توڙي فارسي-اسلامي سياسي ثقافتن جي رابطي جي شاهدي طور پڻ پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Kirtilata"/> == ٻوليون == ودياپتي هڪ گهڻ لساني مصنف هو. سندس معلوم تصنيفن ۾ ٽي اهم ادبي وسيلا نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | ٻولي يا ادبي صورت ! style="background:#00897b;color:white;" | استعمال ! style="background:#1565c0;color:white;" | مثال |- | '''[[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]''' | عشقيه ۽ مذهبي گيت | ''پداولي'' سان منسوب گيت |- | '''[[سنسڪرت]]''' | قانون، مذهب، اخلاق، رسمن ۽ انتظام بابت علمي نثر | ''پُرش پريڪشا''، ''لکڻاولي''، ''شيو سرواسو سارا'' |- | '''اوهٽ (Avahaṭṭha)''' | درٻاري ۽ سياسي منظوم ادب | ''ڪيرتي لتا''، ''ڪيرتي پتاڪا'' |} جها موجب سندس گهڻ لساني تصنيفون پندرهين صديءَ جي ميٿلا جي پيچيده علمي ماحول کي ظاهر ڪن ٿيون، جتي سنسڪرت جي پراڻي علمي روايت سان گڏ مقامي ٻولين ۽ فارسي سياسي ثقافت جو رابطو وڌي رهيو هو.<ref name="JhaBook"/> == ميٿلي عشقيه شاعري == ودياپتي جي عوامي شهرت جو سڀ کان اهم حصو سندس ميٿلي عشقيه گيت آهن. انهن ۾ [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]] جي محبت، ملاقات، جدائي، خواهش، حسد، انتظار ۽ ٻيهر ميلاپ جهڙا موضوع بيان ٿين ٿا. اهي گيت سنسڪرت عشقيه شاعري، خاص طور [[جئديو]] جي ''[[گيت گووند]]'' واري روايت سان لاڳاپيل آهن، پر ودياپتي انهن موضوعن کي مقامي ميٿلي ٻوليءَ ۾ نئين شعري آواز سان پيش ڪيو. سندس ڪيترن گيتن ۾ راڌا جو نقطه نظر نمايان آهي ۽ عورت جي محبت، خواهش، انتظار ۽ جدائيءَ جي احساسن کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |author=Vidyapati |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963}}</ref> اهي گيت الڳ الڳ تخليق ٿيا هئا؛ بعد ۾ انهن مان ڪيترن کي '''''پداولي''''' جي مجموعن ۾ گڏ ڪيو ويو. موجوده ''پداولي'' کي پاڻ ودياپتي طرفان ترتيب ڏنل هڪ واحد ڪتاب سمجهڻ بابت احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ گيت مختلف قلمي ۽ زباني روايتن ذريعي منتقل ٿيا.<ref name="SahityaVidyapati"/> == راڌا ۽ ڪرشن == ودياپتي جي راڌا–ڪرشن شاعريءَ ۾ جسماني عشق ۽ مذهبي عقيدت هڪ ٻئي کان مڪمل طور جدا نه آهن. وچئين دور جي هندستاني وئشنو شاعريءَ ۾ انساني عاشق ۽ محبوب جي رشتي کي روح ۽ خدا جي تعلق جي علامتي اظهار طور پڻ پڙهيو ويندو رهيو. ودياپتي جي گيتن ۾ راڌا نوجوان عورت، عاشق، انتظار ڪندڙ محبوبه ۽ جدائيءَ ۾ تڙپندڙ شخصيت جي مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿي. موسم، مينهن، بهار، گل، ڪوئل، ڪڪر، رات ۽ ٻيلو جذباتي فضا ٺاهڻ لاءِ بار بار استعمال ٿيندڙ تصويرون آهن.<ref>{{cite book |last=Coomaraswamy |first=Ananda Kentish |title=Vidyāpati: Bangīya Padābali; Songs of the Love of Rādhā and Krishna |publisher=The Old Bourne Press |location=London |year=1915}}</ref> == مذهبي شاعري == ودياپتي کي صرف وئشنو شاعر سمجهڻ سندس ادبي شخصيت کي محدود ڪري ڇڏيندو. سندس لکڻين مان [[شيو]]، [[پاروتي]]، [[درگا]]، [[گنگا]]، [[وشنو]] ۽ ٻين مذهبي روايتن سان گهري واقفيت ظاهر ٿئي ٿي. خاص طور شيو سان سندس وابستگي مضبوط هئي. ''شيو سرواسو سارا'' شيو جي عبادت ۽ مذهبي رسمن بابت سنسڪرت تصنيف آهي، جڏهن تہ ''درگا ڀڪتي ترنگڻي'' درگا جي پوڄا بابت مذهبي دستور سان لاڳاپيل آهي. ''گنگا واڪياولي'' وري گنگا جي مذهبي اهميت تي ٻڌل آهي.<ref name="JhaMithila"/> == ڪيرتي لتا == '''''ڪيرتي لتا''''' ودياپتي جي تاريخي ۽ سياسي لحاظ کان اهم تصنيفن مان آهي. اها اوهٽ ۾ لکيل ڪيرتي سنگهه جي منظوم سياسي سوانح آهي ۽ ان جو ادبي ڍانچو سنسڪرت جي ''آکيايڪا'' روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Kirtilata"/> تصنيف ۾ سنسڪرت سان گڏ فارسي اصل جا ڪيترائي لفظ ملن ٿا. جديد تحقيق ان لساني امتزاج کي ان دور جي سياسي ۽ ثقافتي رابطن جي اهم شاهدي سمجهي ٿي. متن ۾ ميٿلا جي مقامي دنيا سان گڏ شهر، سلطنت، فوج، حڪمران ۽ جونپور جي سياسي ماحول جا بيان پڻ ملن ٿا.<ref name="Kirtilata"/> == پُرش پريڪشا == '''''پُرش پريڪشا''''' (''Puruṣaparīkṣā''؛ ”انسان/مرد جي پرک“) ودياپتي جي سنسڪرت تصنيف آهي، جنهن ۾ ڪهاڻين ذريعي سياسي اخلاق، حڪمراني، شخصي ڪردار ۽ مثالي مردانگيءَ بابت خيال پيش ڪيا ويا آهن. پنڪج جها جي تجزيي موجب هي رڳو اخلاقي ڪهاڻين جو مجموعو نه، پر ''نيتي''، ''ڌرم''، رياست ۽ سماجي ترتيب بابت پندرهين صديءَ جي تصورن جو اهم ماخذ آهي.<ref name="Purusha">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Political Ethics or the Art of Being a Man |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=133–174 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0004}}</ref> == لکڻاولي == '''''لکڻاولي''''' (''Likhanāvalī'') ودياپتي جي هڪ غير معمولي سنسڪرت تصنيف آهي، جيڪا خط نويسي ۽ دستاويزن جا نمونا مهيا ڪري ٿي. ان ۾ سرڪاري، سماجي، تجارتي ۽ ذاتي معاملن لاءِ لکڻ جا نمونا شامل آهن. جها جي تحقيق موجب ''لکڻاولي'' هندستان جي دستاويزي ثقافت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ سنسڪرت تحرير جي روايت سان گڏ ان دور جي فارسي خط نويسي ۽ انتظامي ثقافت جا اثر پڻ ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Likhanavali">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Writing State and Order |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=83–132 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0003}}</ref> == اهم تصنيفون == ودياپتي سان منسوب تصنيفن جي فهرست مختلف ماخذن ۾ ٿوري مختلف آهي. جديد تحقيق ۾ سندس اهم معلوم ڪمن ۾ هي شامل آهن:<ref name="JhaMithila"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#512da8;color:white;" | تصنيف ! style="background:#00796b;color:white;" | ٻولي ! style="background:#1976d2;color:white;" | صنف يا موضوع |- | ''مني منجري ناٽڪا'' | سنسڪرت | رومانوي ناٽڪ |- | ''ڀو پريڪرمن'' | سنسڪرت | نثري ڪهاڻيون |- | ''ڪيرتي لتا'' | اوهٽ | ڪيرتي سنگهه جي سياسي سوانح |- | ''پُرش پريڪشا'' | سنسڪرت | سياسي اخلاق ۽ ڪهاڻيون |- | ''گورڪش وجيه'' | سنسڪرت، پراڪرت ۽ ميٿلي | [[گورک ناٿ]] بابت موسيقيائي ناٽڪ |- | ''ڪيرتي پتاڪا'' | اوهٽ | شِو سنگهه جي ساراهه واري منظوم تصنيف |- | ''هري ڪيلي'' | اوهٽ | ڪرشن ۽ گوپين بابت تمثيلي ناٽڪ |- | ''لکڻاولي'' | سنسڪرت | خط ۽ دستاويز نويسي |- | ''شيو سرواسو سارا'' | سنسڪرت | شيو جي پوڄا ۽ مذهبي رسمون |- | ''گنگا واڪياولي'' | سنسڪرت | گنگا جي مذهبي اهميت |- | ''وڀاگ سارا'' | سنسڪرت | ملڪيت ۽ وراثت بابت ڌرم شاستري قانون |- | ''دان واڪياولي'' | سنسڪرت | مذهبي دان ۽ انهن جي فضيلت |- | ''درگا ڀڪتي ترنگڻي'' | سنسڪرت | درگا جي عبادت |- | ''گيا پتلڪ'' | سنسڪرت | آخري رسمن ۽ مذهبي عملن بابت |- | ''ورش ڪرتيه'' | سنسڪرت | سالياني مذهبي ڏڻ ۽ رسمون |- | ''پداولي'' | ميٿلي | ودياپتي سان منسوب عشقيه ۽ مذهبي گيتن جو بعد ۾ مرتب ٿيل مجموعو |} == ادب تي اثر == ودياپتي جو اثر ميٿلا جي سرحدن کان گهڻو ٻاهر پهتو. ''انڊين لٽريچر'' ۾ منوهر بندوپادهياءِ جي مطالعي ۽ ساهتيه اڪادمي جي ودياپتي بابت تحقيق ۾ سندس مشرقي هندستاني شاعريءَ تي وسيع اثر کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Maithili Poet Vidyapati |journal=Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |volume=20 |issue=1 |year=1977 |pages=37–42 |jstor=24157546}}</ref> === بنگالي ادب === ودياپتي جي راڌا–ڪرشن گيتن جو [[بنگال]] جي وئشنو شاعريءَ تي گهرو اثر پيو. [[چيتنيه مهاپرڀو]] سان لاڳاپيل وئشنو روايت ۾ سندس گيت مقبول ٿيا ۽ بعد جي شاعرن سندس ٻولي ۽ انداز جي تقليد ڪئي.<ref name="SahityaVidyapati"/> انهيءَ ادبي عمل مان '''برج بولي''' نالي مصنوعي ادبي ٻوليءَ جي روايت پيدا ٿي، جيڪا بنيادي طور وچئين دور جي ميٿليءَ تي ٻڌل هئي پر بنگالي لساني صورتن مطابق تبديل ٿيندي رهي. گووند داس، گيان داس، نروتم داس ۽ ٻين وئشنو شاعرن ان ۾ شاعري ڪئي.<ref>{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |editor-last=Majumdar |editor-first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=VI: The Delhi Sultanate |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |location=Bombay |year=1960 |page=515}}</ref> [[رابندرناٿ ٽئگور]] پنهنجي نوجوانيءَ ۾ ''ڀانو سنگهه ٺاڪُرر پداولي'' لکندي انهيءَ ادبي روايت جي تقليد ڪئي، جنهن مان ودياپتي جي اثر جي ڊگهي عمر ظاهر ٿئي ٿي. === اڙيا، آسامي ۽ نيپالي ادب === وئشنو تحريڪن ۽ بنگال سان ادبي رابطن وسيلي ودياپتي جي گيتن جو اثر [[اوڊيشا]] ۽ [[آسام]] تائين پهتو. ساهتيه اڪادمي جي مطالعي موجب چيتنيه جي وئشنو تحريڪ جي پکڙجڻ سان ودياپتي جا گيت پڻ مختلف علائقن تائين پهتا ۽ مذهبي گيتن لاءِ نمونو بڻيا.<ref name="SahityaVidyapati"/> ميٿلا ۽ [[نيپال]] جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ويجهڙائي سبب سندس ادبي اثر نيپال جي درٻاري ۽ موسيقيائي روايتن ۾ پڻ نظر اچي ٿو. == ودياپتي ۽ برج بولي == ودياپتي پاڻ جديد معنيٰ ۾ ”برج بولي ٻوليءَ جو موجد“ نه هو. سندس ميٿلي گيتن کي جڏهن بنگالي ۽ ٻين غير ميٿلي شاعرن نقل ڪرڻ شروع ڪيو تہ انهن جي شاعريءَ ۾ ميٿلي ۽ بنگالي صورتن جو ميلاپ پيدا ٿيو. اها ادبي ٻولي بعد ۾ ''برج بولي'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="SahityaVidyapati"/> انهيءَ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ودياپتي جي اصل ادبي ٻولي ۽ بعد جي بنگالي برج بولي هڪجهڙيون شيون ناهن. == شيو ۽ اُگنا جي روايت == ودياپتي بابت مشهور مذهبي روايتن مان هڪ '''اُگنا''' جي ڪهاڻي آهي. روايت موجب [[شيو]] ودياپتي جي عقيدت کان متاثر ٿي انساني روپ اختيار ڪري ''اُگنا'' نالي سندس خدمتگار بڻيو. هيءَ ڪهاڻي ميٿلا جي مذهبي لوڪ روايت جو اهم حصو آهي، پر ان کي ودياپتي جي زندگيءَ جو تصديق ٿيل تاريخي واقعو سمجهڻ بدران سندس بعد واري مذهبي شهرت سان لاڳاپيل روايت طور ڏسڻ گهرجي. بسفي ۽ ميٿلا جي ٻين هنڌن تي اُگنا ۽ ودياپتي سان لاڳاپيل مندر ۽ مقامي روايتون اڄ به موجود آهن. == آخري زندگي ۽ وفات == ودياپتي جي زندگيءَ جي آخري مرحلي بابت معلومات محدود ۽ روايتن سان ملي جلي آهي. عام طور سندس وفات 1448ع ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي، پر تاريخ بابت به مڪمل علمي اتفاق ناهي. هڪ مشهور مذهبي روايت موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري وقت ودياپتي [[گنگا ندي]] ڏانهن وڃڻ چاهيو. جڏهن هو وڌيڪ سفر ڪرڻ جي قابل نه رهيو تہ گنگا پاڻ سندس ويجهو آئي. هن روايت سان موجوده [[ودياپتي نگر]] جو مذهبي تعلق جوڙيو وڃي ٿو. اهڙيون ڳالهيون سندس تاريخي سوانح کان وڌيڪ سندس صوفيانه/ڀڳتي جهڙي بعد واري مقدس شخصيت جي لوڪ يادگيريءَ جو حصو آهن. == ورثو == [[File:Stamp of India - 1965 - Colnect 371672 - Vidyapati Commemoration.jpeg|thumb|ڀارت سرڪار پاران 1965ع ۾ ودياپتي جي ياد ۾ جاري ڪيل ٽپال ٽڪلي.]] ودياپتي صدين کان ميٿلا جي ادبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو رهيو آهي. سندس گيت مذهبي رسمن، ثقافتي پروگرامن ۽ شادين ۾ پڻ ڳايا ويندا رهيا آهن. سندس نالي سان مختلف ادبي ۽ ثقافتي ادارا، هنڌ ۽ يادگار قائم آهن. [[ڀارت سرڪار]] جي ٽپال کاتي 17 نومبر 1965ع تي ودياپتي جي ياد ۾ 15 پئسن جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي.<ref>{{cite web |title=Commemorative Postage Stamps |url=https://postagestamps.gov.in/commemorativepostagestamps.aspx |publisher=Department of Posts, Government of India |access-date=1 October 2026}}</ref> [[File:Stamp of India - 2016 - Colnect 804373 - Vidyapati 1352-1448.jpeg|thumb|کاٻي|2016ع ۾ جاري ڪيل ودياپتي جي يادگاري ٽپال ٽڪلي.]] سندس شاعريءَ کي جديد دور ۾ پڻ مرتب، ترجمو ۽ شايع ڪيو ويو آهي. 1963ع ۾ ديبن ڀٽاچاريا جي انگريزي ترجمي ۽ ڊبليو. جي. آرچر جي تدوين سان ''Love Songs of Vidyāpati'' شايع ٿيو، جنهن ۾ سندس هڪ سؤ گيت شامل ڪيا ويا؛ هي ڪتاب يونيسڪو جي ''Collection of Representative Works'' جي هندستاني سلسلي سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book |author=Vidyapati |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963 |pages=148}}</ref> == ادبي اهميت == ودياپتي جي ادبي اهميت صرف سندس راڌا–ڪرشن گيتن ۾ ناهي. سندس موجود تصنيفن مان هڪ اهڙي عالم جي تصوير ملي ٿي جيڪو شاعري، مذهبي علم، قانون، سياسي اخلاق، خط نويسي ۽ درٻاري تاريخ سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ ڪم ڪري رهيو هو. سندس ڪم وچئين دور جي اتر هندستان بابت ان پراڻي تصور کي پڻ پيچيده بڻائي ٿو جنهن ۾ سنسڪرت، فارسي ۽ مقامي ٻولين کي هڪ ٻئي کان الڳ ادبي دنيا سمجهيو ويندو هو. ''ڪيرتي لتا'' ۽ ''لکڻاولي'' جهڙن متنن مان معلوم ٿئي ٿو تہ اهي روايتون عملي سطح تي هڪ ٻئي سان رابطو ڪري رهيون هيون.<ref name="Likhanavali"/><ref name="Kirtilata"/> ميٿليءَ کي عشقيه ۽ مذهبي شاعريءَ لاءِ استعمال ڪرڻ ۽ انهن گيتن جو بنگال، اوڊيشا، آسام ۽ نيپال تائين پهچڻ ودياپتي کي مشرقي ڏکڻ ايشيا جي وچئين دور جي ادبي تاريخ جي اهم شخصيت بڻائي ٿو.<ref name="SahityaVidyapati"/> == پڻ ڏسو == * [[ميٿلي ٻولي]] * [[ميٿلا]] * [[بسفي]] * [[اوئني وار گهراڻو]] * [[راڌا]] * [[ڪرشن]] * [[جئديو]] * [[گيت گووند]] * [[برج بولي]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |location=Delhi |year=2019 |isbn=9780199489558 |doi=10.1093/oso/9780199489558.001.0001}} * {{cite journal |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Maithili Poet Vidyapati |journal=Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |volume=20 |issue=1 |year=1977 |pages=37–42 |jstor=24157546}} * {{cite book |author=Vidyapati |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963}} * {{cite book |last=Coomaraswamy |first=Ananda Kentish |title=Vidyāpati: Bangīya Padābali; Songs of the Love of Rādhā and Krishna |publisher=The Old Bourne Press |location=London |year=1915}} * {{cite book |last=Choudhary |first=Radhakrishna |title=A Survey of Maithili Literature |year=1976}} * {{cite book |last=Sen |first=Sukumar |title=A History of Brajabuli Literature |publisher=University of Calcutta |year=1935}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Vidyapati}} * [https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Vidyapati.pdf ساهتيه اڪادمي — ''Vidyapati''] * [https://academic.oup.com/book/27840 پنڪج جها جو ''A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century''] * [https://www.jstor.org/stable/24157546 ''Indian Literature'' ۾ ''Maithili Poet Vidyapati''] {{Authority control}} [[زمرو:1350ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:1440ع جي ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:ميٿلي شاعر]] [[زمرو:ميٿلي ٻولي جا ليکڪ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ليکڪ]] [[زمرو:14هين صديءَ جا هندستاني شاعر]] [[زمرو:15هين صديءَ جا هندستاني d7ox7rk7ir2k8a49gtxa71l9af6iblm 416038 416037 2026-09-30T19:42:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 416038 wikitext text/x-wiki {{short description|14هين–15هين صديءَ جو ميٿلي ۽ سنسڪرت شاعر، عالم ۽ درٻاري ليکڪ}} {{Infobox writer | name = ودياپتي | native_name = Vidyapati | native_name_lang = mai | image = Statue of Maha Kavi Kokil Vidyapati.jpg | image_size = 250px | caption = [[بسفي]] ۾ ودياپتي جو يادگاري مجسمو | birth_date = تقريباً 1352ع | birth_place = [[بسفي]]، [[مڌوبني ضلعو]]، [[ميٿلا]]، موجوده [[بھار]]، [[ڀارت]] | death_date = تقريباً 1448ع | death_place = ميٿلا | occupation = شاعر، عالم، ليکڪ، درٻاري، مذهبي مصنف | language = [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[سنسڪرت]]، [[اوهٽ]]/اپڀرنش | period = 14هين–15هين صدي | genre = گيت، عشقيه شاعري، مذهبي شاعري، ناٽڪ، سياسي ۽ مذهبي نثر | subject = راڌا–ڪرشن، شِو، شڪتي، سياست، اخلاق، ڌرم، قانون | notableworks = ''ڪيرتي لتا''، ''پُرش پريڪشا''، ''لکڻاولي''، ''پداولي''، ''شيو سرواسو سارا'' | movement = ميٿلي ادب، ڀڳتي شاعري | father = گڻپتي ٺاڪر }} '''ودياپتي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Vidyapati}}؛ تقريباً 1352ع – 1448ع)، جنهن کي '''ميٿل ڪوي ڪوڪِل''' (''ميٿلي شاعريءَ جو ڪوئل'') پڻ چيو وڃي ٿو، وچئين دور جي [[ميٿلا]] جو مشهور شاعر، عالم، نثرنگار، درٻاري ۽ مذهبي مصنف هو. هن [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[سنسڪرت]] ۽ اوهٽ (''Avahaṭṭha''، اپڀرنش جي هڪ ادبي صورت) ۾ تصنيفون ڪيون. سندس لکڻين ۾ عشقيه ۽ مذهبي گيتن کان سواءِ سياسي اخلاق، قانون، سرڪاري دستاويز نويسي، مذهبي رسمن، ديوتائن جي پوڄا ۽ درٻاري تاريخ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref name="JhaBook">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |location=Delhi |year=2019 |isbn=9780199489558 |doi=10.1093/oso/9780199489558.001.0001}}</ref> ودياپتي پنهنجي [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]] جي محبت بابت ميٿلي گيتن سبب خاص شهرت حاصل ڪئي. سندس اثر رڳو ميٿلي ادب تائين محدود نه رهيو، پر [[بنگالي ادب|بنگالي]]، [[اڙيا ادب|اڙيا]]، آسامي ۽ نيپالي ادبي روايتن تائين پکڙيو. سندس گيتن جي تقليد مان بنگال ۾ ''[[برج بولي]]'' نالي هڪ ادبي ٻوليءَ جي روايت مضبوط ٿي، جنهن کي پوءِ ڪيترن وئشنو شاعرن ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] پڻ استعمال ڪيو.<ref name="SahityaVidyapati">{{cite book |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Vidyapati |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |language=en}}</ref> سندس زندگيءَ جي صحيح تاريخن بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي. 1352ع ۽ 1448ع جون تاريخون روايتي طور وڏي پيماني تي ڏنيون وڃن ٿيون، پر جديد تحقيق سندس حياتيءَ بابت ڪجهه تاريخن کي اندازي طور وٺي ٿي. پنڪج جها جي تحقيق مطابق ودياپتي پندرهين صديءَ جي اتر بهار جي گهڻ لساني علمي ماحول سان وابسته هو ۽ مختلف وقتن تي ميٿلا ۽ موجوده نيپال جي علائقن جي حڪمران درٻارن سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="JhaMithila">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Vidyapati and Mithila |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=3–36 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0001}}</ref> == نالو == ''ودياپتي'' سنسڪرت جي ٻن لفظن '''وديا''' (विद्या، علم يا ڄاڻ) ۽ '''پتي''' (पति، مالڪ يا صاحب) مان ٺهيل آهي؛ تنهنڪري نالي جي لغوي معنيٰ ”علم جو مالڪ“ يا ”علم جو صاحب“ ٿي سگهي ٿي. کيس '''ميٿل ڪوي ڪوڪِل''' يا '''ڪوي ڪوڪِل''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو. ''ڪوڪِل'' هندستاني ڪوئل پکيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، ۽ ادبي لقب طور اهو سندس گيتن جي موسيقيت ۽ مٺاس ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SahityaVidyapati"/> == شروعاتي زندگي == ودياپتي جو جنم ميٿلا جي '''بسفي''' يا قديم ماخذن واري صورت '''بساپي''' ۾ هڪ ميٿل برهمڻ خاندان ۾ ٿيو. هي هنڌ هاڻي ڀارت جي [[بهار]] رياست جي [[مڌوبني ضلعو|مڌوبني ضلعي]] ۾ آهي. جديد علمي تحقيق پڻ بسفي کي سندس اباڻي ڳوٺ طور سڃاڻي ٿي.<ref name="JhaMithila"/> سندس پيءُ '''گڻپتي ٺاڪر''' هو، جيڪو ميٿلا جي درٻاري ۽ علمي ماحول سان وابسته هو. ودياپتي جو خاندان ڪيترين نسلن کان علائقي جي انتظامي ۽ علمي معاملن سان ڳنڍيل هو. سندس ڪجهه ابن ڏاڏن بابت معلوم ٿئي ٿو تہ انهن ميٿلا جي حڪمرانن وٽ سرڪاري عهدن تي ڪم ڪيو.<ref name="JhaBook"/> ودياپتي جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت مختلف رايا آهن. 1352ع سڀ کان وڌيڪ ورجايل تاريخن مان هڪ آهي، پر سندس پنهنجي لکڻين، حڪمرانن جي دورن ۽ ٻين تاريخي دستاويزن کي ملائي ڏسڻ سان عالمن مختلف تاريخون تجويز ڪيون آهن. ان ڪري 1352ع کي قطعي بدران روايتي يا اندازي واري تاريخ طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=4–7 |isbn=9780199489558}}</ref> == ميٿلا جو علمي ماحول == [[File:Vidyapati.jpg|thumb|کاٻي|[[اُچئٺ]] جي ڀڳوتي مندر واري احاطي ۾ ودياپتي جو يادگاري مجسمو.]] ودياپتي اهڙي دور ۾ سرگرم هو، جڏهن ميٿلا سنسڪرت تعليم، ڌرم شاستر، فلسفي ۽ قانوني علم جو اهم مرڪز هو. چوڏهين کان سورهين صديءَ دوران علائقي ۾ سنسڪرت جي اعليٰ علمي روايت سان گڏ مقامي ٻولين ۾ ادبي اظهار پڻ وڌي رهيو هو.<ref name="JhaMithila"/> ودياپتي جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي تہ هو هڪ ئي وقت انهيءَ ٻنهي ادبي دنيائن سان لاڳاپيل هو. هن سنسڪرت ۾ قانون، مذهب، اخلاق ۽ انتظام بابت علمي ڪتاب لکيا، جڏهن تہ مقامي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ عقيدت جا گيت تخليق ڪيا. ''ڪيرتي لتا'' جهڙين تصنيفن ۾ وري سنسڪرت ۽ فارسي لغت سان مالا مال اوهٽ استعمال ڪيو.<ref name="Kirtilata">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Entangled Vines of Glory: Kīrttilatā and Its Many Worlds |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=184–230 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0005}}</ref> == درٻاري زندگي == ودياپتي جو ادبي ۽ سياسي ڪيريئر ميٿلا جي [[اوئني وار گهراڻو|اوئني وار گهراڻي]] سان گهرو لاڳاپو رکندڙ هو. هن مختلف حڪمرانن ۽ راڻين جي درٻارن ۾ ڪم ڪيو ۽ سندس ڪيتريون تصنيفون انهن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ٿيون.<ref name="JhaMithila"/> سندس شروعاتي سرپرستن مان '''ڪيرتي سنگهه''' اهم هو. ''ڪيرتي لتا'' ڪيرتي سنگهه ۽ سندس سياسي جدوجهد سان لاڳاپيل منظوم سياسي سوانح آهي. ان ۾ ميٿلا سان گڏ [[جونپور]] ۽ اتر هندستان جي سياسي دنيا جون تصويرون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Kirtilata"/> بعد ۾ ودياپتي جو تعلق '''ديوا سنگهه''' ۽ خاص طور سندس پٽ '''شِو سنگهه''' سان رهيو. شِو سنگهه سان سندس تعلق ودياپتي جي سوانح ۽ ادبي روايت ۾ خاص اهميت رکي ٿو. هڪ تاريخي ٽامي جي فرمان ۾ شِو سنگهه طرفان ودياپتي کي سندس اباڻي ڳوٺ بساپي عطا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهڙي دستاويزي شاهدي ودياپتي جي درٻاري حيثيت بابت اهم ماخذن مان آهي.<ref>{{cite journal |last=Grierson |first=George Abraham |title=Vidyapati and His Contemporaries |journal=The Indian Antiquary |year=1885}}</ref> == سياسي پسمنظر == ودياپتي جي زماني ۾ ميٿلا مڪمل طور سياسي طور الڳ دنيا نه هئي. علائقي جا مقامي حڪمران دهلي، بنگال ۽ خاص طور [[جونپور سلطنت]] سميت اتر هندستان جي وڏين طاقتن سان لاڳاپن، مقابلي ۽ ڳالهين ۾ رهندا هئا. ''ڪيرتي لتا'' ۾ انهن سياسي حالتن جا اهم عڪس ملن ٿا. پنڪج جها مطابق هن تصنيف کي رڳو حڪمران جي ساراهه وارو نظم سمجهڻ بدران پندرهين صديءَ جي سياسي تصورن، حڪمراني، درٻار، طاقت ۽ مقامي توڙي فارسي-اسلامي سياسي ثقافتن جي رابطي جي شاهدي طور پڻ پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Kirtilata"/> == ٻوليون == ودياپتي هڪ گهڻ لساني مصنف هو. سندس معلوم تصنيفن ۾ ٽي اهم ادبي وسيلا نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | ٻولي يا ادبي صورت ! style="background:#00897b;color:white;" | استعمال ! style="background:#1565c0;color:white;" | مثال |- | '''[[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]''' | عشقيه ۽ مذهبي گيت | ''پداولي'' سان منسوب گيت |- | '''[[سنسڪرت]]''' | قانون، مذهب، اخلاق، رسمن ۽ انتظام بابت علمي نثر | ''پُرش پريڪشا''، ''لکڻاولي''، ''شيو سرواسو سارا'' |- | '''اوهٽ (Avahaṭṭha)''' | درٻاري ۽ سياسي منظوم ادب | ''ڪيرتي لتا''، ''ڪيرتي پتاڪا'' |} جها موجب سندس گهڻ لساني تصنيفون پندرهين صديءَ جي ميٿلا جي پيچيده علمي ماحول کي ظاهر ڪن ٿيون، جتي سنسڪرت جي پراڻي علمي روايت سان گڏ مقامي ٻولين ۽ فارسي سياسي ثقافت جو رابطو وڌي رهيو هو.<ref name="JhaBook"/> == ميٿلي عشقيه شاعري == ودياپتي جي عوامي شهرت جو سڀ کان اهم حصو سندس ميٿلي عشقيه گيت آهن. انهن ۾ [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]] جي محبت، ملاقات، جدائي، خواهش، حسد، انتظار ۽ ٻيهر ميلاپ جهڙا موضوع بيان ٿين ٿا. اهي گيت سنسڪرت عشقيه شاعري، خاص طور [[جئديو]] جي ''[[گيت گووند]]'' واري روايت سان لاڳاپيل آهن، پر ودياپتي انهن موضوعن کي مقامي ميٿلي ٻوليءَ ۾ نئين شعري آواز سان پيش ڪيو. سندس ڪيترن گيتن ۾ راڌا جو نقطه نظر نمايان آهي ۽ عورت جي محبت، خواهش، انتظار ۽ جدائيءَ جي احساسن کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |author=Vidyapati |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963}}</ref> اهي گيت الڳ الڳ تخليق ٿيا هئا؛ بعد ۾ انهن مان ڪيترن کي '''''پداولي''''' جي مجموعن ۾ گڏ ڪيو ويو. موجوده ''پداولي'' کي پاڻ ودياپتي طرفان ترتيب ڏنل هڪ واحد ڪتاب سمجهڻ بابت احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ گيت مختلف قلمي ۽ زباني روايتن ذريعي منتقل ٿيا.<ref name="SahityaVidyapati"/> == راڌا ۽ ڪرشن == ودياپتي جي راڌا–ڪرشن شاعريءَ ۾ جسماني عشق ۽ مذهبي عقيدت هڪ ٻئي کان مڪمل طور جدا نه آهن. وچئين دور جي هندستاني وئشنو شاعريءَ ۾ انساني عاشق ۽ محبوب جي رشتي کي روح ۽ خدا جي تعلق جي علامتي اظهار طور پڻ پڙهيو ويندو رهيو. ودياپتي جي گيتن ۾ راڌا نوجوان عورت، عاشق، انتظار ڪندڙ محبوبه ۽ جدائيءَ ۾ تڙپندڙ شخصيت جي مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿي. موسم، مينهن، بهار، گل، ڪوئل، ڪڪر، رات ۽ ٻيلو جذباتي فضا ٺاهڻ لاءِ بار بار استعمال ٿيندڙ تصويرون آهن.<ref>{{cite book |last=Coomaraswamy |first=Ananda Kentish |title=Vidyāpati: Bangīya Padābali; Songs of the Love of Rādhā and Krishna |publisher=The Old Bourne Press |location=London |year=1915}}</ref> == مذهبي شاعري == ودياپتي کي صرف وئشنو شاعر سمجهڻ سندس ادبي شخصيت کي محدود ڪري ڇڏيندو. سندس لکڻين مان [[شيو]]، [[پاروتي]]، [[درگا]]، [[گنگا]]، [[وشنو]] ۽ ٻين مذهبي روايتن سان گهري واقفيت ظاهر ٿئي ٿي. خاص طور شيو سان سندس وابستگي مضبوط هئي. ''شيو سرواسو سارا'' شيو جي عبادت ۽ مذهبي رسمن بابت سنسڪرت تصنيف آهي، جڏهن تہ ''درگا ڀڪتي ترنگڻي'' درگا جي پوڄا بابت مذهبي دستور سان لاڳاپيل آهي. ''گنگا واڪياولي'' وري گنگا جي مذهبي اهميت تي ٻڌل آهي.<ref name="JhaMithila"/> == ڪيرتي لتا == '''''ڪيرتي لتا''''' ودياپتي جي تاريخي ۽ سياسي لحاظ کان اهم تصنيفن مان آهي. اها اوهٽ ۾ لکيل ڪيرتي سنگهه جي منظوم سياسي سوانح آهي ۽ ان جو ادبي ڍانچو سنسڪرت جي ''آکيايڪا'' روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Kirtilata"/> تصنيف ۾ سنسڪرت سان گڏ فارسي اصل جا ڪيترائي لفظ ملن ٿا. جديد تحقيق ان لساني امتزاج کي ان دور جي سياسي ۽ ثقافتي رابطن جي اهم شاهدي سمجهي ٿي. متن ۾ ميٿلا جي مقامي دنيا سان گڏ شهر، سلطنت، فوج، حڪمران ۽ جونپور جي سياسي ماحول جا بيان پڻ ملن ٿا.<ref name="Kirtilata"/> == پُرش پريڪشا == '''''پُرش پريڪشا''''' (''Puruṣaparīkṣā''؛ ”انسان/مرد جي پرک“) ودياپتي جي سنسڪرت تصنيف آهي، جنهن ۾ ڪهاڻين ذريعي سياسي اخلاق، حڪمراني، شخصي ڪردار ۽ مثالي مردانگيءَ بابت خيال پيش ڪيا ويا آهن. پنڪج جها جي تجزيي موجب هي رڳو اخلاقي ڪهاڻين جو مجموعو نه، پر ''نيتي''، ''ڌرم''، رياست ۽ سماجي ترتيب بابت پندرهين صديءَ جي تصورن جو اهم ماخذ آهي.<ref name="Purusha">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Political Ethics or the Art of Being a Man |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=133–174 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0004}}</ref> == لکڻاولي == '''''لکڻاولي''''' (''Likhanāvalī'') ودياپتي جي هڪ غير معمولي سنسڪرت تصنيف آهي، جيڪا خط نويسي ۽ دستاويزن جا نمونا مهيا ڪري ٿي. ان ۾ سرڪاري، سماجي، تجارتي ۽ ذاتي معاملن لاءِ لکڻ جا نمونا شامل آهن. جها جي تحقيق موجب ''لکڻاولي'' هندستان جي دستاويزي ثقافت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ سنسڪرت تحرير جي روايت سان گڏ ان دور جي فارسي خط نويسي ۽ انتظامي ثقافت جا اثر پڻ ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Likhanavali">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Writing State and Order |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=83–132 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0003}}</ref> == اهم تصنيفون == ودياپتي سان منسوب تصنيفن جي فهرست مختلف ماخذن ۾ ٿوري مختلف آهي. جديد تحقيق ۾ سندس اهم معلوم ڪمن ۾ هي شامل آهن:<ref name="JhaMithila"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#512da8;color:white;" | تصنيف ! style="background:#00796b;color:white;" | ٻولي ! style="background:#1976d2;color:white;" | صنف يا موضوع |- | ''مني منجري ناٽڪا'' | سنسڪرت | رومانوي ناٽڪ |- | ''ڀو پريڪرمن'' | سنسڪرت | نثري ڪهاڻيون |- | ''ڪيرتي لتا'' | اوهٽ | ڪيرتي سنگهه جي سياسي سوانح |- | ''پُرش پريڪشا'' | سنسڪرت | سياسي اخلاق ۽ ڪهاڻيون |- | ''گورڪش وجيه'' | سنسڪرت، پراڪرت ۽ ميٿلي | [[گورک ناٿ]] بابت موسيقيائي ناٽڪ |- | ''ڪيرتي پتاڪا'' | اوهٽ | شِو سنگهه جي ساراهه واري منظوم تصنيف |- | ''هري ڪيلي'' | اوهٽ | ڪرشن ۽ گوپين بابت تمثيلي ناٽڪ |- | ''لکڻاولي'' | سنسڪرت | خط ۽ دستاويز نويسي |- | ''شيو سرواسو سارا'' | سنسڪرت | شيو جي پوڄا ۽ مذهبي رسمون |- | ''گنگا واڪياولي'' | سنسڪرت | گنگا جي مذهبي اهميت |- | ''وڀاگ سارا'' | سنسڪرت | ملڪيت ۽ وراثت بابت ڌرم شاستري قانون |- | ''دان واڪياولي'' | سنسڪرت | مذهبي دان ۽ انهن جي فضيلت |- | ''درگا ڀڪتي ترنگڻي'' | سنسڪرت | درگا جي عبادت |- | ''گيا پتلڪ'' | سنسڪرت | آخري رسمن ۽ مذهبي عملن بابت |- | ''ورش ڪرتيه'' | سنسڪرت | سالياني مذهبي ڏڻ ۽ رسمون |- | ''پداولي'' | ميٿلي | ودياپتي سان منسوب عشقيه ۽ مذهبي گيتن جو بعد ۾ مرتب ٿيل مجموعو |} == ادب تي اثر == ودياپتي جو اثر ميٿلا جي سرحدن کان گهڻو ٻاهر پهتو. ''انڊين لٽريچر'' ۾ منوهر بندوپادهياءِ جي مطالعي ۽ ساهتيه اڪادمي جي ودياپتي بابت تحقيق ۾ سندس مشرقي هندستاني شاعريءَ تي وسيع اثر کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Maithili Poet Vidyapati |journal=Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |volume=20 |issue=1 |year=1977 |pages=37–42 |jstor=24157546}}</ref> === بنگالي ادب === ودياپتي جي راڌا–ڪرشن گيتن جو [[بنگال]] جي وئشنو شاعريءَ تي گهرو اثر پيو. [[چيتنيه مهاپرڀو]] سان لاڳاپيل وئشنو روايت ۾ سندس گيت مقبول ٿيا ۽ بعد جي شاعرن سندس ٻولي ۽ انداز جي تقليد ڪئي.<ref name="SahityaVidyapati"/> انهيءَ ادبي عمل مان '''برج بولي''' نالي مصنوعي ادبي ٻوليءَ جي روايت پيدا ٿي، جيڪا بنيادي طور وچئين دور جي ميٿليءَ تي ٻڌل هئي پر بنگالي لساني صورتن مطابق تبديل ٿيندي رهي. گووند داس، گيان داس، نروتم داس ۽ ٻين وئشنو شاعرن ان ۾ شاعري ڪئي.<ref>{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |editor-last=Majumdar |editor-first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=VI: The Delhi Sultanate |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |location=Bombay |year=1960 |page=515}}</ref> [[رابندرناٿ ٽئگور]] پنهنجي نوجوانيءَ ۾ ''ڀانو سنگهه ٺاڪُرر پداولي'' لکندي انهيءَ ادبي روايت جي تقليد ڪئي، جنهن مان ودياپتي جي اثر جي ڊگهي عمر ظاهر ٿئي ٿي. === اڙيا، آسامي ۽ نيپالي ادب === وئشنو تحريڪن ۽ بنگال سان ادبي رابطن وسيلي ودياپتي جي گيتن جو اثر [[اوڊيشا]] ۽ [[آسام]] تائين پهتو. ساهتيه اڪادمي جي مطالعي موجب چيتنيه جي وئشنو تحريڪ جي پکڙجڻ سان ودياپتي جا گيت پڻ مختلف علائقن تائين پهتا ۽ مذهبي گيتن لاءِ نمونو بڻيا.<ref name="SahityaVidyapati"/> ميٿلا ۽ [[نيپال]] جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ويجهڙائي سبب سندس ادبي اثر نيپال جي درٻاري ۽ موسيقيائي روايتن ۾ پڻ نظر اچي ٿو. == ودياپتي ۽ برج بولي == ودياپتي پاڻ جديد معنيٰ ۾ ”برج بولي ٻوليءَ جو موجد“ نه هو. سندس ميٿلي گيتن کي جڏهن بنگالي ۽ ٻين غير ميٿلي شاعرن نقل ڪرڻ شروع ڪيو تہ انهن جي شاعريءَ ۾ ميٿلي ۽ بنگالي صورتن جو ميلاپ پيدا ٿيو. اها ادبي ٻولي بعد ۾ ''برج بولي'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="SahityaVidyapati"/> انهيءَ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ودياپتي جي اصل ادبي ٻولي ۽ بعد جي بنگالي برج بولي هڪجهڙيون شيون ناهن. == شيو ۽ اُگنا جي روايت == ودياپتي بابت مشهور مذهبي روايتن مان هڪ '''اُگنا''' جي ڪهاڻي آهي. روايت موجب [[شيو]] ودياپتي جي عقيدت کان متاثر ٿي انساني روپ اختيار ڪري ''اُگنا'' نالي سندس خدمتگار بڻيو. هيءَ ڪهاڻي ميٿلا جي مذهبي لوڪ روايت جو اهم حصو آهي، پر ان کي ودياپتي جي زندگيءَ جو تصديق ٿيل تاريخي واقعو سمجهڻ بدران سندس بعد واري مذهبي شهرت سان لاڳاپيل روايت طور ڏسڻ گهرجي. بسفي ۽ ميٿلا جي ٻين هنڌن تي اُگنا ۽ ودياپتي سان لاڳاپيل مندر ۽ مقامي روايتون اڄ به موجود آهن. == آخري زندگي ۽ وفات == ودياپتي جي زندگيءَ جي آخري مرحلي بابت معلومات محدود ۽ روايتن سان ملي جلي آهي. عام طور سندس وفات 1448ع ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي، پر تاريخ بابت به مڪمل علمي اتفاق ناهي. هڪ مشهور مذهبي روايت موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري وقت ودياپتي [[گنگا ندي]] ڏانهن وڃڻ چاهيو. جڏهن هو وڌيڪ سفر ڪرڻ جي قابل نه رهيو تہ گنگا پاڻ سندس ويجهو آئي. هن روايت سان موجوده [[ودياپتي نگر]] جو مذهبي تعلق جوڙيو وڃي ٿو. اهڙيون ڳالهيون سندس تاريخي سوانح کان وڌيڪ سندس صوفيانه/ڀڳتي جهڙي بعد واري مقدس شخصيت جي لوڪ يادگيريءَ جو حصو آهن. == ورثو == [[File:Stamp of India - 1965 - Colnect 371672 - Vidyapati Commemoration.jpeg|thumb|ڀارت سرڪار پاران 1965ع ۾ ودياپتي جي ياد ۾ جاري ڪيل ٽپال ٽڪلي.]] ودياپتي صدين کان ميٿلا جي ادبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو رهيو آهي. سندس گيت مذهبي رسمن، ثقافتي پروگرامن ۽ شادين ۾ پڻ ڳايا ويندا رهيا آهن. سندس نالي سان مختلف ادبي ۽ ثقافتي ادارا، هنڌ ۽ يادگار قائم آهن. [[ڀارت سرڪار]] جي ٽپال کاتي 17 نومبر 1965ع تي ودياپتي جي ياد ۾ 15 پئسن جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي.<ref>{{cite web |title=Commemorative Postage Stamps |url=https://postagestamps.gov.in/commemorativepostagestamps.aspx |publisher=Department of Posts, Government of India |access-date=1 October 2026}}</ref> [[File:Stamp of India - 2016 - Colnect 804373 - Vidyapati 1352-1448.jpeg|thumb|کاٻي|2016ع ۾ جاري ڪيل ودياپتي جي يادگاري ٽپال ٽڪلي.]] سندس شاعريءَ کي جديد دور ۾ پڻ مرتب، ترجمو ۽ شايع ڪيو ويو آهي. 1963ع ۾ ديبن ڀٽاچاريا جي انگريزي ترجمي ۽ ڊبليو. جي. آرچر جي تدوين سان ''Love Songs of Vidyāpati'' شايع ٿيو، جنهن ۾ سندس هڪ سؤ گيت شامل ڪيا ويا؛ هي ڪتاب يونيسڪو جي ''Collection of Representative Works'' جي هندستاني سلسلي سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book |author=Vidyapati |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963 |pages=148}}</ref> == ادبي اهميت == ودياپتي جي ادبي اهميت صرف سندس راڌا–ڪرشن گيتن ۾ ناهي. سندس موجود تصنيفن مان هڪ اهڙي عالم جي تصوير ملي ٿي جيڪو شاعري، مذهبي علم، قانون، سياسي اخلاق، خط نويسي ۽ درٻاري تاريخ سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ ڪم ڪري رهيو هو. سندس ڪم وچئين دور جي اتر هندستان بابت ان پراڻي تصور کي پڻ پيچيده بڻائي ٿو جنهن ۾ سنسڪرت، فارسي ۽ مقامي ٻولين کي هڪ ٻئي کان الڳ ادبي دنيا سمجهيو ويندو هو. ''ڪيرتي لتا'' ۽ ''لکڻاولي'' جهڙن متنن مان معلوم ٿئي ٿو تہ اهي روايتون عملي سطح تي هڪ ٻئي سان رابطو ڪري رهيون هيون.<ref name="Likhanavali"/><ref name="Kirtilata"/> ميٿليءَ کي عشقيه ۽ مذهبي شاعريءَ لاءِ استعمال ڪرڻ ۽ انهن گيتن جو بنگال، اوڊيشا، آسام ۽ نيپال تائين پهچڻ ودياپتي کي مشرقي ڏکڻ ايشيا جي وچئين دور جي ادبي تاريخ جي اهم شخصيت بڻائي ٿو.<ref name="SahityaVidyapati"/> == پڻ ڏسو == * [[ميٿلي ٻولي]] * [[ميٿلا]] * [[بسفي]] * [[اوئني وار گهراڻو]] * [[راڌا]] * [[ڪرشن]] * [[جئديو]] * [[گيت گووند]] * [[برج بولي]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |location=Delhi |year=2019 |isbn=9780199489558 |doi=10.1093/oso/9780199489558.001.0001}} * {{cite journal |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Maithili Poet Vidyapati |journal=Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |volume=20 |issue=1 |year=1977 |pages=37–42 |jstor=24157546}} * {{cite book |author=Vidyapati |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963}} * {{cite book |last=Coomaraswamy |first=Ananda Kentish |title=Vidyāpati: Bangīya Padābali; Songs of the Love of Rādhā and Krishna |publisher=The Old Bourne Press |location=London |year=1915}} * {{cite book |last=Choudhary |first=Radhakrishna |title=A Survey of Maithili Literature |year=1976}} * {{cite book |last=Sen |first=Sukumar |title=A History of Brajabuli Literature |publisher=University of Calcutta |year=1935}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Vidyapati}} * [https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Vidyapati.pdf ساهتيه اڪادمي — ''Vidyapati''] * [https://academic.oup.com/book/27840 پنڪج جها جو ''A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century''] * [https://www.jstor.org/stable/24157546 ''Indian Literature'' ۾ ''Maithili Poet Vidyapati''] {{Authority control}} [[زمرو:1350ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:1440ع جي ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:ميٿلي شاعر]] [[زمرو:ميٿلي ٻولي جا ليکڪ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ليکڪ]] [[زمرو:14هين صديءَ جا هندستاني شاعر]] [[زمرو:15هين صديءَ جا هندستاني ckhx5bjlup13g9gfh5umny9bdsu3dko 416039 416038 2026-09-30T19:44:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 416039 wikitext text/x-wiki {{short description|14هين–15هين صديءَ جو ميٿلي ۽ سنسڪرت شاعر، عالم ۽ درٻاري ليکڪ}} {{Infobox writer | name = ودياپتي | native_name = Vidyapati | native_name_lang = mai | image = Statue of Maha Kavi Kokil Vidyapati.jpg | image_size = 250px | caption = [[بسفي]] ۾ ودياپتي جو يادگاري مجسمو | birth_date = تقريباً 1352ع | birth_place = [[بسفي]]، [[مڌوبني ضلعو]]، [[ميٿلا]]، موجوده [[بِھار]]، [[ڀارت]] | death_date = تقريباً 1448ع | death_place = ميٿلا | occupation = شاعر، عالم، ليکڪ، درٻاري، مذهبي مصنف | language = [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[سنسڪرت]]، [[اوهٽ]]/اپڀرنش | period = 14هين–15هين صدي | genre = گيت، عشقيه شاعري، مذهبي شاعري، ناٽڪ، سياسي ۽ مذهبي نثر | subject = راڌا–ڪرشن، شِو، شڪتي، سياست، اخلاق، ڌرم، قانون | notableworks = ''ڪيرتي لتا''، ''پُرش پريڪشا''، ''لکڻاولي''، ''پداولي''، ''شيو سرواسو سارا'' | movement = ميٿلي ادب، ڀڳتي شاعري | father = گڻپتي ٺاڪر }} '''ودياپتي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Vidyapati}}؛ تقريباً 1352ع – 1448ع)، جنهن کي '''ميٿل ڪوي ڪوڪِل''' (''ميٿلي شاعريءَ جو ڪوئل'') پڻ چيو وڃي ٿو، وچئين دور جي [[ميٿلا]] جو مشهور شاعر، عالم، نثرنگار، درٻاري ۽ مذهبي مصنف هو. هن [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[سنسڪرت]] ۽ اوهٽ (''Avahaṭṭha''، اپڀرنش جي هڪ ادبي صورت) ۾ تصنيفون ڪيون. سندس لکڻين ۾ عشقيه ۽ مذهبي گيتن کان سواءِ سياسي اخلاق، قانون، سرڪاري دستاويز نويسي، مذهبي رسمن، ديوتائن جي پوڄا ۽ درٻاري تاريخ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref name="JhaBook">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |location=Delhi |year=2019 |isbn=9780199489558 |doi=10.1093/oso/9780199489558.001.0001}}</ref> ودياپتي پنهنجي [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]] جي محبت بابت ميٿلي گيتن سبب خاص شهرت حاصل ڪئي. سندس اثر رڳو ميٿلي ادب تائين محدود نه رهيو، پر [[بنگالي ادب|بنگالي]]، [[اڙيا ادب|اڙيا]]، آسامي ۽ نيپالي ادبي روايتن تائين پکڙيو. سندس گيتن جي تقليد مان بنگال ۾ ''[[برج بولي]]'' نالي هڪ ادبي ٻوليءَ جي روايت مضبوط ٿي، جنهن کي پوءِ ڪيترن وئشنو شاعرن ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] پڻ استعمال ڪيو.<ref name="SahityaVidyapati">{{cite book |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Vidyapati |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |language=en}}</ref> سندس زندگيءَ جي صحيح تاريخن بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي. 1352ع ۽ 1448ع جون تاريخون روايتي طور وڏي پيماني تي ڏنيون وڃن ٿيون، پر جديد تحقيق سندس حياتيءَ بابت ڪجهه تاريخن کي اندازي طور وٺي ٿي. پنڪج جها جي تحقيق مطابق ودياپتي پندرهين صديءَ جي اتر بهار جي گهڻ لساني علمي ماحول سان وابسته هو ۽ مختلف وقتن تي ميٿلا ۽ موجوده نيپال جي علائقن جي حڪمران درٻارن سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="JhaMithila">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Vidyapati and Mithila |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=3–36 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0001}}</ref> == نالو == ''ودياپتي'' سنسڪرت جي ٻن لفظن '''وديا''' (विद्या، علم يا ڄاڻ) ۽ '''پتي''' (पति، مالڪ يا صاحب) مان ٺهيل آهي؛ تنهنڪري نالي جي لغوي معنيٰ ”علم جو مالڪ“ يا ”علم جو صاحب“ ٿي سگهي ٿي. کيس '''ميٿل ڪوي ڪوڪِل''' يا '''ڪوي ڪوڪِل''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو. ''ڪوڪِل'' هندستاني ڪوئل پکيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، ۽ ادبي لقب طور اهو سندس گيتن جي موسيقيت ۽ مٺاس ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SahityaVidyapati"/> == شروعاتي زندگي == ودياپتي جو جنم ميٿلا جي '''بسفي''' يا قديم ماخذن واري صورت '''بساپي''' ۾ هڪ ميٿل برهمڻ خاندان ۾ ٿيو. هي هنڌ هاڻي ڀارت جي [[بهار]] رياست جي [[مڌوبني ضلعو|مڌوبني ضلعي]] ۾ آهي. جديد علمي تحقيق پڻ بسفي کي سندس اباڻي ڳوٺ طور سڃاڻي ٿي.<ref name="JhaMithila"/> سندس پيءُ '''گڻپتي ٺاڪر''' هو، جيڪو ميٿلا جي درٻاري ۽ علمي ماحول سان وابسته هو. ودياپتي جو خاندان ڪيترين نسلن کان علائقي جي انتظامي ۽ علمي معاملن سان ڳنڍيل هو. سندس ڪجهه ابن ڏاڏن بابت معلوم ٿئي ٿو تہ انهن ميٿلا جي حڪمرانن وٽ سرڪاري عهدن تي ڪم ڪيو.<ref name="JhaBook"/> ودياپتي جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت مختلف رايا آهن. 1352ع سڀ کان وڌيڪ ورجايل تاريخن مان هڪ آهي، پر سندس پنهنجي لکڻين، حڪمرانن جي دورن ۽ ٻين تاريخي دستاويزن کي ملائي ڏسڻ سان عالمن مختلف تاريخون تجويز ڪيون آهن. ان ڪري 1352ع کي قطعي بدران روايتي يا اندازي واري تاريخ طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=4–7 |isbn=9780199489558}}</ref> == ميٿلا جو علمي ماحول == [[File:Vidyapati.jpg|thumb|کاٻي|[[اُچئٺ]] جي ڀڳوتي مندر واري احاطي ۾ ودياپتي جو يادگاري مجسمو.]] ودياپتي اهڙي دور ۾ سرگرم هو، جڏهن ميٿلا سنسڪرت تعليم، ڌرم شاستر، فلسفي ۽ قانوني علم جو اهم مرڪز هو. چوڏهين کان سورهين صديءَ دوران علائقي ۾ سنسڪرت جي اعليٰ علمي روايت سان گڏ مقامي ٻولين ۾ ادبي اظهار پڻ وڌي رهيو هو.<ref name="JhaMithila"/> ودياپتي جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي تہ هو هڪ ئي وقت انهيءَ ٻنهي ادبي دنيائن سان لاڳاپيل هو. هن سنسڪرت ۾ قانون، مذهب، اخلاق ۽ انتظام بابت علمي ڪتاب لکيا، جڏهن تہ مقامي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ عقيدت جا گيت تخليق ڪيا. ''ڪيرتي لتا'' جهڙين تصنيفن ۾ وري سنسڪرت ۽ فارسي لغت سان مالا مال اوهٽ استعمال ڪيو.<ref name="Kirtilata">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Entangled Vines of Glory: Kīrttilatā and Its Many Worlds |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=184–230 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0005}}</ref> == درٻاري زندگي == ودياپتي جو ادبي ۽ سياسي ڪيريئر ميٿلا جي [[اوئني وار گهراڻو|اوئني وار گهراڻي]] سان گهرو لاڳاپو رکندڙ هو. هن مختلف حڪمرانن ۽ راڻين جي درٻارن ۾ ڪم ڪيو ۽ سندس ڪيتريون تصنيفون انهن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ٿيون.<ref name="JhaMithila"/> سندس شروعاتي سرپرستن مان '''ڪيرتي سنگهه''' اهم هو. ''ڪيرتي لتا'' ڪيرتي سنگهه ۽ سندس سياسي جدوجهد سان لاڳاپيل منظوم سياسي سوانح آهي. ان ۾ ميٿلا سان گڏ [[جونپور]] ۽ اتر هندستان جي سياسي دنيا جون تصويرون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Kirtilata"/> بعد ۾ ودياپتي جو تعلق '''ديوا سنگهه''' ۽ خاص طور سندس پٽ '''شِو سنگهه''' سان رهيو. شِو سنگهه سان سندس تعلق ودياپتي جي سوانح ۽ ادبي روايت ۾ خاص اهميت رکي ٿو. هڪ تاريخي ٽامي جي فرمان ۾ شِو سنگهه طرفان ودياپتي کي سندس اباڻي ڳوٺ بساپي عطا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهڙي دستاويزي شاهدي ودياپتي جي درٻاري حيثيت بابت اهم ماخذن مان آهي.<ref>{{cite journal |last=Grierson |first=George Abraham |title=Vidyapati and His Contemporaries |journal=The Indian Antiquary |year=1885}}</ref> == سياسي پسمنظر == ودياپتي جي زماني ۾ ميٿلا مڪمل طور سياسي طور الڳ دنيا نه هئي. علائقي جا مقامي حڪمران دهلي، بنگال ۽ خاص طور [[جونپور سلطنت]] سميت اتر هندستان جي وڏين طاقتن سان لاڳاپن، مقابلي ۽ ڳالهين ۾ رهندا هئا. ''ڪيرتي لتا'' ۾ انهن سياسي حالتن جا اهم عڪس ملن ٿا. پنڪج جها مطابق هن تصنيف کي رڳو حڪمران جي ساراهه وارو نظم سمجهڻ بدران پندرهين صديءَ جي سياسي تصورن، حڪمراني، درٻار، طاقت ۽ مقامي توڙي فارسي-اسلامي سياسي ثقافتن جي رابطي جي شاهدي طور پڻ پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Kirtilata"/> == ٻوليون == ودياپتي هڪ گهڻ لساني مصنف هو. سندس معلوم تصنيفن ۾ ٽي اهم ادبي وسيلا نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | ٻولي يا ادبي صورت ! style="background:#00897b;color:white;" | استعمال ! style="background:#1565c0;color:white;" | مثال |- | '''[[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]''' | عشقيه ۽ مذهبي گيت | ''پداولي'' سان منسوب گيت |- | '''[[سنسڪرت]]''' | قانون، مذهب، اخلاق، رسمن ۽ انتظام بابت علمي نثر | ''پُرش پريڪشا''، ''لکڻاولي''، ''شيو سرواسو سارا'' |- | '''اوهٽ (Avahaṭṭha)''' | درٻاري ۽ سياسي منظوم ادب | ''ڪيرتي لتا''، ''ڪيرتي پتاڪا'' |} جها موجب سندس گهڻ لساني تصنيفون پندرهين صديءَ جي ميٿلا جي پيچيده علمي ماحول کي ظاهر ڪن ٿيون، جتي سنسڪرت جي پراڻي علمي روايت سان گڏ مقامي ٻولين ۽ فارسي سياسي ثقافت جو رابطو وڌي رهيو هو.<ref name="JhaBook"/> == ميٿلي عشقيه شاعري == ودياپتي جي عوامي شهرت جو سڀ کان اهم حصو سندس ميٿلي عشقيه گيت آهن. انهن ۾ [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]] جي محبت، ملاقات، جدائي، خواهش، حسد، انتظار ۽ ٻيهر ميلاپ جهڙا موضوع بيان ٿين ٿا. اهي گيت سنسڪرت عشقيه شاعري، خاص طور [[جئديو]] جي ''[[گيت گووند]]'' واري روايت سان لاڳاپيل آهن، پر ودياپتي انهن موضوعن کي مقامي ميٿلي ٻوليءَ ۾ نئين شعري آواز سان پيش ڪيو. سندس ڪيترن گيتن ۾ راڌا جو نقطه نظر نمايان آهي ۽ عورت جي محبت، خواهش، انتظار ۽ جدائيءَ جي احساسن کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |author=Vidyapati |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963}}</ref> اهي گيت الڳ الڳ تخليق ٿيا هئا؛ بعد ۾ انهن مان ڪيترن کي '''''پداولي''''' جي مجموعن ۾ گڏ ڪيو ويو. موجوده ''پداولي'' کي پاڻ ودياپتي طرفان ترتيب ڏنل هڪ واحد ڪتاب سمجهڻ بابت احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ گيت مختلف قلمي ۽ زباني روايتن ذريعي منتقل ٿيا.<ref name="SahityaVidyapati"/> == راڌا ۽ ڪرشن == ودياپتي جي راڌا–ڪرشن شاعريءَ ۾ جسماني عشق ۽ مذهبي عقيدت هڪ ٻئي کان مڪمل طور جدا نه آهن. وچئين دور جي هندستاني وئشنو شاعريءَ ۾ انساني عاشق ۽ محبوب جي رشتي کي روح ۽ خدا جي تعلق جي علامتي اظهار طور پڻ پڙهيو ويندو رهيو. ودياپتي جي گيتن ۾ راڌا نوجوان عورت، عاشق، انتظار ڪندڙ محبوبه ۽ جدائيءَ ۾ تڙپندڙ شخصيت جي مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿي. موسم، مينهن، بهار، گل، ڪوئل، ڪڪر، رات ۽ ٻيلو جذباتي فضا ٺاهڻ لاءِ بار بار استعمال ٿيندڙ تصويرون آهن.<ref>{{cite book |last=Coomaraswamy |first=Ananda Kentish |title=Vidyāpati: Bangīya Padābali; Songs of the Love of Rādhā and Krishna |publisher=The Old Bourne Press |location=London |year=1915}}</ref> == مذهبي شاعري == ودياپتي کي صرف وئشنو شاعر سمجهڻ سندس ادبي شخصيت کي محدود ڪري ڇڏيندو. سندس لکڻين مان [[شيو]]، [[پاروتي]]، [[درگا]]، [[گنگا]]، [[وشنو]] ۽ ٻين مذهبي روايتن سان گهري واقفيت ظاهر ٿئي ٿي. خاص طور شيو سان سندس وابستگي مضبوط هئي. ''شيو سرواسو سارا'' شيو جي عبادت ۽ مذهبي رسمن بابت سنسڪرت تصنيف آهي، جڏهن تہ ''درگا ڀڪتي ترنگڻي'' درگا جي پوڄا بابت مذهبي دستور سان لاڳاپيل آهي. ''گنگا واڪياولي'' وري گنگا جي مذهبي اهميت تي ٻڌل آهي.<ref name="JhaMithila"/> == ڪيرتي لتا == '''''ڪيرتي لتا''''' ودياپتي جي تاريخي ۽ سياسي لحاظ کان اهم تصنيفن مان آهي. اها اوهٽ ۾ لکيل ڪيرتي سنگهه جي منظوم سياسي سوانح آهي ۽ ان جو ادبي ڍانچو سنسڪرت جي ''آکيايڪا'' روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Kirtilata"/> تصنيف ۾ سنسڪرت سان گڏ فارسي اصل جا ڪيترائي لفظ ملن ٿا. جديد تحقيق ان لساني امتزاج کي ان دور جي سياسي ۽ ثقافتي رابطن جي اهم شاهدي سمجهي ٿي. متن ۾ ميٿلا جي مقامي دنيا سان گڏ شهر، سلطنت، فوج، حڪمران ۽ جونپور جي سياسي ماحول جا بيان پڻ ملن ٿا.<ref name="Kirtilata"/> == پُرش پريڪشا == '''''پُرش پريڪشا''''' (''Puruṣaparīkṣā''؛ ”انسان/مرد جي پرک“) ودياپتي جي سنسڪرت تصنيف آهي، جنهن ۾ ڪهاڻين ذريعي سياسي اخلاق، حڪمراني، شخصي ڪردار ۽ مثالي مردانگيءَ بابت خيال پيش ڪيا ويا آهن. پنڪج جها جي تجزيي موجب هي رڳو اخلاقي ڪهاڻين جو مجموعو نه، پر ''نيتي''، ''ڌرم''، رياست ۽ سماجي ترتيب بابت پندرهين صديءَ جي تصورن جو اهم ماخذ آهي.<ref name="Purusha">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Political Ethics or the Art of Being a Man |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=133–174 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0004}}</ref> == لکڻاولي == '''''لکڻاولي''''' (''Likhanāvalī'') ودياپتي جي هڪ غير معمولي سنسڪرت تصنيف آهي، جيڪا خط نويسي ۽ دستاويزن جا نمونا مهيا ڪري ٿي. ان ۾ سرڪاري، سماجي، تجارتي ۽ ذاتي معاملن لاءِ لکڻ جا نمونا شامل آهن. جها جي تحقيق موجب ''لکڻاولي'' هندستان جي دستاويزي ثقافت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ سنسڪرت تحرير جي روايت سان گڏ ان دور جي فارسي خط نويسي ۽ انتظامي ثقافت جا اثر پڻ ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Likhanavali">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Writing State and Order |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=83–132 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0003}}</ref> == اهم تصنيفون == ودياپتي سان منسوب تصنيفن جي فهرست مختلف ماخذن ۾ ٿوري مختلف آهي. جديد تحقيق ۾ سندس اهم معلوم ڪمن ۾ هي شامل آهن:<ref name="JhaMithila"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#512da8;color:white;" | تصنيف ! style="background:#00796b;color:white;" | ٻولي ! style="background:#1976d2;color:white;" | صنف يا موضوع |- | ''مني منجري ناٽڪا'' | سنسڪرت | رومانوي ناٽڪ |- | ''ڀو پريڪرمن'' | سنسڪرت | نثري ڪهاڻيون |- | ''ڪيرتي لتا'' | اوهٽ | ڪيرتي سنگهه جي سياسي سوانح |- | ''پُرش پريڪشا'' | سنسڪرت | سياسي اخلاق ۽ ڪهاڻيون |- | ''گورڪش وجيه'' | سنسڪرت، پراڪرت ۽ ميٿلي | [[گورک ناٿ]] بابت موسيقيائي ناٽڪ |- | ''ڪيرتي پتاڪا'' | اوهٽ | شِو سنگهه جي ساراهه واري منظوم تصنيف |- | ''هري ڪيلي'' | اوهٽ | ڪرشن ۽ گوپين بابت تمثيلي ناٽڪ |- | ''لکڻاولي'' | سنسڪرت | خط ۽ دستاويز نويسي |- | ''شيو سرواسو سارا'' | سنسڪرت | شيو جي پوڄا ۽ مذهبي رسمون |- | ''گنگا واڪياولي'' | سنسڪرت | گنگا جي مذهبي اهميت |- | ''وڀاگ سارا'' | سنسڪرت | ملڪيت ۽ وراثت بابت ڌرم شاستري قانون |- | ''دان واڪياولي'' | سنسڪرت | مذهبي دان ۽ انهن جي فضيلت |- | ''درگا ڀڪتي ترنگڻي'' | سنسڪرت | درگا جي عبادت |- | ''گيا پتلڪ'' | سنسڪرت | آخري رسمن ۽ مذهبي عملن بابت |- | ''ورش ڪرتيه'' | سنسڪرت | سالياني مذهبي ڏڻ ۽ رسمون |- | ''پداولي'' | ميٿلي | ودياپتي سان منسوب عشقيه ۽ مذهبي گيتن جو بعد ۾ مرتب ٿيل مجموعو |} == ادب تي اثر == ودياپتي جو اثر ميٿلا جي سرحدن کان گهڻو ٻاهر پهتو. ''انڊين لٽريچر'' ۾ منوهر بندوپادهياءِ جي مطالعي ۽ ساهتيه اڪادمي جي ودياپتي بابت تحقيق ۾ سندس مشرقي هندستاني شاعريءَ تي وسيع اثر کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Maithili Poet Vidyapati |journal=Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |volume=20 |issue=1 |year=1977 |pages=37–42 |jstor=24157546}}</ref> === بنگالي ادب === ودياپتي جي راڌا–ڪرشن گيتن جو [[بنگال]] جي وئشنو شاعريءَ تي گهرو اثر پيو. [[چيتنيه مهاپرڀو]] سان لاڳاپيل وئشنو روايت ۾ سندس گيت مقبول ٿيا ۽ بعد جي شاعرن سندس ٻولي ۽ انداز جي تقليد ڪئي.<ref name="SahityaVidyapati"/> انهيءَ ادبي عمل مان '''برج بولي''' نالي مصنوعي ادبي ٻوليءَ جي روايت پيدا ٿي، جيڪا بنيادي طور وچئين دور جي ميٿليءَ تي ٻڌل هئي پر بنگالي لساني صورتن مطابق تبديل ٿيندي رهي. گووند داس، گيان داس، نروتم داس ۽ ٻين وئشنو شاعرن ان ۾ شاعري ڪئي.<ref>{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |editor-last=Majumdar |editor-first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=VI: The Delhi Sultanate |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |location=Bombay |year=1960 |page=515}}</ref> [[رابندرناٿ ٽئگور]] پنهنجي نوجوانيءَ ۾ ''ڀانو سنگهه ٺاڪُرر پداولي'' لکندي انهيءَ ادبي روايت جي تقليد ڪئي، جنهن مان ودياپتي جي اثر جي ڊگهي عمر ظاهر ٿئي ٿي. === اڙيا، آسامي ۽ نيپالي ادب === وئشنو تحريڪن ۽ بنگال سان ادبي رابطن وسيلي ودياپتي جي گيتن جو اثر [[اوڊيشا]] ۽ [[آسام]] تائين پهتو. ساهتيه اڪادمي جي مطالعي موجب چيتنيه جي وئشنو تحريڪ جي پکڙجڻ سان ودياپتي جا گيت پڻ مختلف علائقن تائين پهتا ۽ مذهبي گيتن لاءِ نمونو بڻيا.<ref name="SahityaVidyapati"/> ميٿلا ۽ [[نيپال]] جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ويجهڙائي سبب سندس ادبي اثر نيپال جي درٻاري ۽ موسيقيائي روايتن ۾ پڻ نظر اچي ٿو. == ودياپتي ۽ برج بولي == ودياپتي پاڻ جديد معنيٰ ۾ ”برج بولي ٻوليءَ جو موجد“ نه هو. سندس ميٿلي گيتن کي جڏهن بنگالي ۽ ٻين غير ميٿلي شاعرن نقل ڪرڻ شروع ڪيو تہ انهن جي شاعريءَ ۾ ميٿلي ۽ بنگالي صورتن جو ميلاپ پيدا ٿيو. اها ادبي ٻولي بعد ۾ ''برج بولي'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="SahityaVidyapati"/> انهيءَ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ودياپتي جي اصل ادبي ٻولي ۽ بعد جي بنگالي برج بولي هڪجهڙيون شيون ناهن. == شيو ۽ اُگنا جي روايت == ودياپتي بابت مشهور مذهبي روايتن مان هڪ '''اُگنا''' جي ڪهاڻي آهي. روايت موجب [[شيو]] ودياپتي جي عقيدت کان متاثر ٿي انساني روپ اختيار ڪري ''اُگنا'' نالي سندس خدمتگار بڻيو. هيءَ ڪهاڻي ميٿلا جي مذهبي لوڪ روايت جو اهم حصو آهي، پر ان کي ودياپتي جي زندگيءَ جو تصديق ٿيل تاريخي واقعو سمجهڻ بدران سندس بعد واري مذهبي شهرت سان لاڳاپيل روايت طور ڏسڻ گهرجي. بسفي ۽ ميٿلا جي ٻين هنڌن تي اُگنا ۽ ودياپتي سان لاڳاپيل مندر ۽ مقامي روايتون اڄ به موجود آهن. == آخري زندگي ۽ وفات == ودياپتي جي زندگيءَ جي آخري مرحلي بابت معلومات محدود ۽ روايتن سان ملي جلي آهي. عام طور سندس وفات 1448ع ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي، پر تاريخ بابت به مڪمل علمي اتفاق ناهي. هڪ مشهور مذهبي روايت موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري وقت ودياپتي [[گنگا ندي]] ڏانهن وڃڻ چاهيو. جڏهن هو وڌيڪ سفر ڪرڻ جي قابل نه رهيو تہ گنگا پاڻ سندس ويجهو آئي. هن روايت سان موجوده [[ودياپتي نگر]] جو مذهبي تعلق جوڙيو وڃي ٿو. اهڙيون ڳالهيون سندس تاريخي سوانح کان وڌيڪ سندس صوفيانه/ڀڳتي جهڙي بعد واري مقدس شخصيت جي لوڪ يادگيريءَ جو حصو آهن. == ورثو == [[File:Stamp of India - 1965 - Colnect 371672 - Vidyapati Commemoration.jpeg|thumb|ڀارت سرڪار پاران 1965ع ۾ ودياپتي جي ياد ۾ جاري ڪيل ٽپال ٽڪلي.]] ودياپتي صدين کان ميٿلا جي ادبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو رهيو آهي. سندس گيت مذهبي رسمن، ثقافتي پروگرامن ۽ شادين ۾ پڻ ڳايا ويندا رهيا آهن. سندس نالي سان مختلف ادبي ۽ ثقافتي ادارا، هنڌ ۽ يادگار قائم آهن. [[ڀارت سرڪار]] جي ٽپال کاتي 17 نومبر 1965ع تي ودياپتي جي ياد ۾ 15 پئسن جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي.<ref>{{cite web |title=Commemorative Postage Stamps |url=https://postagestamps.gov.in/commemorativepostagestamps.aspx |publisher=Department of Posts, Government of India |access-date=1 October 2026}}</ref> [[File:Stamp of India - 2016 - Colnect 804373 - Vidyapati 1352-1448.jpeg|thumb|کاٻي|2016ع ۾ جاري ڪيل ودياپتي جي يادگاري ٽپال ٽڪلي.]] سندس شاعريءَ کي جديد دور ۾ پڻ مرتب، ترجمو ۽ شايع ڪيو ويو آهي. 1963ع ۾ ديبن ڀٽاچاريا جي انگريزي ترجمي ۽ ڊبليو. جي. آرچر جي تدوين سان ''Love Songs of Vidyāpati'' شايع ٿيو، جنهن ۾ سندس هڪ سؤ گيت شامل ڪيا ويا؛ هي ڪتاب يونيسڪو جي ''Collection of Representative Works'' جي هندستاني سلسلي سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book |author=Vidyapati |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963 |pages=148}}</ref> == ادبي اهميت == ودياپتي جي ادبي اهميت صرف سندس راڌا–ڪرشن گيتن ۾ ناهي. سندس موجود تصنيفن مان هڪ اهڙي عالم جي تصوير ملي ٿي جيڪو شاعري، مذهبي علم، قانون، سياسي اخلاق، خط نويسي ۽ درٻاري تاريخ سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ ڪم ڪري رهيو هو. سندس ڪم وچئين دور جي اتر هندستان بابت ان پراڻي تصور کي پڻ پيچيده بڻائي ٿو جنهن ۾ سنسڪرت، فارسي ۽ مقامي ٻولين کي هڪ ٻئي کان الڳ ادبي دنيا سمجهيو ويندو هو. ''ڪيرتي لتا'' ۽ ''لکڻاولي'' جهڙن متنن مان معلوم ٿئي ٿو تہ اهي روايتون عملي سطح تي هڪ ٻئي سان رابطو ڪري رهيون هيون.<ref name="Likhanavali"/><ref name="Kirtilata"/> ميٿليءَ کي عشقيه ۽ مذهبي شاعريءَ لاءِ استعمال ڪرڻ ۽ انهن گيتن جو بنگال، اوڊيشا، آسام ۽ نيپال تائين پهچڻ ودياپتي کي مشرقي ڏکڻ ايشيا جي وچئين دور جي ادبي تاريخ جي اهم شخصيت بڻائي ٿو.<ref name="SahityaVidyapati"/> == پڻ ڏسو == * [[ميٿلي ٻولي]] * [[ميٿلا]] * [[بسفي]] * [[اوئني وار گهراڻو]] * [[راڌا]] * [[ڪرشن]] * [[جئديو]] * [[گيت گووند]] * [[برج بولي]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |location=Delhi |year=2019 |isbn=9780199489558 |doi=10.1093/oso/9780199489558.001.0001}} * {{cite journal |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Maithili Poet Vidyapati |journal=Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |volume=20 |issue=1 |year=1977 |pages=37–42 |jstor=24157546}} * {{cite book |author=Vidyapati |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963}} * {{cite book |last=Coomaraswamy |first=Ananda Kentish |title=Vidyāpati: Bangīya Padābali; Songs of the Love of Rādhā and Krishna |publisher=The Old Bourne Press |location=London |year=1915}} * {{cite book |last=Choudhary |first=Radhakrishna |title=A Survey of Maithili Literature |year=1976}} * {{cite book |last=Sen |first=Sukumar |title=A History of Brajabuli Literature |publisher=University of Calcutta |year=1935}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Vidyapati}} * [https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Vidyapati.pdf ساهتيه اڪادمي — ''Vidyapati''] * [https://academic.oup.com/book/27840 پنڪج جها جو ''A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century''] * [https://www.jstor.org/stable/24157546 ''Indian Literature'' ۾ ''Maithili Poet Vidyapati''] {{Authority control}} [[زمرو:1350ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:1440ع جي ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:ميٿلي شاعر]] [[زمرو:ميٿلي ٻولي جا ليکڪ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ليکڪ]] [[زمرو:14هين صديءَ جا هندستاني شاعر]] [[زمرو:15هين صديءَ جا هندستاني lahibhxgkm0zqa69ck62hf25mbi0lk2 416040 416039 2026-09-30T19:45:26Z Intisar Ali 8681 416040 wikitext text/x-wiki {{short description|14هين–15هين صديءَ جو ميٿلي ۽ سنسڪرت شاعر، عالم ۽ درٻاري ليکڪ}} {{Infobox writer | name = ودياپتي | native_name = Vidyapati | native_name_lang = mai | image = Statue of Maha Kavi Kokil Vidyapati.jpg | image_size = 250px | caption = [[بسفي]] ۾ ودياپتي جو يادگاري مجسمو | birth_date = تقريباً 1352ع | birth_place = [[بسفي]]، [[مڌوبني ضلعو]]، [[ميٿلا]]، موجوده [[بِھار]]، [[ڀارت]] | death_date = تقريباً 1448ع | death_place = ميٿلا | occupation = شاعر، عالم، ليکڪ، درٻاري، مذهبي مصنف | language = [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[سنسڪرت]]، [[اوهٽ]]/اپڀرنش | period = 14هين–15هين صدي | genre = گيت، عشقيه شاعري، مذهبي شاعري، ناٽڪ، سياسي ۽ مذهبي نثر | subject = راڌا–ڪرشن، شِو، شڪتي، سياست، اخلاق، ڌرم، قانون | notableworks = ''ڪيرتي لتا''، ''پُرش پريڪشا''، ''لکڻاولي''، ''پداولي''، ''شيو سرواسو سارا'' | movement = ميٿلي ادب، ڀڳتي شاعري | father = گڻپتي ٺاڪر }} '''ودياپتي''' ({{ٻيا نالا|انگريزي=Vidyapati}}؛ تقريباً 1352ع – 1448ع)، جنهن کي '''ميٿل ڪوي ڪوڪِل''' (''ميٿلي شاعريءَ جو ڪوئل'') پڻ چيو وڃي ٿو، وچئين دور جي [[ميٿلا]] جو مشهور شاعر، عالم، نثرنگار، درٻاري ۽ مذهبي مصنف هو. هن [[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]، [[سنسڪرت]] ۽ اوهٽ (''Avahaṭṭha''، اپڀرنش جي هڪ ادبي صورت) ۾ تصنيفون ڪيون. سندس لکڻين ۾ عشقيه ۽ مذهبي گيتن کان سواءِ سياسي اخلاق، قانون، سرڪاري دستاويز نويسي، مذهبي رسمن، ديوتائن جي پوڄا ۽ درٻاري تاريخ جهڙا موضوع شامل آهن.<ref name="JhaBook">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |location=Delhi |year=2019 |isbn=9780199489558 |doi=10.1093/oso/9780199489558.001.0001}}</ref> ودياپتي پنهنجي [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]] جي محبت بابت ميٿلي گيتن سبب خاص شهرت حاصل ڪئي. سندس اثر رڳو ميٿلي ادب تائين محدود نه رهيو، پر [[بنگالي ادب|بنگالي]]، [[اڙيا ادب|اڙيا]]، آسامي ۽ نيپالي ادبي روايتن تائين پکڙيو. سندس گيتن جي تقليد مان بنگال ۾ ''[[برج بولي]]'' نالي هڪ ادبي ٻوليءَ جي روايت مضبوط ٿي، جنهن کي پوءِ ڪيترن وئشنو شاعرن ۽ [[رابندرناٿ ٽئگور]] پڻ استعمال ڪيو.<ref name="SahityaVidyapati">{{cite book |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Vidyapati |publisher=Sahitya Akademi |location=New Delhi |language=en}}</ref> سندس زندگيءَ جي صحيح تاريخن بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي. 1352ع ۽ 1448ع جون تاريخون روايتي طور وڏي پيماني تي ڏنيون وڃن ٿيون، پر جديد تحقيق سندس حياتيءَ بابت ڪجهه تاريخن کي اندازي طور وٺي ٿي. پنڪج جها جي تحقيق مطابق ودياپتي پندرهين صديءَ جي اتر بهار جي گهڻ لساني علمي ماحول سان وابسته هو ۽ مختلف وقتن تي ميٿلا ۽ موجوده نيپال جي علائقن جي حڪمران درٻارن سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="JhaMithila">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Vidyapati and Mithila |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=3–36 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0001}}</ref> == نالو == ''ودياپتي'' سنسڪرت جي ٻن لفظن '''وديا''' (विद्या، علم يا ڄاڻ) ۽ '''پتي''' (पति، مالڪ يا صاحب) مان ٺهيل آهي؛ تنهنڪري نالي جي لغوي معنيٰ ”علم جو مالڪ“ يا ”علم جو صاحب“ ٿي سگهي ٿي. کيس '''ميٿل ڪوي ڪوڪِل''' يا '''ڪوي ڪوڪِل''' جي لقب سان پڻ ياد ڪيو وڃي ٿو. ''ڪوڪِل'' هندستاني ڪوئل پکيءَ لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي، ۽ ادبي لقب طور اهو سندس گيتن جي موسيقيت ۽ مٺاس ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="SahityaVidyapati"/> == شروعاتي زندگي == ودياپتي جو جنم ميٿلا جي '''بسفي''' يا قديم ماخذن واري صورت '''بساپي''' ۾ هڪ ميٿل برهمڻ خاندان ۾ ٿيو. هي هنڌ هاڻي ڀارت جي [[بِھار]] رياست جي [[مڌوبني ضلعو|مڌوبني ضلعي]] ۾ آهي. جديد علمي تحقيق پڻ بسفي کي سندس اباڻي ڳوٺ طور سڃاڻي ٿي.<ref name="JhaMithila"/> سندس پيءُ '''گڻپتي ٺاڪر''' هو، جيڪو ميٿلا جي درٻاري ۽ علمي ماحول سان وابسته هو. ودياپتي جو خاندان ڪيترين نسلن کان علائقي جي انتظامي ۽ علمي معاملن سان ڳنڍيل هو. سندس ڪجهه ابن ڏاڏن بابت معلوم ٿئي ٿو تہ انهن ميٿلا جي حڪمرانن وٽ سرڪاري عهدن تي ڪم ڪيو.<ref name="JhaBook"/> ودياپتي جي ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت مختلف رايا آهن. 1352ع سڀ کان وڌيڪ ورجايل تاريخن مان هڪ آهي، پر سندس پنهنجي لکڻين، حڪمرانن جي دورن ۽ ٻين تاريخي دستاويزن کي ملائي ڏسڻ سان عالمن مختلف تاريخون تجويز ڪيون آهن. ان ڪري 1352ع کي قطعي بدران روايتي يا اندازي واري تاريخ طور پيش ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref>{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=4–7 |isbn=9780199489558}}</ref> == ميٿلا جو علمي ماحول == [[File:Vidyapati.jpg|thumb|کاٻي|[[اُچئٺ]] جي ڀڳوتي مندر واري احاطي ۾ ودياپتي جو يادگاري مجسمو.]] ودياپتي اهڙي دور ۾ سرگرم هو، جڏهن ميٿلا سنسڪرت تعليم، ڌرم شاستر، فلسفي ۽ قانوني علم جو اهم مرڪز هو. چوڏهين کان سورهين صديءَ دوران علائقي ۾ سنسڪرت جي اعليٰ علمي روايت سان گڏ مقامي ٻولين ۾ ادبي اظهار پڻ وڌي رهيو هو.<ref name="JhaMithila"/> ودياپتي جي اهميت جو هڪ سبب اهو آهي تہ هو هڪ ئي وقت انهيءَ ٻنهي ادبي دنيائن سان لاڳاپيل هو. هن سنسڪرت ۾ قانون، مذهب، اخلاق ۽ انتظام بابت علمي ڪتاب لکيا، جڏهن تہ مقامي ٻوليءَ ۾ محبت ۽ عقيدت جا گيت تخليق ڪيا. ''ڪيرتي لتا'' جهڙين تصنيفن ۾ وري سنسڪرت ۽ فارسي لغت سان مالا مال اوهٽ استعمال ڪيو.<ref name="Kirtilata">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Entangled Vines of Glory: Kīrttilatā and Its Many Worlds |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=184–230 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0005}}</ref> == درٻاري زندگي == ودياپتي جو ادبي ۽ سياسي ڪيريئر ميٿلا جي [[اوئني وار گهراڻو|اوئني وار گهراڻي]] سان گهرو لاڳاپو رکندڙ هو. هن مختلف حڪمرانن ۽ راڻين جي درٻارن ۾ ڪم ڪيو ۽ سندس ڪيتريون تصنيفون انهن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ تيار ٿيون.<ref name="JhaMithila"/> سندس شروعاتي سرپرستن مان '''ڪيرتي سنگهه''' اهم هو. ''ڪيرتي لتا'' ڪيرتي سنگهه ۽ سندس سياسي جدوجهد سان لاڳاپيل منظوم سياسي سوانح آهي. ان ۾ ميٿلا سان گڏ [[جونپور]] ۽ اتر هندستان جي سياسي دنيا جون تصويرون پڻ ملن ٿيون.<ref name="Kirtilata"/> بعد ۾ ودياپتي جو تعلق '''ديوا سنگهه''' ۽ خاص طور سندس پٽ '''شِو سنگهه''' سان رهيو. شِو سنگهه سان سندس تعلق ودياپتي جي سوانح ۽ ادبي روايت ۾ خاص اهميت رکي ٿو. هڪ تاريخي ٽامي جي فرمان ۾ شِو سنگهه طرفان ودياپتي کي سندس اباڻي ڳوٺ بساپي عطا ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو. اهڙي دستاويزي شاهدي ودياپتي جي درٻاري حيثيت بابت اهم ماخذن مان آهي.<ref>{{cite journal |last=Grierson |first=George Abraham |title=Vidyapati and His Contemporaries |journal=The Indian Antiquary |year=1885}}</ref> == سياسي پسمنظر == ودياپتي جي زماني ۾ ميٿلا مڪمل طور سياسي طور الڳ دنيا نه هئي. علائقي جا مقامي حڪمران دهلي، بنگال ۽ خاص طور [[جونپور سلطنت]] سميت اتر هندستان جي وڏين طاقتن سان لاڳاپن، مقابلي ۽ ڳالهين ۾ رهندا هئا. ''ڪيرتي لتا'' ۾ انهن سياسي حالتن جا اهم عڪس ملن ٿا. پنڪج جها مطابق هن تصنيف کي رڳو حڪمران جي ساراهه وارو نظم سمجهڻ بدران پندرهين صديءَ جي سياسي تصورن، حڪمراني، درٻار، طاقت ۽ مقامي توڙي فارسي-اسلامي سياسي ثقافتن جي رابطي جي شاهدي طور پڻ پڙهي سگهجي ٿو.<ref name="Kirtilata"/> == ٻوليون == ودياپتي هڪ گهڻ لساني مصنف هو. سندس معلوم تصنيفن ۾ ٽي اهم ادبي وسيلا نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:left; border-collapse:collapse;" ! style="background:#6a1b9a;color:white;" | ٻولي يا ادبي صورت ! style="background:#00897b;color:white;" | استعمال ! style="background:#1565c0;color:white;" | مثال |- | '''[[ميٿلي ٻولي|ميٿلي]]''' | عشقيه ۽ مذهبي گيت | ''پداولي'' سان منسوب گيت |- | '''[[سنسڪرت]]''' | قانون، مذهب، اخلاق، رسمن ۽ انتظام بابت علمي نثر | ''پُرش پريڪشا''، ''لکڻاولي''، ''شيو سرواسو سارا'' |- | '''اوهٽ (Avahaṭṭha)''' | درٻاري ۽ سياسي منظوم ادب | ''ڪيرتي لتا''، ''ڪيرتي پتاڪا'' |} جها موجب سندس گهڻ لساني تصنيفون پندرهين صديءَ جي ميٿلا جي پيچيده علمي ماحول کي ظاهر ڪن ٿيون، جتي سنسڪرت جي پراڻي علمي روايت سان گڏ مقامي ٻولين ۽ فارسي سياسي ثقافت جو رابطو وڌي رهيو هو.<ref name="JhaBook"/> == ميٿلي عشقيه شاعري == ودياپتي جي عوامي شهرت جو سڀ کان اهم حصو سندس ميٿلي عشقيه گيت آهن. انهن ۾ [[راڌا]] ۽ [[ڪرشن]] جي محبت، ملاقات، جدائي، خواهش، حسد، انتظار ۽ ٻيهر ميلاپ جهڙا موضوع بيان ٿين ٿا. اهي گيت سنسڪرت عشقيه شاعري، خاص طور [[جئديو]] جي ''[[گيت گووند]]'' واري روايت سان لاڳاپيل آهن، پر ودياپتي انهن موضوعن کي مقامي ميٿلي ٻوليءَ ۾ نئين شعري آواز سان پيش ڪيو. سندس ڪيترن گيتن ۾ راڌا جو نقطه نظر نمايان آهي ۽ عورت جي محبت، خواهش، انتظار ۽ جدائيءَ جي احساسن کي مرڪزي حيثيت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite book |author=Vidyapati |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963}}</ref> اهي گيت الڳ الڳ تخليق ٿيا هئا؛ بعد ۾ انهن مان ڪيترن کي '''''پداولي''''' جي مجموعن ۾ گڏ ڪيو ويو. موجوده ''پداولي'' کي پاڻ ودياپتي طرفان ترتيب ڏنل هڪ واحد ڪتاب سمجهڻ بابت احتياط ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ گيت مختلف قلمي ۽ زباني روايتن ذريعي منتقل ٿيا.<ref name="SahityaVidyapati"/> == راڌا ۽ ڪرشن == ودياپتي جي راڌا–ڪرشن شاعريءَ ۾ جسماني عشق ۽ مذهبي عقيدت هڪ ٻئي کان مڪمل طور جدا نه آهن. وچئين دور جي هندستاني وئشنو شاعريءَ ۾ انساني عاشق ۽ محبوب جي رشتي کي روح ۽ خدا جي تعلق جي علامتي اظهار طور پڻ پڙهيو ويندو رهيو. ودياپتي جي گيتن ۾ راڌا نوجوان عورت، عاشق، انتظار ڪندڙ محبوبه ۽ جدائيءَ ۾ تڙپندڙ شخصيت جي مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿئي ٿي. موسم، مينهن، بهار، گل، ڪوئل، ڪڪر، رات ۽ ٻيلو جذباتي فضا ٺاهڻ لاءِ بار بار استعمال ٿيندڙ تصويرون آهن.<ref>{{cite book |last=Coomaraswamy |first=Ananda Kentish |title=Vidyāpati: Bangīya Padābali; Songs of the Love of Rādhā and Krishna |publisher=The Old Bourne Press |location=London |year=1915}}</ref> == مذهبي شاعري == ودياپتي کي صرف وئشنو شاعر سمجهڻ سندس ادبي شخصيت کي محدود ڪري ڇڏيندو. سندس لکڻين مان [[شيو]]، [[پاروتي]]، [[درگا]]، [[گنگا]]، [[وشنو]] ۽ ٻين مذهبي روايتن سان گهري واقفيت ظاهر ٿئي ٿي. خاص طور شيو سان سندس وابستگي مضبوط هئي. ''شيو سرواسو سارا'' شيو جي عبادت ۽ مذهبي رسمن بابت سنسڪرت تصنيف آهي، جڏهن تہ ''درگا ڀڪتي ترنگڻي'' درگا جي پوڄا بابت مذهبي دستور سان لاڳاپيل آهي. ''گنگا واڪياولي'' وري گنگا جي مذهبي اهميت تي ٻڌل آهي.<ref name="JhaMithila"/> == ڪيرتي لتا == '''''ڪيرتي لتا''''' ودياپتي جي تاريخي ۽ سياسي لحاظ کان اهم تصنيفن مان آهي. اها اوهٽ ۾ لکيل ڪيرتي سنگهه جي منظوم سياسي سوانح آهي ۽ ان جو ادبي ڍانچو سنسڪرت جي ''آکيايڪا'' روايت سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Kirtilata"/> تصنيف ۾ سنسڪرت سان گڏ فارسي اصل جا ڪيترائي لفظ ملن ٿا. جديد تحقيق ان لساني امتزاج کي ان دور جي سياسي ۽ ثقافتي رابطن جي اهم شاهدي سمجهي ٿي. متن ۾ ميٿلا جي مقامي دنيا سان گڏ شهر، سلطنت، فوج، حڪمران ۽ جونپور جي سياسي ماحول جا بيان پڻ ملن ٿا.<ref name="Kirtilata"/> == پُرش پريڪشا == '''''پُرش پريڪشا''''' (''Puruṣaparīkṣā''؛ ”انسان/مرد جي پرک“) ودياپتي جي سنسڪرت تصنيف آهي، جنهن ۾ ڪهاڻين ذريعي سياسي اخلاق، حڪمراني، شخصي ڪردار ۽ مثالي مردانگيءَ بابت خيال پيش ڪيا ويا آهن. پنڪج جها جي تجزيي موجب هي رڳو اخلاقي ڪهاڻين جو مجموعو نه، پر ''نيتي''، ''ڌرم''، رياست ۽ سماجي ترتيب بابت پندرهين صديءَ جي تصورن جو اهم ماخذ آهي.<ref name="Purusha">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Political Ethics or the Art of Being a Man |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=133–174 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0004}}</ref> == لکڻاولي == '''''لکڻاولي''''' (''Likhanāvalī'') ودياپتي جي هڪ غير معمولي سنسڪرت تصنيف آهي، جيڪا خط نويسي ۽ دستاويزن جا نمونا مهيا ڪري ٿي. ان ۾ سرڪاري، سماجي، تجارتي ۽ ذاتي معاملن لاءِ لکڻ جا نمونا شامل آهن. جها جي تحقيق موجب ''لکڻاولي'' هندستان جي دستاويزي ثقافت جي تاريخ لاءِ خاص اهميت رکي ٿي، ڇاڪاڻ تہ ان ۾ سنسڪرت تحرير جي روايت سان گڏ ان دور جي فارسي خط نويسي ۽ انتظامي ثقافت جا اثر پڻ ڏسي سگهجن ٿا.<ref name="Likhanavali">{{cite book |last=Jha |first=Pankaj |chapter=Writing State and Order |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |year=2019 |pages=83–132 |doi=10.1093/oso/9780199489558.003.0003}}</ref> == اهم تصنيفون == ودياپتي سان منسوب تصنيفن جي فهرست مختلف ماخذن ۾ ٿوري مختلف آهي. جديد تحقيق ۾ سندس اهم معلوم ڪمن ۾ هي شامل آهن:<ref name="JhaMithila"/> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! style="background:#512da8;color:white;" | تصنيف ! style="background:#00796b;color:white;" | ٻولي ! style="background:#1976d2;color:white;" | صنف يا موضوع |- | ''مني منجري ناٽڪا'' | سنسڪرت | رومانوي ناٽڪ |- | ''ڀو پريڪرمن'' | سنسڪرت | نثري ڪهاڻيون |- | ''ڪيرتي لتا'' | اوهٽ | ڪيرتي سنگهه جي سياسي سوانح |- | ''پُرش پريڪشا'' | سنسڪرت | سياسي اخلاق ۽ ڪهاڻيون |- | ''گورڪش وجيه'' | سنسڪرت، پراڪرت ۽ ميٿلي | [[گورک ناٿ]] بابت موسيقيائي ناٽڪ |- | ''ڪيرتي پتاڪا'' | اوهٽ | شِو سنگهه جي ساراهه واري منظوم تصنيف |- | ''هري ڪيلي'' | اوهٽ | ڪرشن ۽ گوپين بابت تمثيلي ناٽڪ |- | ''لکڻاولي'' | سنسڪرت | خط ۽ دستاويز نويسي |- | ''شيو سرواسو سارا'' | سنسڪرت | شيو جي پوڄا ۽ مذهبي رسمون |- | ''گنگا واڪياولي'' | سنسڪرت | گنگا جي مذهبي اهميت |- | ''وڀاگ سارا'' | سنسڪرت | ملڪيت ۽ وراثت بابت ڌرم شاستري قانون |- | ''دان واڪياولي'' | سنسڪرت | مذهبي دان ۽ انهن جي فضيلت |- | ''درگا ڀڪتي ترنگڻي'' | سنسڪرت | درگا جي عبادت |- | ''گيا پتلڪ'' | سنسڪرت | آخري رسمن ۽ مذهبي عملن بابت |- | ''ورش ڪرتيه'' | سنسڪرت | سالياني مذهبي ڏڻ ۽ رسمون |- | ''پداولي'' | ميٿلي | ودياپتي سان منسوب عشقيه ۽ مذهبي گيتن جو بعد ۾ مرتب ٿيل مجموعو |} == ادب تي اثر == ودياپتي جو اثر ميٿلا جي سرحدن کان گهڻو ٻاهر پهتو. ''انڊين لٽريچر'' ۾ منوهر بندوپادهياءِ جي مطالعي ۽ ساهتيه اڪادمي جي ودياپتي بابت تحقيق ۾ سندس مشرقي هندستاني شاعريءَ تي وسيع اثر کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref>{{cite journal |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Maithili Poet Vidyapati |journal=Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |volume=20 |issue=1 |year=1977 |pages=37–42 |jstor=24157546}}</ref> === بنگالي ادب === ودياپتي جي راڌا–ڪرشن گيتن جو [[بنگال]] جي وئشنو شاعريءَ تي گهرو اثر پيو. [[چيتنيه مهاپرڀو]] سان لاڳاپيل وئشنو روايت ۾ سندس گيت مقبول ٿيا ۽ بعد جي شاعرن سندس ٻولي ۽ انداز جي تقليد ڪئي.<ref name="SahityaVidyapati"/> انهيءَ ادبي عمل مان '''برج بولي''' نالي مصنوعي ادبي ٻوليءَ جي روايت پيدا ٿي، جيڪا بنيادي طور وچئين دور جي ميٿليءَ تي ٻڌل هئي پر بنگالي لساني صورتن مطابق تبديل ٿيندي رهي. گووند داس، گيان داس، نروتم داس ۽ ٻين وئشنو شاعرن ان ۾ شاعري ڪئي.<ref>{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |editor-last=Majumdar |editor-first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=VI: The Delhi Sultanate |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |location=Bombay |year=1960 |page=515}}</ref> [[رابندرناٿ ٽئگور]] پنهنجي نوجوانيءَ ۾ ''ڀانو سنگهه ٺاڪُرر پداولي'' لکندي انهيءَ ادبي روايت جي تقليد ڪئي، جنهن مان ودياپتي جي اثر جي ڊگهي عمر ظاهر ٿئي ٿي. === اڙيا، آسامي ۽ نيپالي ادب === وئشنو تحريڪن ۽ بنگال سان ادبي رابطن وسيلي ودياپتي جي گيتن جو اثر [[اوڊيشا]] ۽ [[آسام]] تائين پهتو. ساهتيه اڪادمي جي مطالعي موجب چيتنيه جي وئشنو تحريڪ جي پکڙجڻ سان ودياپتي جا گيت پڻ مختلف علائقن تائين پهتا ۽ مذهبي گيتن لاءِ نمونو بڻيا.<ref name="SahityaVidyapati"/> ميٿلا ۽ [[نيپال]] جي تاريخي ۽ جاگرافيائي ويجهڙائي سبب سندس ادبي اثر نيپال جي درٻاري ۽ موسيقيائي روايتن ۾ پڻ نظر اچي ٿو. == ودياپتي ۽ برج بولي == ودياپتي پاڻ جديد معنيٰ ۾ ”برج بولي ٻوليءَ جو موجد“ نه هو. سندس ميٿلي گيتن کي جڏهن بنگالي ۽ ٻين غير ميٿلي شاعرن نقل ڪرڻ شروع ڪيو تہ انهن جي شاعريءَ ۾ ميٿلي ۽ بنگالي صورتن جو ميلاپ پيدا ٿيو. اها ادبي ٻولي بعد ۾ ''برج بولي'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="SahityaVidyapati"/> انهيءَ فرق کي برقرار رکڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ تہ ودياپتي جي اصل ادبي ٻولي ۽ بعد جي بنگالي برج بولي هڪجهڙيون شيون ناهن. == شيو ۽ اُگنا جي روايت == ودياپتي بابت مشهور مذهبي روايتن مان هڪ '''اُگنا''' جي ڪهاڻي آهي. روايت موجب [[شيو]] ودياپتي جي عقيدت کان متاثر ٿي انساني روپ اختيار ڪري ''اُگنا'' نالي سندس خدمتگار بڻيو. هيءَ ڪهاڻي ميٿلا جي مذهبي لوڪ روايت جو اهم حصو آهي، پر ان کي ودياپتي جي زندگيءَ جو تصديق ٿيل تاريخي واقعو سمجهڻ بدران سندس بعد واري مذهبي شهرت سان لاڳاپيل روايت طور ڏسڻ گهرجي. بسفي ۽ ميٿلا جي ٻين هنڌن تي اُگنا ۽ ودياپتي سان لاڳاپيل مندر ۽ مقامي روايتون اڄ به موجود آهن. == آخري زندگي ۽ وفات == ودياپتي جي زندگيءَ جي آخري مرحلي بابت معلومات محدود ۽ روايتن سان ملي جلي آهي. عام طور سندس وفات 1448ع ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي، پر تاريخ بابت به مڪمل علمي اتفاق ناهي. هڪ مشهور مذهبي روايت موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري وقت ودياپتي [[گنگا ندي]] ڏانهن وڃڻ چاهيو. جڏهن هو وڌيڪ سفر ڪرڻ جي قابل نه رهيو تہ گنگا پاڻ سندس ويجهو آئي. هن روايت سان موجوده [[ودياپتي نگر]] جو مذهبي تعلق جوڙيو وڃي ٿو. اهڙيون ڳالهيون سندس تاريخي سوانح کان وڌيڪ سندس صوفيانه/ڀڳتي جهڙي بعد واري مقدس شخصيت جي لوڪ يادگيريءَ جو حصو آهن. == ورثو == [[File:Stamp of India - 1965 - Colnect 371672 - Vidyapati Commemoration.jpeg|thumb|ڀارت سرڪار پاران 1965ع ۾ ودياپتي جي ياد ۾ جاري ڪيل ٽپال ٽڪلي.]] ودياپتي صدين کان ميٿلا جي ادبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو اهم حصو رهيو آهي. سندس گيت مذهبي رسمن، ثقافتي پروگرامن ۽ شادين ۾ پڻ ڳايا ويندا رهيا آهن. سندس نالي سان مختلف ادبي ۽ ثقافتي ادارا، هنڌ ۽ يادگار قائم آهن. [[ڀارت سرڪار]] جي ٽپال کاتي 17 نومبر 1965ع تي ودياپتي جي ياد ۾ 15 پئسن جي يادگاري ٽپال ٽڪلي جاري ڪئي.<ref>{{cite web |title=Commemorative Postage Stamps |url=https://postagestamps.gov.in/commemorativepostagestamps.aspx |publisher=Department of Posts, Government of India |access-date=1 October 2026}}</ref> [[File:Stamp of India - 2016 - Colnect 804373 - Vidyapati 1352-1448.jpeg|thumb|کاٻي|2016ع ۾ جاري ڪيل ودياپتي جي يادگاري ٽپال ٽڪلي.]] سندس شاعريءَ کي جديد دور ۾ پڻ مرتب، ترجمو ۽ شايع ڪيو ويو آهي. 1963ع ۾ ديبن ڀٽاچاريا جي انگريزي ترجمي ۽ ڊبليو. جي. آرچر جي تدوين سان ''Love Songs of Vidyāpati'' شايع ٿيو، جنهن ۾ سندس هڪ سؤ گيت شامل ڪيا ويا؛ هي ڪتاب يونيسڪو جي ''Collection of Representative Works'' جي هندستاني سلسلي سان پڻ لاڳاپيل هو.<ref>{{cite book |author=Vidyapati |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963 |pages=148}}</ref> == ادبي اهميت == ودياپتي جي ادبي اهميت صرف سندس راڌا–ڪرشن گيتن ۾ ناهي. سندس موجود تصنيفن مان هڪ اهڙي عالم جي تصوير ملي ٿي جيڪو شاعري، مذهبي علم، قانون، سياسي اخلاق، خط نويسي ۽ درٻاري تاريخ سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ ڪم ڪري رهيو هو. سندس ڪم وچئين دور جي اتر هندستان بابت ان پراڻي تصور کي پڻ پيچيده بڻائي ٿو جنهن ۾ سنسڪرت، فارسي ۽ مقامي ٻولين کي هڪ ٻئي کان الڳ ادبي دنيا سمجهيو ويندو هو. ''ڪيرتي لتا'' ۽ ''لکڻاولي'' جهڙن متنن مان معلوم ٿئي ٿو تہ اهي روايتون عملي سطح تي هڪ ٻئي سان رابطو ڪري رهيون هيون.<ref name="Likhanavali"/><ref name="Kirtilata"/> ميٿليءَ کي عشقيه ۽ مذهبي شاعريءَ لاءِ استعمال ڪرڻ ۽ انهن گيتن جو بنگال، اوڊيشا، آسام ۽ نيپال تائين پهچڻ ودياپتي کي مشرقي ڏکڻ ايشيا جي وچئين دور جي ادبي تاريخ جي اهم شخصيت بڻائي ٿو.<ref name="SahityaVidyapati"/> == پڻ ڏسو == * [[ميٿلي ٻولي]] * [[ميٿلا]] * [[بسفي]] * [[اوئني وار گهراڻو]] * [[راڌا]] * [[ڪرشن]] * [[جئديو]] * [[گيت گووند]] * [[برج بولي]] * [[ڀڳتي تحريڪ]] == حوالا == {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jha |first=Pankaj |title=A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century |publisher=Oxford University Press |location=Delhi |year=2019 |isbn=9780199489558 |doi=10.1093/oso/9780199489558.001.0001}} * {{cite journal |last=Bandopadhyay |first=Manohar |title=Maithili Poet Vidyapati |journal=Indian Literature |publisher=Sahitya Akademi |volume=20 |issue=1 |year=1977 |pages=37–42 |jstor=24157546}} * {{cite book |author=Vidyapati |translator-last=Bhattacharya |translator-first=Deben |editor-last=Archer |editor-first=W. G. |title=Love Songs of Vidyāpati |publisher=George Allen & Unwin |location=London |year=1963}} * {{cite book |last=Coomaraswamy |first=Ananda Kentish |title=Vidyāpati: Bangīya Padābali; Songs of the Love of Rādhā and Krishna |publisher=The Old Bourne Press |location=London |year=1915}} * {{cite book |last=Choudhary |first=Radhakrishna |title=A Survey of Maithili Literature |year=1976}} * {{cite book |last=Sen |first=Sukumar |title=A History of Brajabuli Literature |publisher=University of Calcutta |year=1935}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category|Vidyapati}} * [https://sahitya-akademi.gov.in/pdf/Vidyapati.pdf ساهتيه اڪادمي — ''Vidyapati''] * [https://academic.oup.com/book/27840 پنڪج جها جو ''A Political History of Literature: Vidyapati and the Fifteenth Century''] * [https://www.jstor.org/stable/24157546 ''Indian Literature'' ۾ ''Maithili Poet Vidyapati''] {{Authority control}} [[زمرو:1350ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:1440ع جي ڏهاڪي جون وفاتون]] [[زمرو:ميٿلي شاعر]] [[زمرو:ميٿلي ٻولي جا ليکڪ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ليکڪ]] [[زمرو:14هين صديءَ جا هندستاني شاعر]] [[زمرو:15هين صديءَ جا هندستاني oc8dajw2vwz1bacq3uzrds4tyjfv9w9 0 59675 416041 251485 2026-09-30T19:49:47Z Intisar Ali 8681 416041 wikitext text/x-wiki {{Short description|حسابداري جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ پيشه ور شخص}} {{Infobox occupation | name = حسابدار | type = [[پيشو]] | activity_sector = [[ڪاروبار]]، [[ماليات]]، [[حسابداري]] | competencies = حسابداري، [[آڊٽ]]، ٽيڪس، ماليات، ڪارپوريٽ قانون، مالي تجزيو، انتظام ۽ تنقيدي سوچ | formation = ملڪ ۽ پيشه ور اداري موجب مختلف؛ اڪثر حسابداري، ماليات يا ڪاروبار ۾ تعليم ۽ پيشه ور قابليت | employment_field = خانگي ادارا، حسابداري ۽ آڊٽ فرمون، مالياتي ادارا، سرڪاري ادارا ۽ غير منافع بخش تنظيمون | related_occupation = [[بڪ ڪيپر]]، [[آڊيٽر]]، مالي تجزيه نگار }} {{Accounting}} [[File:פני כהן מנהלת חשבונות תיכון רוטברג.jpg|thumb|هڪ حسابدار ڪم ڪندي]] '''حسابدار''' يا '''اڪائونٽنٽ''' ({{lang-en|Accountant}}) [[حسابداري]] يا اڪائونٽنسي جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ شخص کي چيو ويندو آهي. حسابدار ڪنهن فرد، ڪاروباري اداري، سرڪاري اداري يا ٻي تنظيم جا مالي معاملا رڪارڊ ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي رپورٽون تيار ڪرڻ ۾ ڪم ڪندو آهي. حسابدار جي ڪم ۾ [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ، حسابن جي جاچ، بجيٽ سازي، خرچن جو تجزيو، ٽيڪس سان لاڳاپيل ڪم ۽ انتظاميا کي مالي معلومات مهيا ڪرڻ شامل ٿي سگهن ٿا. روايتي طور حسابدار جو ڪم تجارتي حسابن جي ڪتابن ۽ مالي داخلائن سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر جديد حسابداريءَ ۾ سندس ڪردار ان کان گهڻو وسيع آهي. جديد حسابدار مالي رپورٽنگ، [[آڊٽ]]، [[ٽيڪس]]، انتظامي حسابداري، خرچن جي حسابداري، خطري جي انتظام، اندروني ڪنٽرول، ڪارپوريٽ ماليات ۽ مالي صلاحڪاري جهڙن شعبن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Faruqi">{{cite book |last=Faruqi |first=Shakil |title=Glossary: Banking and Finance |edition=2nd |publisher=State Bank of Pakistan}}</ref> == پيشه ور حيثيت == دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ''حسابدار'' جو لفظ عام ۽ پيشه ور ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو. سڀئي حسابدار لازمي طور قانوني طور تصديق ٿيل پيشه ور حسابدار نه هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ مخصوص امتحان، عملي تربيت ۽ پيشه ور اداري جي رڪنيت مڪمل ڪندڙ حسابدارن کي مخصوص لقب استعمال ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. انهن لقبن ۾ '''[[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]''' (CA)، '''چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ''' (ACCA)، '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA)، '''چارٽرڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' ۽ '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' شامل آهن. انهن لقبن ۽ انهن سان لاڳاپيل قانوني اختيارن جو دائرو ملڪ کان ملڪ مختلف هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ تصديق ٿيل حسابدارن کي اهڙا قانوني اختيار حاصل هوندا آهن، جيڪي عام حسابدارن کي حاصل نه هوندا آهن؛ مثال طور ڪجهه قسمن جي ادارن جي مالي بيانن جو قانوني آڊٽ ڪرڻ يا انهن بابت آزاد آڊٽ راءِ جاري ڪرڻ لاءِ مخصوص پيشه ور قابليت ۽ لائسنس گهربل هوندو آهي. == ڪم ۽ ذميواريون == حسابدار جون ذميواريون سندس ملازمت، تخصص ۽ ملڪ جي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿيون. عام طور سندس ڪم ۾ هي سرگرميون شامل ٿي سگهن ٿيون: * مالي ڏيتي ليتي ۽ حسابن جو رڪارڊ رکڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ ۽ انهن جو تجزيو ڪرڻ؛ * آمدني، خرچن، اثاثن ۽ ذميوارين جو حساب رکڻ؛ * بجيٽ ۽ مالي اڳڪٿيون تيار ڪرڻ؛ * ٽيڪس جا حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * [[آڊٽ]] ۽ اندروني ڪنٽرول سان لاڳاپيل ڪم ڪرڻ؛ * انتظاميا کي مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانونن، حسابداري معيارن ۽ مالي ضابطن جي تعميل جو جائزو وٺڻ؛ * خرچن ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جو تجزيو ڪرڻ. == حسابدار ۽ بڪ ڪيپر == [[بڪ ڪيپر]] ۽ حسابدار جا ڪم پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ٻنهي جو دائرو لازمي طور هڪجهڙو ناهي. بڪ ڪيپنگ بنيادي طور روزاني مالي ڏيتي ليتي کي صحيح نموني رڪارڊ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ حسابداري انهن رڪارڊن جي درجي بندي، تجزئي، تشريح ۽ مالي رپورٽنگ تائين پکڙيل آهي. عملي طور ننڍن ادارن ۾ هڪ ئي شخص بڪ ڪيپنگ ۽ حسابداري جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو، جڏهن تہ وڏن ادارن ۾ اهي ڪم الڳ شعبن ۽ ماهرن ۾ ورهايل هوندا آهن. == اهم شعبا == حسابدار مختلف شعبن ۾ تخصص حاصل ڪري سگهن ٿا، جن ۾: * '''مالي حسابداري''' — ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي بيان تيار ڪرڻ؛ * '''انتظامي حسابداري''' — انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا سازي لاءِ مالي معلومات مهيا ڪرڻ؛ * '''خرچن جي حسابداري''' — پيداوار يا خدمتن جي خرچن جو تعين ۽ تجزيو؛ * '''آڊٽ''' — مالي معلومات، حسابن ۽ ڪنٽرولن جي جاچ؛ * '''ٽيڪس حسابداري''' — ٽيڪس قانونن مطابق حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * '''فارنزڪ حسابداري''' — مالي فراڊ، تڪرارن ۽ جاچ سان لاڳاپيل حسابداري؛ * '''سرڪاري حسابداري''' — سرڪاري ادارن جي آمدني، خرچن ۽ مالي رپورٽنگ سان لاڳاپيل ڪم. == پيشه ور صلاحيتون == جديد حسابدار لاءِ انگن اکرن جي ڄاڻ سان گڏ [[تجزياتي مهارت]]، [[تنقيدي سوچ]]، رابطي جون صلاحيتون، معلوماتي ٽيڪنالاجي، ڪاروباري قانون، ٽيڪس ۽ مالي رپورٽنگ جي ڄاڻ پڻ اهم سمجهي وڃي ٿي. آڊيٽرن ۽ ٻين پيشه ور حسابدارن لاءِ آزادي، رازداري، ديانتداري ۽ پيشه ورانه اخلاق پڻ بنيادي اصول آهن. تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ آڊيٽر جي تجربي ۽ انفرادي خاصيتن جو آڊٽ جي طريقيڪار، آڊٽ فيس ۽ آڊٽ جي معيار سان تعلق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Cahan |first1=Steven F. |last2=Sun |first2=Jerry |date=2015 |title=The Effect of Audit Experience on Audit Fees and Audit Quality |journal=Journal of Accounting, Auditing & Finance |volume=30 |issue=1 |pages=78–100 |doi=10.1177/0148558X14544503}}</ref> == پيشه ور حسابداري جا ادارا == دنيا ۾ حسابدارن جي تعليم، امتحانن، اخلاقي معيارن ۽ پيشه ورانه نگراني لاءِ ڪيترائي ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن جي قانوني حيثيت ۽ اختيار لاڳاپيل ملڪ جي قانون تي دارومدار رکن ٿا. اهم قابليتن ۾ CA، CPA، ACCA ۽ CMA شامل آهن. === برطانيا ۽ آئرلينڊ === [[برطانيا]] ۾ ڪيترائي پيشه ور حسابداري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ [[Institute of Chartered Accountants in England and Wales]] (ICAEW)، [[Institute of Chartered Accountants of Scotland]] (ICAS)، [[Chartered Accountants Ireland]]، [[Association of Chartered Certified Accountants]] (ACCA)، [[Chartered Institute of Management Accountants]] (CIMA) ۽ [[Chartered Institute of Public Finance and Accountancy]] (CIPFA) شامل آهن. [[Institute of Chartered Accountants of Scotland]] کي 1854ع ۾ شاهي چارٽر مليو ۽ ان کي دنيا جي سڀ کان پراڻن منظم پيشه ور حسابداري ادارن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=0-412-47330-5}}</ref> === آمريڪا === [[آمريڪا]] ۾ سڀ کان مشهور پيشه ور لقب '''[[Certified Public Accountant]]''' (CPA) آهي. CPA جو لائسنس رياستي سطح تي جاري ڪيو ويندو آهي ۽ اميدوارن کي ٻين شرطن سان گڏ [[Uniform Certified Public Accountant Examination]] پاس ڪرڻو پوندو آهي. ان کان سواءِ '''Certified Management Accountant''' (CMA)، '''Certified Internal Auditor''' (CIA) ۽ '''Enrolled Agent''' (EA) جهڙيون مختلف تخصصي قابليتون پڻ موجود آهن. انهن مان هر هڪ جي دائري ۽ قانوني اختيارن ۾ فرق آهي. === پاڪستان === [[پاڪستان]] ۾ حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل اهم ادارن ۾ [[Institute of Chartered Accountants of Pakistan]] (ICAP)، [[Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan]] (ICMAP) ۽ [[Pakistan Institute of Public Finance Accountants]] (PIPFA) شامل آهن. '''Institute of Chartered Accountants of Pakistan''' کي '''Chartered Accountants Ordinance, 1961''' تحت قائم ڪيو ويو. اهو پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنٽن جي پيشي جي تنظيم ۽ نگراني ڪندڙ قانوني ادارو آهي. '''Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan''' کي '''Cost and Management Accountants Act, 1966''' تحت قانوني حيثيت حاصل آهي ۽ اهو خاص طور ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشه ور تعليم ۽ رڪنيت سان لاڳاپيل آهي. '''Pakistan Institute of Public Finance Accountants''' (PIPFA) سرڪاري ۽ خانگي شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور قابليت فراهم ڪري ٿو. === ڀارت === [[ڀارت]] ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي قانوني تنظيم [[Institute of Chartered Accountants of India]] (ICAI) ڪري ٿو، جيڪو '''Chartered Accountants Act, 1949''' تحت قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=The Chartered Accountants Act, 1949 |url=https://www.icai.org/post/the-chartered-accountants-act-1949-no-38-of-1949-14-11-2007 |publisher=Institute of Chartered Accountants of India}}</ref> ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشي لاءِ [[Institute of Cost Accountants of India]] قانوني پيشه ور ادارو آهي. === ڪئناڊا === [[ڪئناڊا]] ۾ '''[[Chartered Professional Accountant]]''' (CPA) مرڪزي قومي پيشه ور لقب آهي. موجوده CPA نظام اڳوڻن Chartered Accountant (CA)، Certified General Accountant (CGA) ۽ Certified Management Accountant (CMA) تنظيمن جي اتحاد کان پوءِ وجود ۾ آيو. === آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ === [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ اهم پيشه ور ادارن ۾ [[Chartered Accountants Australia and New Zealand]] (CA ANZ) شامل آهي. آسٽريليا ۾ [[CPA Australia]] ۽ [[Institute of Public Accountants]] پڻ اهم پيشه ور ادارا آهن. == روزگار == حسابدار حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، انشورنس ڪمپنين، صنعتي ادارن، واپاري ڪمپنين، سرڪاري کاتن، غير منافع بخش تنظيمن ۽ ٻين ادارن ۾ ملازمت ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حسابدار آزاد طور پيشه ورانه خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻيا ڪنهن هڪ اداري جا مستقل ملازم هوندا آهن. عالمي سطح تي وڏين آڊٽ ۽ پيشه ور خدمتن جي فرمن کي عام طور '''[[بگ فور (آڊٽ فرمون)|بگ فور]]''' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ حسابدارن جو وڏو انگ صنعت، واپار، سرڪاري شعبي ۽ ننڍن توڙي وچولي درجي جي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪري ٿو. == پيشه ورانه اخلاق == تصديق ٿيل حسابدارن کان عام طور توقع ڪئي ويندي آهي تہ اهي پنهنجي پيشه ور اداري جي اخلاقي ضابطن تي عمل ڪن. انهن اصولن ۾ ديانتداري، غيرجانبداري، پيشه ورانه قابليت ۽ مناسب احتياط، رازداري ۽ پيشه ورانه رويو شامل هوندا آهن. خاص طور [[آڊيٽر]] لاءِ آزادي اهم اصول آهي، ڇاڪاڻ تہ آڊٽ ڪندڙ شخص کي مالي بيان تي پنهنجي راءِ اهڙي نموني قائم ڪرڻي هوندي آهي جو مفادن جو ٽڪراءُ سندس پيشه ورانه فيصلي کي متاثر نه ڪري. == پڻ ڏسو == * [[حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[بڪ ڪيپنگ]] * [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]] * [[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]] * [[مالي بيان]] * [[ٽيڪس]] * [[ماليات]] == حوالا == {{حوالا}} {{Authority control}} [[زمرو:حسابدار| ]] [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:آڊيٽر]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] [[زمرو:ڪاروباري پيشا]] [[زمرو:حسابداري جون قابليتون]] iwarwm40swfzo21dyk9gwy24ryi1ugl 416042 416041 2026-09-30T19:50:44Z Intisar Ali 8681 416042 wikitext text/x-wiki {{Short description|حسابداري جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ پيشه ور شخص}} {{Infobox occupation | name = حسابدار | type = [[پيشو]] | activity_sector = [[ڪاروبار]]، [[ماليات]]، [[حسابداري]] | competencies = حسابداري، [[آڊٽ]]، ٽيڪس، ماليات، ڪارپوريٽ قانون، مالي تجزيو، انتظام ۽ تنقيدي سوچ | formation = ملڪ ۽ پيشه ور اداري موجب مختلف؛ اڪثر حسابداري، ماليات يا ڪاروبار ۾ تعليم ۽ پيشه ور قابليت | employment_field = خانگي ادارا، حسابداري ۽ آڊٽ فرمون، مالياتي ادارا، سرڪاري ادارا ۽ غير منافع بخش تنظيمون | related_occupation = [[بڪ ڪيپر]]، [[آڊيٽر]]، مالي تجزيه نگار }} {{Accounting}} [[File:פני כהן מנהלת חשבונות תיכון רוטברג.jpg|thumb|هڪ حسابدار ڪم ڪندي]] '''حسابدار''' يا '''اڪائونٽنٽ''' ({{lang-en|Accountant}}) [[حسابداري]] يا اڪائونٽنسي جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ شخص کي چيو ويندو آهي. حسابدار ڪنهن فرد، ڪاروباري اداري، سرڪاري اداري يا ٻي تنظيم جا مالي معاملا رڪارڊ ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي رپورٽون تيار ڪرڻ ۾ ڪم ڪندو آهي. حسابدار جي ڪم ۾ [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ، حسابن جي جاچ، بجيٽ سازي، خرچن جو تجزيو، ٽيڪس سان لاڳاپيل ڪم ۽ انتظاميا کي مالي معلومات مهيا ڪرڻ شامل ٿي سگهن ٿا. روايتي طور حسابدار جو ڪم تجارتي حسابن جي ڪتابن ۽ مالي داخلائن سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر جديد حسابداريءَ ۾ سندس ڪردار ان کان گهڻو وسيع آهي. جديد حسابدار مالي رپورٽنگ، [[آڊٽ]]، [[ٽيڪس]]، انتظامي حسابداري، خرچن جي حسابداري، خطري جي انتظام، اندروني ڪنٽرول، ڪارپوريٽ ماليات ۽ مالي صلاحڪاري جهڙن شعبن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Faruqi">{{cite book |last=Faruqi |first=Shakil |title=Glossary: Banking and Finance |edition=2nd |publisher=State Bank of Pakistan}}</ref> == پيشه ور حيثيت == دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ''حسابدار'' جو لفظ عام ۽ پيشه ور ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو. سڀئي حسابدار لازمي طور قانوني طور تصديق ٿيل پيشه ور حسابدار نه هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ مخصوص امتحان، عملي تربيت ۽ پيشه ور اداري جي رڪنيت مڪمل ڪندڙ حسابدارن کي مخصوص لقب استعمال ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. انهن لقبن ۾ '''[[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]''' (CA)، '''چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ''' (ACCA)، '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA)، '''چارٽرڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' ۽ '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' شامل آهن. انهن لقبن ۽ انهن سان لاڳاپيل قانوني اختيارن جو دائرو ملڪ کان ملڪ مختلف هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ تصديق ٿيل حسابدارن کي اهڙا قانوني اختيار حاصل هوندا آهن، جيڪي عام حسابدارن کي حاصل نه هوندا آهن؛ مثال طور ڪجهه قسمن جي ادارن جي مالي بيانن جو قانوني آڊٽ ڪرڻ يا انهن بابت آزاد آڊٽ راءِ جاري ڪرڻ لاءِ مخصوص پيشه ور قابليت ۽ لائسنس گهربل هوندو آهي. == ڪم ۽ ذميواريون == حسابدار جون ذميواريون سندس ملازمت، تخصص ۽ ملڪ جي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿيون. عام طور سندس ڪم ۾ هي سرگرميون شامل ٿي سگهن ٿيون: * مالي ڏيتي ليتي ۽ حسابن جو رڪارڊ رکڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ ۽ انهن جو تجزيو ڪرڻ؛ * آمدني، خرچن، اثاثن ۽ ذميوارين جو حساب رکڻ؛ * بجيٽ ۽ مالي اڳڪٿيون تيار ڪرڻ؛ * ٽيڪس جا حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * [[آڊٽ]] ۽ اندروني ڪنٽرول سان لاڳاپيل ڪم ڪرڻ؛ * انتظاميا کي مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانونن، حسابداري معيارن ۽ مالي ضابطن جي تعميل جو جائزو وٺڻ؛ * خرچن ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جو تجزيو ڪرڻ. == حسابدار ۽ بڪ ڪيپر == [[بڪ ڪيپر]] ۽ حسابدار جا ڪم پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ٻنهي جو دائرو لازمي طور هڪجهڙو ناهي. بڪ ڪيپنگ بنيادي طور روزاني مالي ڏيتي ليتي کي صحيح نموني رڪارڊ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ حسابداري انهن رڪارڊن جي درجي بندي، تجزئي، تشريح ۽ مالي رپورٽنگ تائين پکڙيل آهي. عملي طور ننڍن ادارن ۾ هڪ ئي شخص بڪ ڪيپنگ ۽ حسابداري جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو، جڏهن تہ وڏن ادارن ۾ اهي ڪم الڳ شعبن ۽ ماهرن ۾ ورهايل هوندا آهن. == اهم شعبا == حسابدار مختلف شعبن ۾ تخصص حاصل ڪري سگهن ٿا، جن ۾: * '''مالي حسابداري''' — ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي بيان تيار ڪرڻ؛ * '''انتظامي حسابداري''' — انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا سازي لاءِ مالي معلومات مهيا ڪرڻ؛ * '''خرچن جي حسابداري''' — پيداوار يا خدمتن جي خرچن جو تعين ۽ تجزيو؛ * '''آڊٽ''' — مالي معلومات، حسابن ۽ ڪنٽرولن جي جاچ؛ * '''ٽيڪس حسابداري''' — ٽيڪس قانونن مطابق حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * '''فارنزڪ حسابداري''' — مالي فراڊ، تڪرارن ۽ جاچ سان لاڳاپيل حسابداري؛ * '''سرڪاري حسابداري''' — سرڪاري ادارن جي آمدني، خرچن ۽ مالي رپورٽنگ سان لاڳاپيل ڪم. == پيشه ور صلاحيتون == جديد حسابدار لاءِ انگن اکرن جي ڄاڻ سان گڏ [[تجزياتي مهارت]]، [[تنقيدي سوچ]]، رابطي جون صلاحيتون، معلوماتي ٽيڪنالاجي، ڪاروباري قانون، ٽيڪس ۽ مالي رپورٽنگ جي ڄاڻ پڻ اهم سمجهي وڃي ٿي. آڊيٽرن ۽ ٻين پيشه ور حسابدارن لاءِ آزادي، رازداري، ديانتداري ۽ پيشه ورانه اخلاق پڻ بنيادي اصول آهن. تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ آڊيٽر جي تجربي ۽ انفرادي خاصيتن جو آڊٽ جي طريقيڪار، آڊٽ فيس ۽ آڊٽ جي معيار سان تعلق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Cahan |first1=Steven F. |last2=Sun |first2=Jerry |date=2015 |title=The Effect of Audit Experience on Audit Fees and Audit Quality |journal=Journal of Accounting, Auditing & Finance |volume=30 |issue=1 |pages=78–100 |doi=10.1177/0148558X14544503}}</ref> == پيشه ور حسابداري جا ادارا == دنيا ۾ حسابدارن جي تعليم، امتحانن، اخلاقي معيارن ۽ پيشه ورانه نگراني لاءِ ڪيترائي ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن جي قانوني حيثيت ۽ اختيار لاڳاپيل ملڪ جي قانون تي دارومدار رکن ٿا. اهم قابليتن ۾ CA، CPA، ACCA ۽ CMA شامل آهن. === برطانيا ۽ آئرلينڊ === [[برطانيا]] ۾ ڪيترائي پيشه ور حسابداري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس اِن انگلينڊ اينڊ ويلز]] (ICAEW)، [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] (ICAS)، [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آئرلينڊ]] (CAI)، [[ايسوسيئيشن آف چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽس]] (ACCA)، [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس]] (CIMA) ۽ [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اينڊ اڪائونٽنسي]] (CIPFA) شامل آهن. [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] کي 1854ع ۾ [[شاهي چارٽر]] مليو ۽ اهو دنيا جي سڀ کان پراڻن منظم پيشه ور حسابداري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=0-412-47330-5}}</ref> === آمريڪا === [[آمريڪا]] ۾ سڀ کان مشهور پيشه ور لقب '''[[Certified Public Accountant]]''' (CPA) آهي. CPA جو لائسنس رياستي سطح تي جاري ڪيو ويندو آهي ۽ اميدوارن کي ٻين شرطن سان گڏ [[Uniform Certified Public Accountant Examination]] پاس ڪرڻو پوندو آهي. ان کان سواءِ '''Certified Management Accountant''' (CMA)، '''Certified Internal Auditor''' (CIA) ۽ '''Enrolled Agent''' (EA) جهڙيون مختلف تخصصي قابليتون پڻ موجود آهن. انهن مان هر هڪ جي دائري ۽ قانوني اختيارن ۾ فرق آهي. === پاڪستان === [[پاڪستان]] ۾ حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل اهم ادارن ۾ [[Institute of Chartered Accountants of Pakistan]] (ICAP)، [[Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan]] (ICMAP) ۽ [[Pakistan Institute of Public Finance Accountants]] (PIPFA) شامل آهن. '''Institute of Chartered Accountants of Pakistan''' کي '''Chartered Accountants Ordinance, 1961''' تحت قائم ڪيو ويو. اهو پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنٽن جي پيشي جي تنظيم ۽ نگراني ڪندڙ قانوني ادارو آهي. '''Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan''' کي '''Cost and Management Accountants Act, 1966''' تحت قانوني حيثيت حاصل آهي ۽ اهو خاص طور ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشه ور تعليم ۽ رڪنيت سان لاڳاپيل آهي. '''Pakistan Institute of Public Finance Accountants''' (PIPFA) سرڪاري ۽ خانگي شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور قابليت فراهم ڪري ٿو. === ڀارت === [[ڀارت]] ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي قانوني تنظيم [[Institute of Chartered Accountants of India]] (ICAI) ڪري ٿو، جيڪو '''Chartered Accountants Act, 1949''' تحت قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=The Chartered Accountants Act, 1949 |url=https://www.icai.org/post/the-chartered-accountants-act-1949-no-38-of-1949-14-11-2007 |publisher=Institute of Chartered Accountants of India}}</ref> ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشي لاءِ [[Institute of Cost Accountants of India]] قانوني پيشه ور ادارو آهي. === ڪئناڊا === [[ڪئناڊا]] ۾ '''[[Chartered Professional Accountant]]''' (CPA) مرڪزي قومي پيشه ور لقب آهي. موجوده CPA نظام اڳوڻن Chartered Accountant (CA)، Certified General Accountant (CGA) ۽ Certified Management Accountant (CMA) تنظيمن جي اتحاد کان پوءِ وجود ۾ آيو. === آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ === [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ اهم پيشه ور ادارن ۾ [[Chartered Accountants Australia and New Zealand]] (CA ANZ) شامل آهي. آسٽريليا ۾ [[CPA Australia]] ۽ [[Institute of Public Accountants]] پڻ اهم پيشه ور ادارا آهن. == روزگار == حسابدار حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، انشورنس ڪمپنين، صنعتي ادارن، واپاري ڪمپنين، سرڪاري کاتن، غير منافع بخش تنظيمن ۽ ٻين ادارن ۾ ملازمت ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حسابدار آزاد طور پيشه ورانه خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻيا ڪنهن هڪ اداري جا مستقل ملازم هوندا آهن. عالمي سطح تي وڏين آڊٽ ۽ پيشه ور خدمتن جي فرمن کي عام طور '''[[بگ فور (آڊٽ فرمون)|بگ فور]]''' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ حسابدارن جو وڏو انگ صنعت، واپار، سرڪاري شعبي ۽ ننڍن توڙي وچولي درجي جي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪري ٿو. == پيشه ورانه اخلاق == تصديق ٿيل حسابدارن کان عام طور توقع ڪئي ويندي آهي تہ اهي پنهنجي پيشه ور اداري جي اخلاقي ضابطن تي عمل ڪن. انهن اصولن ۾ ديانتداري، غيرجانبداري، پيشه ورانه قابليت ۽ مناسب احتياط، رازداري ۽ پيشه ورانه رويو شامل هوندا آهن. خاص طور [[آڊيٽر]] لاءِ آزادي اهم اصول آهي، ڇاڪاڻ تہ آڊٽ ڪندڙ شخص کي مالي بيان تي پنهنجي راءِ اهڙي نموني قائم ڪرڻي هوندي آهي جو مفادن جو ٽڪراءُ سندس پيشه ورانه فيصلي کي متاثر نه ڪري. == پڻ ڏسو == * [[حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[بڪ ڪيپنگ]] * [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]] * [[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]] * [[مالي بيان]] * [[ٽيڪس]] * [[ماليات]] == حوالا == {{حوالا}} {{Authority control}} [[زمرو:حسابدار| ]] [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:آڊيٽر]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] [[زمرو:ڪاروباري پيشا]] [[زمرو:حسابداري جون قابليتون]] 162jv5ofggihazj1magmgab0wzdgqz3 416043 416042 2026-09-30T19:51:20Z Intisar Ali 8681 416043 wikitext text/x-wiki {{Short description|حسابداري جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ پيشه ور شخص}} {{Infobox occupation | name = حسابدار | type = [[پيشو]] | activity_sector = [[ڪاروبار]]، [[ماليات]]، [[حسابداري]] | competencies = حسابداري، [[آڊٽ]]، ٽيڪس، ماليات، ڪارپوريٽ قانون، مالي تجزيو، انتظام ۽ تنقيدي سوچ | formation = ملڪ ۽ پيشه ور اداري موجب مختلف؛ اڪثر حسابداري، ماليات يا ڪاروبار ۾ تعليم ۽ پيشه ور قابليت | employment_field = خانگي ادارا، حسابداري ۽ آڊٽ فرمون، مالياتي ادارا، سرڪاري ادارا ۽ غير منافع بخش تنظيمون | related_occupation = [[بڪ ڪيپر]]، [[آڊيٽر]]، مالي تجزيه نگار }} {{Accounting}} [[File:פני כהן מנהלת חשבונות תיכון רוטברג.jpg|thumb|هڪ حسابدار ڪم ڪندي]] '''حسابدار''' يا '''اڪائونٽنٽ''' ({{lang-en|Accountant}}) [[حسابداري]] يا اڪائونٽنسي جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ شخص کي چيو ويندو آهي. حسابدار ڪنهن فرد، ڪاروباري اداري، سرڪاري اداري يا ٻي تنظيم جا مالي معاملا رڪارڊ ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي رپورٽون تيار ڪرڻ ۾ ڪم ڪندو آهي. حسابدار جي ڪم ۾ [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ، حسابن جي جاچ، بجيٽ سازي، خرچن جو تجزيو، ٽيڪس سان لاڳاپيل ڪم ۽ انتظاميا کي مالي معلومات مهيا ڪرڻ شامل ٿي سگهن ٿا. روايتي طور حسابدار جو ڪم تجارتي حسابن جي ڪتابن ۽ مالي داخلائن سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر جديد حسابداريءَ ۾ سندس ڪردار ان کان گهڻو وسيع آهي. جديد حسابدار مالي رپورٽنگ، [[آڊٽ]]، [[ٽيڪس]]، انتظامي حسابداري، خرچن جي حسابداري، خطري جي انتظام، اندروني ڪنٽرول، ڪارپوريٽ ماليات ۽ مالي صلاحڪاري جهڙن شعبن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Faruqi">{{cite book |last=Faruqi |first=Shakil |title=Glossary: Banking and Finance |edition=2nd |publisher=State Bank of Pakistan}}</ref> == پيشه ور حيثيت == دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ''حسابدار'' جو لفظ عام ۽ پيشه ور ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو. سڀئي حسابدار لازمي طور قانوني طور تصديق ٿيل پيشه ور حسابدار نه هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ مخصوص امتحان، عملي تربيت ۽ پيشه ور اداري جي رڪنيت مڪمل ڪندڙ حسابدارن کي مخصوص لقب استعمال ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. انهن لقبن ۾ '''[[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]''' (CA)، '''چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ''' (ACCA)، '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA)، '''چارٽرڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' ۽ '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' شامل آهن. انهن لقبن ۽ انهن سان لاڳاپيل قانوني اختيارن جو دائرو ملڪ کان ملڪ مختلف هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ تصديق ٿيل حسابدارن کي اهڙا قانوني اختيار حاصل هوندا آهن، جيڪي عام حسابدارن کي حاصل نه هوندا آهن؛ مثال طور ڪجهه قسمن جي ادارن جي مالي بيانن جو قانوني آڊٽ ڪرڻ يا انهن بابت آزاد آڊٽ راءِ جاري ڪرڻ لاءِ مخصوص پيشه ور قابليت ۽ لائسنس گهربل هوندو آهي. == ڪم ۽ ذميواريون == حسابدار جون ذميواريون سندس ملازمت، تخصص ۽ ملڪ جي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿيون. عام طور سندس ڪم ۾ هي سرگرميون شامل ٿي سگهن ٿيون: * مالي ڏيتي ليتي ۽ حسابن جو رڪارڊ رکڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ ۽ انهن جو تجزيو ڪرڻ؛ * آمدني، خرچن، اثاثن ۽ ذميوارين جو حساب رکڻ؛ * بجيٽ ۽ مالي اڳڪٿيون تيار ڪرڻ؛ * ٽيڪس جا حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * [[آڊٽ]] ۽ اندروني ڪنٽرول سان لاڳاپيل ڪم ڪرڻ؛ * انتظاميا کي مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانونن، حسابداري معيارن ۽ مالي ضابطن جي تعميل جو جائزو وٺڻ؛ * خرچن ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جو تجزيو ڪرڻ. == حسابدار ۽ بڪ ڪيپر == [[بڪ ڪيپر]] ۽ حسابدار جا ڪم پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ٻنهي جو دائرو لازمي طور هڪجهڙو ناهي. بڪ ڪيپنگ بنيادي طور روزاني مالي ڏيتي ليتي کي صحيح نموني رڪارڊ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ حسابداري انهن رڪارڊن جي درجي بندي، تجزئي، تشريح ۽ مالي رپورٽنگ تائين پکڙيل آهي. عملي طور ننڍن ادارن ۾ هڪ ئي شخص بڪ ڪيپنگ ۽ حسابداري جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو، جڏهن تہ وڏن ادارن ۾ اهي ڪم الڳ شعبن ۽ ماهرن ۾ ورهايل هوندا آهن. == اهم شعبا == حسابدار مختلف شعبن ۾ تخصص حاصل ڪري سگهن ٿا، جن ۾: * '''مالي حسابداري''' — ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي بيان تيار ڪرڻ؛ * '''انتظامي حسابداري''' — انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا سازي لاءِ مالي معلومات مهيا ڪرڻ؛ * '''خرچن جي حسابداري''' — پيداوار يا خدمتن جي خرچن جو تعين ۽ تجزيو؛ * '''آڊٽ''' — مالي معلومات، حسابن ۽ ڪنٽرولن جي جاچ؛ * '''ٽيڪس حسابداري''' — ٽيڪس قانونن مطابق حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * '''فارنزڪ حسابداري''' — مالي فراڊ، تڪرارن ۽ جاچ سان لاڳاپيل حسابداري؛ * '''سرڪاري حسابداري''' — سرڪاري ادارن جي آمدني، خرچن ۽ مالي رپورٽنگ سان لاڳاپيل ڪم. == پيشه ور صلاحيتون == جديد حسابدار لاءِ انگن اکرن جي ڄاڻ سان گڏ [[تجزياتي مهارت]]، [[تنقيدي سوچ]]، رابطي جون صلاحيتون، معلوماتي ٽيڪنالاجي، ڪاروباري قانون، ٽيڪس ۽ مالي رپورٽنگ جي ڄاڻ پڻ اهم سمجهي وڃي ٿي. آڊيٽرن ۽ ٻين پيشه ور حسابدارن لاءِ آزادي، رازداري، ديانتداري ۽ پيشه ورانه اخلاق پڻ بنيادي اصول آهن. تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ آڊيٽر جي تجربي ۽ انفرادي خاصيتن جو آڊٽ جي طريقيڪار، آڊٽ فيس ۽ آڊٽ جي معيار سان تعلق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Cahan |first1=Steven F. |last2=Sun |first2=Jerry |date=2015 |title=The Effect of Audit Experience on Audit Fees and Audit Quality |journal=Journal of Accounting, Auditing & Finance |volume=30 |issue=1 |pages=78–100 |doi=10.1177/0148558X14544503}}</ref> == پيشه ور حسابداري جا ادارا == دنيا ۾ حسابدارن جي تعليم، امتحانن، اخلاقي معيارن ۽ پيشه ورانه نگراني لاءِ ڪيترائي ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن جي قانوني حيثيت ۽ اختيار لاڳاپيل ملڪ جي قانون تي دارومدار رکن ٿا. اهم قابليتن ۾ CA، CPA، ACCA ۽ CMA شامل آهن. === برطانيا ۽ آئرلينڊ === [[برطانيا]] ۾ ڪيترائي پيشه ور حسابداري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس اِن انگلينڊ اينڊ ويلز]] (ICAEW)، [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] (ICAS)، [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آئرلينڊ]] (CAI)، [[ايسوسيئيشن آف چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽس]] (ACCA)، [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس]] (CIMA) ۽ [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اينڊ اڪائونٽنسي]] (CIPFA) شامل آهن. [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] کي 1854ع ۾ [[شاهي چارٽر]] مليو ۽ اهو دنيا جي سڀ کان پراڻن منظم پيشه ور حسابداري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=0-412-47330-5}}</ref> === آمريڪا === [[آمريڪا]] ۾ سڀ کان مشهور پيشه ور لقب '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA) آهي. CPA جو لائسنس رياستي سطح تي جاري ڪيو ويندو آهي ۽ اميدوارن کي ٻين شرطن سان گڏ '''[[يونيفارم سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ايگزامينيشن]]''' پاس ڪرڻو پوندو آهي. ان کان سواءِ '''سرٽيفائيڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' (CMA)، '''سرٽيفائيڊ انٽرنل آڊيٽر''' (CIA) ۽ '''اينرولڊ ايجنٽ''' (EA) جهڙيون مختلف تخصصي قابليتون پڻ موجود آهن. انهن مان هر هڪ جي دائري ۽ قانوني اختيارن ۾ فرق آهي. === پاڪستان === [[پاڪستان]] ۾ حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل اهم ادارن ۾ [[Institute of Chartered Accountants of Pakistan]] (ICAP)، [[Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan]] (ICMAP) ۽ [[Pakistan Institute of Public Finance Accountants]] (PIPFA) شامل آهن. '''Institute of Chartered Accountants of Pakistan''' کي '''Chartered Accountants Ordinance, 1961''' تحت قائم ڪيو ويو. اهو پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنٽن جي پيشي جي تنظيم ۽ نگراني ڪندڙ قانوني ادارو آهي. '''Institute of Cost and Management Accountants of Pakistan''' کي '''Cost and Management Accountants Act, 1966''' تحت قانوني حيثيت حاصل آهي ۽ اهو خاص طور ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشه ور تعليم ۽ رڪنيت سان لاڳاپيل آهي. '''Pakistan Institute of Public Finance Accountants''' (PIPFA) سرڪاري ۽ خانگي شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور قابليت فراهم ڪري ٿو. === ڀارت === [[ڀارت]] ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي قانوني تنظيم [[Institute of Chartered Accountants of India]] (ICAI) ڪري ٿو، جيڪو '''Chartered Accountants Act, 1949''' تحت قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=The Chartered Accountants Act, 1949 |url=https://www.icai.org/post/the-chartered-accountants-act-1949-no-38-of-1949-14-11-2007 |publisher=Institute of Chartered Accountants of India}}</ref> ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشي لاءِ [[Institute of Cost Accountants of India]] قانوني پيشه ور ادارو آهي. === ڪئناڊا === [[ڪئناڊا]] ۾ '''[[Chartered Professional Accountant]]''' (CPA) مرڪزي قومي پيشه ور لقب آهي. موجوده CPA نظام اڳوڻن Chartered Accountant (CA)، Certified General Accountant (CGA) ۽ Certified Management Accountant (CMA) تنظيمن جي اتحاد کان پوءِ وجود ۾ آيو. === آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ === [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ اهم پيشه ور ادارن ۾ [[Chartered Accountants Australia and New Zealand]] (CA ANZ) شامل آهي. آسٽريليا ۾ [[CPA Australia]] ۽ [[Institute of Public Accountants]] پڻ اهم پيشه ور ادارا آهن. == روزگار == حسابدار حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، انشورنس ڪمپنين، صنعتي ادارن، واپاري ڪمپنين، سرڪاري کاتن، غير منافع بخش تنظيمن ۽ ٻين ادارن ۾ ملازمت ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حسابدار آزاد طور پيشه ورانه خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻيا ڪنهن هڪ اداري جا مستقل ملازم هوندا آهن. عالمي سطح تي وڏين آڊٽ ۽ پيشه ور خدمتن جي فرمن کي عام طور '''[[بگ فور (آڊٽ فرمون)|بگ فور]]''' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ حسابدارن جو وڏو انگ صنعت، واپار، سرڪاري شعبي ۽ ننڍن توڙي وچولي درجي جي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪري ٿو. == پيشه ورانه اخلاق == تصديق ٿيل حسابدارن کان عام طور توقع ڪئي ويندي آهي تہ اهي پنهنجي پيشه ور اداري جي اخلاقي ضابطن تي عمل ڪن. انهن اصولن ۾ ديانتداري، غيرجانبداري، پيشه ورانه قابليت ۽ مناسب احتياط، رازداري ۽ پيشه ورانه رويو شامل هوندا آهن. خاص طور [[آڊيٽر]] لاءِ آزادي اهم اصول آهي، ڇاڪاڻ تہ آڊٽ ڪندڙ شخص کي مالي بيان تي پنهنجي راءِ اهڙي نموني قائم ڪرڻي هوندي آهي جو مفادن جو ٽڪراءُ سندس پيشه ورانه فيصلي کي متاثر نه ڪري. == پڻ ڏسو == * [[حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[بڪ ڪيپنگ]] * [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]] * [[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]] * [[مالي بيان]] * [[ٽيڪس]] * [[ماليات]] == حوالا == {{حوالا}} {{Authority control}} [[زمرو:حسابدار| ]] [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:آڊيٽر]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] [[زمرو:ڪاروباري پيشا]] [[زمرو:حسابداري جون قابليتون]] b6gzv5fpgvcnv1kklyzw73q5ycybhq6 416044 416043 2026-09-30T19:52:00Z Intisar Ali 8681 416044 wikitext text/x-wiki {{Short description|حسابداري جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ پيشه ور شخص}} {{Infobox occupation | name = حسابدار | type = [[پيشو]] | activity_sector = [[ڪاروبار]]، [[ماليات]]، [[حسابداري]] | competencies = حسابداري، [[آڊٽ]]، ٽيڪس، ماليات، ڪارپوريٽ قانون، مالي تجزيو، انتظام ۽ تنقيدي سوچ | formation = ملڪ ۽ پيشه ور اداري موجب مختلف؛ اڪثر حسابداري، ماليات يا ڪاروبار ۾ تعليم ۽ پيشه ور قابليت | employment_field = خانگي ادارا، حسابداري ۽ آڊٽ فرمون، مالياتي ادارا، سرڪاري ادارا ۽ غير منافع بخش تنظيمون | related_occupation = [[بڪ ڪيپر]]، [[آڊيٽر]]، مالي تجزيه نگار }} {{Accounting}} [[File:פני כהן מנהלת חשבונות תיכון רוטברג.jpg|thumb|هڪ حسابدار ڪم ڪندي]] '''حسابدار''' يا '''اڪائونٽنٽ''' ({{lang-en|Accountant}}) [[حسابداري]] يا اڪائونٽنسي جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ شخص کي چيو ويندو آهي. حسابدار ڪنهن فرد، ڪاروباري اداري، سرڪاري اداري يا ٻي تنظيم جا مالي معاملا رڪارڊ ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي رپورٽون تيار ڪرڻ ۾ ڪم ڪندو آهي. حسابدار جي ڪم ۾ [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ، حسابن جي جاچ، بجيٽ سازي، خرچن جو تجزيو، ٽيڪس سان لاڳاپيل ڪم ۽ انتظاميا کي مالي معلومات مهيا ڪرڻ شامل ٿي سگهن ٿا. روايتي طور حسابدار جو ڪم تجارتي حسابن جي ڪتابن ۽ مالي داخلائن سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر جديد حسابداريءَ ۾ سندس ڪردار ان کان گهڻو وسيع آهي. جديد حسابدار مالي رپورٽنگ، [[آڊٽ]]، [[ٽيڪس]]، انتظامي حسابداري، خرچن جي حسابداري، خطري جي انتظام، اندروني ڪنٽرول، ڪارپوريٽ ماليات ۽ مالي صلاحڪاري جهڙن شعبن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Faruqi">{{cite book |last=Faruqi |first=Shakil |title=Glossary: Banking and Finance |edition=2nd |publisher=State Bank of Pakistan}}</ref> == پيشه ور حيثيت == دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ''حسابدار'' جو لفظ عام ۽ پيشه ور ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو. سڀئي حسابدار لازمي طور قانوني طور تصديق ٿيل پيشه ور حسابدار نه هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ مخصوص امتحان، عملي تربيت ۽ پيشه ور اداري جي رڪنيت مڪمل ڪندڙ حسابدارن کي مخصوص لقب استعمال ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. انهن لقبن ۾ '''[[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]''' (CA)، '''چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ''' (ACCA)، '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA)، '''چارٽرڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' ۽ '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' شامل آهن. انهن لقبن ۽ انهن سان لاڳاپيل قانوني اختيارن جو دائرو ملڪ کان ملڪ مختلف هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ تصديق ٿيل حسابدارن کي اهڙا قانوني اختيار حاصل هوندا آهن، جيڪي عام حسابدارن کي حاصل نه هوندا آهن؛ مثال طور ڪجهه قسمن جي ادارن جي مالي بيانن جو قانوني آڊٽ ڪرڻ يا انهن بابت آزاد آڊٽ راءِ جاري ڪرڻ لاءِ مخصوص پيشه ور قابليت ۽ لائسنس گهربل هوندو آهي. == ڪم ۽ ذميواريون == حسابدار جون ذميواريون سندس ملازمت، تخصص ۽ ملڪ جي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿيون. عام طور سندس ڪم ۾ هي سرگرميون شامل ٿي سگهن ٿيون: * مالي ڏيتي ليتي ۽ حسابن جو رڪارڊ رکڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ ۽ انهن جو تجزيو ڪرڻ؛ * آمدني، خرچن، اثاثن ۽ ذميوارين جو حساب رکڻ؛ * بجيٽ ۽ مالي اڳڪٿيون تيار ڪرڻ؛ * ٽيڪس جا حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * [[آڊٽ]] ۽ اندروني ڪنٽرول سان لاڳاپيل ڪم ڪرڻ؛ * انتظاميا کي مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانونن، حسابداري معيارن ۽ مالي ضابطن جي تعميل جو جائزو وٺڻ؛ * خرچن ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جو تجزيو ڪرڻ. == حسابدار ۽ بڪ ڪيپر == [[بڪ ڪيپر]] ۽ حسابدار جا ڪم پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ٻنهي جو دائرو لازمي طور هڪجهڙو ناهي. بڪ ڪيپنگ بنيادي طور روزاني مالي ڏيتي ليتي کي صحيح نموني رڪارڊ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ حسابداري انهن رڪارڊن جي درجي بندي، تجزئي، تشريح ۽ مالي رپورٽنگ تائين پکڙيل آهي. عملي طور ننڍن ادارن ۾ هڪ ئي شخص بڪ ڪيپنگ ۽ حسابداري جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو، جڏهن تہ وڏن ادارن ۾ اهي ڪم الڳ شعبن ۽ ماهرن ۾ ورهايل هوندا آهن. == اهم شعبا == حسابدار مختلف شعبن ۾ تخصص حاصل ڪري سگهن ٿا، جن ۾: * '''مالي حسابداري''' — ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي بيان تيار ڪرڻ؛ * '''انتظامي حسابداري''' — انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا سازي لاءِ مالي معلومات مهيا ڪرڻ؛ * '''خرچن جي حسابداري''' — پيداوار يا خدمتن جي خرچن جو تعين ۽ تجزيو؛ * '''آڊٽ''' — مالي معلومات، حسابن ۽ ڪنٽرولن جي جاچ؛ * '''ٽيڪس حسابداري''' — ٽيڪس قانونن مطابق حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * '''فارنزڪ حسابداري''' — مالي فراڊ، تڪرارن ۽ جاچ سان لاڳاپيل حسابداري؛ * '''سرڪاري حسابداري''' — سرڪاري ادارن جي آمدني، خرچن ۽ مالي رپورٽنگ سان لاڳاپيل ڪم. == پيشه ور صلاحيتون == جديد حسابدار لاءِ انگن اکرن جي ڄاڻ سان گڏ [[تجزياتي مهارت]]، [[تنقيدي سوچ]]، رابطي جون صلاحيتون، معلوماتي ٽيڪنالاجي، ڪاروباري قانون، ٽيڪس ۽ مالي رپورٽنگ جي ڄاڻ پڻ اهم سمجهي وڃي ٿي. آڊيٽرن ۽ ٻين پيشه ور حسابدارن لاءِ آزادي، رازداري، ديانتداري ۽ پيشه ورانه اخلاق پڻ بنيادي اصول آهن. تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ آڊيٽر جي تجربي ۽ انفرادي خاصيتن جو آڊٽ جي طريقيڪار، آڊٽ فيس ۽ آڊٽ جي معيار سان تعلق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Cahan |first1=Steven F. |last2=Sun |first2=Jerry |date=2015 |title=The Effect of Audit Experience on Audit Fees and Audit Quality |journal=Journal of Accounting, Auditing & Finance |volume=30 |issue=1 |pages=78–100 |doi=10.1177/0148558X14544503}}</ref> == پيشه ور حسابداري جا ادارا == دنيا ۾ حسابدارن جي تعليم، امتحانن، اخلاقي معيارن ۽ پيشه ورانه نگراني لاءِ ڪيترائي ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن جي قانوني حيثيت ۽ اختيار لاڳاپيل ملڪ جي قانون تي دارومدار رکن ٿا. اهم قابليتن ۾ CA، CPA، ACCA ۽ CMA شامل آهن. === برطانيا ۽ آئرلينڊ === [[برطانيا]] ۾ ڪيترائي پيشه ور حسابداري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس اِن انگلينڊ اينڊ ويلز]] (ICAEW)، [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] (ICAS)، [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آئرلينڊ]] (CAI)، [[ايسوسيئيشن آف چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽس]] (ACCA)، [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس]] (CIMA) ۽ [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اينڊ اڪائونٽنسي]] (CIPFA) شامل آهن. [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] کي 1854ع ۾ [[شاهي چارٽر]] مليو ۽ اهو دنيا جي سڀ کان پراڻن منظم پيشه ور حسابداري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=0-412-47330-5}}</ref> === آمريڪا === [[آمريڪا]] ۾ سڀ کان مشهور پيشه ور لقب '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA) آهي. CPA جو لائسنس رياستي سطح تي جاري ڪيو ويندو آهي ۽ اميدوارن کي ٻين شرطن سان گڏ '''[[يونيفارم سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ايگزامينيشن]]''' پاس ڪرڻو پوندو آهي. ان کان سواءِ '''سرٽيفائيڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' (CMA)، '''سرٽيفائيڊ انٽرنل آڊيٽر''' (CIA) ۽ '''اينرولڊ ايجنٽ''' (EA) جهڙيون مختلف تخصصي قابليتون پڻ موجود آهن. انهن مان هر هڪ جي دائري ۽ قانوني اختيارن ۾ فرق آهي. === پاڪستان === [[پاڪستان]] ۾ حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل اهم ادارن ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP)، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) شامل آهن. '''انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان''' کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. اهو پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنٽن جي پيشي جي تنظيم ۽ نگراني ڪندڙ قانوني ادارو آهي. '''انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان''' کي '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' تحت قانوني حيثيت حاصل آهي ۽ اهو خاص طور ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشه ور تعليم ۽ رڪنيت سان لاڳاپيل آهي. '''پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس''' (PIPFA) سرڪاري ۽ خانگي شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور قابليت فراهم ڪري ٿو. === ڀارت === [[ڀارت]] ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي قانوني تنظيم [[Institute of Chartered Accountants of India]] (ICAI) ڪري ٿو، جيڪو '''Chartered Accountants Act, 1949''' تحت قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=The Chartered Accountants Act, 1949 |url=https://www.icai.org/post/the-chartered-accountants-act-1949-no-38-of-1949-14-11-2007 |publisher=Institute of Chartered Accountants of India}}</ref> ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشي لاءِ [[Institute of Cost Accountants of India]] قانوني پيشه ور ادارو آهي. === ڪئناڊا === [[ڪئناڊا]] ۾ '''[[Chartered Professional Accountant]]''' (CPA) مرڪزي قومي پيشه ور لقب آهي. موجوده CPA نظام اڳوڻن Chartered Accountant (CA)، Certified General Accountant (CGA) ۽ Certified Management Accountant (CMA) تنظيمن جي اتحاد کان پوءِ وجود ۾ آيو. === آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ === [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ اهم پيشه ور ادارن ۾ [[Chartered Accountants Australia and New Zealand]] (CA ANZ) شامل آهي. آسٽريليا ۾ [[CPA Australia]] ۽ [[Institute of Public Accountants]] پڻ اهم پيشه ور ادارا آهن. == روزگار == حسابدار حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، انشورنس ڪمپنين، صنعتي ادارن، واپاري ڪمپنين، سرڪاري کاتن، غير منافع بخش تنظيمن ۽ ٻين ادارن ۾ ملازمت ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حسابدار آزاد طور پيشه ورانه خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻيا ڪنهن هڪ اداري جا مستقل ملازم هوندا آهن. عالمي سطح تي وڏين آڊٽ ۽ پيشه ور خدمتن جي فرمن کي عام طور '''[[بگ فور (آڊٽ فرمون)|بگ فور]]''' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ حسابدارن جو وڏو انگ صنعت، واپار، سرڪاري شعبي ۽ ننڍن توڙي وچولي درجي جي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪري ٿو. == پيشه ورانه اخلاق == تصديق ٿيل حسابدارن کان عام طور توقع ڪئي ويندي آهي تہ اهي پنهنجي پيشه ور اداري جي اخلاقي ضابطن تي عمل ڪن. انهن اصولن ۾ ديانتداري، غيرجانبداري، پيشه ورانه قابليت ۽ مناسب احتياط، رازداري ۽ پيشه ورانه رويو شامل هوندا آهن. خاص طور [[آڊيٽر]] لاءِ آزادي اهم اصول آهي، ڇاڪاڻ تہ آڊٽ ڪندڙ شخص کي مالي بيان تي پنهنجي راءِ اهڙي نموني قائم ڪرڻي هوندي آهي جو مفادن جو ٽڪراءُ سندس پيشه ورانه فيصلي کي متاثر نه ڪري. == پڻ ڏسو == * [[حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[بڪ ڪيپنگ]] * [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]] * [[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]] * [[مالي بيان]] * [[ٽيڪس]] * [[ماليات]] == حوالا == {{حوالا}} {{Authority control}} [[زمرو:حسابدار| ]] [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:آڊيٽر]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] [[زمرو:ڪاروباري پيشا]] [[زمرو:حسابداري جون قابليتون]] 7g0mnjdwyktp4yba1zjlbaf5w3a04u8 416045 416044 2026-09-30T19:52:35Z Intisar Ali 8681 416045 wikitext text/x-wiki {{Short description|حسابداري جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ پيشه ور شخص}} {{Infobox occupation | name = حسابدار | type = [[پيشو]] | activity_sector = [[ڪاروبار]]، [[ماليات]]، [[حسابداري]] | competencies = حسابداري، [[آڊٽ]]، ٽيڪس، ماليات، ڪارپوريٽ قانون، مالي تجزيو، انتظام ۽ تنقيدي سوچ | formation = ملڪ ۽ پيشه ور اداري موجب مختلف؛ اڪثر حسابداري، ماليات يا ڪاروبار ۾ تعليم ۽ پيشه ور قابليت | employment_field = خانگي ادارا، حسابداري ۽ آڊٽ فرمون، مالياتي ادارا، سرڪاري ادارا ۽ غير منافع بخش تنظيمون | related_occupation = [[بڪ ڪيپر]]، [[آڊيٽر]]، مالي تجزيه نگار }} {{Accounting}} [[File:פני כהן מנהלת חשבונות תיכון רוטברג.jpg|thumb|هڪ حسابدار ڪم ڪندي]] '''حسابدار''' يا '''اڪائونٽنٽ''' ({{lang-en|Accountant}}) [[حسابداري]] يا اڪائونٽنسي جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ شخص کي چيو ويندو آهي. حسابدار ڪنهن فرد، ڪاروباري اداري، سرڪاري اداري يا ٻي تنظيم جا مالي معاملا رڪارڊ ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي رپورٽون تيار ڪرڻ ۾ ڪم ڪندو آهي. حسابدار جي ڪم ۾ [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ، حسابن جي جاچ، بجيٽ سازي، خرچن جو تجزيو، ٽيڪس سان لاڳاپيل ڪم ۽ انتظاميا کي مالي معلومات مهيا ڪرڻ شامل ٿي سگهن ٿا. روايتي طور حسابدار جو ڪم تجارتي حسابن جي ڪتابن ۽ مالي داخلائن سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر جديد حسابداريءَ ۾ سندس ڪردار ان کان گهڻو وسيع آهي. جديد حسابدار مالي رپورٽنگ، [[آڊٽ]]، [[ٽيڪس]]، انتظامي حسابداري، خرچن جي حسابداري، خطري جي انتظام، اندروني ڪنٽرول، ڪارپوريٽ ماليات ۽ مالي صلاحڪاري جهڙن شعبن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Faruqi">{{cite book |last=Faruqi |first=Shakil |title=Glossary: Banking and Finance |edition=2nd |publisher=State Bank of Pakistan}}</ref> == پيشه ور حيثيت == دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ''حسابدار'' جو لفظ عام ۽ پيشه ور ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو. سڀئي حسابدار لازمي طور قانوني طور تصديق ٿيل پيشه ور حسابدار نه هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ مخصوص امتحان، عملي تربيت ۽ پيشه ور اداري جي رڪنيت مڪمل ڪندڙ حسابدارن کي مخصوص لقب استعمال ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. انهن لقبن ۾ '''[[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]''' (CA)، '''چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ''' (ACCA)، '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA)، '''چارٽرڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' ۽ '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' شامل آهن. انهن لقبن ۽ انهن سان لاڳاپيل قانوني اختيارن جو دائرو ملڪ کان ملڪ مختلف هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ تصديق ٿيل حسابدارن کي اهڙا قانوني اختيار حاصل هوندا آهن، جيڪي عام حسابدارن کي حاصل نه هوندا آهن؛ مثال طور ڪجهه قسمن جي ادارن جي مالي بيانن جو قانوني آڊٽ ڪرڻ يا انهن بابت آزاد آڊٽ راءِ جاري ڪرڻ لاءِ مخصوص پيشه ور قابليت ۽ لائسنس گهربل هوندو آهي. == ڪم ۽ ذميواريون == حسابدار جون ذميواريون سندس ملازمت، تخصص ۽ ملڪ جي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿيون. عام طور سندس ڪم ۾ هي سرگرميون شامل ٿي سگهن ٿيون: * مالي ڏيتي ليتي ۽ حسابن جو رڪارڊ رکڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ ۽ انهن جو تجزيو ڪرڻ؛ * آمدني، خرچن، اثاثن ۽ ذميوارين جو حساب رکڻ؛ * بجيٽ ۽ مالي اڳڪٿيون تيار ڪرڻ؛ * ٽيڪس جا حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * [[آڊٽ]] ۽ اندروني ڪنٽرول سان لاڳاپيل ڪم ڪرڻ؛ * انتظاميا کي مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانونن، حسابداري معيارن ۽ مالي ضابطن جي تعميل جو جائزو وٺڻ؛ * خرچن ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جو تجزيو ڪرڻ. == حسابدار ۽ بڪ ڪيپر == [[بڪ ڪيپر]] ۽ حسابدار جا ڪم پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ٻنهي جو دائرو لازمي طور هڪجهڙو ناهي. بڪ ڪيپنگ بنيادي طور روزاني مالي ڏيتي ليتي کي صحيح نموني رڪارڊ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ حسابداري انهن رڪارڊن جي درجي بندي، تجزئي، تشريح ۽ مالي رپورٽنگ تائين پکڙيل آهي. عملي طور ننڍن ادارن ۾ هڪ ئي شخص بڪ ڪيپنگ ۽ حسابداري جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو، جڏهن تہ وڏن ادارن ۾ اهي ڪم الڳ شعبن ۽ ماهرن ۾ ورهايل هوندا آهن. == اهم شعبا == حسابدار مختلف شعبن ۾ تخصص حاصل ڪري سگهن ٿا، جن ۾: * '''مالي حسابداري''' — ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي بيان تيار ڪرڻ؛ * '''انتظامي حسابداري''' — انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا سازي لاءِ مالي معلومات مهيا ڪرڻ؛ * '''خرچن جي حسابداري''' — پيداوار يا خدمتن جي خرچن جو تعين ۽ تجزيو؛ * '''آڊٽ''' — مالي معلومات، حسابن ۽ ڪنٽرولن جي جاچ؛ * '''ٽيڪس حسابداري''' — ٽيڪس قانونن مطابق حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * '''فارنزڪ حسابداري''' — مالي فراڊ، تڪرارن ۽ جاچ سان لاڳاپيل حسابداري؛ * '''سرڪاري حسابداري''' — سرڪاري ادارن جي آمدني، خرچن ۽ مالي رپورٽنگ سان لاڳاپيل ڪم. == پيشه ور صلاحيتون == جديد حسابدار لاءِ انگن اکرن جي ڄاڻ سان گڏ [[تجزياتي مهارت]]، [[تنقيدي سوچ]]، رابطي جون صلاحيتون، معلوماتي ٽيڪنالاجي، ڪاروباري قانون، ٽيڪس ۽ مالي رپورٽنگ جي ڄاڻ پڻ اهم سمجهي وڃي ٿي. آڊيٽرن ۽ ٻين پيشه ور حسابدارن لاءِ آزادي، رازداري، ديانتداري ۽ پيشه ورانه اخلاق پڻ بنيادي اصول آهن. تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ آڊيٽر جي تجربي ۽ انفرادي خاصيتن جو آڊٽ جي طريقيڪار، آڊٽ فيس ۽ آڊٽ جي معيار سان تعلق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Cahan |first1=Steven F. |last2=Sun |first2=Jerry |date=2015 |title=The Effect of Audit Experience on Audit Fees and Audit Quality |journal=Journal of Accounting, Auditing & Finance |volume=30 |issue=1 |pages=78–100 |doi=10.1177/0148558X14544503}}</ref> == پيشه ور حسابداري جا ادارا == دنيا ۾ حسابدارن جي تعليم، امتحانن، اخلاقي معيارن ۽ پيشه ورانه نگراني لاءِ ڪيترائي ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن جي قانوني حيثيت ۽ اختيار لاڳاپيل ملڪ جي قانون تي دارومدار رکن ٿا. اهم قابليتن ۾ CA، CPA، ACCA ۽ CMA شامل آهن. === برطانيا ۽ آئرلينڊ === [[برطانيا]] ۾ ڪيترائي پيشه ور حسابداري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس اِن انگلينڊ اينڊ ويلز]] (ICAEW)، [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] (ICAS)، [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آئرلينڊ]] (CAI)، [[ايسوسيئيشن آف چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽس]] (ACCA)، [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس]] (CIMA) ۽ [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اينڊ اڪائونٽنسي]] (CIPFA) شامل آهن. [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] کي 1854ع ۾ [[شاهي چارٽر]] مليو ۽ اهو دنيا جي سڀ کان پراڻن منظم پيشه ور حسابداري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=0-412-47330-5}}</ref> === آمريڪا === [[آمريڪا]] ۾ سڀ کان مشهور پيشه ور لقب '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA) آهي. CPA جو لائسنس رياستي سطح تي جاري ڪيو ويندو آهي ۽ اميدوارن کي ٻين شرطن سان گڏ '''[[يونيفارم سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ايگزامينيشن]]''' پاس ڪرڻو پوندو آهي. ان کان سواءِ '''سرٽيفائيڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' (CMA)، '''سرٽيفائيڊ انٽرنل آڊيٽر''' (CIA) ۽ '''اينرولڊ ايجنٽ''' (EA) جهڙيون مختلف تخصصي قابليتون پڻ موجود آهن. انهن مان هر هڪ جي دائري ۽ قانوني اختيارن ۾ فرق آهي. === پاڪستان === [[پاڪستان]] ۾ حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل اهم ادارن ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP)، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) شامل آهن. '''انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان''' کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. اهو پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنٽن جي پيشي جي تنظيم ۽ نگراني ڪندڙ قانوني ادارو آهي. '''انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان''' کي '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' تحت قانوني حيثيت حاصل آهي ۽ اهو خاص طور ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشه ور تعليم ۽ رڪنيت سان لاڳاپيل آهي. '''پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس''' (PIPFA) سرڪاري ۽ خانگي شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور قابليت فراهم ڪري ٿو. === ڀارت === [[ڀارت]] ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي قانوني تنظيم [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف انڊيا]] (ICAI) ڪري ٿو، جيڪو '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1949ع''' تحت قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=The Chartered Accountants Act, 1949 |url=https://www.icai.org/post/the-chartered-accountants-act-1949-no-38-of-1949-14-11-2007 |publisher=Institute of Chartered Accountants of India}}</ref> ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشي لاءِ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اڪائونٽنٽس آف انڊيا]] قانوني پيشه ور ادارو آهي. === ڪئناڊا === [[ڪئناڊا]] ۾ '''[[Chartered Professional Accountant]]''' (CPA) مرڪزي قومي پيشه ور لقب آهي. موجوده CPA نظام اڳوڻن Chartered Accountant (CA)، Certified General Accountant (CGA) ۽ Certified Management Accountant (CMA) تنظيمن جي اتحاد کان پوءِ وجود ۾ آيو. === آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ === [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ اهم پيشه ور ادارن ۾ [[Chartered Accountants Australia and New Zealand]] (CA ANZ) شامل آهي. آسٽريليا ۾ [[CPA Australia]] ۽ [[Institute of Public Accountants]] پڻ اهم پيشه ور ادارا آهن. == روزگار == حسابدار حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، انشورنس ڪمپنين، صنعتي ادارن، واپاري ڪمپنين، سرڪاري کاتن، غير منافع بخش تنظيمن ۽ ٻين ادارن ۾ ملازمت ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حسابدار آزاد طور پيشه ورانه خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻيا ڪنهن هڪ اداري جا مستقل ملازم هوندا آهن. عالمي سطح تي وڏين آڊٽ ۽ پيشه ور خدمتن جي فرمن کي عام طور '''[[بگ فور (آڊٽ فرمون)|بگ فور]]''' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ حسابدارن جو وڏو انگ صنعت، واپار، سرڪاري شعبي ۽ ننڍن توڙي وچولي درجي جي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪري ٿو. == پيشه ورانه اخلاق == تصديق ٿيل حسابدارن کان عام طور توقع ڪئي ويندي آهي تہ اهي پنهنجي پيشه ور اداري جي اخلاقي ضابطن تي عمل ڪن. انهن اصولن ۾ ديانتداري، غيرجانبداري، پيشه ورانه قابليت ۽ مناسب احتياط، رازداري ۽ پيشه ورانه رويو شامل هوندا آهن. خاص طور [[آڊيٽر]] لاءِ آزادي اهم اصول آهي، ڇاڪاڻ تہ آڊٽ ڪندڙ شخص کي مالي بيان تي پنهنجي راءِ اهڙي نموني قائم ڪرڻي هوندي آهي جو مفادن جو ٽڪراءُ سندس پيشه ورانه فيصلي کي متاثر نه ڪري. == پڻ ڏسو == * [[حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[بڪ ڪيپنگ]] * [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]] * [[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]] * [[مالي بيان]] * [[ٽيڪس]] * [[ماليات]] == حوالا == {{حوالا}} {{Authority control}} [[زمرو:حسابدار| ]] [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:آڊيٽر]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] [[زمرو:ڪاروباري پيشا]] [[زمرو:حسابداري جون قابليتون]] pp1gcqflwp4c41wod6g3q4uxtnpx96t 416046 416045 2026-09-30T19:53:05Z Intisar Ali 8681 416046 wikitext text/x-wiki {{Short description|حسابداري جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ پيشه ور شخص}} {{Infobox occupation | name = حسابدار | type = [[پيشو]] | activity_sector = [[ڪاروبار]]، [[ماليات]]، [[حسابداري]] | competencies = حسابداري، [[آڊٽ]]، ٽيڪس، ماليات، ڪارپوريٽ قانون، مالي تجزيو، انتظام ۽ تنقيدي سوچ | formation = ملڪ ۽ پيشه ور اداري موجب مختلف؛ اڪثر حسابداري، ماليات يا ڪاروبار ۾ تعليم ۽ پيشه ور قابليت | employment_field = خانگي ادارا، حسابداري ۽ آڊٽ فرمون، مالياتي ادارا، سرڪاري ادارا ۽ غير منافع بخش تنظيمون | related_occupation = [[بڪ ڪيپر]]، [[آڊيٽر]]، مالي تجزيه نگار }} {{Accounting}} [[File:פני כהן מנהלת חשבונות תיכון רוטברג.jpg|thumb|هڪ حسابدار ڪم ڪندي]] '''حسابدار''' يا '''اڪائونٽنٽ''' ({{lang-en|Accountant}}) [[حسابداري]] يا اڪائونٽنسي جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ شخص کي چيو ويندو آهي. حسابدار ڪنهن فرد، ڪاروباري اداري، سرڪاري اداري يا ٻي تنظيم جا مالي معاملا رڪارڊ ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي رپورٽون تيار ڪرڻ ۾ ڪم ڪندو آهي. حسابدار جي ڪم ۾ [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ، حسابن جي جاچ، بجيٽ سازي، خرچن جو تجزيو، ٽيڪس سان لاڳاپيل ڪم ۽ انتظاميا کي مالي معلومات مهيا ڪرڻ شامل ٿي سگهن ٿا. روايتي طور حسابدار جو ڪم تجارتي حسابن جي ڪتابن ۽ مالي داخلائن سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر جديد حسابداريءَ ۾ سندس ڪردار ان کان گهڻو وسيع آهي. جديد حسابدار مالي رپورٽنگ، [[آڊٽ]]، [[ٽيڪس]]، انتظامي حسابداري، خرچن جي حسابداري، خطري جي انتظام، اندروني ڪنٽرول، ڪارپوريٽ ماليات ۽ مالي صلاحڪاري جهڙن شعبن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Faruqi">{{cite book |last=Faruqi |first=Shakil |title=Glossary: Banking and Finance |edition=2nd |publisher=State Bank of Pakistan}}</ref> == پيشه ور حيثيت == دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ''حسابدار'' جو لفظ عام ۽ پيشه ور ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو. سڀئي حسابدار لازمي طور قانوني طور تصديق ٿيل پيشه ور حسابدار نه هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ مخصوص امتحان، عملي تربيت ۽ پيشه ور اداري جي رڪنيت مڪمل ڪندڙ حسابدارن کي مخصوص لقب استعمال ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. انهن لقبن ۾ '''[[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]''' (CA)، '''چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ''' (ACCA)، '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA)، '''چارٽرڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' ۽ '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' شامل آهن. انهن لقبن ۽ انهن سان لاڳاپيل قانوني اختيارن جو دائرو ملڪ کان ملڪ مختلف هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ تصديق ٿيل حسابدارن کي اهڙا قانوني اختيار حاصل هوندا آهن، جيڪي عام حسابدارن کي حاصل نه هوندا آهن؛ مثال طور ڪجهه قسمن جي ادارن جي مالي بيانن جو قانوني آڊٽ ڪرڻ يا انهن بابت آزاد آڊٽ راءِ جاري ڪرڻ لاءِ مخصوص پيشه ور قابليت ۽ لائسنس گهربل هوندو آهي. == ڪم ۽ ذميواريون == حسابدار جون ذميواريون سندس ملازمت، تخصص ۽ ملڪ جي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿيون. عام طور سندس ڪم ۾ هي سرگرميون شامل ٿي سگهن ٿيون: * مالي ڏيتي ليتي ۽ حسابن جو رڪارڊ رکڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ ۽ انهن جو تجزيو ڪرڻ؛ * آمدني، خرچن، اثاثن ۽ ذميوارين جو حساب رکڻ؛ * بجيٽ ۽ مالي اڳڪٿيون تيار ڪرڻ؛ * ٽيڪس جا حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * [[آڊٽ]] ۽ اندروني ڪنٽرول سان لاڳاپيل ڪم ڪرڻ؛ * انتظاميا کي مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانونن، حسابداري معيارن ۽ مالي ضابطن جي تعميل جو جائزو وٺڻ؛ * خرچن ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جو تجزيو ڪرڻ. == حسابدار ۽ بڪ ڪيپر == [[بڪ ڪيپر]] ۽ حسابدار جا ڪم پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ٻنهي جو دائرو لازمي طور هڪجهڙو ناهي. بڪ ڪيپنگ بنيادي طور روزاني مالي ڏيتي ليتي کي صحيح نموني رڪارڊ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ حسابداري انهن رڪارڊن جي درجي بندي، تجزئي، تشريح ۽ مالي رپورٽنگ تائين پکڙيل آهي. عملي طور ننڍن ادارن ۾ هڪ ئي شخص بڪ ڪيپنگ ۽ حسابداري جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو، جڏهن تہ وڏن ادارن ۾ اهي ڪم الڳ شعبن ۽ ماهرن ۾ ورهايل هوندا آهن. == اهم شعبا == حسابدار مختلف شعبن ۾ تخصص حاصل ڪري سگهن ٿا، جن ۾: * '''مالي حسابداري''' — ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي بيان تيار ڪرڻ؛ * '''انتظامي حسابداري''' — انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا سازي لاءِ مالي معلومات مهيا ڪرڻ؛ * '''خرچن جي حسابداري''' — پيداوار يا خدمتن جي خرچن جو تعين ۽ تجزيو؛ * '''آڊٽ''' — مالي معلومات، حسابن ۽ ڪنٽرولن جي جاچ؛ * '''ٽيڪس حسابداري''' — ٽيڪس قانونن مطابق حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * '''فارنزڪ حسابداري''' — مالي فراڊ، تڪرارن ۽ جاچ سان لاڳاپيل حسابداري؛ * '''سرڪاري حسابداري''' — سرڪاري ادارن جي آمدني، خرچن ۽ مالي رپورٽنگ سان لاڳاپيل ڪم. == پيشه ور صلاحيتون == جديد حسابدار لاءِ انگن اکرن جي ڄاڻ سان گڏ [[تجزياتي مهارت]]، [[تنقيدي سوچ]]، رابطي جون صلاحيتون، معلوماتي ٽيڪنالاجي، ڪاروباري قانون، ٽيڪس ۽ مالي رپورٽنگ جي ڄاڻ پڻ اهم سمجهي وڃي ٿي. آڊيٽرن ۽ ٻين پيشه ور حسابدارن لاءِ آزادي، رازداري، ديانتداري ۽ پيشه ورانه اخلاق پڻ بنيادي اصول آهن. تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ آڊيٽر جي تجربي ۽ انفرادي خاصيتن جو آڊٽ جي طريقيڪار، آڊٽ فيس ۽ آڊٽ جي معيار سان تعلق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Cahan |first1=Steven F. |last2=Sun |first2=Jerry |date=2015 |title=The Effect of Audit Experience on Audit Fees and Audit Quality |journal=Journal of Accounting, Auditing & Finance |volume=30 |issue=1 |pages=78–100 |doi=10.1177/0148558X14544503}}</ref> == پيشه ور حسابداري جا ادارا == دنيا ۾ حسابدارن جي تعليم، امتحانن، اخلاقي معيارن ۽ پيشه ورانه نگراني لاءِ ڪيترائي ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن جي قانوني حيثيت ۽ اختيار لاڳاپيل ملڪ جي قانون تي دارومدار رکن ٿا. اهم قابليتن ۾ CA، CPA، ACCA ۽ CMA شامل آهن. === برطانيا ۽ آئرلينڊ === [[برطانيا]] ۾ ڪيترائي پيشه ور حسابداري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس اِن انگلينڊ اينڊ ويلز]] (ICAEW)، [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] (ICAS)، [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آئرلينڊ]] (CAI)، [[ايسوسيئيشن آف چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽس]] (ACCA)، [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس]] (CIMA) ۽ [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اينڊ اڪائونٽنسي]] (CIPFA) شامل آهن. [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] کي 1854ع ۾ [[شاهي چارٽر]] مليو ۽ اهو دنيا جي سڀ کان پراڻن منظم پيشه ور حسابداري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=0-412-47330-5}}</ref> === آمريڪا === [[آمريڪا]] ۾ سڀ کان مشهور پيشه ور لقب '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA) آهي. CPA جو لائسنس رياستي سطح تي جاري ڪيو ويندو آهي ۽ اميدوارن کي ٻين شرطن سان گڏ '''[[يونيفارم سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ايگزامينيشن]]''' پاس ڪرڻو پوندو آهي. ان کان سواءِ '''سرٽيفائيڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' (CMA)، '''سرٽيفائيڊ انٽرنل آڊيٽر''' (CIA) ۽ '''اينرولڊ ايجنٽ''' (EA) جهڙيون مختلف تخصصي قابليتون پڻ موجود آهن. انهن مان هر هڪ جي دائري ۽ قانوني اختيارن ۾ فرق آهي. === پاڪستان === [[پاڪستان]] ۾ حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل اهم ادارن ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP)، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) شامل آهن. '''انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان''' کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. اهو پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنٽن جي پيشي جي تنظيم ۽ نگراني ڪندڙ قانوني ادارو آهي. '''انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان''' کي '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' تحت قانوني حيثيت حاصل آهي ۽ اهو خاص طور ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشه ور تعليم ۽ رڪنيت سان لاڳاپيل آهي. '''پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس''' (PIPFA) سرڪاري ۽ خانگي شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور قابليت فراهم ڪري ٿو. === ڀارت === [[ڀارت]] ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي قانوني تنظيم [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف انڊيا]] (ICAI) ڪري ٿو، جيڪو '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1949ع''' تحت قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=The Chartered Accountants Act, 1949 |url=https://www.icai.org/post/the-chartered-accountants-act-1949-no-38-of-1949-14-11-2007 |publisher=Institute of Chartered Accountants of India}}</ref> ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشي لاءِ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اڪائونٽنٽس آف انڊيا]] قانوني پيشه ور ادارو آهي. === ڪئناڊا === [[ڪئناڊا]] ۾ '''[[چارٽرڊ پروفيشنل اڪائونٽنٽ]]''' (CPA) مرڪزي قومي پيشه ور لقب آهي. موجوده CPA نظام اڳوڻن '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽ''' (CA)، '''سرٽيفائيڊ جنرل اڪائونٽنٽ''' (CGA) ۽ '''سرٽيفائيڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' (CMA) تنظيمن جي اتحاد کان پوءِ وجود ۾ آيو. === آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ === [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ اهم پيشه ور ادارن ۾ [[Chartered Accountants Australia and New Zealand]] (CA ANZ) شامل آهي. آسٽريليا ۾ [[CPA Australia]] ۽ [[Institute of Public Accountants]] پڻ اهم پيشه ور ادارا آهن. == روزگار == حسابدار حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، انشورنس ڪمپنين، صنعتي ادارن، واپاري ڪمپنين، سرڪاري کاتن، غير منافع بخش تنظيمن ۽ ٻين ادارن ۾ ملازمت ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حسابدار آزاد طور پيشه ورانه خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻيا ڪنهن هڪ اداري جا مستقل ملازم هوندا آهن. عالمي سطح تي وڏين آڊٽ ۽ پيشه ور خدمتن جي فرمن کي عام طور '''[[بگ فور (آڊٽ فرمون)|بگ فور]]''' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ حسابدارن جو وڏو انگ صنعت، واپار، سرڪاري شعبي ۽ ننڍن توڙي وچولي درجي جي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪري ٿو. == پيشه ورانه اخلاق == تصديق ٿيل حسابدارن کان عام طور توقع ڪئي ويندي آهي تہ اهي پنهنجي پيشه ور اداري جي اخلاقي ضابطن تي عمل ڪن. انهن اصولن ۾ ديانتداري، غيرجانبداري، پيشه ورانه قابليت ۽ مناسب احتياط، رازداري ۽ پيشه ورانه رويو شامل هوندا آهن. خاص طور [[آڊيٽر]] لاءِ آزادي اهم اصول آهي، ڇاڪاڻ تہ آڊٽ ڪندڙ شخص کي مالي بيان تي پنهنجي راءِ اهڙي نموني قائم ڪرڻي هوندي آهي جو مفادن جو ٽڪراءُ سندس پيشه ورانه فيصلي کي متاثر نه ڪري. == پڻ ڏسو == * [[حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[بڪ ڪيپنگ]] * [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]] * [[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]] * [[مالي بيان]] * [[ٽيڪس]] * [[ماليات]] == حوالا == {{حوالا}} {{Authority control}} [[زمرو:حسابدار| ]] [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:آڊيٽر]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] [[زمرو:ڪاروباري پيشا]] [[زمرو:حسابداري جون قابليتون]] fh9ethw1p4tc0gbirqrbhqtl8heyvlt 416047 416046 2026-09-30T19:53:36Z Intisar Ali 8681 416047 wikitext text/x-wiki {{Short description|حسابداري جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ پيشه ور شخص}} {{Infobox occupation | name = حسابدار | type = [[پيشو]] | activity_sector = [[ڪاروبار]]، [[ماليات]]، [[حسابداري]] | competencies = حسابداري، [[آڊٽ]]، ٽيڪس، ماليات، ڪارپوريٽ قانون، مالي تجزيو، انتظام ۽ تنقيدي سوچ | formation = ملڪ ۽ پيشه ور اداري موجب مختلف؛ اڪثر حسابداري، ماليات يا ڪاروبار ۾ تعليم ۽ پيشه ور قابليت | employment_field = خانگي ادارا، حسابداري ۽ آڊٽ فرمون، مالياتي ادارا، سرڪاري ادارا ۽ غير منافع بخش تنظيمون | related_occupation = [[بڪ ڪيپر]]، [[آڊيٽر]]، مالي تجزيه نگار }} {{Accounting}} [[File:פני כהן מנהלת חשבונות תיכון רוטברג.jpg|thumb|هڪ حسابدار ڪم ڪندي]] '''حسابدار''' يا '''اڪائونٽنٽ''' ({{lang-en|Accountant}}) [[حسابداري]] يا اڪائونٽنسي جي شعبي ۾ ڪم ڪندڙ شخص کي چيو ويندو آهي. حسابدار ڪنهن فرد، ڪاروباري اداري، سرڪاري اداري يا ٻي تنظيم جا مالي معاملا رڪارڊ ڪرڻ، درجي بندي ڪرڻ، تجزيو ڪرڻ ۽ انهن بابت مالي رپورٽون تيار ڪرڻ ۾ ڪم ڪندو آهي. حسابدار جي ڪم ۾ [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ، حسابن جي جاچ، بجيٽ سازي، خرچن جو تجزيو، ٽيڪس سان لاڳاپيل ڪم ۽ انتظاميا کي مالي معلومات مهيا ڪرڻ شامل ٿي سگهن ٿا. روايتي طور حسابدار جو ڪم تجارتي حسابن جي ڪتابن ۽ مالي داخلائن سان لاڳاپيل رهيو آهي، پر جديد حسابداريءَ ۾ سندس ڪردار ان کان گهڻو وسيع آهي. جديد حسابدار مالي رپورٽنگ، [[آڊٽ]]، [[ٽيڪس]]، انتظامي حسابداري، خرچن جي حسابداري، خطري جي انتظام، اندروني ڪنٽرول، ڪارپوريٽ ماليات ۽ مالي صلاحڪاري جهڙن شعبن ۾ پڻ ڪم ڪن ٿا.<ref name="Faruqi">{{cite book |last=Faruqi |first=Shakil |title=Glossary: Banking and Finance |edition=2nd |publisher=State Bank of Pakistan}}</ref> == پيشه ور حيثيت == دنيا جي مختلف ملڪن ۾ ''حسابدار'' جو لفظ عام ۽ پيشه ور ٻنهي معنائن ۾ استعمال ٿئي ٿو. سڀئي حسابدار لازمي طور قانوني طور تصديق ٿيل پيشه ور حسابدار نه هوندا آهن. ڪيترن ملڪن ۾ مخصوص امتحان، عملي تربيت ۽ پيشه ور اداري جي رڪنيت مڪمل ڪندڙ حسابدارن کي مخصوص لقب استعمال ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. انهن لقبن ۾ '''[[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]]''' (CA)، '''چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽ''' (ACCA)، '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA)، '''چارٽرڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' ۽ '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' شامل آهن. انهن لقبن ۽ انهن سان لاڳاپيل قانوني اختيارن جو دائرو ملڪ کان ملڪ مختلف هوندو آهي. ڪجهه ملڪن ۾ تصديق ٿيل حسابدارن کي اهڙا قانوني اختيار حاصل هوندا آهن، جيڪي عام حسابدارن کي حاصل نه هوندا آهن؛ مثال طور ڪجهه قسمن جي ادارن جي مالي بيانن جو قانوني آڊٽ ڪرڻ يا انهن بابت آزاد آڊٽ راءِ جاري ڪرڻ لاءِ مخصوص پيشه ور قابليت ۽ لائسنس گهربل هوندو آهي. == ڪم ۽ ذميواريون == حسابدار جون ذميواريون سندس ملازمت، تخصص ۽ ملڪ جي قانونن مطابق مختلف ٿي سگهن ٿيون. عام طور سندس ڪم ۾ هي سرگرميون شامل ٿي سگهن ٿيون: * مالي ڏيتي ليتي ۽ حسابن جو رڪارڊ رکڻ؛ * [[مالي بيان]] تيار ڪرڻ ۽ انهن جو تجزيو ڪرڻ؛ * آمدني، خرچن، اثاثن ۽ ذميوارين جو حساب رکڻ؛ * بجيٽ ۽ مالي اڳڪٿيون تيار ڪرڻ؛ * ٽيڪس جا حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * [[آڊٽ]] ۽ اندروني ڪنٽرول سان لاڳاپيل ڪم ڪرڻ؛ * انتظاميا کي مالي فيصلا ڪرڻ لاءِ معلومات مهيا ڪرڻ؛ * قانونن، حسابداري معيارن ۽ مالي ضابطن جي تعميل جو جائزو وٺڻ؛ * خرچن ۽ ڪاروباري ڪارڪردگيءَ جو تجزيو ڪرڻ. == حسابدار ۽ بڪ ڪيپر == [[بڪ ڪيپر]] ۽ حسابدار جا ڪم پاڻ ۾ لاڳاپيل آهن، پر ٻنهي جو دائرو لازمي طور هڪجهڙو ناهي. بڪ ڪيپنگ بنيادي طور روزاني مالي ڏيتي ليتي کي صحيح نموني رڪارڊ ڪرڻ سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ حسابداري انهن رڪارڊن جي درجي بندي، تجزئي، تشريح ۽ مالي رپورٽنگ تائين پکڙيل آهي. عملي طور ننڍن ادارن ۾ هڪ ئي شخص بڪ ڪيپنگ ۽ حسابداري جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو، جڏهن تہ وڏن ادارن ۾ اهي ڪم الڳ شعبن ۽ ماهرن ۾ ورهايل هوندا آهن. == اهم شعبا == حسابدار مختلف شعبن ۾ تخصص حاصل ڪري سگهن ٿا، جن ۾: * '''مالي حسابداري''' — ٻاهرين استعمال ڪندڙن لاءِ مالي بيان تيار ڪرڻ؛ * '''انتظامي حسابداري''' — انتظاميا کي منصوبابندي ۽ فيصلا سازي لاءِ مالي معلومات مهيا ڪرڻ؛ * '''خرچن جي حسابداري''' — پيداوار يا خدمتن جي خرچن جو تعين ۽ تجزيو؛ * '''آڊٽ''' — مالي معلومات، حسابن ۽ ڪنٽرولن جي جاچ؛ * '''ٽيڪس حسابداري''' — ٽيڪس قانونن مطابق حساب ۽ گوشوارا تيار ڪرڻ؛ * '''فارنزڪ حسابداري''' — مالي فراڊ، تڪرارن ۽ جاچ سان لاڳاپيل حسابداري؛ * '''سرڪاري حسابداري''' — سرڪاري ادارن جي آمدني، خرچن ۽ مالي رپورٽنگ سان لاڳاپيل ڪم. == پيشه ور صلاحيتون == جديد حسابدار لاءِ انگن اکرن جي ڄاڻ سان گڏ [[تجزياتي مهارت]]، [[تنقيدي سوچ]]، رابطي جون صلاحيتون، معلوماتي ٽيڪنالاجي، ڪاروباري قانون، ٽيڪس ۽ مالي رپورٽنگ جي ڄاڻ پڻ اهم سمجهي وڃي ٿي. آڊيٽرن ۽ ٻين پيشه ور حسابدارن لاءِ آزادي، رازداري، ديانتداري ۽ پيشه ورانه اخلاق پڻ بنيادي اصول آهن. تحقيق مان اهو پڻ ظاهر ٿيو آهي تہ آڊيٽر جي تجربي ۽ انفرادي خاصيتن جو آڊٽ جي طريقيڪار، آڊٽ فيس ۽ آڊٽ جي معيار سان تعلق ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Cahan |first1=Steven F. |last2=Sun |first2=Jerry |date=2015 |title=The Effect of Audit Experience on Audit Fees and Audit Quality |journal=Journal of Accounting, Auditing & Finance |volume=30 |issue=1 |pages=78–100 |doi=10.1177/0148558X14544503}}</ref> == پيشه ور حسابداري جا ادارا == دنيا ۾ حسابدارن جي تعليم، امتحانن، اخلاقي معيارن ۽ پيشه ورانه نگراني لاءِ ڪيترائي ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن جي قانوني حيثيت ۽ اختيار لاڳاپيل ملڪ جي قانون تي دارومدار رکن ٿا. اهم قابليتن ۾ CA، CPA، ACCA ۽ CMA شامل آهن. === برطانيا ۽ آئرلينڊ === [[برطانيا]] ۾ ڪيترائي پيشه ور حسابداري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس اِن انگلينڊ اينڊ ويلز]] (ICAEW)، [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] (ICAS)، [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آئرلينڊ]] (CAI)، [[ايسوسيئيشن آف چارٽرڊ سرٽيفائيڊ اڪائونٽنٽس]] (ACCA)، [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس]] (CIMA) ۽ [[چارٽرڊ انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اينڊ اڪائونٽنسي]] (CIPFA) شامل آهن. [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف اسڪاٽلينڊ]] کي 1854ع ۾ [[شاهي چارٽر]] مليو ۽ اهو دنيا جي سڀ کان پراڻن منظم پيشه ور حسابداري ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite book |last=Perks |first=R. W. |title=Accounting and Society |publisher=Chapman & Hall |location=London |year=1993 |page=16 |isbn=0-412-47330-5}}</ref> === آمريڪا === [[آمريڪا]] ۾ سڀ کان مشهور پيشه ور لقب '''[[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]]''' (CPA) آهي. CPA جو لائسنس رياستي سطح تي جاري ڪيو ويندو آهي ۽ اميدوارن کي ٻين شرطن سان گڏ '''[[يونيفارم سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ ايگزامينيشن]]''' پاس ڪرڻو پوندو آهي. ان کان سواءِ '''سرٽيفائيڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' (CMA)، '''سرٽيفائيڊ انٽرنل آڊيٽر''' (CIA) ۽ '''اينرولڊ ايجنٽ''' (EA) جهڙيون مختلف تخصصي قابليتون پڻ موجود آهن. انهن مان هر هڪ جي دائري ۽ قانوني اختيارن ۾ فرق آهي. === پاڪستان === [[پاڪستان]] ۾ حسابداريءَ جي پيشي سان لاڳاپيل اهم ادارن ۾ [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICAP)، [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان]] (ICMAP) ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس]] (PIPFA) شامل آهن. '''انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان''' کي '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آرڊيننس، 1961ع''' تحت قائم ڪيو ويو. اهو پاڪستان ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنٽن جي پيشي جي تنظيم ۽ نگراني ڪندڙ قانوني ادارو آهي. '''انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس آف پاڪستان''' کي '''ڪاسٽ اينڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1966ع''' تحت قانوني حيثيت حاصل آهي ۽ اهو خاص طور ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشه ور تعليم ۽ رڪنيت سان لاڳاپيل آهي. '''پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ فنانس اڪائونٽنٽس''' (PIPFA) سرڪاري ۽ خانگي شعبن لاءِ پبلڪ فنانس ۽ حسابداريءَ سان لاڳاپيل پيشه ور قابليت فراهم ڪري ٿو. === ڀارت === [[ڀارت]] ۾ چارٽرڊ اڪائونٽنسي جي پيشي جي قانوني تنظيم [[انسٽيٽيوٽ آف چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آف انڊيا]] (ICAI) ڪري ٿو، جيڪو '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽس ايڪٽ، 1949ع''' تحت قائم ٿيو.<ref>{{cite web |title=The Chartered Accountants Act, 1949 |url=https://www.icai.org/post/the-chartered-accountants-act-1949-no-38-of-1949-14-11-2007 |publisher=Institute of Chartered Accountants of India}}</ref> ڪاسٽ ۽ مئنيجمينٽ اڪائونٽنسي جي پيشي لاءِ [[انسٽيٽيوٽ آف ڪاسٽ اڪائونٽنٽس آف انڊيا]] قانوني پيشه ور ادارو آهي. === ڪئناڊا === [[ڪئناڊا]] ۾ '''[[چارٽرڊ پروفيشنل اڪائونٽنٽ]]''' (CPA) مرڪزي قومي پيشه ور لقب آهي. موجوده CPA نظام اڳوڻن '''چارٽرڊ اڪائونٽنٽ''' (CA)، '''سرٽيفائيڊ جنرل اڪائونٽنٽ''' (CGA) ۽ '''سرٽيفائيڊ مئنيجمينٽ اڪائونٽنٽ''' (CMA) تنظيمن جي اتحاد کان پوءِ وجود ۾ آيو. === آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ === [[آسٽريليا]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ اهم پيشه ور حسابداري ادارن ۾ '''[[چارٽرڊ اڪائونٽنٽس آسٽريليا اينڊ نيوزيلينڊ]]''' (CA ANZ) شامل آهي. آسٽريليا ۾ '''[[سي پي اي آسٽريليا]]''' (CPA Australia) ۽ '''[[انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ اڪائونٽنٽس]]''' (IPA) پڻ اهم پيشه ور ادارا آهن. == روزگار == حسابدار حسابداري ۽ آڊٽ فرمن، بئنڪن، انشورنس ڪمپنين، صنعتي ادارن، واپاري ڪمپنين، سرڪاري کاتن، غير منافع بخش تنظيمن ۽ ٻين ادارن ۾ ملازمت ڪري سگهن ٿا. ڪجهه حسابدار آزاد طور پيشه ورانه خدمتون پڻ مهيا ڪن ٿا، جڏهن تہ ٻيا ڪنهن هڪ اداري جا مستقل ملازم هوندا آهن. عالمي سطح تي وڏين آڊٽ ۽ پيشه ور خدمتن جي فرمن کي عام طور '''[[بگ فور (آڊٽ فرمون)|بگ فور]]''' چيو ويندو آهي. تنهن هوندي بہ حسابدارن جو وڏو انگ صنعت، واپار، سرڪاري شعبي ۽ ننڍن توڙي وچولي درجي جي ادارن ۾ پڻ ڪم ڪري ٿو. == پيشه ورانه اخلاق == تصديق ٿيل حسابدارن کان عام طور توقع ڪئي ويندي آهي تہ اهي پنهنجي پيشه ور اداري جي اخلاقي ضابطن تي عمل ڪن. انهن اصولن ۾ ديانتداري، غيرجانبداري، پيشه ورانه قابليت ۽ مناسب احتياط، رازداري ۽ پيشه ورانه رويو شامل هوندا آهن. خاص طور [[آڊيٽر]] لاءِ آزادي اهم اصول آهي، ڇاڪاڻ تہ آڊٽ ڪندڙ شخص کي مالي بيان تي پنهنجي راءِ اهڙي نموني قائم ڪرڻي هوندي آهي جو مفادن جو ٽڪراءُ سندس پيشه ورانه فيصلي کي متاثر نه ڪري. == پڻ ڏسو == * [[حسابداري]] * [[آڊٽ]] * [[بڪ ڪيپنگ]] * [[چارٽرڊ اڪائونٽنٽ]] * [[سرٽيفائيڊ پبلڪ اڪائونٽنٽ]] * [[مالي بيان]] * [[ٽيڪس]] * [[ماليات]] == حوالا == {{حوالا}} {{Authority control}} [[زمرو:حسابدار| ]] [[زمرو:حسابداري]] [[زمرو:آڊيٽر]] [[زمرو:مالي خدمتن جا پيشا]] [[زمرو:ڪاروباري پيشا]] [[زمرو:حسابداري جون قابليتون]] 1kyfuizljwz647uql7nfd93tduphgik 0 74626 416157 259161 2026-10-01T09:11:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 416157 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. {{Short description|Ejection of saliva}} {{other uses|Spit (disambiguation)}} [[File:Hinko Smrekar - Avtoportret kot Charlie Chaplin.jpg|thumb|A cartoon of [[Charlie Chaplin]] spitting on the ground (1931, by [[Hinko Smrekar]])]] [[File:Don't Spit it's Disgusting and Dangerous (21862561031).jpg|thumb|"Don't spit" prevention poster]] '''Spitting''' is the act of forcibly ejecting [[saliva]], [[sputum]], [[nasal mucus]] and/or other substances from the [[mouth]]. The act is often done to get rid of unwanted or foul-tasting substances in the mouth, or to get rid of a large buildup of [[mucus]]. [[Saliva spittle]] of small saliva droplets can also happen unintentionally during [[speech|talking]], especially when [[articulation (phonetics)|articulating]] [[ejective consonant|ejective]] and [[implosive consonant]]s. Spitting in public is considered rude, disgusting, and a social [[taboo]] in many parts of the world including [[Western world|the West]], while in some other parts of the world it is considered more socially acceptable. Spitting upon another person, especially onto the [[face]], is a global sign of [[anger]], [[hatred]], [[disrespect]] or [[contempt]]. It can represent a "symbolical regurgitation" or an act of intentional contamination.<ref>{{cite book|title=Civic Sense|url=https://books.google.com/books?id=lW2zxPxTALwC&pg=PA116|publisher=Excel Books India|isbn=978-93-5062-032-8|pages=116–}}</ref> 6o1xw3n7reacxmiym7gp9bdti09855s 416158 416157 2026-10-01T09:12:12Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ٿڪ]] کي [[ٿڪڻ]] ڏانھن چوريو 416157 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. {{Short description|Ejection of saliva}} {{other uses|Spit (disambiguation)}} [[File:Hinko Smrekar - Avtoportret kot Charlie Chaplin.jpg|thumb|A cartoon of [[Charlie Chaplin]] spitting on the ground (1931, by [[Hinko Smrekar]])]] [[File:Don't Spit it's Disgusting and Dangerous (21862561031).jpg|thumb|"Don't spit" prevention poster]] '''Spitting''' is the act of forcibly ejecting [[saliva]], [[sputum]], [[nasal mucus]] and/or other substances from the [[mouth]]. The act is often done to get rid of unwanted or foul-tasting substances in the mouth, or to get rid of a large buildup of [[mucus]]. [[Saliva spittle]] of small saliva droplets can also happen unintentionally during [[speech|talking]], especially when [[articulation (phonetics)|articulating]] [[ejective consonant|ejective]] and [[implosive consonant]]s. Spitting in public is considered rude, disgusting, and a social [[taboo]] in many parts of the world including [[Western world|the West]], while in some other parts of the world it is considered more socially acceptable. Spitting upon another person, especially onto the [[face]], is a global sign of [[anger]], [[hatred]], [[disrespect]] or [[contempt]]. It can represent a "symbolical regurgitation" or an act of intentional contamination.<ref>{{cite book|title=Civic Sense|url=https://books.google.com/books?id=lW2zxPxTALwC&pg=PA116|publisher=Excel Books India|isbn=978-93-5062-032-8|pages=116–}}</ref> 6o1xw3n7reacxmiym7gp9bdti09855s 416160 416158 2026-10-01T09:13:43Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انساني رويا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416160 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. {{Short description|Ejection of saliva}} {{other uses|Spit (disambiguation)}} [[File:Hinko Smrekar - Avtoportret kot Charlie Chaplin.jpg|thumb|A cartoon of [[Charlie Chaplin]] spitting on the ground (1931, by [[Hinko Smrekar]])]] [[File:Don't Spit it's Disgusting and Dangerous (21862561031).jpg|thumb|"Don't spit" prevention poster]] '''Spitting''' is the act of forcibly ejecting [[saliva]], [[sputum]], [[nasal mucus]] and/or other substances from the [[mouth]]. The act is often done to get rid of unwanted or foul-tasting substances in the mouth, or to get rid of a large buildup of [[mucus]]. [[Saliva spittle]] of small saliva droplets can also happen unintentionally during [[speech|talking]], especially when [[articulation (phonetics)|articulating]] [[ejective consonant|ejective]] and [[implosive consonant]]s. Spitting in public is considered rude, disgusting, and a social [[taboo]] in many parts of the world including [[Western world|the West]], while in some other parts of the world it is considered more socially acceptable. Spitting upon another person, especially onto the [[face]], is a global sign of [[anger]], [[hatred]], [[disrespect]] or [[contempt]]. It can represent a "symbolical regurgitation" or an act of intentional contamination.<ref>{{cite book|title=Civic Sense|url=https://books.google.com/books?id=lW2zxPxTALwC&pg=PA116|publisher=Excel Books India|isbn=978-93-5062-032-8|pages=116–}}</ref> [[زمرو:انساني رويا]] aqmw5jz6eq5djo2w2xfp0rf3gj3mguf 416161 416160 2026-10-01T09:14:44Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سماجي رويا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416161 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. {{Short description|Ejection of saliva}} {{other uses|Spit (disambiguation)}} [[File:Hinko Smrekar - Avtoportret kot Charlie Chaplin.jpg|thumb|A cartoon of [[Charlie Chaplin]] spitting on the ground (1931, by [[Hinko Smrekar]])]] [[File:Don't Spit it's Disgusting and Dangerous (21862561031).jpg|thumb|"Don't spit" prevention poster]] '''Spitting''' is the act of forcibly ejecting [[saliva]], [[sputum]], [[nasal mucus]] and/or other substances from the [[mouth]]. The act is often done to get rid of unwanted or foul-tasting substances in the mouth, or to get rid of a large buildup of [[mucus]]. [[Saliva spittle]] of small saliva droplets can also happen unintentionally during [[speech|talking]], especially when [[articulation (phonetics)|articulating]] [[ejective consonant|ejective]] and [[implosive consonant]]s. Spitting in public is considered rude, disgusting, and a social [[taboo]] in many parts of the world including [[Western world|the West]], while in some other parts of the world it is considered more socially acceptable. Spitting upon another person, especially onto the [[face]], is a global sign of [[anger]], [[hatred]], [[disrespect]] or [[contempt]]. It can represent a "symbolical regurgitation" or an act of intentional contamination.<ref>{{cite book|title=Civic Sense|url=https://books.google.com/books?id=lW2zxPxTALwC&pg=PA116|publisher=Excel Books India|isbn=978-93-5062-032-8|pages=116–}}</ref> [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:سماجي رويا]] bdb68wjzbc8n4xolc87p7ki3z7fdiqx 416162 416161 2026-10-01T09:25:39Z Ibne maryam 17680 /* */ 416162 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. {{Short description|Ejection of saliva}} {{other uses|ٿڪ}} [[File:Hinko Smrekar - Avtoportret kot Charlie Chaplin.jpg|thumb|[[چارلي چپلن|چارلي چيپلن]] جو هڪ ڪارٽون؛ جنهن ۾ هو فرش تي ٿڪي رهيو آهي (1931ع، هنڪو اسمريڪر پاران)]] [[File:Don't Spit it's Disgusting and Dangerous (21862561031).jpg|thumb|”ٿڪ نه اڇلايو“ ٿڪڻ کان منع ڪندڙ پوسٽر]] ٿڪڻ (spitting) مان مراد وات مان زور سان ٿڪ، بلغم، نڪ جي رطوبت ۽ ٻين مادن کي ٻاهر ڪڍڻ آهي. هي عمل اڪثر ڪري وات ۾ موجود ناپسنديده يا خراب ذائقي وارن مادن، يا بلغم جي وڏي مقدار کان جان ڇڏائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ڳالهائڻ دوران، خاص مشڪل اکرن جي ادائگي وقت، اڻڄاڻائيءَ ۾ ٿڪ جا ننڍڙا ڦڙا به وات مان نڪري سگهن ٿا. عوامي هنڌن تي ٿڪڻ کي دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾، بشمول مغربي ملڪن جي، بدتميزي، نفرت جوڳو عمل ۽ سماجي طور تي ناپسنديده سمجهيو وڃي ٿو؛ جڏهن ته دنيا جي ڪجهه ٻين حصن ۾ ان کي سماجي طور تي وڌيڪ قابلِ قبول سمجهيو ويندو آهي. ڪنهن ٻئي شخص تي، خاص طور تي سندس منهن تي ٿڪڻ، ڪاوڙ، نفرت، بي عزتي يا حقارت جي عالمي نشاني آهي. اهو عمل "علامتي طور تي مواد واپس اڇلائڻ" (symbolical regurgitation) يا ڄاڻي واڻي ڪنهن کي گندو ڪرڻ جي عمل جي نمائندگي ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite book|title=Civic Sense|url=https://books.google.com/books?id=lW2zxPxTALwC&pg=PA116|publisher=Excel Books India|isbn=978-93-5062-032-8|pages=116–}}</ref> == حوالا == [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:سماجي رويا]] b7tj67o46yd7sbcs8e2lspqailo8qj5 416166 416162 2026-10-01T09:28:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 416166 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. {{Short description|Ejection of saliva}} {{other uses|ٿُڪ}} [[File:Hinko Smrekar - Avtoportret kot Charlie Chaplin.jpg|thumb|[[چارلي چپلن|چارلي چيپلن]] جو هڪ ڪارٽون؛ جنهن ۾ هو فرش تي ٿڪي رهيو آهي (1931ع، هنڪو اسمريڪر پاران)]] [[File:Don't Spit it's Disgusting and Dangerous (21862561031).jpg|thumb|”ٿڪ نه اڇلايو“ ٿڪڻ کان منع ڪندڙ پوسٽر]] ٿڪڻ (spitting) مان مراد وات مان زور سان ٿڪ، بلغم، نڪ جي رطوبت ۽ ٻين مادن کي ٻاهر ڪڍڻ آهي. هي عمل اڪثر ڪري وات ۾ موجود ناپسنديده يا خراب ذائقي وارن مادن، يا بلغم جي وڏي مقدار کان جان ڇڏائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ڳالهائڻ دوران، خاص مشڪل اکرن جي ادائگي وقت، اڻڄاڻائيءَ ۾ ٿڪ جا ننڍڙا ڦڙا به وات مان نڪري سگهن ٿا. عوامي هنڌن تي ٿڪڻ کي دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾، بشمول مغربي ملڪن جي، بدتميزي، نفرت جوڳو عمل ۽ سماجي طور تي ناپسنديده سمجهيو وڃي ٿو؛ جڏهن ته دنيا جي ڪجهه ٻين حصن ۾ ان کي سماجي طور تي وڌيڪ قابلِ قبول سمجهيو ويندو آهي. ڪنهن ٻئي شخص تي، خاص طور تي سندس منهن تي ٿڪڻ، ڪاوڙ، نفرت، بي عزتي يا حقارت جي عالمي نشاني آهي. اهو عمل "علامتي طور تي مواد واپس اڇلائڻ" (symbolical regurgitation) يا ڄاڻي واڻي ڪنهن کي گندو ڪرڻ جي عمل جي نمائندگي ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite book|title=Civic Sense|url=https://books.google.com/books?id=lW2zxPxTALwC&pg=PA116|publisher=Excel Books India|isbn=978-93-5062-032-8|pages=116–}}</ref> == حوالا == [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:سماجي رويا]] g0dio2l580bwjr4axlhaqmhxs8576yl 416167 416166 2026-10-01T09:29:29Z Ibne maryam 17680 /* */ 416167 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ejection of saliva}} {{other uses|ٿُڪ}} [[File:Hinko Smrekar - Avtoportret kot Charlie Chaplin.jpg|thumb|[[چارلي چپلن|چارلي چيپلن]] جو هڪ ڪارٽون؛ جنهن ۾ هو فرش تي ٿڪي رهيو آهي (1931ع، هنڪو اسمريڪر پاران)]] [[File:Don't Spit it's Disgusting and Dangerous (21862561031).jpg|thumb|"ٿڪ نه اڇلايو" ٿڪڻ کان منع ڪندڙ پوسٽر]] '''ٿڪڻ''' (spitting) مان مراد وات مان زور سان ٿڪ، بلغم، نڪ جي رطوبت ۽ ٻين مادن کي ٻاهر ڪڍڻ آهي. هي عمل اڪثر ڪري وات ۾ موجود ناپسنديده يا خراب ذائقي وارن مادن، يا بلغم جي وڏي مقدار کان جان ڇڏائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ڳالهائڻ دوران، خاص مشڪل اکرن جي ادائگي وقت، اڻڄاڻائيءَ ۾ ٿڪ جا ننڍڙا ڦڙا به وات مان نڪري سگهن ٿا. عوامي هنڌن تي ٿڪڻ کي دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾، بشمول مغربي ملڪن جي، بدتميزي، نفرت جوڳو عمل ۽ سماجي طور تي ناپسنديده سمجهيو وڃي ٿو؛ جڏهن ته دنيا جي ڪجهه ٻين حصن ۾ ان کي سماجي طور تي وڌيڪ قابلِ قبول سمجهيو ويندو آهي. ڪنهن ٻئي شخص تي، خاص طور تي سندس منهن تي ٿڪڻ، ڪاوڙ، نفرت، بي عزتي يا حقارت جي عالمي نشاني آهي. اهو عمل "علامتي طور تي مواد واپس اڇلائڻ" (symbolical regurgitation) يا ڄاڻي واڻي ڪنهن کي گندو ڪرڻ جي عمل جي نمائندگي ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite book|title=Civic Sense|url=https://books.google.com/books?id=lW2zxPxTALwC&pg=PA116|publisher=Excel Books India|isbn=978-93-5062-032-8|pages=116–}}</ref> == حوالا == [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:سماجي رويا]] codc0w1grudtzo0122eqcdjf7kxytxt 416182 416167 2026-10-01T10:14:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 416182 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ejection of saliva}} {{other uses|ٿُڪ}} [[File:Hinko Smrekar - Avtoportret kot Charlie Chaplin.jpg|thumb|[[چارلي چپلن|چارلي چيپلن]] جو هڪ ڪارٽون؛ جنهن ۾ هو فرش تي ٿڪي رهيو آهي (1931ع، هنڪو اسمريڪر پاران)]] [[File:Don't Spit it's Disgusting and Dangerous (21862561031).jpg|thumb|"ٿڪ نه اڇلايو" ٿڪڻ کان منع ڪندڙ پوسٽر]] '''ٿڪڻ''' (spitting) مان مراد [[وات]] مان زور سان [[لعاب|ٿڪ]]، بلغم، نڪ جي رطوبت ۽ ٻين مادن کي ٻاهر ڪڍڻ آهي. هي عمل اڪثر ڪري وات ۾ موجود ناپسنديده يا خراب ذائقي وارن مادن، يا بلغم جي وڏي مقدار کان جان ڇڏائڻ لاءِ ڪيو ويندو آهي. ڳالهائڻ دوران، خاص مشڪل اکرن جي ادائگي وقت، اڻڄاڻائيءَ ۾ ٿڪ جا ننڍڙا ڦڙا به وات مان نڪري سگهن ٿا. عوامي هنڌن تي ٿڪڻ کي دنيا جي ڪيترن ئي حصن ۾، بشمول مغربي ملڪن جي، بدتميزي، نفرت جوڳو عمل ۽ سماجي طور تي ناپسنديده سمجهيو وڃي ٿو؛ جڏهن ته دنيا جي ڪجهه ٻين حصن ۾ ان کي سماجي طور تي وڌيڪ قابلِ قبول سمجهيو ويندو آهي. ڪنهن ٻئي شخص تي، خاص طور تي سندس منهن تي ٿڪڻ، ڪاوڙ، نفرت، بي عزتي يا حقارت جي عالمي نشاني آهي. اهو عمل "علامتي طور تي مواد واپس اڇلائڻ" (symbolical regurgitation) يا ڄاڻي واڻي ڪنهن کي گندو ڪرڻ جي عمل جي نمائندگي ڪري سگهي ٿو.<ref>{{cite book|title=Civic Sense|url=https://books.google.com/books?id=lW2zxPxTALwC&pg=PA116|publisher=Excel Books India|isbn=978-93-5062-032-8|pages=116–}}</ref> == حوالا == [[زمرو:انساني رويا]] [[زمرو:سماجي رويا]] ffer0hxozsg0p38ab3ppyr9c78ovl68 0 76865 416111 277296 2026-10-01T07:27:42Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416111 wikitext text/x-wiki {{Short description|Province of Canada}} {{About|the Canadian province|other uses|Alberta (disambiguation)}} {{Infobox Settlement | name = Alberta | settlement_type = [[Provinces and territories of Canada|Province]] | image_flag = Flag of Alberta.svg | image_shield = Coat of arms of Alberta.svg | motto = {{native phrase|la|Fortis et liber}}<br />"Strong and free" | image_map = Alberta in Canada 2.svg | Label_map = yes | coordinates = {{Coord|55|59|30|N|114|22|36|W|type:adm1st_scale:30000000_region:CA-AB|notes=<ref>{{cite cgndb|IAQFZ|Alberta}}</ref>|display=inline,title}} | official_lang = English<ref name="Languages Act">{{cite web | title = Languages Act | publisher = Government of Alberta | url = https://open.alberta.ca/publications/l06 | access-date = March 7, 2019 | archive-date = May 2, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210502170208/https://open.alberta.ca/publications/l06 | url-status = live }}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/francophones-of-alberta-franco-albertains|title=Francophones of Alberta (Franco-Albertains)|date=February 5, 2020|access-date=September 30, 2020|encyclopedia=The Canadian Encyclopedia|quote=In 1988, as a reaction to the Supreme Court’s Mercure case, Alberta passed the ''Alberta Languages Act'', making English the province's official language and repealing the language rights enjoyed under the North-West Territories Act, while allowing French in the Legislative Assembly and court. |last=Dupuis |first=Serge |archive-date=August 10, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200810121939/https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/francophones-of-alberta-franco-albertains|url-status=live}}</ref> | capital = [[Edmonton]] | largest_city = [[Calgary]] | largest_metro = [[Calgary Metropolitan Region|Calgary Region]] | Premier = [[Danielle Smith]] | government_type = [[Parliamentary system|Parliamentary]] [[constitutional monarchy]] | Viceroy = [[Salma Lakhani]] | ViceroyType = Lieutenant governor | Legislature = Legislative Assembly of Alberta | Former = [[District of Alberta]], [[District of Assiniboia]], [[District of Athabasca]], [[District of Saskatchewan]] | AdmittanceOrder = 10th, with [[Saskatchewan]] | AdmittanceDate = {{start date and age|1905|09|01|mf=y}} (split from [[Northwest Territories|NWT]]) | area_rank = 6th | area_total_km2 = 661849 | area_land_km2 = 640082 | area_water_km2 = 19532 | PercentWater = 2.97 | population_demonym = Albertan | population_rank = 4th | population_total = 4368370 <!-- Use "Population_est" below for latest StatCan quarterly estimate. --> | population_ref =<ref name="Alberta">{{cite web|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1&HEADERlist=0&DGUIDlist=2021A000248&SearchText=Alberta|work=Statistics Canada|date=February 9, 2022|access-date=February 9, 2022|title=Census Profile, 2021 Census of Population Data table|archive-date=February 9, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209170542/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2021/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&GENDERlist=1&STATISTIClist=1&HEADERlist=0&DGUIDlist=2021A000248&SearchText=Alberta|url-status=live}}</ref> | population_as_of = [[2021 Canadian census|2021]] | population_est = 4849906<!-- Latest StatCan quarterly estimate only. --> | pop_est_as_of = Q2 2024 | pop_est_ref = <ref>{{Cite web |date=September 27, 2023 |title=Population estimates, quarterly |url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230928010937/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=1710000901 |archive-date=September 28, 2023 |access-date=September 28, 2023 |publisher=[[Statistics Canada]]}}</ref> | DensityRank = 6th | Density_km2 = 6.7<ref name="Alberta"/> | GDP_year = 2022 | GDP_total = {{CAD|459.288&nbsp;billion}} <ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/cv.action?pid=3610022101|title=Gross domestic product, expenditure-based, provincial and territorial, annual|last=Canada|first=Government of Canada, Statistics|website=www150.statcan.gc.ca|date=8 November 2023 |access-date=2023-11-08}}</ref> | GDP_rank = 3rd | GDP_per_capita = {{CAD|101,818}} | GDP_per_capita_rank = 3rd | HDI_year = 2021 | HDI = 0.955<ref>{{cite web|title=Sub-national HDI |url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CAN/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0|access-date=July 18, 2021 |publisher=Global Data Lab |archive-date=July 18, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210718222007/https://globaldatalab.org/shdi/shdi/CAN/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0|url-status=live}}</ref>—<span style="color:#090">Very high</span> | HDI_rank = [[List of Canadian provinces and territories by Human Development Index|1st]] | HouseSeats = 34 | SenateSeats = 6 | timezone1 = [[Mountain Time Zone|Mountain]] | utc_offset1 = −07:00 | timezone1_DST = Mountain DST | utc_offset1_DST = −06:00 | PostalAbbreviation = AB | PostalCodePrefix = [[List of T postal codes of Canada|T]] | iso_code = CA-AB | website = www.alberta.ca | flower = [[Rosa acicularis|Wild rose]] | tree = [[Pinus contorta|Lodgepole pine]] | bird = [[Great horned owl#Subspecies|Great horned owl]] }} '''البرٽا''' (Alberta) ڪئنیڊا جي تيرهن [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|صوبن ۽ علائقن]] مان هڪ آهي. اهو اولھہ ڪئنیڊا جو هڪ حصو آهي ۽ ٽن پريري صوبن مان هڪ آهي. البرٽا جون سرحدون اولهه ۾ [[برٽش ڪولمبيا]]، اوڀر ۾ ساسڪيچوان، اتر ۾ اتر اولهه وارا علائقا ۽ ڏکڻ ۾ آمريڪي رياست مونٽانا سان لڳن ٿيون. اهو ڪئناڊا ۾ صرف ٻن لينڊ لاڪڊ صوبن مان هڪ آهي، ساسڪاچيوان ٻيو آهي. <ref name=":3">{{حوالو ويب|url=https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/services/new-immigrants/prepare-life-canada/provinces-territories.html|title=Get to know Canada - Provinces and territories|date=April 1, 2011|website=aem|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018025653/https://www.canada.ca/en/immigration-refugees-citizenship/services/new-immigrants/prepare-life-canada/provinces-territories.html|archive-date=October 18, 2020|access-date=October 16, 2020}}</ref> صوبي جو اڀرندي حصو عظيم ميدانن جي قبضي ۾ آهي، جڏهن ته اولهه وارو حصو [[راڪيز|راڪي جبلن]] سان لڳل آهي. صوبو گهڻو ڪري براعظمي آبهوا رکي ٿو پر هوا جي خشڪي سبب گرمي پد ۾ تيز تبديليون اچن ٿیو. اولهندي البرٽا ۾ موسمي گرمي پد جي ڦيرڦار ڪڏهن ڪڏهن چنوڪ واء جي ڪري گهٽ واضح ٿينديون آهن.<ref>{{حوالو ويب|url=http://www.theweathernetwork.com/news/articles/chinook-winds-and-alberta-weather/43265|title=Chinook winds and Alberta weather|last=Wenckstern|first=Erin|date=January 8, 2015|publisher=The Weather Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004121500/http://www.theweathernetwork.com/news/articles/chinook-winds-and-alberta-weather/43265/|archive-date=October 4, 2015|access-date=October 3, 2015}}</ref> البرٽا {{Convert|661848|km2|abbr=off}} تي ايراضيءَ جي لحاظ کان چوٿون وڏو صوبو آهي، <ref>{{حوالو ويب|url=https://www.britannica.com/place/Alberta-province|title=Alberta - Climate|last=Harrison|first=Raymond O.|website=Encyclopedia Britannica|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921052209/https://www.britannica.com/place/Alberta-province|archive-date=September 21, 2017|access-date=October 16, 2020}}</ref> ۽ چوٿون وڏو صوبو آهي، جيڪو 42,62,635 ماڻهن جو گهر آهي. البرٽا جي گاديءَ جو هنڌ ايڊمونٽن آهي، جڏهن ته ڪئلگري ان جو سڀ کان وڏو شهر آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-10-biggest-cities-in-alberta.html|title=The 10 Biggest Cities In Alberta|date=September 9, 2019|website=WorldAtlas|archive-url=https://web.archive.org/web/20201017090546/https://www.worldatlas.com/articles/the-10-biggest-cities-in-alberta.html|archive-date=October 17, 2020|access-date=October 16, 2020}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.worldatlas.com/articles/the-10-biggest-cities-in-alberta.html "The 10 Biggest Cities In Alberta"]. </cite></ref> ھی ٻن البرٽا جي سڀ کان وڏي مردم شماري وارا ميٽروپوليٽن علائقا آهن.<ref name="StatCan2016CMAsCAs">{{حوالو ويب|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table.cfm?Lang=Eng&T=201&SR=1&S=3&O=D&RPP=25|title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, census metropolitan areas and census agglomerations, 2016 and 2011 censuses – 100% data (Alberta)|date=February 7, 2018|publisher=Statistics Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223062340/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table.cfm?Lang=Eng&T=201&SR=1&S=3&O=D&RPP=25|archive-date=February 23, 2020|access-date=December 29, 2020}}</ref> اڌ کان وڌيڪ البرٽا جا رھواسی يا ته ايڊمونٽن يا ڪئلگری ۾ رهن ٿا، جيڪي ٻن شهرن جي وچ ۾ رقابت کي جاري رکڻ ۾ مدد ڪن ٿا. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] صوبي جي سرڪاري ٻولي آهي. سال 2016ع ۾ %76.0 البرٽا جا رھواسی اينگلوفون هئا، %1.8 فرينڪوفون ۽ 22.2٪ ايلوفون هئا.<ref>[https://open.alberta.ca/dataset/249af6f8-092e-44f4-a065-0a5e48ffc337/resource/82d4417f-71b9-4842-958a-279baec851e3/download/2016-census-language-characteristics-of-albertans.pdf "Census 2016 Language of Albertans"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240130093724/https://open.alberta.ca/dataset/249af6f8-092e-44f4-a065-0a5e48ffc337/resource/82d4417f-71b9-4842-958a-279baec851e3/download/2016-census-language-characteristics-of-albertans.pdf |date=January 30, 2024 }} (consulted April 2021)</ref> البرٽا جي معيشت هائيڊرو ڪاربن، پيٽروڪيميڪل صنعتن، جانورن ۽ زراعت تي ٻڌل آهي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://investalberta.ca/industries/?redirect=1|title=Key Sectors|website=investalberta.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116234543/https://investalberta.ca/industries/?redirect=1|archive-date=November 16, 2019|access-date=October 16, 2020}}</ref> تيل ۽ گئس جي صنعت 1947 کان وٺي البرٽا جي معيشت جو هڪ ستون رهيو آهي، جڏهن لیدوک Leduc نمبر 1 جي کوهه تي تيل جا ڪافي ذخيرا دريافت ڪيا ويا.<ref name="alberta1947">{{حوالو ويب|url=http://history.alberta.ca/energyheritage/oil/the-leduc-era-1947-to-1970s/default.aspx|title=The Leduc Era: 1947 to 1970s - Conventional Oil - Alberta's Energy Heritage|website=history.alberta.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204800/http://history.alberta.ca/energyheritage/oil/the-leduc-era-1947-to-1970s/default.aspx|archive-date=October 19, 2020|access-date=October 16, 2020}}</ref> اهو به صوبي جي سڃاڻپ جو حصو بڻجي ويو آهي. جيئن ته البرٽا صوبو هائيڊرو ڪاربن ۾ سڀ کان وڌيڪ امير آهي، اهو ڪينيڊا جي سرزمين تي پيدا ٿيندڙ تيل ۽ قدرتي گئس جو %70 مهيا ڪري ٿو. سال 2018ع ۾، البرٽا جي پيداوار، ڪئناڊا جي جي ڊي پي جو %15.27 یعنی 338.2 بلين آمريڪی ڈالر هئي.<ref>{{حوالو ويب|url=https://economicdashboard.alberta.ca/grossdomesticproduct|title=Economic Dashboard - Gross Domestic Product|website=economicdashboard.alberta.ca|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218224337/https://economicdashboard.alberta.ca/GrossDomesticProduct|archive-date=February 18, 2021|access-date=September 21, 2019}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|url=https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/ref/dict/pop069-eng.cfm|title=Dictionary, Census of Population, 2016 - Market income|date=May 3, 2017|website=www12.statcan.gc.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308190358/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/ref/dict/pop069-eng.cfm|archive-date=March 8, 2021|access-date=November 7, 2019}}</ref> سال 1930ع تائين، البرٽا جي سياسي منظرنامي ۾ 2 وڏيون پارٽيون شامل هيون: مرڪز۔کاٻي ڌری وارا لبرل ۽ يونائيٽيڊ فارمرز آف البرٽا. اڄ، البرٽا عام طور تي هڪ قدامت پسند صوبي طور سمجهيو ويندو آهي. ساڄي ڌر جي سوشل ڪريڊٽ پارٽي 1935ع کان 1971ع تائين مسلسل آفيس سنڀالي ان کان اڳ مرڪزي ساڄي ڌر جي ترقي پسند ڪنزرويٽوز 1971ع کان 2015ع تائين مسلسل آفيسون سنڀاليون، بعد ۾ ڪينيڊا جي تاريخ ۾ صوبائي يا وفاقي سطح تي حڪومت ۾ سڀ کان ڊگھي اڻ ٽٽندڙ حڪومت هئي. ڪئناڊا جو حصو ٿيڻ کان اڳ، البرٽا ڪيترن ئي فرسٽ نيشنز جو گھر رهيو آهي جهڙوڪ Plains Indians ۽ Woodland Cree . اهو پڻ هڪ علائقو هو جيڪو حريف ڪمپنين هڊسن بي ڪمپني ۽ نارٿ ويسٽ ڪمپني جي فر واپارين طرفان استعمال ڪيو ويو. ڪئناڊا جي ڊومينين اهي زمينون خريد ڪيون جيڪي سال 1870ع ۾ البرٽا اتر۔اولھہ علایقی (NWT) جو حصو بڻجي ويو.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.bowvalleynaturalists.org/natural-history/banff-snail/history-geology/|title=History & Geology|website=Bow Valley Naturalists|language=en-CA|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214081724/https://www.bowvalleynaturalists.org/natural-history/banff-snail/history-geology/|archive-date=February 14, 2021|access-date=October 16, 2020}}</ref> 1800ع جي آخر کان وٺي 1900ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ڪيترائي مهاجر آيا ته جيئن پریری جی صوبن کي آمريڪا سان ملائڻ کان روڪيو وڃي. ڪڻڪ پوکڻ ۽ چوپايو مال پالڻ به تمام گهڻو منافعي وارو ٿيو. سال 1905ع ۾ البرٽا ايڪٽ پاس ڪيو ويو، جيڪو البرٽا جو صوبو ٺاهي.<ref name="Alberta becomes a Province">{{حوالو ويب|url=http://www.abheritage.ca/abpolitics/events/becoming_province.html|title=Alberta becomes a Province|publisher=Alberta Online Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20090422163353/http://www.abheritage.ca/abpolitics/events/becoming_province.html|archive-date=April 22, 2009|access-date=August 6, 2009}}</ref> سال 1947ع ۾ تيل جا وڏا ذخيرا دريافت ٿيا. سال 1967ع ۾ تيل جي زمینن جو استحصال شروع ٿيو.<ref name="alberta1947">{{حوالو ويب|url=http://history.alberta.ca/energyheritage/oil/the-leduc-era-1947-to-1970s/default.aspx|title=The Leduc Era: 1947 to 1970s - Conventional Oil - Alberta's Energy Heritage|website=history.alberta.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019204800/http://history.alberta.ca/energyheritage/oil/the-leduc-era-1947-to-1970s/default.aspx|archive-date=October 19, 2020|access-date=October 16, 2020}}</ref> البرٽا پنهنجي قدرتي خوبصورتي، فوسلز ۾ مالا مال ۽ اهم فطري ذخيرن جي رهائش لاءِ مشهور آهي. البرٽا ڇهن [[يونيسڪو]] نامزد ڪيل [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثي واري سائيٽن جو]] گهر آهي: ڪينيڊين راڪي مائونٽين پارڪ، ڊائناسور پراونشل پارڪ، هيڊ۔سمیشڊ۔ان بفيلو جمپ، واٽرٽن-گليشيئر انٽرنيشنل پيس پارڪ، ووڊ بفيلو نيشنل پارڪ ۽ رائٽنگ۔آن۔روک صوبائي پارڪ.<ref>{{حوالو ويب|url=https://www.albertaparks.ca/albertaparksca/management-land-use/national-international-programs/world-heritage-sites-in-alberta/|title=World Heritage Sites in Alberta|website=www.albertaparks.ca|archive-url=https://web.archive.org/web/20200930230556/https://www.albertaparks.ca/albertaparksca/management-land-use/national-international-programs/world-heritage-sites-in-alberta/|archive-date=September 30, 2020|access-date=October 16, 2020}}</ref> ٻين مشهور سائيٽن ۾ بينف نيشنل پارڪ، ايلڪ ٻيٽ نيشنل پارڪ، جاسپر نيشنل پارڪ، واٽرٽن ڍنڍون نيشنل پارڪ ۽ ڊرم هيلر شامل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:البرٽا]] [[زمرو:ڪينيڊا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]] [[زمرو:اتر آمريڪا جي سياسي جاگرافي]] [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا]] 5jcn9yh0wxgncl60z1kyjprl6sd4wq0 14 81461 416017 331522 2026-09-30T18:29:40Z Memon2025 21315 /* */ 416017 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آمريڪا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] fbl4k8b342c48m271r1m72n73wevu9b 0 83216 416065 321021 2026-09-30T20:58:07Z -wuppertaler 20753 changed one image for a better one (more recent, better resolution and colors) 416065 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital and largest city of the Dominican Republic}} {{Infobox settlement | name = سانتو ڊومنگو<br>Santo Domingo | settlement_type = راڄڌاني شهر | official_name = ''Santo Domingo de Guzmán'' | named_for = | image_skyline = {{Multiple image |border = infobox |perrow = 1/2/2/ |total_width = 300 |align = center |image1 = SantoDomingoedit.JPG |caption1 = سانتو ڊومنگو جي اسڪائ لائين |image2 = Fortaleza_Ozama_CCSD_11_2017_7145.jpg |caption2 = اوزاما قلعو |image3 = Gente_CCSD_07_2018_0662.jpg |caption3 = مرڪزي چوڪ |image4 = Santo_Domingo_National_Palace.jpg |caption4 = نيشنل پئليس |image5 = Basílica_Menor_de_Santa_María_CCSD_07_2017_4676.jpg |caption5 = سانتو ڊومنگو چرچ }} | imagesize = 300px | image_caption = | motto = | image_flag = | image_shield = Coat of Arms of Santo Domingo (Dominican Republic).svg | leader_title = مئير | leader_name = ڪيرولينا ميجيا | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Dominican Republic}} | subdivision_type1 = [[صوبو|ڊومينيڪن ريپبلڪ جو ضلعو]] | subdivision_name1 = قومي ضلعو | established_title = قائم ٿيو | established_date = 5 آگسٽ، 1496ع (530 سال اڳ) | established_title2 = بنيادي وجھو | established_date2 = بارٿليميو ڪولمبس | area_total_km2 = 1502 | area_metro_km2 = | module = {{Designation list |embed = yes |designation1 = WHS |designation1_offname = [[Ciudad Colonial (Santo Domingo)|Colonial City of Santo Domingo]] |designation1_date = 1990 <small>(14th [[World Heritage Committee|session]])</small> |designation1_type = Cultural |designation1_criteria = ii, iv, vi |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/526 526] |designation1_free1name = Region |designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in North America|Latin America and the Caribbean]] }} | area_footnotes = <ref name="listado">{{in lang|es}} ''Superficies a nivel de municipios'', [http://one.gob.do/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=283 Oficina Nacional de Estadística] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141117024714/http://one.gob.do/index.php?option=com_content&task=view&id=63&Itemid=283 |date=17 November 2014 }}</ref> | elevation_m = 14 | elevation_footnotes = <ref>{{cite book |last=De la Fuente |first=Santiago |title=Geografía Dominicana |publisher=Editora Colegial Quisqueyana |year=1976 |location=Santo Domingo, Dominican Republic |language=es }}</ref> | population_total = 1,029,110<ref name="Oficina Nacional de Estadistica">{{Cite web |url=https://www.one.gob.do/media/vrxlx3jv/infografia-xcnpv.pdf |title=Provincias Dominicanas |access-date=18 September 2023 |archive-date=15 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215162101/https://www.one.gob.do/media/vrxlx3jv/infografia-xcnpv.pdf |url-status=live }}</ref> | population_urban = 10,29,110 | population_metro = 4,274,651{{efn|The metro area is defined as the municipalities belonging to the '''Commonwealth of the Greater Santo Domingo''' (Mancomunidad del Gran Santo Domingo). <br/> These municipalities are: [[Distrito Nacional]], [[Santo Domingo Este]], [[Santo Domingo Norte]], [[Santo Domingo Oeste]], [[Los Alcarrizos]], [[Boca Chica]], [[Pedro Brand]], [[San Antonio de Guerra]], [[San Cristóbal, Dominican Republic|San Cristóbal]], [[Bajos de Haina]], and [[San Gregorio de Nigua]].<ref>{{Cite web |publisher=Ayuntamiento de Santo Domingo Norte |url=https://alcaldiasdn.gob.do/carlos-guzman-es-electo-como-presidente-de-la-mancomunidad-del-gran-santo-domingo/ |title=Carlos Guzmán es electo como presidente de la Mancomunidad del gran Santo Domingo |access-date=1 February 2024 |language=es |archive-date=1 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201055857/https://alcaldiasdn.gob.do/carlos-guzman-es-electo-como-presidente-de-la-mancomunidad-del-gran-santo-domingo/ |url-status=live }}</ref>}}<ref name="2022census">{{Cite web |url=https://www.one.gob.do/publicaciones/2023/informe-basico-xcnpv/ |title=Informe básico XCPV |access-date=1 February 2024 |archive-date=1 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240201055857/https://www.one.gob.do/publicaciones/2023/informe-basico-xcnpv/ |url-status=live }}</ref> | population_as_of = November 2022 | population_demonym = {{nowrap|{{langx|es|link=no|Capitaleño}} ([[Feminine (grammar)|fem.]] ''Capitaleña'')}} | demographics_type1 = Metro area [[GDP|GDP (PPP, constant 2015 values)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Year | demographics1_info1 = 2023 | demographics1_title2 = Total | demographics1_info2 = $73.7&nbsp;billion<ref name="TelluBase">{{cite web |url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_dom.pdf |publisher=Tellusant |title=TelluBase—Dominican Rep. Fact Sheet (Tellusant Public Service Series) |access-date=11 January 2024 |archive-date=12 November 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241112203544/https://tellusant.com/repo/tb/tellubase_factsheet_dom.pdf |url-status=live }}</ref> | demographics1_title3 = Per capita | demographics1_info3 = $20,900 | total_type = ڪل | population_density_km2 = 680 | timezone = [[Atlantic Standard Time|AST]] | utc_offset = −04:00 | area_code_type = Area codes | area_code = 809, 829, 849 | postal_code_type = Postal&nbsp;codes | postal_code = 10100–10699 ([[Distrito Nacional]]) | website = {{URL|http://adn.gob.do/}}<br />{{small|{{in lang|es}}}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | leader_title1 = شهري آبادي | leader_name1 = 10,29,110 (2022ع) }} '''سانتو ڊومنگو''' (Santo Domingo)، جيڪو اڳ ۾ "سانتو ڊومنگو ڊي گزمان" جي نالي سان مشهور هو، [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي ۽ آبادي جي لحاظ کان ڪيريبيئن جي علائقي ۾ سڀ کان وڏو ميٽرو پوليٽن علائقو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.citymayors.com/government/caribbean-local-government.html|title=Local government in the Caribbean|last=Bourne|first=Kevin|website=City Mayors|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406033528/http://www.citymayors.com/government/caribbean-local-government.html|archive-date=6 April 2023|url-status=live}}</ref> سال 2022ع تائين، شهر جي مرڪز جي آبادي 10,29,110 هئي ۽ هن جي ميٽروپوليٽن علائقي، گريٽر سانتو ڊومنگو جي آبادي 42,74,651 هئي. شهر ڊسٽريٽو نيشنل (DN) جي حدن سان ڳنڍيل آهي، جيڪو پاڻ ٽن پاسن کان سانتو ڊومنگو صوبي سان ڳنڍيل آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.citypopulation.de/en/domrep/admin/01__distrito_nacional/|title=Distrito Nacional (National District, Dominican Republic) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=17 December 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hoy.com.do/gran-santo-domingo-con-3-7-millones-personas/|title=Gran Santo Domingo con 3.7 millones personas|last=Corripio|first=Grupo de medios|date=2 December 2023|website=Hoy Digital|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20241219094607/https://hoy.com.do/gran-santo-domingo-con-3-7-millones-personas/|archive-date=19 December 2024|access-date=17 December 2024|url-status=live}}</ref> {{Designation list |designation1 = WHS |designation1_offname = '''سانتو ڊومنگو نو آبادياتي شهر''' |designation1_date = سال 1990ع <small>(14هون سيشن)</small> |designation1_type = ٿقافتي |designation1_criteria = ii, iv, vi |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/526 526] |designation1_free1name = ريجن |designation1_free1value = لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبيئن|designation1_free2name=[[ملڪ]]|designation1_free2value={{Flag|Dominican Republic}} '''سانتو ڊومنگو پراڻو شهر'''|designation1_free3name=سانتو ڊومنگو جو نو آبادياتي شهر}} سانتو ڊومنگو 1496ع ۾ اسپيني سلطنت پاران قائم ڪيو ويو ۽ آمريڪا ۾ سڀ کان پراڻي مسلسل آباد يورپي نوآبادي آهي. اهو نئين دنيا ۾ اسپيني نوآبادياتي حڪمراني جي پهرين گادي، ڪئپٽنسي جنرل سانتو ڊومنگو هئي. سانتو ڊومنگو، تعليمي ادارن، گرجا گھرن، قلعن ۽ خانقاهن جو هنڌ آهي. شهر جي نوآبادياتي علائقي کي يونيسڪو پاران عالمي ورثو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.unesco.org/nac/geoportal.php?country=DO&language=S|title=Comisión Nacional Dominicana para la UNESCO|website=UNESCO|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809034153/http://www.unesco.org/nac/geoportal.php?country=DO&language=E|archive-date=9 August 2020|url-status=dead}}</ref> سانتو ڊومنگو کي سال 1936ع کان 1961ع تائين سيوداد ٽروجيلو (اسپيني) سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ ته ڊومينيڪن ريپبلڪ جي آمر، رافيل ٽروجيلو، گاديءَ جي هنڌ جو نالو پنهنجي نالي تي رکيو. سندس قتل کان پوءِ، شهر جو اصل نالو ٻيهر بحال ڪيو ويو. سانتو ڊومنگو ڊومينيڪن ريپبلڪ جو ثقافتي، مالي، سياسي، تجارتي ۽ صنعتي مرڪز آهي. ملڪ جي صنعتن جو وڏو حصو شهر اندر واقع آهي. سانتو ڊومنگو ملڪ جي مکيه بندرگاهه طور پڻ ڪم ڪري ٿو. اوزاما نديءَ جي مُنهن تي شهر جي بندرگاهه تي سڀ کان وڏا جهاز ايندا آهن ۽ بندرگاهه وڏي مسافر ۽ مال بردار ٽرئفڪ کي سنڀاليندي آهي.<ref>{{Cite web|url=https://portuaria.gob.do/wp-content/uploads/2020/11/Estadisticas-2019.pdf|title=Statistics 2019|last=Statistics|first=Statistics}}</ref> ==تاريخ== {{Designation list |embed = |designation1 = WHS |designation1_offname = [[Ciudad Colonial (Santo Domingo)|Colonial City of Santo Domingo]] |designation1_date = سال 1990ع <small>(14هون سيشن)</small> |designation1_type = ٿقافتي |designation1_criteria = ii, iv, vi |designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/526 526] |designation1_free1name = ريجن |designation1_free1value = لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبيئن}} ==جاگرافي== ==حڪومت== ==معيشت== ==تعليم== ==ثقافت== ==ميڊيا== ==پارڪ== ==رانديون== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> File:AMH-6754-NA Bird's eye view of the city of Santo Domingo.jpg|سينٽو ڊومنگو شهر جيئن جوهانس ونگبونز 1665 ۾ ڏيکاريو. نيشنل آرڪائيو File:Santo Domingo - Edificio Diez 0591.JPG|ايڊيفيسيو ڊياز File:Statue of Antonio de Montesinos, Santo Domingo D.R.jpg|انتونيو ڊي مونٽيسنوس جو مجسمو File:Statue of Pablo Duarte at Av.John F. Kennedy.jpg|جان ايف. ڪينيڊي ايونيو، سانتو ڊومنگو File:SD Noche 2.jpg|Santo Domingo at night File:Avenida Anacaona.jpg|سينٽو ڊومنگو ۾ اناڪاونا ايونيو. ميراڊور ڊيل سر پارڪ File:Iglesia de Las Mercedes CCSD 09 2018 1476.jpg|چرچ آف نيوسترا سينورا دي لاس مرسيدي File:DOM Santo Domingo, Ciudad Colonial, Pantéon de la Patria 0008.jpg|نيشنل پئنٿيون File:Calle Arzobispo Meriño CCSD 07 2019 CCSD 07 2019 0023.jpg|آرچ بشپ ميرينو (Arzobispo Meriño) اسٽريٽ </gallery> ==پڻ ڏسو== {{Portal bar|Dominican Republic|Caribbean|Geography}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Santo Domingo, Dominican Republic}} {{Authority control}} [[زمرو:سانتو ڊومنگو]] [[زمرو:ڊومينيڪن ريپبلڪ]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:وچ آمريڪا]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[Category:Capitals in the Caribbean]] [[Category:Populated places in the Dominican Republic]] [[Category:Port cities in the Caribbean]] ==حوالا== {{حوالا}} oqrxbwpnr72uo7k211wim3w27jm82ya 14 103412 415989 415910 2026-09-30T12:21:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 415989 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جي طبعي جاگرافي]] pfco14hp19nswxkb67ve5mlrulzb2yb 14 103413 415981 415911 2026-09-30T12:12:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 415981 wikitext text/x-wiki {{GeoGroupTemplate}} {{Commons category|Rivers of Canada}} [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] qf1203bt9u9ensaejhvpolj5nfgbwkt 415982 415981 2026-09-30T12:13:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 415982 wikitext text/x-wiki {{Portal|Canada|Rivers}} {{Commons category|Rivers of Canada}} [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] 4vot9wmuw45nlpb6002a3g5owu75b5d 415983 415982 2026-09-30T12:15:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 415983 wikitext text/x-wiki {{Portal|Canada|Rivers}} {{Commons category|Rivers of Canada}} [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ|ڪينيڊا]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه بلحاظ ملڪ|ڪينيڊا]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ|درياھه]] oa3a7k8o3fz3fypeajup27sloyatxg7 415984 415983 2026-09-30T12:16:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:درياهه بلحاظ کنڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415984 wikitext text/x-wiki {{Portal|Canada|Rivers}} {{Commons category|Rivers of Canada}} [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ|ڪينيڊا]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه بلحاظ ملڪ|ڪينيڊا]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ|درياھه]] [[زمرو:درياهه بلحاظ کنڊ]] hns8n6icwrawsh8dg17zw9yjpar1np2 415985 415984 2026-09-30T12:17:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 415985 wikitext text/x-wiki {{Portal|Canada|Rivers}} {{Commons category|Rivers of Canada}} [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ|ڪينيڊا]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه بلحاظ ملڪ|ڪينيڊا]] ebqiiakq10267vdkpdwgayaww0lwr0p 415990 415985 2026-09-30T12:21:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 415990 wikitext text/x-wiki {{Portal|Canada|Rivers}} {{Commons category|ڪينيڊا جا درياھه}} [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ پاڻي جا جسم]] [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ|ڪينيڊا]] [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه بلحاظ ملڪ|ڪينيڊا]] 4wunff9m8s4frz52icjd7sgvufz8ky9 14 103415 415987 415915 2026-09-30T12:19:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 415987 wikitext text/x-wiki [[زمرو:درياهه بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ پاڻي جا جسم]] f37j1q5dq0hhnqsrq3wlcs9fu5yjvpe 14 103423 416102 415932 2026-10-01T07:08:44Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:پائوسئ ڪوپئ درياھه]] کي [[زمرو:پوس ڪوپي درياھه]] ڏانھن چوريو 415932 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 416108 416102 2026-10-01T07:24:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 416108 wikitext text/x-wiki [[زمرو:البرٽا جا درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] te3a9lx1mo5q1hseky4timlk4losiym 14 103441 415968 2026-09-30T12:00:03Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415968 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103442 415970 2026-09-30T12:01:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415970 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103443 415972 2026-09-30T12:03:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415972 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103444 415974 2026-09-30T12:04:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415974 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103445 415976 2026-09-30T12:06:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415976 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103446 415978 2026-09-30T12:08:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415978 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103447 415980 2026-09-30T12:09:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 415980 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] lrz9ct7pxl6lzz68ot92y1b7fi3hz4m 14 103448 415986 2026-09-30T12:18:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه]] [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ]] 415986 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آمريڪا جا درياهه]] [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ]] tj7p3dk7byot9vt8i95hma10bg9v5zs 0 103449 415991 2026-09-30T12:30:03Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: ڪولمبيا درياهه (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) اتر آمريڪا جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي برٽش ڪولمبيا واري علائقي ۾ موجود راڪي جبلن مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف... 415991 wikitext text/x-wiki ڪولمبيا درياهه (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) اتر آمريڪا جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي برٽش ڪولمبيا واري علائقي ۾ موجود راڪي جبلن مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي واشنگٽن رياست ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ اوريگون رياستن جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار پئسفڪ سمنڊ ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه 1,243 ميل (2,000 ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (Snake River) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (ڊرينيج بيسن) تقريباً فرانس جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. d3szh7rqua9nvvinyf03hi3zyj5ytij 415992 415991 2026-09-30T12:30:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:درياهه بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415992 wikitext text/x-wiki ڪولمبيا درياهه (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) اتر آمريڪا جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي برٽش ڪولمبيا واري علائقي ۾ موجود راڪي جبلن مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي واشنگٽن رياست ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ اوريگون رياستن جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار پئسفڪ سمنڊ ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه 1,243 ميل (2,000 ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (Snake River) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (ڊرينيج بيسن) تقريباً فرانس جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ]] 3ledof9if57ajb4zq81eyb0nt6c8mdu 415993 415992 2026-09-30T12:32:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415993 wikitext text/x-wiki ڪولمبيا درياهه (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) اتر آمريڪا جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي برٽش ڪولمبيا واري علائقي ۾ موجود راڪي جبلن مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي واشنگٽن رياست ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ اوريگون رياستن جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار پئسفڪ سمنڊ ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه 1,243 ميل (2,000 ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (Snake River) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (ڊرينيج بيسن) تقريباً فرانس جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] 4htdxew43kyxolsng5b89vx5uviifyk 415994 415993 2026-09-30T12:32:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:واشنگٽن (رياست)]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415994 wikitext text/x-wiki ڪولمبيا درياهه (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) اتر آمريڪا جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي برٽش ڪولمبيا واري علائقي ۾ موجود راڪي جبلن مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي واشنگٽن رياست ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ اوريگون رياستن جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار پئسفڪ سمنڊ ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه 1,243 ميل (2,000 ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (Snake River) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (ڊرينيج بيسن) تقريباً فرانس جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:واشنگٽن (رياست)]] dtjx1q30ai49c3x8squyv6gauyp6xqp 415995 415994 2026-09-30T12:33:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اوريگون رياست]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415995 wikitext text/x-wiki ڪولمبيا درياهه (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) اتر آمريڪا جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي برٽش ڪولمبيا واري علائقي ۾ موجود راڪي جبلن مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي واشنگٽن رياست ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ اوريگون رياستن جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار پئسفڪ سمنڊ ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه 1,243 ميل (2,000 ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (Snake River) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (ڊرينيج بيسن) تقريباً فرانس جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:واشنگٽن (رياست)]] [[زمرو:اوريگون رياست]] 0207ca5idhw7zwic8b9odiry9hwlvtn 415996 415995 2026-09-30T12:33:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:گڏيل آمريڪي رياستن جي ارضيات]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415996 wikitext text/x-wiki ڪولمبيا درياهه (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) اتر آمريڪا جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي برٽش ڪولمبيا واري علائقي ۾ موجود راڪي جبلن مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي واشنگٽن رياست ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ اوريگون رياستن جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار پئسفڪ سمنڊ ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه 1,243 ميل (2,000 ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (Snake River) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (ڊرينيج بيسن) تقريباً فرانس جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. [[زمرو:درياهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:واشنگٽن (رياست)]] [[زمرو:اوريگون رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي ارضيات]] schn0spwdenkqv76y9vzb032w0ps1cn 415997 415996 2026-09-30T12:34:42Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:درياهه بلحاظ ملڪ]]; added [[Category:ڪينيڊا جا درياھه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 415997 wikitext text/x-wiki ڪولمبيا درياهه (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) اتر آمريڪا جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي برٽش ڪولمبيا واري علائقي ۾ موجود راڪي جبلن مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي واشنگٽن رياست ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ اوريگون رياستن جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار پئسفڪ سمنڊ ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه 1,243 ميل (2,000 ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (Snake River) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (ڊرينيج بيسن) تقريباً فرانس جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:واشنگٽن (رياست)]] [[زمرو:اوريگون رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي ارضيات]] gp9sjb5gck6aiqssayvyzlq8ukiv5xk 415998 415997 2026-09-30T12:37:18Z Ibne maryam 17680 /* */ 415998 wikitext text/x-wiki '''ڪولمبيا درياهه''' (اپّر چنوڪ ٻوليءَ ۾: Wimahl يا Wimal؛ سهپٽن ٻوليءَ ۾: Nch’i-Wàna يا Nchi wana؛ سينيڪسٽ لهجي ۾: swah'netk'qhu) [[اتر آمريڪا]] جي پئسفڪ اتر-اولهه واري علائقي جو سڀ کان وڏو درياھه آهي. هي درياءُ ڪينيڊا جي [[برٽش ڪولمبيا]] واري علائقي ۾ موجود [[راڪي جبل|راڪي جبلن]] مان نڪري ٿو. اهو اتر-اولهه طرف ۽ پوءِ ڏکڻ طرف وهي آمريڪا جي واشنگٽن رياست ۾ داخل ٿئي ٿو؛ ان کان پوءِ اولهه طرف رخ ڪري واشنگٽن ۽ اوريگون رياستن جي وچ ۾ گهڻي ڀاڱي حد ٺاهي ٿو ۽ آخرڪار پئسفڪ سمنڊ ۾ وڃي ڪري ٿو. هن درياءَ جي ڊيگهه 1,243 ميل (2,000 ڪلوميٽر) آهي ۽ ان جي سڀ کان وڏي شاخ "اسنيڪ ريور" (Snake River) آهي. ان جي پاڻي جي نيڪال جو طاس (ڊرينيج بيسن) تقريباً فرانس جي ايراضيءَ جي برابر آهي ۽ اهو آمريڪا جي ست رياستن ۽ ڪينيڊا جي هڪ صوبي تائين پکڙيل آهي. وهڪري جي لحاظ کان آمريڪا جو چوٿون وڏو درياءُ هجڻ سان گڏ، ڪولمبيا اوڀر پئسفڪ سمنڊ ۾ ڪري ٿيندڙ سمورن دريائن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ پاڻي جو وهڪرو رکي ٿو. [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ درياهه ۽ نديون]] [[زمرو:واشنگٽن (رياست)]] [[زمرو:اوريگون رياست]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن جي ارضيات]] 97126ai6dca4dv9mk9s6c8kmtu0c4wp 14 103450 416002 2026-09-30T16:00:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] 416002 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا درياھه]] ksykguqm7dztdzdy0zlpsycnxe6ou66 0 103451 416014 2026-09-30T18:09:38Z Memon2025 21315 صفحي "[[:pnb:Special:Redirect/revision/393894|دریاۓ میکینزی]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 416014 wikitext text/x-wiki {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ABCDEF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">MacKenzie River</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:MackenzieDelta23.jpg|405x405 عڪسلون]] |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" |- |Mouth |[[گریٹ سلیو لیک|Great Sleve Lake]] |- |Discharge |Gulf of Mexico, North America |- |Length |1738 Kilometres |- |} MacKenzie RiverGreat Sleve LakeCanadaFinley frywdj4vsyiftvbagxi6emx7m66aksb 416015 416014 2026-09-30T18:11:32Z Memon2025 21315 416015 wikitext text/x-wiki {{short description|Largest river system in Canada}} {{Other uses}} {{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}} {{Use Canadian English|date=December 2024}} {{Use dmy dates|date=December 2024}} {{Infobox river | name = Mackenzie River | native_name = | native_name_lang = | other_name = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière | etymology = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Mackenzie_from-east.jpg | image_caption = The Mackenzie River in August 2009 | map = Mackenzie River basin map.png | map_size = | map_caption = Map of the Mackenzie River watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = [[Provinces and territories of Canada|Territories]] | subdivision_name2 = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}} | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}} <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River">{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}</ref> | width_min = {{convert|500|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map">{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}</ref> | width_avg = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River, Canada">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &#124; river, Canada &#124; Britannica|website=www.britannica.com}}</ref> | width_max = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River topographic map"/> | depth_min = | depth_avg = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map"/> | discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada | discharge1_avg = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge">{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program > Home|website=www.arctic.noaa.gov}}</ref> (Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref><ref name="Mackenzie River"/> {{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}</ref> <!----------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Great Slave Lake]] | source1_location = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]] | source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|156|m|abbr=on}} | source2 = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system | source2_location = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak. | source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|1,990|m|abbr=on}} | mouth = [[Arctic Ocean]] | mouth_location = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]] | mouth_coordinates = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River, Canada"/> | tributaries_left = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]] | tributaries_right = [[Great Bear River]] | custom_label = | custom_data = | extra = | image_size = 250 | discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/>) | discharge2_min = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011">{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref> | discharge2_avg = (Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> | discharge2_max = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011"/> | discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson">{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}</ref> | discharge3_min = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_avg = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_max = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> }} The '''Mackenzie River''' (French: '''{{lang|fr|Fleuve (de) Mackenzie}}'''; [[Slavey language|Slavey]]: '''''{{lang|den|Deh-Cho}}''''' [tèh tʃʰò], literally ''big river''; [[Inuvialuktun]]: '''''{{lang|iu|Kuukpak}}''''' [kuːkpɑk], literally ''great river'') is a river in the Canadian [[Canadian boreal forest|boreal forest]] and [[tundra]]. It forms, along with the [[Slave River|Slave]], [[Peace River|Peace]], and [[Finlay River|Finlay]], the longest river system in Canada, the second largest [[drainage basin]] of any North American river after the [[Mississippi River|Mississippi]]. The Mackenzie River flows through a vast, thinly populated region of forest and [[tundra]] entirely within the [[Northwest Territories]] in Canada, although its many tributaries reach into five other [[Provinces and territories of Canada|Canadian provinces and territories]]. The river's [[mainstem (hydrology)|main stem]] is {{convert|1738|km|mi}} long, flowing north-northwest from [[Great Slave Lake]] into the [[Arctic Ocean]], where it forms a large [[River delta|delta]] at its mouth. Its extensive watershed drains about 20&nbsp;percent of Canada.<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> It is the largest river flowing into the Arctic from [[North America]], and including its tributaries has a total length of {{convert|4241|km|mi}}, registering the [[List of longest rivers|13th longest river system and 12th largest drainage basin]] on Earth.<ref name="riversofcanada" /> The ultimate source of the Mackenzie River is [[Thutade Lake]], in the [[British Columbia Interior|Northern Interior]] of [[British Columbia]]. The Mackenzie valley is believed to have been the path taken by prehistoric peoples during the initial [[Prehistoric migration and settlement of the Americas from Asia|human migration from Asia to North America]] over 10,000 years ago, despite sparse evidence.{{Citation needed|date=March 2021}} The [[Inuvialuit]], [[Gwich'in]] and other Indigenous peoples lived along the river for thousands of years. The river provided the major route into Canada's northern interior for early European explorers. Economic development remains limited along the river. During the 19th century, [[North American fur trade|fur trading]] became a lucrative business, but this was affected by harsh weather conditions.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}</ref> The discovery of oil at [[Norman Wells]] in the 1920s began a period of industrialization in the Mackenzie valley. Metallic minerals have been found along the eastern and southern edges of the basin; these include [[uranium]], [[gold]], [[lead]], and [[zinc]]. Agriculture remains prevalent along the south, particularly in the [[Peace River]] area. Various tributaries and headwaters of the river have been developed for [[hydroelectricity]] production, flood control and irrigation. {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ABCDEF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">MacKenzie River</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:MackenzieDelta23.jpg|405x405 عڪسلون]] |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" |- |Mouth |[[گریٹ سلیو لیک|Great Sleve Lake]] |- |Discharge |Gulf of Mexico, North America |- |Length |1738 Kilometres |- |} MacKenzie RiverGreat Sleve LakeCanadaFinley dvv83c0khdbdohp4397czu0v8mty8em 416016 416015 2026-09-30T18:27:51Z Memon2025 21315 /* */ 416016 wikitext text/x-wiki {{short description|Largest river system in Canada}} {{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}} {{Infobox river | name = Mackenzie River | native_name = | native_name_lang = | other_name = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière | etymology = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Mackenzie_from-east.jpg | image_caption = The Mackenzie River in August 2009 | map = Mackenzie River basin map.png | map_size = | map_caption = Map of the Mackenzie River watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = [[Provinces and territories of Canada|Territories]] | subdivision_name2 = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}} | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}} <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River">{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}</ref> | width_min = {{convert|500|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map">{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}</ref> | width_avg = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River, Canada">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &#124; river, Canada &#124; Britannica|website=www.britannica.com}}</ref> | width_max = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River topographic map"/> | depth_min = | depth_avg = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map"/> | discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada | discharge1_avg = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge">{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program > Home|website=www.arctic.noaa.gov}}</ref> (Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref><ref name="Mackenzie River"/> {{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}</ref> <!----------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Great Slave Lake]] | source1_location = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]] | source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|156|m|abbr=on}} | source2 = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system | source2_location = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak. | source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|1,990|m|abbr=on}} | mouth = [[Arctic Ocean]] | mouth_location = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]] | mouth_coordinates = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River, Canada"/> | tributaries_left = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]] | tributaries_right = [[Great Bear River]] | custom_label = | custom_data = | extra = | image_size = 250 | discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/>) | discharge2_min = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011">{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref> | discharge2_avg = (Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> | discharge2_max = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011"/> | discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson">{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}</ref> | discharge3_min = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_avg = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_max = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> }} '''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي. ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز“ (<small>Northwest Territories</small>) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه <small>1,738</small> ڪلوميٽر (<small>1,080</small> ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (<small>Great Slave Lake</small>) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (<small>Arctic Ocean</small>) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.<ref name="riversofcanada" /> ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (<small>fur</small>) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}</ref> <small>1920</small>ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (<small>Norman Wells</small>) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي. {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ABCDEF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">MacKenzie River</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:MackenzieDelta23.jpg|405x405 عڪسلون]] |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" |- |Mouth |[[گریٹ سلیو لیک|Great Sleve Lake]] |- |Discharge |Gulf of Mexico, North America |- |Length |1738 Kilometres |- |} MacKenzie RiverGreat Sleve LakeCanadaFinley 2zspkfbjqsk2gh0zirq40wg5ox7ol54 416018 416016 2026-09-30T18:31:59Z Memon2025 21315 /* */ 416018 wikitext text/x-wiki {{short description|Largest river system in Canada}} {{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}} {{Infobox river | name = Mackenzie River | native_name = | native_name_lang = | other_name = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière | etymology = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Mackenzie_from-east.jpg | image_caption = The Mackenzie River in August 2009 | map = Mackenzie River basin map.png | map_size = | map_caption = Map of the Mackenzie River watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = [[Provinces and territories of Canada|Territories]] | subdivision_name2 = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}} | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}} <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River">{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}</ref> | width_min = {{convert|500|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map">{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}</ref> | width_avg = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River, Canada">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &#124; river, Canada &#124; Britannica|website=www.britannica.com}}</ref> | width_max = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River topographic map"/> | depth_min = | depth_avg = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map"/> | discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada | discharge1_avg = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge">{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program > Home|website=www.arctic.noaa.gov}}</ref> (Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref><ref name="Mackenzie River"/> {{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}</ref> <!----------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Great Slave Lake]] | source1_location = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]] | source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|156|m|abbr=on}} | source2 = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system | source2_location = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak. | source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|1,990|m|abbr=on}} | mouth = [[Arctic Ocean]] | mouth_location = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]] | mouth_coordinates = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River, Canada"/> | tributaries_left = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]] | tributaries_right = [[Great Bear River]] | custom_label = | custom_data = | extra = | image_size = 250 | discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/>) | discharge2_min = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011">{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref> | discharge2_avg = (Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> | discharge2_max = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011"/> | discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson">{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}</ref> | discharge3_min = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_avg = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_max = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> }} '''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي. ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز“ (<small>Northwest Territories</small>) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه <small>1,738</small> ڪلوميٽر (<small>1,080</small> ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (<small>Great Slave Lake</small>) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (<small>Arctic Ocean</small>) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.<ref name="riversofcanada" /> ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (<small>fur</small>) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}</ref> <small>1920</small>ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (<small>Norman Wells</small>) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي. ==Ref== [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] ==links== {| align="left" cellpadding="1" style="margin:0;background:#ccccff" | colspan="2" align="center" style="background:#ABCDEF" width="130px" |'''<font color="black" size="+1">MacKenzie River</font>''' |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" |[[فائل:MackenzieDelta23.jpg|405x405 عڪسلون]] |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" |- |- align="center" style="margin:0;background:#ccccff" |- align="center" |- |Mouth |[[گریٹ سلیو لیک|Great Sleve Lake]] |- |Discharge |Gulf of Mexico, North America |- |Length |1738 Kilometres |- |} MacKenzie RiverGreat Sleve LakeCanadaFinley iedneiee1ntr5y21zhosbclg3dmbzor 416019 416018 2026-09-30T18:33:22Z Memon2025 21315 416019 wikitext text/x-wiki {{short description|Largest river system in Canada}} {{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}} {{Infobox river | name = Mackenzie River | native_name = | native_name_lang = | other_name = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière | etymology = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Mackenzie_from-east.jpg | image_caption = The Mackenzie River in August 2009 | map = Mackenzie River basin map.png | map_size = | map_caption = Map of the Mackenzie River watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = [[Provinces and territories of Canada|Territories]] | subdivision_name2 = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}} | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}} <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River">{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}</ref> | width_min = {{convert|500|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map">{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}</ref> | width_avg = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River, Canada">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &#124; river, Canada &#124; Britannica|website=www.britannica.com}}</ref> | width_max = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River topographic map"/> | depth_min = | depth_avg = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map"/> | discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada | discharge1_avg = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge">{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program > Home|website=www.arctic.noaa.gov}}</ref> (Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref><ref name="Mackenzie River"/> {{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}</ref> <!----------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Great Slave Lake]] | source1_location = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]] | source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|156|m|abbr=on}} | source2 = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system | source2_location = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak. | source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|1,990|m|abbr=on}} | mouth = [[Arctic Ocean]] | mouth_location = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]] | mouth_coordinates = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River, Canada"/> | tributaries_left = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]] | tributaries_right = [[Great Bear River]] | custom_label = | custom_data = | extra = | image_size = 250 | discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/>) | discharge2_min = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011">{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref> | discharge2_avg = (Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> | discharge2_max = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011"/> | discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson">{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}</ref> | discharge3_min = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_avg = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_max = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> }} '''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي. ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز“ (<small>Northwest Territories</small>) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه <small>1,738</small> ڪلوميٽر (<small>1,080</small> ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (<small>Great Slave Lake</small>) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (<small>Arctic Ocean</small>) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.<ref name="riversofcanada" /> ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (<small>fur</small>) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}</ref> <small>1920</small>ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (<small>Norman Wells</small>) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي. ==Ref== [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] {{Reflist}} lwpn2d2xg0xcqrbnnws8042b4e2emka 416020 416019 2026-09-30T18:34:18Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[MacKenzie River]] کي [[ميڪينزي درياءُ]] ڏانھن چوريو 416019 wikitext text/x-wiki {{short description|Largest river system in Canada}} {{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}} {{Infobox river | name = Mackenzie River | native_name = | native_name_lang = | other_name = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière | etymology = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Mackenzie_from-east.jpg | image_caption = The Mackenzie River in August 2009 | map = Mackenzie River basin map.png | map_size = | map_caption = Map of the Mackenzie River watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = [[Provinces and territories of Canada|Territories]] | subdivision_name2 = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}} | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}} <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River">{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}</ref> | width_min = {{convert|500|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map">{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}</ref> | width_avg = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River, Canada">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &#124; river, Canada &#124; Britannica|website=www.britannica.com}}</ref> | width_max = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River topographic map"/> | depth_min = | depth_avg = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map"/> | discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada | discharge1_avg = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge">{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program > Home|website=www.arctic.noaa.gov}}</ref> (Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref><ref name="Mackenzie River"/> {{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}</ref> <!----------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Great Slave Lake]] | source1_location = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]] | source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|156|m|abbr=on}} | source2 = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system | source2_location = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak. | source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|1,990|m|abbr=on}} | mouth = [[Arctic Ocean]] | mouth_location = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]] | mouth_coordinates = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River, Canada"/> | tributaries_left = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]] | tributaries_right = [[Great Bear River]] | custom_label = | custom_data = | extra = | image_size = 250 | discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/>) | discharge2_min = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011">{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref> | discharge2_avg = (Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> | discharge2_max = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011"/> | discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson">{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}</ref> | discharge3_min = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_avg = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_max = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> }} '''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي. ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز“ (<small>Northwest Territories</small>) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه <small>1,738</small> ڪلوميٽر (<small>1,080</small> ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (<small>Great Slave Lake</small>) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (<small>Arctic Ocean</small>) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.<ref name="riversofcanada" /> ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (<small>fur</small>) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}</ref> <small>1920</small>ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (<small>Norman Wells</small>) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي. ==Ref== [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] {{Reflist}} lwpn2d2xg0xcqrbnnws8042b4e2emka 416022 416020 2026-09-30T18:36:28Z Memon2025 21315 416022 wikitext text/x-wiki {{short description|Largest river system in Canada}} {{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}} {{Infobox river | name = Mackenzie River | native_name = | native_name_lang = | other_name = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière | etymology = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Mackenzie_from-east.jpg | image_caption = The Mackenzie River in August 2009 | map = Mackenzie River basin map.png | map_size = | map_caption = Map of the Mackenzie River watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = [[Provinces and territories of Canada|Territories]] | subdivision_name2 = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}} | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}} <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River">{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}</ref> | width_min = {{convert|500|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map">{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}</ref> | width_avg = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River, Canada">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &#124; river, Canada &#124; Britannica|website=www.britannica.com}}</ref> | width_max = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River topographic map"/> | depth_min = | depth_avg = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map"/> | discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada | discharge1_avg = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge">{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program > Home|website=www.arctic.noaa.gov}}</ref> (Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref><ref name="Mackenzie River"/> {{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}</ref> <!----------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Great Slave Lake]] | source1_location = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]] | source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|156|m|abbr=on}} | source2 = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system | source2_location = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak. | source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|1,990|m|abbr=on}} | mouth = [[Arctic Ocean]] | mouth_location = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]] | mouth_coordinates = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River, Canada"/> | tributaries_left = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]] | tributaries_right = [[Great Bear River]] | custom_label = | custom_data = | extra = | image_size = 250 | discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/>) | discharge2_min = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011">{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref> | discharge2_avg = (Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> | discharge2_max = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011"/> | discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson">{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}</ref> | discharge3_min = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_avg = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_max = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> }} '''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي. ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز“ (<small>Northwest Territories</small>) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه <small>1,738</small> ڪلوميٽر (<small>1,080</small> ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (<small>Great Slave Lake</small>) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (<small>Arctic Ocean</small>) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.<ref name="riversofcanada" /> ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (<small>fur</small>) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}</ref> <small>1920</small>ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (<small>Norman Wells</small>) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي. ==Ref== {{Reflist}} ==links== [[زمرو:ميڪينزي درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] dcjgbtqom8e60ct9ctlpt4fzv8zaasa 416024 416022 2026-09-30T18:37:27Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[ميڪينزي درياءُ]] کي [[ميڪينزي درياھه]] ڏانھن چوريو 416022 wikitext text/x-wiki {{short description|Largest river system in Canada}} {{Distinguish|McKenzie River (disambiguation){{!}}McKenzie River}} {{Infobox river | name = Mackenzie River | native_name = | native_name_lang = | other_name = [[French language|French]]: Le fleuve Mackenzie, [[Slavey language|Slavey]]: Deh-Cho, [[Gwich'in language|Gwich'in]]: Nagwichoonjik, [[Inuvialuktun]]: Kuukpak, [[Michif]]: Grande Rivière | etymology = [[Alexander Mackenzie (explorer)|Alexander Mackenzie]], explorer <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Mackenzie_from-east.jpg | image_caption = The Mackenzie River in August 2009 | map = Mackenzie River basin map.png | map_size = | map_caption = Map of the Mackenzie River watershed | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = Canada | subdivision_type2 = [[Provinces and territories of Canada|Territories]] | subdivision_name2 = {{hlist|[[Northwest Territories]]|[[Yukon]]}} | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Cities | subdivision_name5 = {{hlist|[[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]]|[[Fort Simpson, Northwest Territories|Fort Simpson]]|[[Wrigley, Northwest Territories|Wrigley]]|[[Tulita, Northwest Territories|Tulita]]|[[Norman Wells, Northwest Territories|Norman Wells]]|[[Fort Good Hope, Northwest Territories|Fort Good Hope]]|[[Tsiigehtchic, Northwest Territories|Tsiigehtchic]]|[[Inuvik, Northwest Territories|Inuvik]]}} <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|4,241|km|mi|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River">{{cite web|url=https://www.geologypage.com/2014/05/mackenzie-river.html|title=Mackenzie River|date=25 May 2014 }}</ref> | width_min = {{convert|500|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map">{{Cite web|url=https://en-us.topographic-map.com/|title=Free topographic maps, elevation, terrain|website=Topographic maps}}</ref> | width_avg = {{convert|1,600|m|abbr=on}} to {{convert|3,200|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River, Canada">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River|title=Mackenzie River &#124; river, Canada &#124; Britannica|website=www.britannica.com}}</ref> | width_max = {{convert|6,000|m|abbr=on}} to {{convert|7,000|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River topographic map"/> | depth_min = | depth_avg = {{convert|8|m|abbr=on}} to {{convert|9|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> | depth_max = {{convert|40|m|abbr=on}} to {{convert|45|m|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River topographic map"/> | discharge1_location = Mackenzie Delta, [[Beaufort Sea]], Canada | discharge1_avg = (Period of data: 1948-1988){{convert|10,338|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge">{{Cite web|url=https://www.arctic.noaa.gov/|title=Arctic Program > Home|website=www.arctic.noaa.gov}}</ref> (Period of data: 1984-2018){{convert|310|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1973-2011){{convert|10,300|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=4 September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref><ref name="Mackenzie River"/> {{convert|9,910|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/> to {{convert|12,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite journal|last1=Panagiotopoulos |first1=Christos |last2=Sempéré |first2=Richard |last3=Jacq |first3=Violaine |last4=Charrière |first4=Bruno |title=Composition and distribution of dissolved carbohydrates in the Beaufort Sea Mackenzie margin (Arctic Ocean) |journal=Marine Chemistry |date=20 November 2014 |volume=166 |pages=92–102 |doi=10.1016/j.marchem.2014.09.004 |bibcode=2014MarCh.166...92P |s2cid=128646221 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01057507/file/Pana%20et%20al.%2C%202014-HAL.pdf }}</ref> <!----------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Great Slave Lake]] | source1_location = [[Fort Providence, Northwest Territories|Fort Providence]] | source1_coordinates = {{coord|61|12|15|N|117|22|31|W|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|156|m|abbr=on}} | source2 = Most distant source of the Mackenzie–Slave–Peace–Finlay–Thutade system | source2_location = Headwater of Thutade Creek: a glacier snout on the south-west slopes of Alma Peak. | source2_coordinates = {{coord|56|44|53|N|127|30|38|W|display=inline}} | source2_elevation = {{convert|1,990|m|abbr=on}} | mouth = [[Arctic Ocean]] | mouth_location = [[Beaufort Sea]], [[Inuvik Region]] | mouth_coordinates = {{coord|68|56|23|N|136|10|22|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|1,783,912|km2|mi2|abbr=on}} to {{convert|1,805,200|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River"/><ref name="Mackenzie River, Canada"/> | tributaries_left = [[Liard River]], [[Keele River]], [[Arctic Red River]], [[Peel River (Canada)|Peel River]] | tributaries_right = [[Great Bear River]] | custom_label = | custom_data = | extra = | image_size = 250 | discharge2_location = [[Tsiigehtchic]] (Arctic Red - Basin size: {{convert|1,680,000|km2|abbr=on}} to {{convert|1,717,754|km2|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/>) | discharge2_min = {{convert|2,180|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011">{{cite journal |last1=Yang |first1=Daqing |last2=Shi |first2=Xiaogang |last3=Marsh |first3=Philip |title=Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011 |journal=Quaternary International |date=September 2015 |volume=380-381 |pages=159–168 |doi=10.1016/j.quaint.2014.09.023 |bibcode=2015QuInt.380..159Y |doi-access=free }}</ref> | discharge2_avg = (Period of data: 1971-2015){{convert|9,211|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> (Period of data: 1940-2017){{convert|288|km3/year|m3/s|abbr=on}}<ref name="River Discharge"/> | discharge2_max = {{convert|35,000|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Variability and extreme of Mackenzie River daily discharge during 1973–2011"/> | discharge3_location = [[Fort Simpson]] (Basin size: {{convert|1,270,000|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson">{{Cite web|url=https://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=3622|title=MACKENZIE RIVER AT FORT SIMPSON|website=www.r-arcticnet.sr.unh.edu}}</ref> | discharge3_min = {{convert|1,590|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_avg = (Period of data: 1938-2000) {{convert|6,768.85|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> | discharge3_max = {{convert|19,700|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Mackenzie River at Fort Simpson"/> }} '''ميڪينزي درياءُ''' ([[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]]: Fleuve (de) Mackenzie؛ سليوي ٻولي: Deh-Cho [tèh tʃʰò]، جنهن جو لفظي مطلب آهي وڏو درياءُ؛ انوويالڪٽن ٻولي: Kuukpak [kuːkpɑk]، جنهن جو لفظي مطلب آهي عظيم درياءُ) [[ڪينيڊا]] جي بوريل (شمالي) ٻيلن ۽ [[ٽنڊرا]] واري علائقي ۾ واقع هڪ درياءُ آهي. هي درياءُ، سليو (Slave)، پيس (Peace) ۽ فنلي (Finlay) دريائن سان گڏجي ڪينيڊا جو سڀ کان ڊگهو دريائي نظام ٺاهي ٿو ۽ [[مسيسپي ندي|مسيسپي]] کان پوءِ [[اتر آمريڪا]] جو ٻيو نمبر وڏو پاڻي [[نيڪال جو طاس|نيڪال وارو نظام]] (ڊرينيج بيسن) آهي. ميڪينزي درياءُ مڪمل طور تي ڪينيڊا جي ”نارٿ ويسٽ ٽيريٽريز“ (<small>Northwest Territories</small>) واري علائقي ۾ ٻيلن ۽ ٽنڊرا واري وسيع پر گهٽ آباديءَ واري خطي مان وهي ٿو، جيتوڻيڪ ان جون ڪيتريون ئي شاخون ڪينيڊا جي پنجن ٻين صوبن ۽ علائقن تائين ڦهليل آهن. هن درياءُ جي مکيه وهڪري جي ڊيگهه <small>1,738</small> ڪلوميٽر (<small>1,080</small> ميل) آهي؛ اهو ”گريٽ سليو ليڪ“ (<small>Great Slave Lake</small>) کان اتر-اتر اولهه طرف وهي [[آرڪٽڪ سمنڊ]] (<small>Arctic Ocean</small>) ۾ ڪري ٿو، جتي ان جي مُنهن وٽ هڪ وڏو ڊيلٽا ٺهي ٿو. ان جو وسيع پاڻي گڏ ڪرڻ وارو علائقو (واٽر شيڊ) ڪينيڊا جي تقريبن 20 سيڪڙو حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو.<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association|year=1980|isbn=978-0-89577-087-5|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|page=220|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> هي اتر آمريڪا مان آرڪٽڪ سمنڊ ۾ وهندڙ سڀ کان وڏو درياءُ آهي ۽ پنهنجي شاخن سميت ان جي ڪل ڊيگهه 4,241 ڪلوميٽر (2,635 ميل) آهي، جنهن سان اهو دنيا جو 13هون نمبر ڊگهو دريائي نظام ۽ 12هون نمبر وڏو پاڻي نيڪال وارو نظام بڻجي ٿو.<ref name="riversofcanada" /> ميڪينزي درياءُ جو بنيادي سرچشمو (شروعاتي هنڌ) برٽش ڪولمبيا جي اترئين اندروني علائقي ۾ واقع ”ٿوٽاڊي ڍنڍ“ (Thutade Lake) آهي. اهو مڃيو وڃي ٿو ته ميڪينزي وادي اهو رستو هو جنهن تان 10 هزار سالن کان به وڌيڪ عرصو اڳ ايشيا کان اتر آمريڪا ڏانهن انساني لڏپلاڻ جي شروعاتي دور ۾ قديم ماڻهن سفر ڪيو هو، جيتوڻيڪ ان بابت ثبوت گهٽ ملن ٿا. انوويالويت (Inuvialuit)، گويچن (Gwich'in) ۽ ٻيا مقامي ماڻهو هزارين سالن کان هن درياءُ جي ڪناري آباد رهيا آهن. هن درياءُ شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن لاءِ ڪينيڊا جي اترئين اندروني علائقي تائين پهچڻ جو مکيه رستو فراهم ڪيو. درياءُ جي ڪناري اقتصادي ترقي محدود رهي آهي. 19هين صديءَ دوران، جانورن جي کلن (<small>fur</small>) جي واپار هڪ منافعي بخش ڪاروبار بڻجي ويو، پر سخت موسم ان تي اثرانداز ٿي.<ref>{{Cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/place/Mackenzie-River |title=Mackenzie River |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|date=18 October 2019|first=J. Lewis |last=Robinson}}</ref> <small>1920</small>ع واري ڏهاڪي ۾ نارمن ويلز (<small>Norman Wells</small>) ۾ تيل جي دريافت ميڪينزي وادي ۾ صنعتي دور جي شروعات ڪئي. هن علائقي (بيسن) جي اوڀر ۽ ڏکڻ وارن ڪنارن تي ڌاتوي معدنيات مليون آهن؛ انهن ۾ يورينيم، سون، ليڊ، ۽ زنڪ شامل آهن. ڏکڻ ۾ زراعت عام رهي ٿي، خاص طور تي پيس درياءَ جي علائقي ۾. درياءَ جي مختلف شاخن ۽ مٿي وارن پاڻين کي هائيڊرو اليڪٽرڪٽي جي پيداوار، ٻوڏ ڪنٽرول ۽ آبپاشي لاءِ ترقي ڏني وئي آهي. ==Ref== {{Reflist}} ==links== [[زمرو:ميڪينزي درياھه]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] dcjgbtqom8e60ct9ctlpt4fzv8zaasa 0 103452 416021 2026-09-30T18:34:18Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[MacKenzie River]] کي [[ميڪينزي درياءُ]] ڏانھن چوريو 416021 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ميڪينزي درياءُ]] 6mzrozhxw602lqx3gpptmfhetgvu39a 14 103453 416023 2026-09-30T18:36:54Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] 416023 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] 8r2fcse13u6zpgds9vc6bggna26ir1b 0 103454 416025 2026-09-30T18:37:27Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[ميڪينزي درياءُ]] کي [[ميڪينزي درياھه]] ڏانھن چوريو 416025 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ميڪينزي درياھه]] gqh0shyw72i9r67ws55u91du65n84q6 10 103455 416048 2026-09-30T19:56:24Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Sidebar with collapsible lists | name = Accounting | templatestyles = Accounting/styles.css | class = accounting | list1class = noborder | title = [[حسابداري]] | pretitle = [[:زمرو:حسابداري]] بابت سلسلي جو حصو | image = [[File:Ledger.png|200px|class=notpageimage|اوڻيهين صديءَ جي شروعات جو جرمن حسابي دفتر]] | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | above = {{hlist | مستقل قوت خريد حساب... 416048 wikitext text/x-wiki {{Sidebar with collapsible lists | name = Accounting | templatestyles = Accounting/styles.css | class = accounting | list1class = noborder | title = [[حسابداري]] | pretitle = [[:زمرو:حسابداري]] بابت سلسلي جو حصو | image = [[File:Ledger.png|200px|class=notpageimage|اوڻيهين صديءَ جي شروعات جو جرمن حسابي دفتر]] | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | above = {{hlist | [[مستقل قوت خريد حسابداري]] | [[تاريخي لاڳت]] | [[انتظامي حسابداري]] | [[ٽيڪس حسابداري]] }} | list1name = Areas | list1title = اهم قسم | list1 = {{hlist | [[آڊٽ]] | [[بجيٽ]] | [[لاڳت حسابداري]] | [[فارنزڪ حسابداري]] | [[مالي حسابداري]] | [[فنڊ حسابداري]] | [[سرڪاري حسابداري]] | [[انتظامي حسابداري]] | [[سماجي حسابداري]] | [[ٽيڪس حسابداري]] }} | list2name = Concepts | list2title = بنيادي تصور | list2 = {{hlist | [[حسابداري مدو]] | [[اڪروئل]] | [[مستقل قوت خريد حسابداري]] | [[اقتصادي ادارو]] | [[مناسب قدر]] | [[هلندڙ ڪاروبار]] | [[تاريخي لاڳت]] | [[مطابقت جو اصول]] | [[اهميت (آڊٽ)]] | [[آمدني جي سڃاڻپ]] | [[حساب جو ايڪو]] }} | list3name = Accounts | list3title = چونڊ حساب | list3 = {{hlist | [[اثاثو|اثاثا]] | [[نقد رقم]] | [[وڪرو ٿيل مال جي لاڳت]] | [[قدر ۾ گهٽتائي]]{{\}}[[ايمورٽائيزيشن]] | [[مالڪاڻو سرمايو]] | [[خرچ]] | [[گڊ ول]] | [[ذميواري (حسابداري)|ذميواريون]] | [[منافعو]] | [[آمدني]] }} | list4name = Standards | list4title = [[حسابداري معيار]] | list4 = {{hlist | [[عام طور قبوليل حسابداري اصول]] | [[عام طور قبوليل آڊٽ معيار]] | [[حسابداري معيارن جي هم آهنگي]] | [[بين الاقوامي مالي رپورٽنگ معيار]] | [[بين الاقوامي آڊٽ معيار]] | [[انتظامي حسابداري جا اصول]] }} | list5name = Statements | list5title = [[مالي بيان]] | list5 = {{hlist | [[سالياني رپورٽ]] | [[بيلنس شيٽ]] | [[نقد وهڪري جو بيان]] | [[مالڪاڻن حقن ۾ تبديلين جو بيان]] | [[آمدنيءَ جو بيان]] | [[انتظاميا جو بحث ۽ تجزيو]] | [[مالي بيانن جو تجزيو]] }} | list6name = Bookkeeping | list6title = [[حساب ڪتاب رکڻ]] | list6 = {{hlist | [[بئنڪ ميلاپ]] | [[ڊيبٽ ۽ ڪريڊٽ]] | [[ٻٽي داخلا وارو حسابداري نظام]] | [[فائيفو ۽ لائيفو حسابداري]] | [[جرنل (حسابداري)]] | [[ليجر]]{{\}}[[جنرل ليجر]] | [[ٽرائل بيلنس]] }} | list7name = Auditing | list7title = [[آڊٽ]] | list7 = {{hlist | [[مالي آڊٽ]] | [[اندروني آڊٽ]] | [[حسابداري نيٽ ورڪ ۽ تنظيمون]] | [[آڊيٽر جي رپورٽ]] | [[ساربينز–آڪسلي قانون]] }} | list8name = People | list8title = شخصيتون ۽ تنظيمون | list8 = {{hlist | [[حسابدار]] | [[:زمرو:حسابداري تنظيمون]] | [[لوڪا پاچيولي]] }} | list9name = Development | list9title = ارتقا ۽ تحقيق | list9 = {{hlist | [[حسابداريءَ جي تاريخ]] | [[حسابداري تحقيق]] | [[مثبت حسابداري]] | [[ساربينز–آڪسلي قانون]] }} | list10name = Misconduct | list10title = بي ضابطگيون | list10 = {{hlist | [[تخليقي حسابداري]] | [[آمدنيءَ جو انتظام]] | [[غلطيءَ وارو حساب]] | [[هالي ووڊ حسابداري]] | [[بيلنس شيٽ کان ٻاهر حسابداري]] | [[حسابن جا ٻه سيٽ]] }} }}<noinclude> {{documentation}} <!-- سانچي جا زمرا ۽ بين الوڪي ڳنڍڻيون /doc صفحي تي شامل ڪيون وڃن --> </noinclude> r4p18zhvmnpdwmm1py65qr99z6uvtxg 0 103456 416099 2026-10-01T07:06:04Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[پائوس ڪوپي درياهه]] کي [[پوس ڪوپي درياهه]] ڏانھن چوريو 416099 wikitext text/x-wiki #چوريو [[پوس ڪوپي درياهه]] aa83l2vusuwak6o7tqoxvrwmexvwktl 14 103457 416103 2026-10-01T07:08:45Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:پائوسئ ڪوپئ درياھه]] کي [[زمرو:پوس ڪوپي درياھه]] ڏانھن چوريو 416103 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:پوس ڪوپي درياھه}} 5bgm8rqszev053c9gczikoovr96knpe 14 103458 416109 2026-10-01T07:25:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:البرٽا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] 416109 wikitext text/x-wiki [[زمرو:البرٽا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا درياھه]] 56xocg8uihrpbseg63qyw1gqq1nuqd8 14 103459 416110 2026-10-01T07:26:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]] 416110 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]] 7lxv00shh4y78zesmg9y934qvyynbvo 416112 416110 2026-10-01T07:28:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 416112 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيڊا جا صوبا]] [[زمرو:ڪينيڊا جي سياسي جاگرافي]] dixcnpir57kwll6oq3pabmsboo096iw 0 103460 416129 2026-10-01T07:50:47Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[اوئيسٽر درياھ، برٽش ڪولمبيا]] کي [[اوئيسٽر ريور، برٽش ڪولمبيا]] ڏانھن چوريو 416129 wikitext text/x-wiki #چوريو [[اوئيسٽر ريور، برٽش ڪولمبيا]] oaqny341w743947w6cdp3hfzsuqsinv 14 103461 416131 2026-10-01T07:53:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اويسٽر درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا قصبا]] 416131 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اويسٽر درياھه]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا قصبا]] 8y1nudprcyf544vfi2coqz96fne6b0b 14 103462 416132 2026-10-01T07:53:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا قصبا]] 416132 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا قصبا]] gp5ftce4hw8aox3ck8o0ymyxqep19cq 0 103463 416133 2026-10-01T08:12:08Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1375653657|Courtenay, British Columbia]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 416133 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ڪورٽينئ<br> Courtenay|type=[[شهر]]/[[قصبو]]|official_name=City of Courtenay|native_name=|motto=|image_size=250px|caption=Downtown Courtenay|image_flag=|image_shield=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Canada}}|subdivision_type1=صوبو|subdivision_name1=[[برٽش ڪولمبيا]]|subdivision_type2=علائقو|subdivision_name2=مڊ-آئيلينڊ|subdivision_type3=علاقائي ضلعو|subdivision_name3=ڪوموڪس وئلي|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=Bob Wells|established_title=شامل ڪيو ويو|established_date=1969|area_land_km2=32.41|area_metro_km2=596.00|population_as_of=2021|population_total=28420|population_density_km2=auto|population_metro=63,220|population_density_metro_km2=90.9|utc_offset=−07:00|coordinates={{coord|49|41|22|N|124|59|45|W|type:city_region:CA-BC_scale:50000_source:http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JAHJY|display=inline,title}}|elevation_m=13|postal_code_type=[[Canadian postal code#Forward sortation areas|Forward sortation area]]|postal_code=[[List of V postal codes of Canada|V9J, V9N]]|area_codes=[[Area code 250|250]], [[Area code 778|778]], [[Area code 236|236]], [[Area code 672|672]]|website={{Official URL}}|image_skyline=A}}'''ڪورٽني (Courenee؛''' {{Respell|KORT|nee}}) <ref>{{Citation|title=The Canadian Press Stylebook|year=2017}}</ref> [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|ڪينيڊا جي صوبي]] [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وينڪوور ٻيٽ جي اوڀر ساحل تي 28,420 ماڻهن جو هڪ شهر/قصبو آهي. هي علائقي جي سڀ کان وڏي ڪميونٽي ۽ واحد شهر آهي جيڪو عام طور تي ڪاموڪس وادي جي نالي سان مشهور آهي. ڪورٽني ڪاموڪس وادي ريجنل ضلعي جو ضلعي صدر مقام آهي؛ هي ضلعو ڪاموڪس-اسٽراٿڪونا ريجنل ضلعي جي جاءِ تي آيو. ڪورٽني ڪاموڪس شهر جي اولهه ۾ 4 ڪلوميٽر (2.5 ميل)، ڪمبرلينڊ ڳوٺ کان 7 ڪلوميٽر (4.3 ميل اتر اوڀر ۾، رائسٽن جي غير منظم آباديءَ جي 5 ڪلوميٽر (3.1 ميل) اتر اولهه ۽ نانيمو جي 108 ڪلوميٽر (67 ميل) اتر اولهه ۾ آهي. ان جو نالو ويجهي درياهه، ڪورٽني نديءَ جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو پاڻ ريئر-ايڊمرل ڪورٽني جي نالي تي رکيو ويو هو. <ref>{{حوالو ويب|quote=2024-11-16}}</ref> ڪورٽني ۽ ويجھي ڪوموڪس کي ساحلي پٽي تي پکڙيل آئيلينڊ هاءِ وي، آئيلينڊ ريل ڪوريڊور ۽ ڪوموڪس ۾ هڪ مقامي هوائي اڏي ذريعي خدمت فراهم ڪئي ويندي آهي. hfeufovhub3wok4hc2bpaarxe8osi3s 416134 416133 2026-10-01T08:12:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪينيڊا جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416134 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ڪورٽينئ<br> Courtenay|type=[[شهر]]/[[قصبو]]|official_name=City of Courtenay|native_name=|motto=|image_size=250px|caption=Downtown Courtenay|image_flag=|image_shield=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Canada}}|subdivision_type1=صوبو|subdivision_name1=[[برٽش ڪولمبيا]]|subdivision_type2=علائقو|subdivision_name2=مڊ-آئيلينڊ|subdivision_type3=علاقائي ضلعو|subdivision_name3=ڪوموڪس وئلي|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=Bob Wells|established_title=شامل ڪيو ويو|established_date=1969|area_land_km2=32.41|area_metro_km2=596.00|population_as_of=2021|population_total=28420|population_density_km2=auto|population_metro=63,220|population_density_metro_km2=90.9|utc_offset=−07:00|coordinates={{coord|49|41|22|N|124|59|45|W|type:city_region:CA-BC_scale:50000_source:http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JAHJY|display=inline,title}}|elevation_m=13|postal_code_type=[[Canadian postal code#Forward sortation areas|Forward sortation area]]|postal_code=[[List of V postal codes of Canada|V9J, V9N]]|area_codes=[[Area code 250|250]], [[Area code 778|778]], [[Area code 236|236]], [[Area code 672|672]]|website={{Official URL}}|image_skyline=A}}'''ڪورٽني (Courenee؛''' {{Respell|KORT|nee}}) <ref>{{Citation|title=The Canadian Press Stylebook|year=2017}}</ref> [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|ڪينيڊا جي صوبي]] [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وينڪوور ٻيٽ جي اوڀر ساحل تي 28,420 ماڻهن جو هڪ شهر/قصبو آهي. هي علائقي جي سڀ کان وڏي ڪميونٽي ۽ واحد شهر آهي جيڪو عام طور تي ڪاموڪس وادي جي نالي سان مشهور آهي. ڪورٽني ڪاموڪس وادي ريجنل ضلعي جو ضلعي صدر مقام آهي؛ هي ضلعو ڪاموڪس-اسٽراٿڪونا ريجنل ضلعي جي جاءِ تي آيو. ڪورٽني ڪاموڪس شهر جي اولهه ۾ 4 ڪلوميٽر (2.5 ميل)، ڪمبرلينڊ ڳوٺ کان 7 ڪلوميٽر (4.3 ميل اتر اوڀر ۾، رائسٽن جي غير منظم آباديءَ جي 5 ڪلوميٽر (3.1 ميل) اتر اولهه ۽ نانيمو جي 108 ڪلوميٽر (67 ميل) اتر اولهه ۾ آهي. ان جو نالو ويجهي درياهه، ڪورٽني نديءَ جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو پاڻ ريئر-ايڊمرل ڪورٽني جي نالي تي رکيو ويو هو. <ref>{{حوالو ويب|quote=2024-11-16}}</ref> ڪورٽني ۽ ويجھي ڪوموڪس کي ساحلي پٽي تي پکڙيل آئيلينڊ هاءِ وي، آئيلينڊ ريل ڪوريڊور ۽ ڪوموڪس ۾ هڪ مقامي هوائي اڏي ذريعي خدمت فراهم ڪئي ويندي آهي. [[زمرو:ڪينيڊا جا قصبا]] 1h78fw88592q7otdaoujfo76qnqxfxv 416135 416134 2026-10-01T08:13:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برٽش ڪولمبيا جا قصبا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416135 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ڪورٽينئ<br> Courtenay|type=[[شهر]]/[[قصبو]]|official_name=City of Courtenay|native_name=|motto=|image_size=250px|caption=Downtown Courtenay|image_flag=|image_shield=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Canada}}|subdivision_type1=صوبو|subdivision_name1=[[برٽش ڪولمبيا]]|subdivision_type2=علائقو|subdivision_name2=مڊ-آئيلينڊ|subdivision_type3=علاقائي ضلعو|subdivision_name3=ڪوموڪس وئلي|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=Bob Wells|established_title=شامل ڪيو ويو|established_date=1969|area_land_km2=32.41|area_metro_km2=596.00|population_as_of=2021|population_total=28420|population_density_km2=auto|population_metro=63,220|population_density_metro_km2=90.9|utc_offset=−07:00|coordinates={{coord|49|41|22|N|124|59|45|W|type:city_region:CA-BC_scale:50000_source:http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JAHJY|display=inline,title}}|elevation_m=13|postal_code_type=[[Canadian postal code#Forward sortation areas|Forward sortation area]]|postal_code=[[List of V postal codes of Canada|V9J, V9N]]|area_codes=[[Area code 250|250]], [[Area code 778|778]], [[Area code 236|236]], [[Area code 672|672]]|website={{Official URL}}|image_skyline=A}}'''ڪورٽني (Courenee؛''' {{Respell|KORT|nee}}) <ref>{{Citation|title=The Canadian Press Stylebook|year=2017}}</ref> [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|ڪينيڊا جي صوبي]] [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وينڪوور ٻيٽ جي اوڀر ساحل تي 28,420 ماڻهن جو هڪ شهر/قصبو آهي. هي علائقي جي سڀ کان وڏي ڪميونٽي ۽ واحد شهر آهي جيڪو عام طور تي ڪاموڪس وادي جي نالي سان مشهور آهي. ڪورٽني ڪاموڪس وادي ريجنل ضلعي جو ضلعي صدر مقام آهي؛ هي ضلعو ڪاموڪس-اسٽراٿڪونا ريجنل ضلعي جي جاءِ تي آيو. ڪورٽني ڪاموڪس شهر جي اولهه ۾ 4 ڪلوميٽر (2.5 ميل)، ڪمبرلينڊ ڳوٺ کان 7 ڪلوميٽر (4.3 ميل اتر اوڀر ۾، رائسٽن جي غير منظم آباديءَ جي 5 ڪلوميٽر (3.1 ميل) اتر اولهه ۽ نانيمو جي 108 ڪلوميٽر (67 ميل) اتر اولهه ۾ آهي. ان جو نالو ويجهي درياهه، ڪورٽني نديءَ جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو پاڻ ريئر-ايڊمرل ڪورٽني جي نالي تي رکيو ويو هو. <ref>{{حوالو ويب|quote=2024-11-16}}</ref> ڪورٽني ۽ ويجھي ڪوموڪس کي ساحلي پٽي تي پکڙيل آئيلينڊ هاءِ وي، آئيلينڊ ريل ڪوريڊور ۽ ڪوموڪس ۾ هڪ مقامي هوائي اڏي ذريعي خدمت فراهم ڪئي ويندي آهي. [[زمرو:ڪينيڊا جا قصبا]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا قصبا]] dxwgtm8lzb0nxpw5p6l3lzq43pbdlvw 416136 416135 2026-10-01T08:14:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 416136 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=ڪورٽينئ<br> Courtenay|type=[[شهر]]/[[قصبو]]|official_name=City of Courtenay|native_name=|motto=|image_size=250px|caption=Downtown Courtenay|image_flag=|image_shield=|pushpin_map=|pushpin_label_position=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Canada}}|subdivision_type1=صوبو|subdivision_name1=[[برٽش ڪولمبيا]]|subdivision_type2=علائقو|subdivision_name2=مڊ-آئيلينڊ|subdivision_type3=علاقائي ضلعو|subdivision_name3=ڪوموڪس وئلي|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=Bob Wells|established_title=شامل ڪيو ويو|established_date=1969|area_land_km2=32.41|area_metro_km2=596.00|population_as_of=2021|population_total=28420|population_density_km2=auto|population_metro=63,220|population_density_metro_km2=90.9|utc_offset=−07:00|coordinates={{coord|49|41|22|N|124|59|45|W|type:city_region:CA-BC_scale:50000_source:http://www4.rncan.gc.ca/search-place-names/unique/JAHJY|display=inline,title}}|elevation_m=13|postal_code_type=[[Canadian postal code#Forward sortation areas|Forward sortation area]]|postal_code=[[List of V postal codes of Canada|V9J, V9N]]|area_codes=[[Area code 250|250]], [[Area code 778|778]], [[Area code 236|236]], [[Area code 672|672]]|website={{Official URL}}|image_skyline=A}}'''ڪورٽني (Courenee؛''' {{Respell|KORT|nee}}) <ref>{{Citation|title=The Canadian Press Stylebook|year=2017}}</ref> [[ڪينيڊا جا صوبا ۽ علائقا|ڪينيڊا جي صوبي]] [[برٽش ڪولمبيا]] ۾ وينڪوور ٻيٽ جي اوڀر ساحل تي 28,420 ماڻهن جو هڪ شهر/قصبو آهي. هي علائقي جي سڀ کان وڏي ڪميونٽي ۽ واحد شهر آهي جيڪو عام طور تي ڪاموڪس وادي جي نالي سان مشهور آهي. ڪورٽني ڪاموڪس وادي ريجنل ضلعي جو ضلعي صدر مقام آهي؛ هي ضلعو ڪاموڪس-اسٽراٿڪونا ريجنل ضلعي جي جاءِ تي آيو. ڪورٽني ڪاموڪس شهر جي اولهه ۾ 4 ڪلوميٽر (2.5 ميل)، ڪمبرلينڊ ڳوٺ کان 7 ڪلوميٽر (4.3 ميل اتر اوڀر ۾، رائسٽن جي غير منظم آباديءَ جي 5 ڪلوميٽر (3.1 ميل) اتر اولهه ۽ نانيمو جي 108 ڪلوميٽر (67 ميل) اتر اولهه ۾ آهي. ان جو نالو ويجهي درياهه، ڪورٽني نديءَ جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو پاڻ ريئر-ايڊمرل ڪورٽني جي نالي تي رکيو ويو هو. <ref>{{حوالو ويب|quote=2024-11-16}}</ref> ڪورٽني ۽ ويجھي ڪوموڪس کي ساحلي پٽي تي پکڙيل آئيلينڊ هاءِ وي، آئيلينڊ ريل ڪوريڊور ۽ ڪوموڪس ۾ هڪ مقامي هوائي اڏي ذريعي خدمت فراهم ڪئي ويندي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪورٽينئ، برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:ڪينيڊا جا قصبا]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا قصبا]] e87vqi88kdyrl7xd69184v4lp5qpke3 14 103464 416137 2026-10-01T08:15:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا قصبا]] 416137 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برٽش ڪولمبيا]] [[زمرو:برٽش ڪولمبيا جا قصبا]] 3cnsmqbq5206hhog6506sfl7cxujoho 14 103465 416147 2026-10-01T08:41:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] 416147 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسٽيشنري]] [[زمرو:لکت جو اوزار]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] lkd4d33amsewwixk05qiszej7ds3xi8 14 103466 416148 2026-10-01T08:42:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تعليمي مواد]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] 416148 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تعليمي مواد]] [[زمرو:آفيس جو سامان]] g3mav8y046845madb1us9m09lhhkin0 14 103467 416149 2026-10-01T08:43:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سامان]] [[زمرو:آفيس جو مدو]] 416149 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سامان]] [[زمرو:آفيس جو مدو]] tep01t9j90pzv8etyvjkly9gkjsulhv 14 103468 416150 2026-10-01T08:44:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اوزار]] [[زمرو:لکت]] 416150 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوزار]] [[زمرو:لکت]] iq9koc8lf3fy658iuvhant0mxer0gcq 0 103469 416159 2026-10-01T09:12:12Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ٿڪ]] کي [[ٿڪڻ]] ڏانھن چوريو 416159 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ٿڪڻ]] 3d9ytzc2hk4mmke69ijw4ks44211nb2 0 103470 416163 2026-10-01T09:26:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. 416163 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. 6rvmwd9jteijsu3gdbfwi48f5yujo5j 416164 416163 2026-10-01T09:27:26Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[Spit]] کي [[ٿُڪ]] ڏانھن چوريو 416163 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. 6rvmwd9jteijsu3gdbfwi48f5yujo5j 416168 416164 2026-10-01T09:30:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:هاضمي جو سرشتو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416168 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] gwckowbbqliyc4wz8wdej1t7t3s4jnd 416170 416168 2026-10-01T09:33:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 416170 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] 46vqexbhfsiqkb41hq2yi5pec40rox7 416171 416170 2026-10-01T09:37:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 416171 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. {{Short description|Bodily fluid secreted by salivary glands}} {{About|the substance produced in the mouth|other uses|Saliva (disambiguation)}} {{Distinguish|Salvia}} {{redirect-distinguish|Salivation|Salvation}} {{Use American English|date=March 2025}} {{Use dmy dates|date=March 2025}} {{cs1 config|name-list-style=vanc|display-authors=3}} [[File:Saliva Baby.jpg|thumb|Saliva on a baby's lips]] '''Saliva''' (commonly referred to as '''spit''', '''drool''' or '''slobber''') is an [[extracellular fluid]] produced and secreted by [[salivary gland]]s in the [[mouth]]. In [[human]]s, saliva is around 99% [[water]], plus [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[white blood cell]]s, [[epithelial cells]] (from which [[DNA]] can be extracted), [[enzyme]]s (such as [[amylase]]), and [[antiseptic|antimicrobial]] agents (such as secretory [[IgA]], and [[lysozyme]]s).<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> The enzymes found in saliva are essential in beginning the process of [[digestion]] of dietary [[starch]]es. These enzymes also play a role in breaking down food particles trapped within dental crevices, thus protecting teeth from bacterial decay.<ref name = DCDCM>{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> Saliva also performs a lubricating function, wetting [[food]] and permitting the initiation of [[swallowing]], and protecting the [[oral mucosa]] from [[desiccation|drying out]].<ref name = SOH>{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> Saliva has specialized purposes for a variety of animal species beyond predigestion. Certain [[Swift (bird)|swifts]] construct nests with their sticky saliva, such as [[Aerodramus]], whose nest is consumed by humans as [[bird's nest soup]]. [[Venom]]ous saliva injected by fangs is used by [[cobra]]s, [[viper]]s, and certain other members of the venom clade to hunt. Some [[caterpillar]]s use modified salivary glands to store [[silk]] proteins, which they then use to make silk fiber.<ref>{{cite web|title=Insect-produced silk|url=http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|access-date=2019-04-13|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131104416/http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Composition== Produced in [[salivary gland]]s, human saliva comprises 99.5% water, but also contains many important substances, including [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[antiseptic|antibacterial]] compounds, and various [[enzyme]]s.<ref name="ReferenceA" /> Medically, constituents of saliva can noninvasively provide important diagnostic information related to oral and systemic diseases.<ref name="Nonaka">{{cite journal |last1=Nonaka |first1=Taichiro |last2=Wong |first2=David T.W. |title=Saliva Diagnostics |journal=Annual Review of Analytical Chemistry |date=13 June 2022 |volume=15 |issue=1 |pages=107–121 |doi=10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |pmid=35696523 |pmc=9348814 |bibcode=2022ARAC...15..107N |url=https://doi.org/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |access-date=28 June 2022 |language=en |issn=1936-1327 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061537/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |url-status=live }}</ref> * Water: 99.5% * [[Electrolyte]]s: ** 2–21&nbsp;mmol/L [[sodium]] (lower than [[blood plasma]]) ** 10–36&nbsp;mmol/L [[potassium]] (higher than plasma) ** 1.2–2.8&nbsp;mmol/L [[calcium]] (similar to plasma) ** 0.08–0.5&nbsp;mmol/L [[magnesium]] ** 5–40&nbsp;mmol/L [[chloride]] (lower than plasma) ** 25&nbsp;mmol/L [[bicarbonate]] (higher than plasma) ** 1.4–39&nbsp;mmol/L [[phosphate]] ** [[Iodine]] (mmol/L concentration is usually higher than plasma, but dependent variable according to dietary iodine intake) * [[Mucus]] (mucus in saliva mainly consists of [[glycosaminoglycan|mucopolysaccharides]] and [[glycoprotein]]s) * Antibacterial compounds ([[thiocyanate]], [[hydrogen peroxide]], and secretory [[immunoglobulin A]]) * [[Epidermal growth factor]] (EGF) * Saliva eliminates [[caesium]], which can substitute for potassium in the cells.<ref>{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref><ref>{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}</ref> * Various [[enzyme]]s; most notably: ** [[α-Amylase]] ({{EC number|3.2.1.1}}), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is swallowed; it has an optimum [[pH]] of 7.4 **[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands ** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria: ***[[Lysozyme]] ***Salivary [[lactoperoxidase]] ***[[Lactoferrin]]<ref name="boron928" /> ***[[Immunoglobulin A]]<ref name="boron928">{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= 928 |isbn= 978-1-4160-2328-9}}</ref> ***[[Beta defensin]] **[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca²⁺-binding, microbe killing, and lubrication)<ref name="boron928" /> ** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)<ref name="boron928" /> * Cells: possibly as many as 8 million human and 500 million bacterial cells per mL. The presence of bacterial products (small organic acids, amines, and thiols) causes saliva to sometimes exhibit a [[halitosis|foul odor]]. * [[Opiorphin]], a pain-killing substance found in human saliva * [[Haptocorrin]], a protein which binds to [[Vitamin B12|vitamin B₁₂]] to protect it against degradation in the stomach, before it binds to [[intrinsic factor]]. ==Daily salivary output== Experts debate the amount of saliva that a healthy [[human|person]] produces. Production is estimated at 1,500 [[milliliter|mL]] per day and researchers generally accept that during sleep the amount drops significantly.<ref name="SOH" /><ref>{{cite journal |last = Dawes |first = C. |date = 1972 |title = Circadian rhythms in human salivary flow rate and composition |journal = Journal of Physiology |volume = 220 |pages = 529–545 |pmid = 5016036 |pmc=1331668 |issue=3 |doi = 10.1113/jphysiol.1972.sp009721 }}</ref> In humans, when not stimulated, the [[submandibular gland]] contributes around 65 to 75% of secretions, while the [[parotid gland]] secretes about 20 to 25%; small amounts are secreted from the other salivary glands.<ref name="cedars">{{cite web |title= Salivary Gland Disease and Tumors {{!}} Cedars-Sinai |url= https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |website= Cedars-Sinai |access-date= 28 April 2018 |archive-date= 20 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201020055909/https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |url-status= live }}</ref> However, after being stimulated, for example by food, the contribution from the parotid gland increases to about 50%.<ref>{{cite book|title=Gray's Anatomy: The anatomical basis of clinical practice, 43rd Edition|veditors=Standring S, Tubbs RS|publisher=Elsevier|year=2026|page=712|ISBN=978-0-443-12478-5}}</ref> ==Functions== Via the action of amylase and other enzymes, saliva contributes to the digestion of food and to the maintenance of oral hygiene.<ref name="statp">{{cite web |vauthors=Alhajj M, Babos M |title=Physiology, Salivation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542251/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=6 March 2025 |date=24 July 2023}}</ref> Saliva limits the growth of bacterial pathogens and is a major factor in sustaining systemic and oral health through the prevention of tooth decay.<ref name=statp/> Saliva also acts as a buffer, reducing acidity of food components by its bicarbonate and phosphate content.<ref name=statp/> ===Lubricant=== Saliva coats the [[oral mucosa]], mechanically protecting it from trauma during eating, swallowing, and speaking. Mouth soreness is common in people with reduced saliva ([[xerostomia]]) and food (especially dry food) sticks to the inside of the mouth.<ref name=statp/>. Saliva is also used as a lubricant when fellatio is performed. ===Digestion=== The digestive functions of saliva include moistening food and helping to create a food [[bolus (digestion)|bolus]]. The lubricative function of saliva allows the food bolus to be passed easily from the mouth into the esophagus. Saliva contains the enzyme amylase, also called ptyalin, which is capable of breaking down starch into simpler sugars such as maltose and dextrin that can be further broken down in the small intestine.<ref name=statp/> About 30% of starch digestion takes place in the mouth cavity. ===Role in taste=== Saliva has a role in the [[Taste|sense of taste]].<ref name=statp/> It is the liquid medium in which chemicals are carried to taste receptor cells (mostly associated with [[lingual papilla]]e).<ref name=statp/> People with little saliva may experience [[dysgeusia]] (reduced ability to taste or to experience a metallic taste), occurring as an [[adverse effect]] of some [[prescription drug]]s.<ref name="rad">{{cite journal |vauthors=Rademacher WM, Aziz Y, Hielema A, Cheung KC, de Lange J, Vissink A, Rozema FR |title=Oral adverse effects of drugs: Taste disorders |journal=Oral Diseases |volume=26 |issue=1 |pages=213–223 |date=January 2020 |pmid=31532870 |pmc=6988472 |doi=10.1111/odi.13199}}</ref> ===Disease diagnosis=== Saliva can be used in development of [[Non-invasive procedure|non-invasive]] [[biomarker]]s to diagnose the presence or risk of some diseases, such as dental caries and [[periodontal disease]].<ref name="Nonaka"/><ref name=to/><ref name="zhang">{{cite journal |vauthors=Zhang CZ, Cheng XQ, Li JY, Zhang P, Yi P, Xu X, Zhou XD |title=Saliva in the diagnosis of diseases |journal=International Journal of Oral Science |volume=8 |issue=3 |pages=133–7 |date=September 2016 |pmid=27585820 |pmc=5113094 |doi=10.1038/ijos.2016.38}}</ref> ===Other=== * Saliva maintains the pH of the mouth.<ref name=statp/> Saliva is supersaturated with various ions. Certain salivary proteins prevent precipitation, which would form salts. These ions act as a [[buffering agent|buffer]], keeping the acidity of the mouth within a certain range, typically pH 6.2–7.4. This prevents minerals in the dental hard tissues from dissolving.<ref name=statp/> * Saliva secretes [[carbonic anhydrase]] (gustin), which is thought to play a role in the development of taste buds.<ref>{{cite book|author=Manuel Ramos-Casals|author2=Haralampos M. Moutsopoulos|author3=John H. Stone|title=Sjogren's syndrome: Diagnosis and Therapeutics|page =522|publisher=Springer, 2011}}</ref> * Saliva contains [[epidermal growth factor]] (EGF), which promotes cellular proliferation, differentiation, and healing.<ref name="Herbst">{{cite journal | author = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 | doi-access = free }}</ref> The biological effects of salivary EGF include healing of oral and gastroesophageal ulcers, inhibition of gastric acid secretion, stimulation of DNA synthesis as well as mucosal protection from intraluminal injurious factors, such as [[gastric acid]], [[bile acid]]s, pepsin, and agents that may injure the oral cavity.<ref name=statp/><ref>{{cite journal | author = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–134 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> ==Production== The production of saliva is stimulated both by the [[sympathetic nervous system]] and the [[parasympathetic]].<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 6/6ch4/s6ch4_7 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> Sympathetic stimulation of saliva is to facilitate [[Respiration (physiology)|respiration]], whereas parasympathetic stimulation is to facilitate digestion. Parasympathetic stimulation leads to acetylcholine (ACh) release onto the salivary acinar cells. ACh binds to [[muscarinic receptor]]s, specifically M₃, and causes an increased intracellular calcium ion concentration (through the IP₃/DAG second messenger system). Increased calcium causes vesicles within the cells to fuse with the apical cell membrane leading to secretion. ACh also causes the salivary gland to release [[kallikrein]], an enzyme that converts [[kininogen]] to [[lysyl-bradykinin]]. Lysyl-bradykinin acts upon blood vessels and capillaries of the salivary gland to generate [[vasodilation]] and increased [[capillary permeability]], respectively. The resulting increased blood flow to the [[acini]] allows the production of more saliva. In addition, [[Substance P]] can bind to [[Tachykinin]] [[NK1 receptor|NK-1 receptors]] leading to increased intracellular calcium concentrations and subsequently increased saliva secretion. Lastly, both parasympathetic and sympathetic nervous stimulation can lead to [[myoepithelium]] contraction which causes the expulsion of secretions from the secretory acinus into the ducts and eventually to the oral cavity. Sympathetic stimulation results in the release of [[norepinephrine]]. Norepinephrine binding to [[alpha adrenergic receptor|α-adrenergic receptors]] will cause an increase in intracellular calcium levels leading to more fluid vs. protein secretion. If norepinephrine binds β-adrenergic receptors, it will result in more protein or enzyme secretion vs. fluid secretion. Stimulation by norepinephrine initially decreases blood flow to the salivary glands due to constriction of blood vessels but this effect is overtaken by vasodilation caused by various local vasodilators. Saliva production may also be pharmacologically stimulated by the so-called [[sialagogue]]s. It can also be suppressed by the so-called [[antisialagogue]]s. ==Behavior== [[File:OakDoNotSpitOnFloor.jpg|thumb|right|225px|A building being renovated in the [[Carrollton, Louisiana|Carrollton]] section of [[New Orleans]]]] ===Spitting=== [[Spitting]] is the act of forcibly ejecting saliva or other substances from the mouth. In many parts of the world, it is considered rude and a social [[taboo]], and has sometimes been outlawed. In some countries, for example, it has been outlawed for reasons of public decency and attempting to reduce the spread of disease. These laws may not be strictly enforced, but in [[Singapore]], the fine for spitting may be as high as SGD$2,000 for multiple offenses, and one can even be arrested.{{citation needed|date=January 2020}} In [[China]], expectoration is more socially acceptable (even if officially disapproved of or illegal), and [[spittoon]]s are still a common appearance in some cultures. Some animals, even humans in some cases, use spitting as an automatic defensive maneuver. [[Camel]]s are well known for doing this, though most domestic camels are trained not to. Spitting by an infected person (for example, one with [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]) whose saliva contains large amounts of [[virus]],<ref name="to">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |author-link18=Yuen Kwok-yung |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |volume=71 |issue=15 |pages=841–843 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref> is a health hazard to the public. ===Glue to construct bird nests=== Many birds in the [[Swift (bird)|swift]] family, Apodidae, produce a viscous saliva during nesting season to glue together materials to construct a nest.<ref>{{Citation |last=Ramel |first=Gordon |title=Digestion |work=The Amazing World of Birds |publisher=Earthlife Web |url=http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2017-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223304/http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |url-status=live }}</ref> Two species of swifts in the genus [[Aerodramus]] build their nests using only [[Aerodramus#Saliva nests|their saliva]], the base for [[bird's nest soup]].<ref>{{cite web |title=Swiftlet |date=2011-12-27 |url=http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161030/http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |url-status=live }}</ref> ===Wound licking=== {{Main|Wound licking}}A common belief is that saliva contained in the mouth has natural [[disinfection|disinfectants]], which leads people to believe it is beneficial to "[[wound licking|lick their wounds]]". Researchers at the [[University of Florida]] at [[Gainesville, Florida|Gainesville]] have discovered a [[protein]] called [[nerve growth factor]] (NGF) in the saliva of [[mouse|mice]]. Wounds doused with NGF healed twice as fast as untreated and unlicked wounds; therefore, saliva can help to heal wounds in some species. NGF has been found in human saliva, as well as [[antibacterial]] agents as secretory [[mucin]], [[IgA]], [[lactoferrin]], [[lysozyme]] and [[peroxidase]].<ref name="Grewal Bordoni Ryan 2020 p. ">{{citation | last1=Grewal | first1=JS | last2=Bordoni | first2=B | last3=Ryan | first3=J | title=Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland | chapter=article-36176 | publisher=StatPearls Publishing | location=Treasure Island (FL) | year=2020 | pmid=30571047 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | access-date=2020-03-28 | others=This book is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, duplication, adaptation, distribution, and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, a link is provided to the Creative Commons license, and any changes made are indicated. | archive-date=2021-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210217092901/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Jorma | year = 2002 | title = Antimicrobial Agents in Saliva—Protection for the Whole Body | journal = Journal of Dental Research | volume = 81 | issue = 12| pages = 807–809 | doi = 10.1177/154405910208101202 | pmid = 12454092| s2cid = 45194203 }}</ref> It has not been shown that human licking of wounds disinfects them, but licking is likely to help clean the wound by removing larger contaminants such as dirt and may help to directly remove infective bodies by brushing them away. Therefore, licking would be a way of wiping off pathogens, useful if clean water is not available to the animal or person. ===Classical conditioning=== {{Main|Classical conditioning}} In [[Ivan Pavlov|Pavlov]]'s experiment, [[dog]]s were conditioned to salivate in response to a ringing bell; this stimulus is associated with a [[meal]] or [[hunger]]. Salivary secretion is also associated with [[nausea]]. Saliva is usually formed in the [[mouth]] through an act called [[wiktionary:gleek|gleeking]], which can be voluntary or involuntary. ===Making alcoholic beverages=== Some old cultures use chewed grains to produce alcoholic beverages, such as in Latin America ''chicha de muko'' (a type of [[chicha]]) and [[kasiri]], and in Japan ''[[kuchikamizake]]'' (a type of [[sake]]). ==Substitutes== Commercially available [[Artificial saliva|saliva substitutes]] exist.<ref>{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[وات]] * [[ٿڪڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * {{wiktionary-inline}} {{Authority control}} [[Category:Saliva| ]] [[Category:Body fluids]] [[Category:Excretion]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] eivvtw03rkeaf9xutcn79d0wng1csh6 416172 416171 2026-10-01T09:39:58Z Ibne maryam 17680 /* */ 416172 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. {{Short description|Bodily fluid secreted by salivary glands}} {{About|وات ۾ بڻڻ وارو سيال|بيئن استعمال |ٿڪڻ }} {{Use American English|date=March 2025}}[[File:Saliva Baby.jpg|thumb|Saliva on a baby's lips]] '''Saliva''' (commonly referred to as '''spit''', '''drool''' or '''slobber''') is an [[extracellular fluid]] produced and secreted by [[salivary gland]]s in the [[mouth]]. In [[human]]s, saliva is around 99% [[water]], plus [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[white blood cell]]s, [[epithelial cells]] (from which [[DNA]] can be extracted), [[enzyme]]s (such as [[amylase]]), and [[antiseptic|antimicrobial]] agents (such as secretory [[IgA]], and [[lysozyme]]s).<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> The enzymes found in saliva are essential in beginning the process of [[digestion]] of dietary [[starch]]es. These enzymes also play a role in breaking down food particles trapped within dental crevices, thus protecting teeth from bacterial decay.<ref name = DCDCM>{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> Saliva also performs a lubricating function, wetting [[food]] and permitting the initiation of [[swallowing]], and protecting the [[oral mucosa]] from [[desiccation|drying out]].<ref name = SOH>{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> Saliva has specialized purposes for a variety of animal species beyond predigestion. Certain [[Swift (bird)|swifts]] construct nests with their sticky saliva, such as [[Aerodramus]], whose nest is consumed by humans as [[bird's nest soup]]. [[Venom]]ous saliva injected by fangs is used by [[cobra]]s, [[viper]]s, and certain other members of the venom clade to hunt. Some [[caterpillar]]s use modified salivary glands to store [[silk]] proteins, which they then use to make silk fiber.<ref>{{cite web|title=Insect-produced silk|url=http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|access-date=2019-04-13|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131104416/http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Composition== Produced in [[salivary gland]]s, human saliva comprises 99.5% water, but also contains many important substances, including [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[antiseptic|antibacterial]] compounds, and various [[enzyme]]s.<ref name="ReferenceA" /> Medically, constituents of saliva can noninvasively provide important diagnostic information related to oral and systemic diseases.<ref name="Nonaka">{{cite journal |last1=Nonaka |first1=Taichiro |last2=Wong |first2=David T.W. |title=Saliva Diagnostics |journal=Annual Review of Analytical Chemistry |date=13 June 2022 |volume=15 |issue=1 |pages=107–121 |doi=10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |pmid=35696523 |pmc=9348814 |bibcode=2022ARAC...15..107N |url=https://doi.org/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |access-date=28 June 2022 |language=en |issn=1936-1327 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061537/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |url-status=live }}</ref> * Water: 99.5% * [[Electrolyte]]s: ** 2–21&nbsp;mmol/L [[sodium]] (lower than [[blood plasma]]) ** 10–36&nbsp;mmol/L [[potassium]] (higher than plasma) ** 1.2–2.8&nbsp;mmol/L [[calcium]] (similar to plasma) ** 0.08–0.5&nbsp;mmol/L [[magnesium]] ** 5–40&nbsp;mmol/L [[chloride]] (lower than plasma) ** 25&nbsp;mmol/L [[bicarbonate]] (higher than plasma) ** 1.4–39&nbsp;mmol/L [[phosphate]] ** [[Iodine]] (mmol/L concentration is usually higher than plasma, but dependent variable according to dietary iodine intake) * [[Mucus]] (mucus in saliva mainly consists of [[glycosaminoglycan|mucopolysaccharides]] and [[glycoprotein]]s) * Antibacterial compounds ([[thiocyanate]], [[hydrogen peroxide]], and secretory [[immunoglobulin A]]) * [[Epidermal growth factor]] (EGF) * Saliva eliminates [[caesium]], which can substitute for potassium in the cells.<ref>{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref><ref>{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}</ref> * Various [[enzyme]]s; most notably: ** [[α-Amylase]] ({{EC number|3.2.1.1}}), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is swallowed; it has an optimum [[pH]] of 7.4 **[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands ** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria: ***[[Lysozyme]] ***Salivary [[lactoperoxidase]] ***[[Lactoferrin]]<ref name="boron928" /> ***[[Immunoglobulin A]]<ref name="boron928">{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= 928 |isbn= 978-1-4160-2328-9}}</ref> ***[[Beta defensin]] **[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca²⁺-binding, microbe killing, and lubrication)<ref name="boron928" /> ** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)<ref name="boron928" /> * Cells: possibly as many as 8 million human and 500 million bacterial cells per mL. The presence of bacterial products (small organic acids, amines, and thiols) causes saliva to sometimes exhibit a [[halitosis|foul odor]]. * [[Opiorphin]], a pain-killing substance found in human saliva * [[Haptocorrin]], a protein which binds to [[Vitamin B12|vitamin B₁₂]] to protect it against degradation in the stomach, before it binds to [[intrinsic factor]]. ==Daily salivary output== Experts debate the amount of saliva that a healthy [[human|person]] produces. Production is estimated at 1,500 [[milliliter|mL]] per day and researchers generally accept that during sleep the amount drops significantly.<ref name="SOH" /><ref>{{cite journal |last = Dawes |first = C. |date = 1972 |title = Circadian rhythms in human salivary flow rate and composition |journal = Journal of Physiology |volume = 220 |pages = 529–545 |pmid = 5016036 |pmc=1331668 |issue=3 |doi = 10.1113/jphysiol.1972.sp009721 }}</ref> In humans, when not stimulated, the [[submandibular gland]] contributes around 65 to 75% of secretions, while the [[parotid gland]] secretes about 20 to 25%; small amounts are secreted from the other salivary glands.<ref name="cedars">{{cite web |title= Salivary Gland Disease and Tumors {{!}} Cedars-Sinai |url= https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |website= Cedars-Sinai |access-date= 28 April 2018 |archive-date= 20 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201020055909/https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |url-status= live }}</ref> However, after being stimulated, for example by food, the contribution from the parotid gland increases to about 50%.<ref>{{cite book|title=Gray's Anatomy: The anatomical basis of clinical practice, 43rd Edition|veditors=Standring S, Tubbs RS|publisher=Elsevier|year=2026|page=712|ISBN=978-0-443-12478-5}}</ref> ==Functions== Via the action of amylase and other enzymes, saliva contributes to the digestion of food and to the maintenance of oral hygiene.<ref name="statp">{{cite web |vauthors=Alhajj M, Babos M |title=Physiology, Salivation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542251/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=6 March 2025 |date=24 July 2023}}</ref> Saliva limits the growth of bacterial pathogens and is a major factor in sustaining systemic and oral health through the prevention of tooth decay.<ref name=statp/> Saliva also acts as a buffer, reducing acidity of food components by its bicarbonate and phosphate content.<ref name=statp/> ===Lubricant=== Saliva coats the [[oral mucosa]], mechanically protecting it from trauma during eating, swallowing, and speaking. Mouth soreness is common in people with reduced saliva ([[xerostomia]]) and food (especially dry food) sticks to the inside of the mouth.<ref name=statp/>. Saliva is also used as a lubricant when fellatio is performed. ===Digestion=== The digestive functions of saliva include moistening food and helping to create a food [[bolus (digestion)|bolus]]. The lubricative function of saliva allows the food bolus to be passed easily from the mouth into the esophagus. Saliva contains the enzyme amylase, also called ptyalin, which is capable of breaking down starch into simpler sugars such as maltose and dextrin that can be further broken down in the small intestine.<ref name=statp/> About 30% of starch digestion takes place in the mouth cavity. ===Role in taste=== Saliva has a role in the [[Taste|sense of taste]].<ref name=statp/> It is the liquid medium in which chemicals are carried to taste receptor cells (mostly associated with [[lingual papilla]]e).<ref name=statp/> People with little saliva may experience [[dysgeusia]] (reduced ability to taste or to experience a metallic taste), occurring as an [[adverse effect]] of some [[prescription drug]]s.<ref name="rad">{{cite journal |vauthors=Rademacher WM, Aziz Y, Hielema A, Cheung KC, de Lange J, Vissink A, Rozema FR |title=Oral adverse effects of drugs: Taste disorders |journal=Oral Diseases |volume=26 |issue=1 |pages=213–223 |date=January 2020 |pmid=31532870 |pmc=6988472 |doi=10.1111/odi.13199}}</ref> ===Disease diagnosis=== Saliva can be used in development of [[Non-invasive procedure|non-invasive]] [[biomarker]]s to diagnose the presence or risk of some diseases, such as dental caries and [[periodontal disease]].<ref name="Nonaka"/><ref name=to/><ref name="zhang">{{cite journal |vauthors=Zhang CZ, Cheng XQ, Li JY, Zhang P, Yi P, Xu X, Zhou XD |title=Saliva in the diagnosis of diseases |journal=International Journal of Oral Science |volume=8 |issue=3 |pages=133–7 |date=September 2016 |pmid=27585820 |pmc=5113094 |doi=10.1038/ijos.2016.38}}</ref> ===Other=== * Saliva maintains the pH of the mouth.<ref name=statp/> Saliva is supersaturated with various ions. Certain salivary proteins prevent precipitation, which would form salts. These ions act as a [[buffering agent|buffer]], keeping the acidity of the mouth within a certain range, typically pH 6.2–7.4. This prevents minerals in the dental hard tissues from dissolving.<ref name=statp/> * Saliva secretes [[carbonic anhydrase]] (gustin), which is thought to play a role in the development of taste buds.<ref>{{cite book|author=Manuel Ramos-Casals|author2=Haralampos M. Moutsopoulos|author3=John H. Stone|title=Sjogren's syndrome: Diagnosis and Therapeutics|page =522|publisher=Springer, 2011}}</ref> * Saliva contains [[epidermal growth factor]] (EGF), which promotes cellular proliferation, differentiation, and healing.<ref name="Herbst">{{cite journal | author = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 | doi-access = free }}</ref> The biological effects of salivary EGF include healing of oral and gastroesophageal ulcers, inhibition of gastric acid secretion, stimulation of DNA synthesis as well as mucosal protection from intraluminal injurious factors, such as [[gastric acid]], [[bile acid]]s, pepsin, and agents that may injure the oral cavity.<ref name=statp/><ref>{{cite journal | author = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–134 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> ==Production== The production of saliva is stimulated both by the [[sympathetic nervous system]] and the [[parasympathetic]].<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 6/6ch4/s6ch4_7 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> Sympathetic stimulation of saliva is to facilitate [[Respiration (physiology)|respiration]], whereas parasympathetic stimulation is to facilitate digestion. Parasympathetic stimulation leads to acetylcholine (ACh) release onto the salivary acinar cells. ACh binds to [[muscarinic receptor]]s, specifically M₃, and causes an increased intracellular calcium ion concentration (through the IP₃/DAG second messenger system). Increased calcium causes vesicles within the cells to fuse with the apical cell membrane leading to secretion. ACh also causes the salivary gland to release [[kallikrein]], an enzyme that converts [[kininogen]] to [[lysyl-bradykinin]]. Lysyl-bradykinin acts upon blood vessels and capillaries of the salivary gland to generate [[vasodilation]] and increased [[capillary permeability]], respectively. The resulting increased blood flow to the [[acini]] allows the production of more saliva. In addition, [[Substance P]] can bind to [[Tachykinin]] [[NK1 receptor|NK-1 receptors]] leading to increased intracellular calcium concentrations and subsequently increased saliva secretion. Lastly, both parasympathetic and sympathetic nervous stimulation can lead to [[myoepithelium]] contraction which causes the expulsion of secretions from the secretory acinus into the ducts and eventually to the oral cavity. Sympathetic stimulation results in the release of [[norepinephrine]]. Norepinephrine binding to [[alpha adrenergic receptor|α-adrenergic receptors]] will cause an increase in intracellular calcium levels leading to more fluid vs. protein secretion. If norepinephrine binds β-adrenergic receptors, it will result in more protein or enzyme secretion vs. fluid secretion. Stimulation by norepinephrine initially decreases blood flow to the salivary glands due to constriction of blood vessels but this effect is overtaken by vasodilation caused by various local vasodilators. Saliva production may also be pharmacologically stimulated by the so-called [[sialagogue]]s. It can also be suppressed by the so-called [[antisialagogue]]s. ==Behavior== [[File:OakDoNotSpitOnFloor.jpg|thumb|right|225px|A building being renovated in the [[Carrollton, Louisiana|Carrollton]] section of [[New Orleans]]]] ===Spitting=== [[Spitting]] is the act of forcibly ejecting saliva or other substances from the mouth. In many parts of the world, it is considered rude and a social [[taboo]], and has sometimes been outlawed. In some countries, for example, it has been outlawed for reasons of public decency and attempting to reduce the spread of disease. These laws may not be strictly enforced, but in [[Singapore]], the fine for spitting may be as high as SGD$2,000 for multiple offenses, and one can even be arrested.{{citation needed|date=January 2020}} In [[China]], expectoration is more socially acceptable (even if officially disapproved of or illegal), and [[spittoon]]s are still a common appearance in some cultures. Some animals, even humans in some cases, use spitting as an automatic defensive maneuver. [[Camel]]s are well known for doing this, though most domestic camels are trained not to. Spitting by an infected person (for example, one with [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]) whose saliva contains large amounts of [[virus]],<ref name="to">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |author-link18=Yuen Kwok-yung |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |volume=71 |issue=15 |pages=841–843 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref> is a health hazard to the public. ===Glue to construct bird nests=== Many birds in the [[Swift (bird)|swift]] family, Apodidae, produce a viscous saliva during nesting season to glue together materials to construct a nest.<ref>{{Citation |last=Ramel |first=Gordon |title=Digestion |work=The Amazing World of Birds |publisher=Earthlife Web |url=http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2017-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223304/http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |url-status=live }}</ref> Two species of swifts in the genus [[Aerodramus]] build their nests using only [[Aerodramus#Saliva nests|their saliva]], the base for [[bird's nest soup]].<ref>{{cite web |title=Swiftlet |date=2011-12-27 |url=http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161030/http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |url-status=live }}</ref> ===Wound licking=== {{Main|Wound licking}}A common belief is that saliva contained in the mouth has natural [[disinfection|disinfectants]], which leads people to believe it is beneficial to "[[wound licking|lick their wounds]]". Researchers at the [[University of Florida]] at [[Gainesville, Florida|Gainesville]] have discovered a [[protein]] called [[nerve growth factor]] (NGF) in the saliva of [[mouse|mice]]. Wounds doused with NGF healed twice as fast as untreated and unlicked wounds; therefore, saliva can help to heal wounds in some species. NGF has been found in human saliva, as well as [[antibacterial]] agents as secretory [[mucin]], [[IgA]], [[lactoferrin]], [[lysozyme]] and [[peroxidase]].<ref name="Grewal Bordoni Ryan 2020 p. ">{{citation | last1=Grewal | first1=JS | last2=Bordoni | first2=B | last3=Ryan | first3=J | title=Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland | chapter=article-36176 | publisher=StatPearls Publishing | location=Treasure Island (FL) | year=2020 | pmid=30571047 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | access-date=2020-03-28 | others=This book is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, duplication, adaptation, distribution, and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, a link is provided to the Creative Commons license, and any changes made are indicated. | archive-date=2021-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210217092901/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Jorma | year = 2002 | title = Antimicrobial Agents in Saliva—Protection for the Whole Body | journal = Journal of Dental Research | volume = 81 | issue = 12| pages = 807–809 | doi = 10.1177/154405910208101202 | pmid = 12454092| s2cid = 45194203 }}</ref> It has not been shown that human licking of wounds disinfects them, but licking is likely to help clean the wound by removing larger contaminants such as dirt and may help to directly remove infective bodies by brushing them away. Therefore, licking would be a way of wiping off pathogens, useful if clean water is not available to the animal or person. ===Classical conditioning=== {{Main|Classical conditioning}} In [[Ivan Pavlov|Pavlov]]'s experiment, [[dog]]s were conditioned to salivate in response to a ringing bell; this stimulus is associated with a [[meal]] or [[hunger]]. Salivary secretion is also associated with [[nausea]]. Saliva is usually formed in the [[mouth]] through an act called [[wiktionary:gleek|gleeking]], which can be voluntary or involuntary. ===Making alcoholic beverages=== Some old cultures use chewed grains to produce alcoholic beverages, such as in Latin America ''chicha de muko'' (a type of [[chicha]]) and [[kasiri]], and in Japan ''[[kuchikamizake]]'' (a type of [[sake]]). ==Substitutes== Commercially available [[Artificial saliva|saliva substitutes]] exist.<ref>{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[وات]] * [[ٿڪڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * {{wiktionary-inline}} {{Authority control}} [[Category:Saliva| ]] [[Category:Body fluids]] [[Category:Excretion]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] 3p2748gz04tektljl1otp2c5mnpxcwq 416173 416172 2026-10-01T10:00:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 416173 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. {{Short description|Bodily fluid secreted by salivary glands}} {{About|وات ۾ بڻڻ وارو سيال|بيئن استعمال |ٿڪڻ }} {{Use American English|date=March 2025}}[[File:Saliva Baby.jpg|thumb|ٻار جي چپن تي لڳل لعاب]] '''لعاب''' (<small>Sliva</small>)، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ ٿڪ يا رال به چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو [[وات]] ۾ موجود لعابي غدودن (<small>salivary glands</small>) مان پيدا ۽ خارج ٿيندو آهي. انسانن ۾، لعاب تقريباً <small>99</small> سيڪڙو پاڻي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان گڏ ان ۾ اليڪٽرولائٽس، بلغم جهڙو مادو (<small>mucus</small>)، اڇا جيو گھرڙا (<small>white blood cells</small>)، ايپيٿيليل گھرڙا (جن مان [[ڊي اين اي]] حاصل ڪري سگهجي ٿو)، خمير (<small>Enzymes</small>) ، جهڙوڪ ايميليز ۽ جراثيم ڪش جزا، جهڙوڪ ۽ لائسوزائيمز (<small>secretory IgA</small><small>)</small> شامل هوندا آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> لعاب ۾ موجود خمير خوراڪ ۾ شامل [[ڪاربوهائيڊريٽ|نشاستي]] جي هضم ٿيڻ واري عمل کي شروع ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندا آهن. اهي اينزائمز [[ڏند|ڏندن]] جي وچ وارين خالين يا جڳهن ۾ ڦاٿل خوراڪ جي ذرڙن کي ٽوڙڻ ۾ به ڪردار ادا ڪن ٿا، جنهن سان ڏند [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] جي ڪري ٿيندڙ خرابين کان محفوظ رهن ٿا.<ref name="DCDCM">{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> لعاب هڪ چڪنائي وارو ڪم (<small>lubricating function</small>) پڻ سرانجام ڏئي ٿو؛ اهو خوراڪ کي آلو ڪري نگلڻ جي عمل کي ممڪن بڻائي ٿو ۽ وات جي اندرئين تهه (<small>oral mucosa</small>) کي خشڪ ٿيڻ کان بچائي ٿو.<ref name="SOH">{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> خوراڪ جي شروعاتي هضمي عمل کان علاوه، مختلف جانورن ۾ لعاب جا خاص مقصد به هوندا آهن. ڪجهه خاص قسم جا پکي، جهڙوڪ "ايروڊرامس" (<small>Aerodramus</small>) پنهنجي چنبڙندڙ لعاب مان آکيرا ٺاهيندا آهن، جن کي انسان "پکين جي آکيري جو سوپ" (<small>Bird's nest soup</small>) طور استعمال ڪندا آهن. [[ڪوبرا]]، [[نانگ|وائپر]] ۽ زهر رکندڙ ٻيا جانور پنهنجي ڏندن (<small>fangs</small>) ذريعي زهر وارو لعاب داخل ڪري شڪار ڪندا آهن. ڪجهه [[جيت|پتنگن جا لاروا]] (<small>Caterpillars</small>) پنهنجي تبديل ٿيل لعابي غدودن کي ريشمي پروٽين ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن مان پوءِ اهي ريشمي ڌاڳو ٺاهيندا آهن.<ref name=":1" /> == ترڪيب == (Composition): روزاني لعاب جي پيداوار: ڪم (Functions): پيداوار: رويي يا عمل جو نمونو (Behavior): The enzymes found in saliva are essential in beginning the process of [[digestion]] of dietary [[starch]]es. These enzymes also play a role in breaking down food particles trapped within dental crevices, thus protecting teeth from bacterial decay. Saliva also performs a lubricating function, wetting [[food]] and permitting the initiation of [[swallowing]], and protecting the [[oral mucosa]] from [[desiccation|drying out]]. Saliva has specialized purposes for a variety of animal species beyond predigestion. Certain [[Swift (bird)|swifts]] construct nests with their sticky saliva, such as [[Aerodramus]], whose nest is consumed by humans as [[bird's nest soup]]. [[Venom]]ous saliva injected by fangs is used by [[cobra]]s, [[viper]]s, and certain other members of the venom clade to hunt. Some [[caterpillar]]s use modified salivary glands to store [[silk]] proteins, which they then use to make silk fiber.<ref name=":1">{{cite web|title=Insect-produced silk|url=http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|access-date=2019-04-13|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131104416/http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Composition== Produced in [[salivary gland]]s, human saliva comprises 99.5% water, but also contains many important substances, including [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[antiseptic|antibacterial]] compounds, and various [[enzyme]]s.<ref name="ReferenceA" /> Medically, constituents of saliva can noninvasively provide important diagnostic information related to oral and systemic diseases.<ref name="Nonaka">{{cite journal |last1=Nonaka |first1=Taichiro |last2=Wong |first2=David T.W. |title=Saliva Diagnostics |journal=Annual Review of Analytical Chemistry |date=13 June 2022 |volume=15 |issue=1 |pages=107–121 |doi=10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |pmid=35696523 |pmc=9348814 |bibcode=2022ARAC...15..107N |url=https://doi.org/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |access-date=28 June 2022 |language=en |issn=1936-1327 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061537/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |url-status=live }}</ref> * Water: 99.5% * [[Electrolyte]]s: ** 2–21&nbsp;mmol/L [[sodium]] (lower than [[blood plasma]]) ** 10–36&nbsp;mmol/L [[potassium]] (higher than plasma) ** 1.2–2.8&nbsp;mmol/L [[calcium]] (similar to plasma) ** 0.08–0.5&nbsp;mmol/L [[magnesium]] ** 5–40&nbsp;mmol/L [[chloride]] (lower than plasma) ** 25&nbsp;mmol/L [[bicarbonate]] (higher than plasma) ** 1.4–39&nbsp;mmol/L [[phosphate]] ** [[Iodine]] (mmol/L concentration is usually higher than plasma, but dependent variable according to dietary iodine intake) * [[Mucus]] (mucus in saliva mainly consists of [[glycosaminoglycan|mucopolysaccharides]] and [[glycoprotein]]s) * Antibacterial compounds ([[thiocyanate]], [[hydrogen peroxide]], and secretory [[immunoglobulin A]]) * [[Epidermal growth factor]] (EGF) * Saliva eliminates [[caesium]], which can substitute for potassium in the cells.<ref>{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref><ref>{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}</ref> * Various [[enzyme]]s; most notably: ** [[α-Amylase]] ({{EC number|3.2.1.1}}), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is swallowed; it has an optimum [[pH]] of 7.4 **[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands ** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria: ***[[Lysozyme]] ***Salivary [[lactoperoxidase]] ***[[Lactoferrin]]<ref name="boron928" /> ***[[Immunoglobulin A]]<ref name="boron928">{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= 928 |isbn= 978-1-4160-2328-9}}</ref> ***[[Beta defensin]] **[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca²⁺-binding, microbe killing, and lubrication)<ref name="boron928" /> ** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)<ref name="boron928" /> * Cells: possibly as many as 8 million human and 500 million bacterial cells per mL. The presence of bacterial products (small organic acids, amines, and thiols) causes saliva to sometimes exhibit a [[halitosis|foul odor]]. * [[Opiorphin]], a pain-killing substance found in human saliva * [[Haptocorrin]], a protein which binds to [[Vitamin B12|vitamin B₁₂]] to protect it against degradation in the stomach, before it binds to [[intrinsic factor]]. ==Daily salivary output== Experts debate the amount of saliva that a healthy [[human|person]] produces. Production is estimated at 1,500 [[milliliter|mL]] per day and researchers generally accept that during sleep the amount drops significantly.<ref name="SOH" /><ref>{{cite journal |last = Dawes |first = C. |date = 1972 |title = Circadian rhythms in human salivary flow rate and composition |journal = Journal of Physiology |volume = 220 |pages = 529–545 |pmid = 5016036 |pmc=1331668 |issue=3 |doi = 10.1113/jphysiol.1972.sp009721 }}</ref> In humans, when not stimulated, the [[submandibular gland]] contributes around 65 to 75% of secretions, while the [[parotid gland]] secretes about 20 to 25%; small amounts are secreted from the other salivary glands.<ref name="cedars">{{cite web |title= Salivary Gland Disease and Tumors {{!}} Cedars-Sinai |url= https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |website= Cedars-Sinai |access-date= 28 April 2018 |archive-date= 20 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201020055909/https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |url-status= live }}</ref> However, after being stimulated, for example by food, the contribution from the parotid gland increases to about 50%.<ref>{{cite book|title=Gray's Anatomy: The anatomical basis of clinical practice, 43rd Edition|veditors=Standring S, Tubbs RS|publisher=Elsevier|year=2026|page=712|ISBN=978-0-443-12478-5}}</ref> ==Functions== Via the action of amylase and other enzymes, saliva contributes to the digestion of food and to the maintenance of oral hygiene.<ref name="statp">{{cite web |vauthors=Alhajj M, Babos M |title=Physiology, Salivation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542251/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=6 March 2025 |date=24 July 2023}}</ref> Saliva limits the growth of bacterial pathogens and is a major factor in sustaining systemic and oral health through the prevention of tooth decay.<ref name=statp/> Saliva also acts as a buffer, reducing acidity of food components by its bicarbonate and phosphate content.<ref name=statp/> ===Lubricant=== Saliva coats the [[oral mucosa]], mechanically protecting it from trauma during eating, swallowing, and speaking. Mouth soreness is common in people with reduced saliva ([[xerostomia]]) and food (especially dry food) sticks to the inside of the mouth.<ref name=statp/>. Saliva is also used as a lubricant when fellatio is performed. ===Digestion=== The digestive functions of saliva include moistening food and helping to create a food [[bolus (digestion)|bolus]]. The lubricative function of saliva allows the food bolus to be passed easily from the mouth into the esophagus. Saliva contains the enzyme amylase, also called ptyalin, which is capable of breaking down starch into simpler sugars such as maltose and dextrin that can be further broken down in the small intestine.<ref name=statp/> About 30% of starch digestion takes place in the mouth cavity. ===Role in taste=== Saliva has a role in the [[Taste|sense of taste]].<ref name=statp/> It is the liquid medium in which chemicals are carried to taste receptor cells (mostly associated with [[lingual papilla]]e).<ref name=statp/> People with little saliva may experience [[dysgeusia]] (reduced ability to taste or to experience a metallic taste), occurring as an [[adverse effect]] of some [[prescription drug]]s.<ref name="rad">{{cite journal |vauthors=Rademacher WM, Aziz Y, Hielema A, Cheung KC, de Lange J, Vissink A, Rozema FR |title=Oral adverse effects of drugs: Taste disorders |journal=Oral Diseases |volume=26 |issue=1 |pages=213–223 |date=January 2020 |pmid=31532870 |pmc=6988472 |doi=10.1111/odi.13199}}</ref> ===Disease diagnosis=== Saliva can be used in development of [[Non-invasive procedure|non-invasive]] [[biomarker]]s to diagnose the presence or risk of some diseases, such as dental caries and [[periodontal disease]].<ref name="Nonaka"/><ref name=to/><ref name="zhang">{{cite journal |vauthors=Zhang CZ, Cheng XQ, Li JY, Zhang P, Yi P, Xu X, Zhou XD |title=Saliva in the diagnosis of diseases |journal=International Journal of Oral Science |volume=8 |issue=3 |pages=133–7 |date=September 2016 |pmid=27585820 |pmc=5113094 |doi=10.1038/ijos.2016.38}}</ref> ===Other=== * Saliva maintains the pH of the mouth.<ref name=statp/> Saliva is supersaturated with various ions. Certain salivary proteins prevent precipitation, which would form salts. These ions act as a [[buffering agent|buffer]], keeping the acidity of the mouth within a certain range, typically pH 6.2–7.4. This prevents minerals in the dental hard tissues from dissolving.<ref name=statp/> * Saliva secretes [[carbonic anhydrase]] (gustin), which is thought to play a role in the development of taste buds.<ref>{{cite book|author=Manuel Ramos-Casals|author2=Haralampos M. Moutsopoulos|author3=John H. Stone|title=Sjogren's syndrome: Diagnosis and Therapeutics|page =522|publisher=Springer, 2011}}</ref> * Saliva contains [[epidermal growth factor]] (EGF), which promotes cellular proliferation, differentiation, and healing.<ref name="Herbst">{{cite journal | author = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 | doi-access = free }}</ref> The biological effects of salivary EGF include healing of oral and gastroesophageal ulcers, inhibition of gastric acid secretion, stimulation of DNA synthesis as well as mucosal protection from intraluminal injurious factors, such as [[gastric acid]], [[bile acid]]s, pepsin, and agents that may injure the oral cavity.<ref name=statp/><ref>{{cite journal | author = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–134 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> ==Production== The production of saliva is stimulated both by the [[sympathetic nervous system]] and the [[parasympathetic]].<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 6/6ch4/s6ch4_7 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> Sympathetic stimulation of saliva is to facilitate [[Respiration (physiology)|respiration]], whereas parasympathetic stimulation is to facilitate digestion. Parasympathetic stimulation leads to acetylcholine (ACh) release onto the salivary acinar cells. ACh binds to [[muscarinic receptor]]s, specifically M₃, and causes an increased intracellular calcium ion concentration (through the IP₃/DAG second messenger system). Increased calcium causes vesicles within the cells to fuse with the apical cell membrane leading to secretion. ACh also causes the salivary gland to release [[kallikrein]], an enzyme that converts [[kininogen]] to [[lysyl-bradykinin]]. Lysyl-bradykinin acts upon blood vessels and capillaries of the salivary gland to generate [[vasodilation]] and increased [[capillary permeability]], respectively. The resulting increased blood flow to the [[acini]] allows the production of more saliva. In addition, [[Substance P]] can bind to [[Tachykinin]] [[NK1 receptor|NK-1 receptors]] leading to increased intracellular calcium concentrations and subsequently increased saliva secretion. Lastly, both parasympathetic and sympathetic nervous stimulation can lead to [[myoepithelium]] contraction which causes the expulsion of secretions from the secretory acinus into the ducts and eventually to the oral cavity. Sympathetic stimulation results in the release of [[norepinephrine]]. Norepinephrine binding to [[alpha adrenergic receptor|α-adrenergic receptors]] will cause an increase in intracellular calcium levels leading to more fluid vs. protein secretion. If norepinephrine binds β-adrenergic receptors, it will result in more protein or enzyme secretion vs. fluid secretion. Stimulation by norepinephrine initially decreases blood flow to the salivary glands due to constriction of blood vessels but this effect is overtaken by vasodilation caused by various local vasodilators. Saliva production may also be pharmacologically stimulated by the so-called [[sialagogue]]s. It can also be suppressed by the so-called [[antisialagogue]]s. ==Behavior== [[File:OakDoNotSpitOnFloor.jpg|thumb|right|225px|A building being renovated in the [[Carrollton, Louisiana|Carrollton]] section of [[New Orleans]]]] ===Spitting=== [[Spitting]] is the act of forcibly ejecting saliva or other substances from the mouth. In many parts of the world, it is considered rude and a social [[taboo]], and has sometimes been outlawed. In some countries, for example, it has been outlawed for reasons of public decency and attempting to reduce the spread of disease. These laws may not be strictly enforced, but in [[Singapore]], the fine for spitting may be as high as SGD$2,000 for multiple offenses, and one can even be arrested.{{citation needed|date=January 2020}} In [[China]], expectoration is more socially acceptable (even if officially disapproved of or illegal), and [[spittoon]]s are still a common appearance in some cultures. Some animals, even humans in some cases, use spitting as an automatic defensive maneuver. [[Camel]]s are well known for doing this, though most domestic camels are trained not to. Spitting by an infected person (for example, one with [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]) whose saliva contains large amounts of [[virus]],<ref name="to">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |author-link18=Yuen Kwok-yung |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |volume=71 |issue=15 |pages=841–843 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref> is a health hazard to the public. ===Glue to construct bird nests=== Many birds in the [[Swift (bird)|swift]] family, Apodidae, produce a viscous saliva during nesting season to glue together materials to construct a nest.<ref>{{Citation |last=Ramel |first=Gordon |title=Digestion |work=The Amazing World of Birds |publisher=Earthlife Web |url=http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2017-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223304/http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |url-status=live }}</ref> Two species of swifts in the genus [[Aerodramus]] build their nests using only [[Aerodramus#Saliva nests|their saliva]], the base for [[bird's nest soup]].<ref>{{cite web |title=Swiftlet |date=2011-12-27 |url=http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161030/http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |url-status=live }}</ref> ===Wound licking=== {{Main|Wound licking}}A common belief is that saliva contained in the mouth has natural [[disinfection|disinfectants]], which leads people to believe it is beneficial to "[[wound licking|lick their wounds]]". Researchers at the [[University of Florida]] at [[Gainesville, Florida|Gainesville]] have discovered a [[protein]] called [[nerve growth factor]] (NGF) in the saliva of [[mouse|mice]]. Wounds doused with NGF healed twice as fast as untreated and unlicked wounds; therefore, saliva can help to heal wounds in some species. NGF has been found in human saliva, as well as [[antibacterial]] agents as secretory [[mucin]], [[IgA]], [[lactoferrin]], [[lysozyme]] and [[peroxidase]].<ref name="Grewal Bordoni Ryan 2020 p. ">{{citation | last1=Grewal | first1=JS | last2=Bordoni | first2=B | last3=Ryan | first3=J | title=Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland | chapter=article-36176 | publisher=StatPearls Publishing | location=Treasure Island (FL) | year=2020 | pmid=30571047 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | access-date=2020-03-28 | others=This book is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, duplication, adaptation, distribution, and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, a link is provided to the Creative Commons license, and any changes made are indicated. | archive-date=2021-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210217092901/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Jorma | year = 2002 | title = Antimicrobial Agents in Saliva—Protection for the Whole Body | journal = Journal of Dental Research | volume = 81 | issue = 12| pages = 807–809 | doi = 10.1177/154405910208101202 | pmid = 12454092| s2cid = 45194203 }}</ref> It has not been shown that human licking of wounds disinfects them, but licking is likely to help clean the wound by removing larger contaminants such as dirt and may help to directly remove infective bodies by brushing them away. Therefore, licking would be a way of wiping off pathogens, useful if clean water is not available to the animal or person. ===Classical conditioning=== {{Main|Classical conditioning}} In [[Ivan Pavlov|Pavlov]]'s experiment, [[dog]]s were conditioned to salivate in response to a ringing bell; this stimulus is associated with a [[meal]] or [[hunger]]. Salivary secretion is also associated with [[nausea]]. Saliva is usually formed in the [[mouth]] through an act called [[wiktionary:gleek|gleeking]], which can be voluntary or involuntary. ===Making alcoholic beverages=== Some old cultures use chewed grains to produce alcoholic beverages, such as in Latin America ''chicha de muko'' (a type of [[chicha]]) and [[kasiri]], and in Japan ''[[kuchikamizake]]'' (a type of [[sake]]). ==Substitutes== Commercially available [[Artificial saliva|saliva substitutes]] exist.<ref>{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[وات]] * [[ٿڪڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * {{wiktionary-inline}} {{Authority control}} [[Category:Saliva| ]] [[Category:Body fluids]] [[Category:Excretion]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] mewhkny4zcbcfnqidq6le32y32r5ta5 416175 416173 2026-10-01T10:04:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 416175 wikitext text/x-wiki '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. {{Short description|Bodily fluid secreted by salivary glands}} {{About|وات ۾ بڻڻ وارو سيال|بيئن استعمال |ٿڪڻ }} {{Use American English|date=March 2025}}[[File:Saliva Baby.jpg|thumb|ٻار جي چپن تي لڳل لعاب]] '''لعاب''' (<small>Sliva</small>)، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ ٿڪ يا رال به چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو [[وات]] ۾ موجود لعابي غدودن (<small>salivary glands</small>) مان پيدا ۽ خارج ٿيندو آهي. انسانن ۾، لعاب تقريباً <small>99</small> سيڪڙو پاڻي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان گڏ ان ۾ اليڪٽرولائٽس، بلغم جهڙو مادو (<small>mucus</small>)، اڇا جيو گھرڙا (<small>white blood cells</small>)، ايپيٿيليل گھرڙا (جن مان [[ڊي اين اي]] حاصل ڪري سگهجي ٿو)، خمير (<small>Enzymes</small>) ، جهڙوڪ ايميليز ۽ جراثيم ڪش جزا، جهڙوڪ ۽ لائسوزائيمز (<small>secretory IgA</small><small>)</small> شامل هوندا آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> لعاب ۾ موجود خمير خوراڪ ۾ شامل [[ڪاربوهائيڊريٽ|نشاستي]] جي هضم ٿيڻ واري عمل کي شروع ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندا آهن. اهي اينزائمز [[ڏند|ڏندن]] جي وچ وارين خالين يا جڳهن ۾ ڦاٿل خوراڪ جي ذرڙن کي ٽوڙڻ ۾ به ڪردار ادا ڪن ٿا، جنهن سان ڏند [[بئڪٽيريا|بيڪٽيريا]] جي ڪري ٿيندڙ خرابين کان محفوظ رهن ٿا.<ref name="DCDCM">{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> لعاب هڪ چڪنائي وارو ڪم (<small>lubricating function</small>) پڻ سرانجام ڏئي ٿو؛ اهو خوراڪ کي آلو ڪري نگلڻ جي عمل کي ممڪن بڻائي ٿو ۽ وات جي اندرئين تهه (<small>oral mucosa</small>) کي خشڪ ٿيڻ کان بچائي ٿو.<ref name="SOH">{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> خوراڪ جي شروعاتي هضمي عمل کان علاوه، مختلف جانورن ۾ لعاب جا خاص مقصد به هوندا آهن. ڪجهه خاص قسم جا پکي، جهڙوڪ "ايروڊرامس" (<small>Aerodramus</small>) پنهنجي چنبڙندڙ لعاب مان آکيرا ٺاهيندا آهن، جن کي انسان "پکين جي آکيري جو سوپ" (<small>Bird's nest soup</small>) طور استعمال ڪندا آهن. [[ڪوبرا]]، [[نانگ|وائپر]] ۽ زهر رکندڙ ٻيا جانور پنهنجي ڏندن (<small>fangs</small>) ذريعي زهر وارو لعاب داخل ڪري شڪار ڪندا آهن. ڪجهه [[سوٻٽ|پتنگن جا لاروا]] (<small>Caterpillars</small>) پنهنجي تبديل ٿيل لعابي غدودن کي ريشمي پروٽين ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن مان پوءِ اهي [[ريشو|ريشمي ڌاڳو]] ٺاهيندا آهن.<ref name=":1" /> == ترڪيب == (Composition): روزاني لعاب جي پيداوار: ڪم (Functions): پيداوار: رويي يا عمل جو نمونو (Behavior): The enzymes found in saliva are essential in beginning the process of [[digestion]] of dietary [[starch]]es. These enzymes also play a role in breaking down food particles trapped within dental crevices, thus protecting teeth from bacterial decay. Saliva also performs a lubricating function, wetting [[food]] and permitting the initiation of [[swallowing]], and protecting the [[oral mucosa]] from [[desiccation|drying out]]. Saliva has specialized purposes for a variety of animal species beyond predigestion. Certain [[Swift (bird)|swifts]] construct nests with their sticky saliva, such as [[Aerodramus]], whose nest is consumed by humans as [[bird's nest soup]]. [[Venom]]ous saliva injected by fangs is used by [[cobra]]s, [[viper]]s, and certain other members of the venom clade to hunt. Some [[caterpillar]]s use modified salivary glands to store [[silk]] proteins, which they then use to make silk fiber.<ref name=":1">{{cite web|title=Insect-produced silk|url=http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|access-date=2019-04-13|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131104416/http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Composition== Produced in [[salivary gland]]s, human saliva comprises 99.5% water, but also contains many important substances, including [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[antiseptic|antibacterial]] compounds, and various [[enzyme]]s.<ref name="ReferenceA" /> Medically, constituents of saliva can noninvasively provide important diagnostic information related to oral and systemic diseases.<ref name="Nonaka">{{cite journal |last1=Nonaka |first1=Taichiro |last2=Wong |first2=David T.W. |title=Saliva Diagnostics |journal=Annual Review of Analytical Chemistry |date=13 June 2022 |volume=15 |issue=1 |pages=107–121 |doi=10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |pmid=35696523 |pmc=9348814 |bibcode=2022ARAC...15..107N |url=https://doi.org/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |access-date=28 June 2022 |language=en |issn=1936-1327 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061537/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |url-status=live }}</ref> * Water: 99.5% * [[Electrolyte]]s: ** 2–21&nbsp;mmol/L [[sodium]] (lower than [[blood plasma]]) ** 10–36&nbsp;mmol/L [[potassium]] (higher than plasma) ** 1.2–2.8&nbsp;mmol/L [[calcium]] (similar to plasma) ** 0.08–0.5&nbsp;mmol/L [[magnesium]] ** 5–40&nbsp;mmol/L [[chloride]] (lower than plasma) ** 25&nbsp;mmol/L [[bicarbonate]] (higher than plasma) ** 1.4–39&nbsp;mmol/L [[phosphate]] ** [[Iodine]] (mmol/L concentration is usually higher than plasma, but dependent variable according to dietary iodine intake) * [[Mucus]] (mucus in saliva mainly consists of [[glycosaminoglycan|mucopolysaccharides]] and [[glycoprotein]]s) * Antibacterial compounds ([[thiocyanate]], [[hydrogen peroxide]], and secretory [[immunoglobulin A]]) * [[Epidermal growth factor]] (EGF) * Saliva eliminates [[caesium]], which can substitute for potassium in the cells.<ref>{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref><ref>{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}</ref> * Various [[enzyme]]s; most notably: ** [[α-Amylase]] ({{EC number|3.2.1.1}}), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is swallowed; it has an optimum [[pH]] of 7.4 **[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands ** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria: ***[[Lysozyme]] ***Salivary [[lactoperoxidase]] ***[[Lactoferrin]]<ref name="boron928" /> ***[[Immunoglobulin A]]<ref name="boron928">{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= 928 |isbn= 978-1-4160-2328-9}}</ref> ***[[Beta defensin]] **[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca²⁺-binding, microbe killing, and lubrication)<ref name="boron928" /> ** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)<ref name="boron928" /> * Cells: possibly as many as 8 million human and 500 million bacterial cells per mL. The presence of bacterial products (small organic acids, amines, and thiols) causes saliva to sometimes exhibit a [[halitosis|foul odor]]. * [[Opiorphin]], a pain-killing substance found in human saliva * [[Haptocorrin]], a protein which binds to [[Vitamin B12|vitamin B₁₂]] to protect it against degradation in the stomach, before it binds to [[intrinsic factor]]. ==Daily salivary output== Experts debate the amount of saliva that a healthy [[human|person]] produces. Production is estimated at 1,500 [[milliliter|mL]] per day and researchers generally accept that during sleep the amount drops significantly.<ref name="SOH" /><ref>{{cite journal |last = Dawes |first = C. |date = 1972 |title = Circadian rhythms in human salivary flow rate and composition |journal = Journal of Physiology |volume = 220 |pages = 529–545 |pmid = 5016036 |pmc=1331668 |issue=3 |doi = 10.1113/jphysiol.1972.sp009721 }}</ref> In humans, when not stimulated, the [[submandibular gland]] contributes around 65 to 75% of secretions, while the [[parotid gland]] secretes about 20 to 25%; small amounts are secreted from the other salivary glands.<ref name="cedars">{{cite web |title= Salivary Gland Disease and Tumors {{!}} Cedars-Sinai |url= https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |website= Cedars-Sinai |access-date= 28 April 2018 |archive-date= 20 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201020055909/https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |url-status= live }}</ref> However, after being stimulated, for example by food, the contribution from the parotid gland increases to about 50%.<ref>{{cite book|title=Gray's Anatomy: The anatomical basis of clinical practice, 43rd Edition|veditors=Standring S, Tubbs RS|publisher=Elsevier|year=2026|page=712|ISBN=978-0-443-12478-5}}</ref> ==Functions== Via the action of amylase and other enzymes, saliva contributes to the digestion of food and to the maintenance of oral hygiene.<ref name="statp">{{cite web |vauthors=Alhajj M, Babos M |title=Physiology, Salivation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542251/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=6 March 2025 |date=24 July 2023}}</ref> Saliva limits the growth of bacterial pathogens and is a major factor in sustaining systemic and oral health through the prevention of tooth decay.<ref name=statp/> Saliva also acts as a buffer, reducing acidity of food components by its bicarbonate and phosphate content.<ref name=statp/> ===Lubricant=== Saliva coats the [[oral mucosa]], mechanically protecting it from trauma during eating, swallowing, and speaking. Mouth soreness is common in people with reduced saliva ([[xerostomia]]) and food (especially dry food) sticks to the inside of the mouth.<ref name=statp/>. Saliva is also used as a lubricant when fellatio is performed. ===Digestion=== The digestive functions of saliva include moistening food and helping to create a food [[bolus (digestion)|bolus]]. The lubricative function of saliva allows the food bolus to be passed easily from the mouth into the esophagus. Saliva contains the enzyme amylase, also called ptyalin, which is capable of breaking down starch into simpler sugars such as maltose and dextrin that can be further broken down in the small intestine.<ref name=statp/> About 30% of starch digestion takes place in the mouth cavity. ===Role in taste=== Saliva has a role in the [[Taste|sense of taste]].<ref name=statp/> It is the liquid medium in which chemicals are carried to taste receptor cells (mostly associated with [[lingual papilla]]e).<ref name=statp/> People with little saliva may experience [[dysgeusia]] (reduced ability to taste or to experience a metallic taste), occurring as an [[adverse effect]] of some [[prescription drug]]s.<ref name="rad">{{cite journal |vauthors=Rademacher WM, Aziz Y, Hielema A, Cheung KC, de Lange J, Vissink A, Rozema FR |title=Oral adverse effects of drugs: Taste disorders |journal=Oral Diseases |volume=26 |issue=1 |pages=213–223 |date=January 2020 |pmid=31532870 |pmc=6988472 |doi=10.1111/odi.13199}}</ref> ===Disease diagnosis=== Saliva can be used in development of [[Non-invasive procedure|non-invasive]] [[biomarker]]s to diagnose the presence or risk of some diseases, such as dental caries and [[periodontal disease]].<ref name="Nonaka"/><ref name=to/><ref name="zhang">{{cite journal |vauthors=Zhang CZ, Cheng XQ, Li JY, Zhang P, Yi P, Xu X, Zhou XD |title=Saliva in the diagnosis of diseases |journal=International Journal of Oral Science |volume=8 |issue=3 |pages=133–7 |date=September 2016 |pmid=27585820 |pmc=5113094 |doi=10.1038/ijos.2016.38}}</ref> ===Other=== * Saliva maintains the pH of the mouth.<ref name=statp/> Saliva is supersaturated with various ions. Certain salivary proteins prevent precipitation, which would form salts. These ions act as a [[buffering agent|buffer]], keeping the acidity of the mouth within a certain range, typically pH 6.2–7.4. This prevents minerals in the dental hard tissues from dissolving.<ref name=statp/> * Saliva secretes [[carbonic anhydrase]] (gustin), which is thought to play a role in the development of taste buds.<ref>{{cite book|author=Manuel Ramos-Casals|author2=Haralampos M. Moutsopoulos|author3=John H. Stone|title=Sjogren's syndrome: Diagnosis and Therapeutics|page =522|publisher=Springer, 2011}}</ref> * Saliva contains [[epidermal growth factor]] (EGF), which promotes cellular proliferation, differentiation, and healing.<ref name="Herbst">{{cite journal | author = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 | doi-access = free }}</ref> The biological effects of salivary EGF include healing of oral and gastroesophageal ulcers, inhibition of gastric acid secretion, stimulation of DNA synthesis as well as mucosal protection from intraluminal injurious factors, such as [[gastric acid]], [[bile acid]]s, pepsin, and agents that may injure the oral cavity.<ref name=statp/><ref>{{cite journal | author = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–134 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> ==Production== The production of saliva is stimulated both by the [[sympathetic nervous system]] and the [[parasympathetic]].<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 6/6ch4/s6ch4_7 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> Sympathetic stimulation of saliva is to facilitate [[Respiration (physiology)|respiration]], whereas parasympathetic stimulation is to facilitate digestion. Parasympathetic stimulation leads to acetylcholine (ACh) release onto the salivary acinar cells. ACh binds to [[muscarinic receptor]]s, specifically M₃, and causes an increased intracellular calcium ion concentration (through the IP₃/DAG second messenger system). Increased calcium causes vesicles within the cells to fuse with the apical cell membrane leading to secretion. ACh also causes the salivary gland to release [[kallikrein]], an enzyme that converts [[kininogen]] to [[lysyl-bradykinin]]. Lysyl-bradykinin acts upon blood vessels and capillaries of the salivary gland to generate [[vasodilation]] and increased [[capillary permeability]], respectively. The resulting increased blood flow to the [[acini]] allows the production of more saliva. In addition, [[Substance P]] can bind to [[Tachykinin]] [[NK1 receptor|NK-1 receptors]] leading to increased intracellular calcium concentrations and subsequently increased saliva secretion. Lastly, both parasympathetic and sympathetic nervous stimulation can lead to [[myoepithelium]] contraction which causes the expulsion of secretions from the secretory acinus into the ducts and eventually to the oral cavity. Sympathetic stimulation results in the release of [[norepinephrine]]. Norepinephrine binding to [[alpha adrenergic receptor|α-adrenergic receptors]] will cause an increase in intracellular calcium levels leading to more fluid vs. protein secretion. If norepinephrine binds β-adrenergic receptors, it will result in more protein or enzyme secretion vs. fluid secretion. Stimulation by norepinephrine initially decreases blood flow to the salivary glands due to constriction of blood vessels but this effect is overtaken by vasodilation caused by various local vasodilators. Saliva production may also be pharmacologically stimulated by the so-called [[sialagogue]]s. It can also be suppressed by the so-called [[antisialagogue]]s. ==Behavior== [[File:OakDoNotSpitOnFloor.jpg|thumb|right|225px|A building being renovated in the [[Carrollton, Louisiana|Carrollton]] section of [[New Orleans]]]] ===Spitting=== [[Spitting]] is the act of forcibly ejecting saliva or other substances from the mouth. In many parts of the world, it is considered rude and a social [[taboo]], and has sometimes been outlawed. In some countries, for example, it has been outlawed for reasons of public decency and attempting to reduce the spread of disease. These laws may not be strictly enforced, but in [[Singapore]], the fine for spitting may be as high as SGD$2,000 for multiple offenses, and one can even be arrested.{{citation needed|date=January 2020}} In [[China]], expectoration is more socially acceptable (even if officially disapproved of or illegal), and [[spittoon]]s are still a common appearance in some cultures. Some animals, even humans in some cases, use spitting as an automatic defensive maneuver. [[Camel]]s are well known for doing this, though most domestic camels are trained not to. Spitting by an infected person (for example, one with [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]) whose saliva contains large amounts of [[virus]],<ref name="to">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |author-link18=Yuen Kwok-yung |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |volume=71 |issue=15 |pages=841–843 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref> is a health hazard to the public. ===Glue to construct bird nests=== Many birds in the [[Swift (bird)|swift]] family, Apodidae, produce a viscous saliva during nesting season to glue together materials to construct a nest.<ref>{{Citation |last=Ramel |first=Gordon |title=Digestion |work=The Amazing World of Birds |publisher=Earthlife Web |url=http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2017-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223304/http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |url-status=live }}</ref> Two species of swifts in the genus [[Aerodramus]] build their nests using only [[Aerodramus#Saliva nests|their saliva]], the base for [[bird's nest soup]].<ref>{{cite web |title=Swiftlet |date=2011-12-27 |url=http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161030/http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |url-status=live }}</ref> ===Wound licking=== {{Main|Wound licking}}A common belief is that saliva contained in the mouth has natural [[disinfection|disinfectants]], which leads people to believe it is beneficial to "[[wound licking|lick their wounds]]". Researchers at the [[University of Florida]] at [[Gainesville, Florida|Gainesville]] have discovered a [[protein]] called [[nerve growth factor]] (NGF) in the saliva of [[mouse|mice]]. Wounds doused with NGF healed twice as fast as untreated and unlicked wounds; therefore, saliva can help to heal wounds in some species. NGF has been found in human saliva, as well as [[antibacterial]] agents as secretory [[mucin]], [[IgA]], [[lactoferrin]], [[lysozyme]] and [[peroxidase]].<ref name="Grewal Bordoni Ryan 2020 p. ">{{citation | last1=Grewal | first1=JS | last2=Bordoni | first2=B | last3=Ryan | first3=J | title=Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland | chapter=article-36176 | publisher=StatPearls Publishing | location=Treasure Island (FL) | year=2020 | pmid=30571047 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | access-date=2020-03-28 | others=This book is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, duplication, adaptation, distribution, and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, a link is provided to the Creative Commons license, and any changes made are indicated. | archive-date=2021-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210217092901/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Jorma | year = 2002 | title = Antimicrobial Agents in Saliva—Protection for the Whole Body | journal = Journal of Dental Research | volume = 81 | issue = 12| pages = 807–809 | doi = 10.1177/154405910208101202 | pmid = 12454092| s2cid = 45194203 }}</ref> It has not been shown that human licking of wounds disinfects them, but licking is likely to help clean the wound by removing larger contaminants such as dirt and may help to directly remove infective bodies by brushing them away. Therefore, licking would be a way of wiping off pathogens, useful if clean water is not available to the animal or person. ===Classical conditioning=== {{Main|Classical conditioning}} In [[Ivan Pavlov|Pavlov]]'s experiment, [[dog]]s were conditioned to salivate in response to a ringing bell; this stimulus is associated with a [[meal]] or [[hunger]]. Salivary secretion is also associated with [[nausea]]. Saliva is usually formed in the [[mouth]] through an act called [[wiktionary:gleek|gleeking]], which can be voluntary or involuntary. ===Making alcoholic beverages=== Some old cultures use chewed grains to produce alcoholic beverages, such as in Latin America ''chicha de muko'' (a type of [[chicha]]) and [[kasiri]], and in Japan ''[[kuchikamizake]]'' (a type of [[sake]]). ==Substitutes== Commercially available [[Artificial saliva|saliva substitutes]] exist.<ref>{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[وات]] * [[ٿڪڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * {{wiktionary-inline}} {{Authority control}} [[Category:Saliva| ]] [[Category:Body fluids]] [[Category:Excretion]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] tupxmyabzq1v6bie9xc5bjqjpq0o54v 416176 416175 2026-10-01T10:07:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 416176 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bodily fluid secreted by salivary glands}} {{About|وات ۾ بڻڻ وارو سيال|بيئن استعمال|ٿڪڻ}} [[File:Saliva Baby.jpg|thumb|ٻار جي چپن تي لڳل لعاب]] '''لعاب''' (<small>Sliva</small>)، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ ٿڪ يا رال به چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو [[وات]] ۾ موجود لعابي غدودن (<small>salivary glands</small>) مان پيدا ۽ خارج ٿيندو آهي. انسانن ۾، لعاب تقريباً <small>99</small> سيڪڙو پاڻي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان گڏ ان ۾ اليڪٽرولائٽس، بلغم جهڙو مادو (<small>mucus</small>)، اڇا جيو گھرڙا (<small>white blood cells</small>)، ايپيٿيليل گھرڙا (جن مان [[ڊي اين اي]] حاصل ڪري سگهجي ٿو)، خمير (<small>Enzymes</small>)، جهڙوڪ ايميليز ۽ جراثيم ڪش جزا، جهڙوڪ ۽ لائسوزائيمز (<small>secretory IgA</small><small>)</small> شامل هوندا آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> لعاب ۾ موجود خمير خوراڪ ۾ شامل [[ڪاربوهائيڊريٽ|نشاستي]] جي هضم ٿيڻ واري عمل کي شروع ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندا آهن. اهي اينزائمز [[ڏند|ڏندن]] جي وچ واري خالي جڳهن ۾ ڦاٿل خوراڪ جي ذرڙن کي ٽوڙڻ ۾ به ڪردار ادا ڪن ٿا، جنهن سان ڏند [[بئڪٽيريا]] جي ڪري ٿيندڙ خرابين کان محفوظ رهن ٿا.<ref name="DCDCM">{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> لعاب هڪ چڪنائي وارو ڪم (<small>lubricating function</small>) پڻ سرانجام ڏئي ٿو؛ اهو خوراڪ کي آلو ڪري نگلڻ جي عمل کي ممڪن بڻائي ٿو ۽ وات جي اندرئين تهه (<small>oral mucosa</small>) کي خشڪ ٿيڻ کان بچائي ٿو.<ref name="SOH">{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> خوراڪ جي شروعاتي هضمي عمل کان سواء، مختلف جانورن ۾ لعاب جا خاص مقصد به هوندا آهن. ڪجهه خاص قسم جا پکي، جهڙوڪ "ايروڊرامس" (<small>Aerodramus</small>) پنهنجي چنبڙندڙ لعاب مان آکيرا ٺاهيندا آهن، جن کي انسان "پکين جي آکيري جو سوپ" (<small>Bird's nest soup</small>) طور استعمال ڪندا آهن. [[ڪوبرا]]، [[نانگ|وائپر]] ۽ زهر رکندڙ ٻيا جانور پنهنجي ڏندن (<small>fangs</small>) ذريعي زهر وارو لعاب داخل ڪري شڪار ڪندا آهن. ڪجهه [[سوٻٽ|پتنگن جا لاروا]] (<small>Caterpillars</small>) پنهنجي تبديل ٿيل لعابي غدودن کي ريشمي پروٽين ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن مان پوءِ اهي [[ريشو|ريشمي ڌاڳو]] ٺاهيندا آهن.<ref name=":1" /> '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. == ترڪيب == (Composition): روزاني لعاب جي پيداوار: ڪم (Functions): پيداوار: رويي يا عمل جو نمونو (Behavior): The enzymes found in saliva are essential in beginning the process of [[digestion]] of dietary [[starch]]es. These enzymes also play a role in breaking down food particles trapped within dental crevices, thus protecting teeth from bacterial decay. Saliva also performs a lubricating function, wetting [[food]] and permitting the initiation of [[swallowing]], and protecting the [[oral mucosa]] from [[desiccation|drying out]]. Saliva has specialized purposes for a variety of animal species beyond predigestion. Certain [[Swift (bird)|swifts]] construct nests with their sticky saliva, such as [[Aerodramus]], whose nest is consumed by humans as [[bird's nest soup]]. [[Venom]]ous saliva injected by fangs is used by [[cobra]]s, [[viper]]s, and certain other members of the venom clade to hunt. Some [[caterpillar]]s use modified salivary glands to store [[silk]] proteins, which they then use to make silk fiber.<ref name=":1">{{cite web|title=Insect-produced silk|url=http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|access-date=2019-04-13|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131104416/http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Composition== Produced in [[salivary gland]]s, human saliva comprises 99.5% water, but also contains many important substances, including [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[antiseptic|antibacterial]] compounds, and various [[enzyme]]s.<ref name="ReferenceA" /> Medically, constituents of saliva can noninvasively provide important diagnostic information related to oral and systemic diseases.<ref name="Nonaka">{{cite journal |last1=Nonaka |first1=Taichiro |last2=Wong |first2=David T.W. |title=Saliva Diagnostics |journal=Annual Review of Analytical Chemistry |date=13 June 2022 |volume=15 |issue=1 |pages=107–121 |doi=10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |pmid=35696523 |pmc=9348814 |bibcode=2022ARAC...15..107N |url=https://doi.org/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |access-date=28 June 2022 |language=en |issn=1936-1327 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061537/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |url-status=live }}</ref> * Water: 99.5% * [[Electrolyte]]s: ** 2–21&nbsp;mmol/L [[sodium]] (lower than [[blood plasma]]) ** 10–36&nbsp;mmol/L [[potassium]] (higher than plasma) ** 1.2–2.8&nbsp;mmol/L [[calcium]] (similar to plasma) ** 0.08–0.5&nbsp;mmol/L [[magnesium]] ** 5–40&nbsp;mmol/L [[chloride]] (lower than plasma) ** 25&nbsp;mmol/L [[bicarbonate]] (higher than plasma) ** 1.4–39&nbsp;mmol/L [[phosphate]] ** [[Iodine]] (mmol/L concentration is usually higher than plasma, but dependent variable according to dietary iodine intake) * [[Mucus]] (mucus in saliva mainly consists of [[glycosaminoglycan|mucopolysaccharides]] and [[glycoprotein]]s) * Antibacterial compounds ([[thiocyanate]], [[hydrogen peroxide]], and secretory [[immunoglobulin A]]) * [[Epidermal growth factor]] (EGF) * Saliva eliminates [[caesium]], which can substitute for potassium in the cells.<ref>{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref><ref>{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}</ref> * Various [[enzyme]]s; most notably: ** [[α-Amylase]] ({{EC number|3.2.1.1}}), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is swallowed; it has an optimum [[pH]] of 7.4 **[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands ** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria: ***[[Lysozyme]] ***Salivary [[lactoperoxidase]] ***[[Lactoferrin]]<ref name="boron928" /> ***[[Immunoglobulin A]]<ref name="boron928">{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= 928 |isbn= 978-1-4160-2328-9}}</ref> ***[[Beta defensin]] **[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca²⁺-binding, microbe killing, and lubrication)<ref name="boron928" /> ** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)<ref name="boron928" /> * Cells: possibly as many as 8 million human and 500 million bacterial cells per mL. The presence of bacterial products (small organic acids, amines, and thiols) causes saliva to sometimes exhibit a [[halitosis|foul odor]]. * [[Opiorphin]], a pain-killing substance found in human saliva * [[Haptocorrin]], a protein which binds to [[Vitamin B12|vitamin B₁₂]] to protect it against degradation in the stomach, before it binds to [[intrinsic factor]]. ==Daily salivary output== Experts debate the amount of saliva that a healthy [[human|person]] produces. Production is estimated at 1,500 [[milliliter|mL]] per day and researchers generally accept that during sleep the amount drops significantly.<ref name="SOH" /><ref>{{cite journal |last = Dawes |first = C. |date = 1972 |title = Circadian rhythms in human salivary flow rate and composition |journal = Journal of Physiology |volume = 220 |pages = 529–545 |pmid = 5016036 |pmc=1331668 |issue=3 |doi = 10.1113/jphysiol.1972.sp009721 }}</ref> In humans, when not stimulated, the [[submandibular gland]] contributes around 65 to 75% of secretions, while the [[parotid gland]] secretes about 20 to 25%; small amounts are secreted from the other salivary glands.<ref name="cedars">{{cite web |title= Salivary Gland Disease and Tumors {{!}} Cedars-Sinai |url= https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |website= Cedars-Sinai |access-date= 28 April 2018 |archive-date= 20 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201020055909/https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |url-status= live }}</ref> However, after being stimulated, for example by food, the contribution from the parotid gland increases to about 50%.<ref>{{cite book|title=Gray's Anatomy: The anatomical basis of clinical practice, 43rd Edition|veditors=Standring S, Tubbs RS|publisher=Elsevier|year=2026|page=712|ISBN=978-0-443-12478-5}}</ref> ==Functions== Via the action of amylase and other enzymes, saliva contributes to the digestion of food and to the maintenance of oral hygiene.<ref name="statp">{{cite web |vauthors=Alhajj M, Babos M |title=Physiology, Salivation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542251/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=6 March 2025 |date=24 July 2023}}</ref> Saliva limits the growth of bacterial pathogens and is a major factor in sustaining systemic and oral health through the prevention of tooth decay.<ref name=statp/> Saliva also acts as a buffer, reducing acidity of food components by its bicarbonate and phosphate content.<ref name=statp/> ===Lubricant=== Saliva coats the [[oral mucosa]], mechanically protecting it from trauma during eating, swallowing, and speaking. Mouth soreness is common in people with reduced saliva ([[xerostomia]]) and food (especially dry food) sticks to the inside of the mouth.<ref name=statp/>. Saliva is also used as a lubricant when fellatio is performed. ===Digestion=== The digestive functions of saliva include moistening food and helping to create a food [[bolus (digestion)|bolus]]. The lubricative function of saliva allows the food bolus to be passed easily from the mouth into the esophagus. Saliva contains the enzyme amylase, also called ptyalin, which is capable of breaking down starch into simpler sugars such as maltose and dextrin that can be further broken down in the small intestine.<ref name=statp/> About 30% of starch digestion takes place in the mouth cavity. ===Role in taste=== Saliva has a role in the [[Taste|sense of taste]].<ref name=statp/> It is the liquid medium in which chemicals are carried to taste receptor cells (mostly associated with [[lingual papilla]]e).<ref name=statp/> People with little saliva may experience [[dysgeusia]] (reduced ability to taste or to experience a metallic taste), occurring as an [[adverse effect]] of some [[prescription drug]]s.<ref name="rad">{{cite journal |vauthors=Rademacher WM, Aziz Y, Hielema A, Cheung KC, de Lange J, Vissink A, Rozema FR |title=Oral adverse effects of drugs: Taste disorders |journal=Oral Diseases |volume=26 |issue=1 |pages=213–223 |date=January 2020 |pmid=31532870 |pmc=6988472 |doi=10.1111/odi.13199}}</ref> ===Disease diagnosis=== Saliva can be used in development of [[Non-invasive procedure|non-invasive]] [[biomarker]]s to diagnose the presence or risk of some diseases, such as dental caries and [[periodontal disease]].<ref name="Nonaka"/><ref name=to/><ref name="zhang">{{cite journal |vauthors=Zhang CZ, Cheng XQ, Li JY, Zhang P, Yi P, Xu X, Zhou XD |title=Saliva in the diagnosis of diseases |journal=International Journal of Oral Science |volume=8 |issue=3 |pages=133–7 |date=September 2016 |pmid=27585820 |pmc=5113094 |doi=10.1038/ijos.2016.38}}</ref> ===Other=== * Saliva maintains the pH of the mouth.<ref name=statp/> Saliva is supersaturated with various ions. Certain salivary proteins prevent precipitation, which would form salts. These ions act as a [[buffering agent|buffer]], keeping the acidity of the mouth within a certain range, typically pH 6.2–7.4. This prevents minerals in the dental hard tissues from dissolving.<ref name=statp/> * Saliva secretes [[carbonic anhydrase]] (gustin), which is thought to play a role in the development of taste buds.<ref>{{cite book|author=Manuel Ramos-Casals|author2=Haralampos M. Moutsopoulos|author3=John H. Stone|title=Sjogren's syndrome: Diagnosis and Therapeutics|page =522|publisher=Springer, 2011}}</ref> * Saliva contains [[epidermal growth factor]] (EGF), which promotes cellular proliferation, differentiation, and healing.<ref name="Herbst">{{cite journal | author = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 | doi-access = free }}</ref> The biological effects of salivary EGF include healing of oral and gastroesophageal ulcers, inhibition of gastric acid secretion, stimulation of DNA synthesis as well as mucosal protection from intraluminal injurious factors, such as [[gastric acid]], [[bile acid]]s, pepsin, and agents that may injure the oral cavity.<ref name=statp/><ref>{{cite journal | author = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–134 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> ==Production== The production of saliva is stimulated both by the [[sympathetic nervous system]] and the [[parasympathetic]].<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 6/6ch4/s6ch4_7 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> Sympathetic stimulation of saliva is to facilitate [[Respiration (physiology)|respiration]], whereas parasympathetic stimulation is to facilitate digestion. Parasympathetic stimulation leads to acetylcholine (ACh) release onto the salivary acinar cells. ACh binds to [[muscarinic receptor]]s, specifically M₃, and causes an increased intracellular calcium ion concentration (through the IP₃/DAG second messenger system). Increased calcium causes vesicles within the cells to fuse with the apical cell membrane leading to secretion. ACh also causes the salivary gland to release [[kallikrein]], an enzyme that converts [[kininogen]] to [[lysyl-bradykinin]]. Lysyl-bradykinin acts upon blood vessels and capillaries of the salivary gland to generate [[vasodilation]] and increased [[capillary permeability]], respectively. The resulting increased blood flow to the [[acini]] allows the production of more saliva. In addition, [[Substance P]] can bind to [[Tachykinin]] [[NK1 receptor|NK-1 receptors]] leading to increased intracellular calcium concentrations and subsequently increased saliva secretion. Lastly, both parasympathetic and sympathetic nervous stimulation can lead to [[myoepithelium]] contraction which causes the expulsion of secretions from the secretory acinus into the ducts and eventually to the oral cavity. Sympathetic stimulation results in the release of [[norepinephrine]]. Norepinephrine binding to [[alpha adrenergic receptor|α-adrenergic receptors]] will cause an increase in intracellular calcium levels leading to more fluid vs. protein secretion. If norepinephrine binds β-adrenergic receptors, it will result in more protein or enzyme secretion vs. fluid secretion. Stimulation by norepinephrine initially decreases blood flow to the salivary glands due to constriction of blood vessels but this effect is overtaken by vasodilation caused by various local vasodilators. Saliva production may also be pharmacologically stimulated by the so-called [[sialagogue]]s. It can also be suppressed by the so-called [[antisialagogue]]s. ==Behavior== [[File:OakDoNotSpitOnFloor.jpg|thumb|right|225px|A building being renovated in the [[Carrollton, Louisiana|Carrollton]] section of [[New Orleans]]]] ===Spitting=== [[Spitting]] is the act of forcibly ejecting saliva or other substances from the mouth. In many parts of the world, it is considered rude and a social [[taboo]], and has sometimes been outlawed. In some countries, for example, it has been outlawed for reasons of public decency and attempting to reduce the spread of disease. These laws may not be strictly enforced, but in [[Singapore]], the fine for spitting may be as high as SGD$2,000 for multiple offenses, and one can even be arrested.{{citation needed|date=January 2020}} In [[China]], expectoration is more socially acceptable (even if officially disapproved of or illegal), and [[spittoon]]s are still a common appearance in some cultures. Some animals, even humans in some cases, use spitting as an automatic defensive maneuver. [[Camel]]s are well known for doing this, though most domestic camels are trained not to. Spitting by an infected person (for example, one with [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]) whose saliva contains large amounts of [[virus]],<ref name="to">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |author-link18=Yuen Kwok-yung |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |volume=71 |issue=15 |pages=841–843 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref> is a health hazard to the public. ===Glue to construct bird nests=== Many birds in the [[Swift (bird)|swift]] family, Apodidae, produce a viscous saliva during nesting season to glue together materials to construct a nest.<ref>{{Citation |last=Ramel |first=Gordon |title=Digestion |work=The Amazing World of Birds |publisher=Earthlife Web |url=http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2017-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223304/http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |url-status=live }}</ref> Two species of swifts in the genus [[Aerodramus]] build their nests using only [[Aerodramus#Saliva nests|their saliva]], the base for [[bird's nest soup]].<ref>{{cite web |title=Swiftlet |date=2011-12-27 |url=http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161030/http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |url-status=live }}</ref> ===Wound licking=== {{Main|Wound licking}}A common belief is that saliva contained in the mouth has natural [[disinfection|disinfectants]], which leads people to believe it is beneficial to "[[wound licking|lick their wounds]]". Researchers at the [[University of Florida]] at [[Gainesville, Florida|Gainesville]] have discovered a [[protein]] called [[nerve growth factor]] (NGF) in the saliva of [[mouse|mice]]. Wounds doused with NGF healed twice as fast as untreated and unlicked wounds; therefore, saliva can help to heal wounds in some species. NGF has been found in human saliva, as well as [[antibacterial]] agents as secretory [[mucin]], [[IgA]], [[lactoferrin]], [[lysozyme]] and [[peroxidase]].<ref name="Grewal Bordoni Ryan 2020 p. ">{{citation | last1=Grewal | first1=JS | last2=Bordoni | first2=B | last3=Ryan | first3=J | title=Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland | chapter=article-36176 | publisher=StatPearls Publishing | location=Treasure Island (FL) | year=2020 | pmid=30571047 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | access-date=2020-03-28 | others=This book is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, duplication, adaptation, distribution, and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, a link is provided to the Creative Commons license, and any changes made are indicated. | archive-date=2021-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210217092901/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Jorma | year = 2002 | title = Antimicrobial Agents in Saliva—Protection for the Whole Body | journal = Journal of Dental Research | volume = 81 | issue = 12| pages = 807–809 | doi = 10.1177/154405910208101202 | pmid = 12454092| s2cid = 45194203 }}</ref> It has not been shown that human licking of wounds disinfects them, but licking is likely to help clean the wound by removing larger contaminants such as dirt and may help to directly remove infective bodies by brushing them away. Therefore, licking would be a way of wiping off pathogens, useful if clean water is not available to the animal or person. ===Classical conditioning=== {{Main|Classical conditioning}} In [[Ivan Pavlov|Pavlov]]'s experiment, [[dog]]s were conditioned to salivate in response to a ringing bell; this stimulus is associated with a [[meal]] or [[hunger]]. Salivary secretion is also associated with [[nausea]]. Saliva is usually formed in the [[mouth]] through an act called [[wiktionary:gleek|gleeking]], which can be voluntary or involuntary. ===Making alcoholic beverages=== Some old cultures use chewed grains to produce alcoholic beverages, such as in Latin America ''chicha de muko'' (a type of [[chicha]]) and [[kasiri]], and in Japan ''[[kuchikamizake]]'' (a type of [[sake]]). ==Substitutes== Commercially available [[Artificial saliva|saliva substitutes]] exist.<ref>{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[وات]] * [[ٿڪڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * {{wiktionary-inline}} {{Authority control}} [[Category:Saliva| ]] [[Category:Body fluids]] [[Category:Excretion]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] 0n902by48ir9yhhc61wj1k1g87oi6ts 416177 416176 2026-10-01T10:08:05Z Ibne maryam 17680 416177 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bodily fluid secreted by salivary glands}} {{About|وات ۾ بڻڻ وارو سيال|بيئن استعمال|ٿڪڻ}} [[File:Saliva Baby.jpg|thumb|ٻار جي چپن تي لڳل لعاب]] '''لعاب''' (<small>Sliva</small>)، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ ٿڪ يا رال به چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو [[وات]] ۾ موجود لعابي غدودن (<small>salivary glands</small>) مان پيدا ۽ خارج ٿيندو آهي. انسانن ۾، لعاب تقريباً <small>99</small> سيڪڙو پاڻي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان گڏ ان ۾ اليڪٽرولائٽس، بلغم جهڙو مادو (<small>mucus</small>)، اڇا جيو گھرڙا (<small>white blood cells</small>)، ايپيٿيليل گھرڙا (جن مان [[ڊي اين اي]] حاصل ڪري سگهجي ٿو)، خمير (<small>Enzymes</small>)، جهڙوڪ ايميليز ۽ جراثيم ڪش جزا، جهڙوڪ ۽ لائسوزائيمز (<small>secretory IgA</small><small>)</small> شامل هوندا آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> لعاب ۾ موجود خمير خوراڪ ۾ شامل [[ڪاربوهائيڊريٽ|نشاستي]] جي هضم ٿيڻ واري عمل کي شروع ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندا آهن. اهي اينزائمز [[ڏند|ڏندن]] جي وچ واري خالي جڳهن ۾ ڦاٿل خوراڪ جي ذرڙن کي ٽوڙڻ ۾ به ڪردار ادا ڪن ٿا، جنهن سان ڏند [[بئڪٽيريا]] جي ڪري ٿيندڙ خرابين کان محفوظ رهن ٿا.<ref name="DCDCM">{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> لعاب هڪ چڪنائي وارو ڪم (<small>lubricating function</small>) پڻ سرانجام ڏئي ٿو؛ اهو خوراڪ کي آلو ڪري نگلڻ جي عمل کي ممڪن بڻائي ٿو ۽ وات جي اندرئين تهه (<small>oral mucosa</small>) کي خشڪ ٿيڻ کان بچائي ٿو.<ref name="SOH">{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> خوراڪ جي شروعاتي هضمي عمل کان سواء، مختلف جانورن ۾ لعاب جا خاص مقصد به هوندا آهن. ڪجهه خاص قسم جا پکي، جهڙوڪ "ايروڊرامس" (<small>Aerodramus</small>) پنهنجي چنبڙندڙ لعاب مان آکيرا ٺاهيندا آهن، جن کي انسان "پکين جي آکيري جو سوپ" (<small>Bird's nest soup</small>) طور استعمال ڪندا آهن. [[ڪوبرا]]، [[نانگ|وائپر]] ۽ زهر رکندڙ ٻيا جانور پنهنجي ڏندن (<small>fangs</small>) ذريعي زهر وارو لعاب داخل ڪري شڪار ڪندا آهن. ڪجهه [[سوٻٽ|پتنگن جا لاروا]] (<small>Caterpillars</small>) پنهنجي تبديل ٿيل لعابي غدودن کي ريشمي پروٽين ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن مان پوءِ اهي [[ريشو|ريشمي ڌاڳو]] ٺاهيندا آهن.<ref name=":1" /> '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. == ترڪيب == (Composition): روزاني لعاب جي پيداوار: ڪم (Functions): پيداوار: رويي يا عمل جو نمونو (Behavior): The enzymes found in saliva are essential in beginning the process of [[digestion]] of dietary [[starch]]es. These enzymes also play a role in breaking down food particles trapped within dental crevices, thus protecting teeth from bacterial decay. Saliva also performs a lubricating function, wetting [[food]] and permitting the initiation of [[swallowing]], and protecting the [[oral mucosa]] from [[desiccation|drying out]]. Saliva has specialized purposes for a variety of animal species beyond predigestion. Certain [[Swift (bird)|swifts]] construct nests with their sticky saliva, such as [[Aerodramus]], whose nest is consumed by humans as [[bird's nest soup]]. [[Venom]]ous saliva injected by fangs is used by [[cobra]]s, [[viper]]s, and certain other members of the venom clade to hunt. Some [[caterpillar]]s use modified salivary glands to store [[silk]] proteins, which they then use to make silk fiber.<ref name=":1">{{cite web|title=Insect-produced silk|url=http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|access-date=2019-04-13|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131104416/http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|url-status=dead}}</ref> Produced in [[salivary gland]]s, human saliva comprises 99.5% water, but also contains many important substances, including [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[antiseptic|antibacterial]] compounds, and various [[enzyme]]s.<ref name="ReferenceA" /> Medically, constituents of saliva can noninvasively provide important diagnostic information related to oral and systemic diseases.<ref name="Nonaka">{{cite journal |last1=Nonaka |first1=Taichiro |last2=Wong |first2=David T.W. |title=Saliva Diagnostics |journal=Annual Review of Analytical Chemistry |date=13 June 2022 |volume=15 |issue=1 |pages=107–121 |doi=10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |pmid=35696523 |pmc=9348814 |bibcode=2022ARAC...15..107N |url=https://doi.org/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |access-date=28 June 2022 |language=en |issn=1936-1327 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061537/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |url-status=live }}</ref> * Water: 99.5% * [[Electrolyte]]s: ** 2–21&nbsp;mmol/L [[sodium]] (lower than [[blood plasma]]) ** 10–36&nbsp;mmol/L [[potassium]] (higher than plasma) ** 1.2–2.8&nbsp;mmol/L [[calcium]] (similar to plasma) ** 0.08–0.5&nbsp;mmol/L [[magnesium]] ** 5–40&nbsp;mmol/L [[chloride]] (lower than plasma) ** 25&nbsp;mmol/L [[bicarbonate]] (higher than plasma) ** 1.4–39&nbsp;mmol/L [[phosphate]] ** [[Iodine]] (mmol/L concentration is usually higher than plasma, but dependent variable according to dietary iodine intake) * [[Mucus]] (mucus in saliva mainly consists of [[glycosaminoglycan|mucopolysaccharides]] and [[glycoprotein]]s) * Antibacterial compounds ([[thiocyanate]], [[hydrogen peroxide]], and secretory [[immunoglobulin A]]) * [[Epidermal growth factor]] (EGF) * Saliva eliminates [[caesium]], which can substitute for potassium in the cells.<ref>{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref><ref>{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}</ref> * Various [[enzyme]]s; most notably: ** [[α-Amylase]] ({{EC number|3.2.1.1}}), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is swallowed; it has an optimum [[pH]] of 7.4 **[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands ** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria: ***[[Lysozyme]] ***Salivary [[lactoperoxidase]] ***[[Lactoferrin]]<ref name="boron928" /> ***[[Immunoglobulin A]]<ref name="boron928">{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= 928 |isbn= 978-1-4160-2328-9}}</ref> ***[[Beta defensin]] **[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca²⁺-binding, microbe killing, and lubrication)<ref name="boron928" /> ** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)<ref name="boron928" /> * Cells: possibly as many as 8 million human and 500 million bacterial cells per mL. The presence of bacterial products (small organic acids, amines, and thiols) causes saliva to sometimes exhibit a [[halitosis|foul odor]]. * [[Opiorphin]], a pain-killing substance found in human saliva * [[Haptocorrin]], a protein which binds to [[Vitamin B12|vitamin B₁₂]] to protect it against degradation in the stomach, before it binds to [[intrinsic factor]]. ==Daily salivary output== Experts debate the amount of saliva that a healthy [[human|person]] produces. Production is estimated at 1,500 [[milliliter|mL]] per day and researchers generally accept that during sleep the amount drops significantly.<ref name="SOH" /><ref>{{cite journal |last = Dawes |first = C. |date = 1972 |title = Circadian rhythms in human salivary flow rate and composition |journal = Journal of Physiology |volume = 220 |pages = 529–545 |pmid = 5016036 |pmc=1331668 |issue=3 |doi = 10.1113/jphysiol.1972.sp009721 }}</ref> In humans, when not stimulated, the [[submandibular gland]] contributes around 65 to 75% of secretions, while the [[parotid gland]] secretes about 20 to 25%; small amounts are secreted from the other salivary glands.<ref name="cedars">{{cite web |title= Salivary Gland Disease and Tumors {{!}} Cedars-Sinai |url= https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |website= Cedars-Sinai |access-date= 28 April 2018 |archive-date= 20 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201020055909/https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |url-status= live }}</ref> However, after being stimulated, for example by food, the contribution from the parotid gland increases to about 50%.<ref>{{cite book|title=Gray's Anatomy: The anatomical basis of clinical practice, 43rd Edition|veditors=Standring S, Tubbs RS|publisher=Elsevier|year=2026|page=712|ISBN=978-0-443-12478-5}}</ref> ==Functions== Via the action of amylase and other enzymes, saliva contributes to the digestion of food and to the maintenance of oral hygiene.<ref name="statp">{{cite web |vauthors=Alhajj M, Babos M |title=Physiology, Salivation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542251/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=6 March 2025 |date=24 July 2023}}</ref> Saliva limits the growth of bacterial pathogens and is a major factor in sustaining systemic and oral health through the prevention of tooth decay.<ref name=statp/> Saliva also acts as a buffer, reducing acidity of food components by its bicarbonate and phosphate content.<ref name=statp/> ===Lubricant=== Saliva coats the [[oral mucosa]], mechanically protecting it from trauma during eating, swallowing, and speaking. Mouth soreness is common in people with reduced saliva ([[xerostomia]]) and food (especially dry food) sticks to the inside of the mouth.<ref name=statp/>. Saliva is also used as a lubricant when fellatio is performed. ===Digestion=== The digestive functions of saliva include moistening food and helping to create a food [[bolus (digestion)|bolus]]. The lubricative function of saliva allows the food bolus to be passed easily from the mouth into the esophagus. Saliva contains the enzyme amylase, also called ptyalin, which is capable of breaking down starch into simpler sugars such as maltose and dextrin that can be further broken down in the small intestine.<ref name=statp/> About 30% of starch digestion takes place in the mouth cavity. ===Role in taste=== Saliva has a role in the [[Taste|sense of taste]].<ref name=statp/> It is the liquid medium in which chemicals are carried to taste receptor cells (mostly associated with [[lingual papilla]]e).<ref name=statp/> People with little saliva may experience [[dysgeusia]] (reduced ability to taste or to experience a metallic taste), occurring as an [[adverse effect]] of some [[prescription drug]]s.<ref name="rad">{{cite journal |vauthors=Rademacher WM, Aziz Y, Hielema A, Cheung KC, de Lange J, Vissink A, Rozema FR |title=Oral adverse effects of drugs: Taste disorders |journal=Oral Diseases |volume=26 |issue=1 |pages=213–223 |date=January 2020 |pmid=31532870 |pmc=6988472 |doi=10.1111/odi.13199}}</ref> ===Disease diagnosis=== Saliva can be used in development of [[Non-invasive procedure|non-invasive]] [[biomarker]]s to diagnose the presence or risk of some diseases, such as dental caries and [[periodontal disease]].<ref name="Nonaka"/><ref name=to/><ref name="zhang">{{cite journal |vauthors=Zhang CZ, Cheng XQ, Li JY, Zhang P, Yi P, Xu X, Zhou XD |title=Saliva in the diagnosis of diseases |journal=International Journal of Oral Science |volume=8 |issue=3 |pages=133–7 |date=September 2016 |pmid=27585820 |pmc=5113094 |doi=10.1038/ijos.2016.38}}</ref> ===Other=== * Saliva maintains the pH of the mouth.<ref name=statp/> Saliva is supersaturated with various ions. Certain salivary proteins prevent precipitation, which would form salts. These ions act as a [[buffering agent|buffer]], keeping the acidity of the mouth within a certain range, typically pH 6.2–7.4. This prevents minerals in the dental hard tissues from dissolving.<ref name=statp/> * Saliva secretes [[carbonic anhydrase]] (gustin), which is thought to play a role in the development of taste buds.<ref>{{cite book|author=Manuel Ramos-Casals|author2=Haralampos M. Moutsopoulos|author3=John H. Stone|title=Sjogren's syndrome: Diagnosis and Therapeutics|page =522|publisher=Springer, 2011}}</ref> * Saliva contains [[epidermal growth factor]] (EGF), which promotes cellular proliferation, differentiation, and healing.<ref name="Herbst">{{cite journal | author = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 | doi-access = free }}</ref> The biological effects of salivary EGF include healing of oral and gastroesophageal ulcers, inhibition of gastric acid secretion, stimulation of DNA synthesis as well as mucosal protection from intraluminal injurious factors, such as [[gastric acid]], [[bile acid]]s, pepsin, and agents that may injure the oral cavity.<ref name=statp/><ref>{{cite journal | author = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–134 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> ==Production== The production of saliva is stimulated both by the [[sympathetic nervous system]] and the [[parasympathetic]].<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 6/6ch4/s6ch4_7 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> Sympathetic stimulation of saliva is to facilitate [[Respiration (physiology)|respiration]], whereas parasympathetic stimulation is to facilitate digestion. Parasympathetic stimulation leads to acetylcholine (ACh) release onto the salivary acinar cells. ACh binds to [[muscarinic receptor]]s, specifically M₃, and causes an increased intracellular calcium ion concentration (through the IP₃/DAG second messenger system). Increased calcium causes vesicles within the cells to fuse with the apical cell membrane leading to secretion. ACh also causes the salivary gland to release [[kallikrein]], an enzyme that converts [[kininogen]] to [[lysyl-bradykinin]]. Lysyl-bradykinin acts upon blood vessels and capillaries of the salivary gland to generate [[vasodilation]] and increased [[capillary permeability]], respectively. The resulting increased blood flow to the [[acini]] allows the production of more saliva. In addition, [[Substance P]] can bind to [[Tachykinin]] [[NK1 receptor|NK-1 receptors]] leading to increased intracellular calcium concentrations and subsequently increased saliva secretion. Lastly, both parasympathetic and sympathetic nervous stimulation can lead to [[myoepithelium]] contraction which causes the expulsion of secretions from the secretory acinus into the ducts and eventually to the oral cavity. Sympathetic stimulation results in the release of [[norepinephrine]]. Norepinephrine binding to [[alpha adrenergic receptor|α-adrenergic receptors]] will cause an increase in intracellular calcium levels leading to more fluid vs. protein secretion. If norepinephrine binds β-adrenergic receptors, it will result in more protein or enzyme secretion vs. fluid secretion. Stimulation by norepinephrine initially decreases blood flow to the salivary glands due to constriction of blood vessels but this effect is overtaken by vasodilation caused by various local vasodilators. Saliva production may also be pharmacologically stimulated by the so-called [[sialagogue]]s. It can also be suppressed by the so-called [[antisialagogue]]s. ==Behavior== [[File:OakDoNotSpitOnFloor.jpg|thumb|right|225px|A building being renovated in the [[Carrollton, Louisiana|Carrollton]] section of [[New Orleans]]]] ===Spitting=== [[Spitting]] is the act of forcibly ejecting saliva or other substances from the mouth. In many parts of the world, it is considered rude and a social [[taboo]], and has sometimes been outlawed. In some countries, for example, it has been outlawed for reasons of public decency and attempting to reduce the spread of disease. These laws may not be strictly enforced, but in [[Singapore]], the fine for spitting may be as high as SGD$2,000 for multiple offenses, and one can even be arrested.{{citation needed|date=January 2020}} In [[China]], expectoration is more socially acceptable (even if officially disapproved of or illegal), and [[spittoon]]s are still a common appearance in some cultures. Some animals, even humans in some cases, use spitting as an automatic defensive maneuver. [[Camel]]s are well known for doing this, though most domestic camels are trained not to. Spitting by an infected person (for example, one with [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]) whose saliva contains large amounts of [[virus]],<ref name="to">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |author-link18=Yuen Kwok-yung |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |volume=71 |issue=15 |pages=841–843 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref> is a health hazard to the public. ===Glue to construct bird nests=== Many birds in the [[Swift (bird)|swift]] family, Apodidae, produce a viscous saliva during nesting season to glue together materials to construct a nest.<ref>{{Citation |last=Ramel |first=Gordon |title=Digestion |work=The Amazing World of Birds |publisher=Earthlife Web |url=http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2017-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223304/http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |url-status=live }}</ref> Two species of swifts in the genus [[Aerodramus]] build their nests using only [[Aerodramus#Saliva nests|their saliva]], the base for [[bird's nest soup]].<ref>{{cite web |title=Swiftlet |date=2011-12-27 |url=http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161030/http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |url-status=live }}</ref> ===Wound licking=== {{Main|Wound licking}}A common belief is that saliva contained in the mouth has natural [[disinfection|disinfectants]], which leads people to believe it is beneficial to "[[wound licking|lick their wounds]]". Researchers at the [[University of Florida]] at [[Gainesville, Florida|Gainesville]] have discovered a [[protein]] called [[nerve growth factor]] (NGF) in the saliva of [[mouse|mice]]. Wounds doused with NGF healed twice as fast as untreated and unlicked wounds; therefore, saliva can help to heal wounds in some species. NGF has been found in human saliva, as well as [[antibacterial]] agents as secretory [[mucin]], [[IgA]], [[lactoferrin]], [[lysozyme]] and [[peroxidase]].<ref name="Grewal Bordoni Ryan 2020 p. ">{{citation | last1=Grewal | first1=JS | last2=Bordoni | first2=B | last3=Ryan | first3=J | title=Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland | chapter=article-36176 | publisher=StatPearls Publishing | location=Treasure Island (FL) | year=2020 | pmid=30571047 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | access-date=2020-03-28 | others=This book is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, duplication, adaptation, distribution, and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, a link is provided to the Creative Commons license, and any changes made are indicated. | archive-date=2021-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210217092901/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Jorma | year = 2002 | title = Antimicrobial Agents in Saliva—Protection for the Whole Body | journal = Journal of Dental Research | volume = 81 | issue = 12| pages = 807–809 | doi = 10.1177/154405910208101202 | pmid = 12454092| s2cid = 45194203 }}</ref> It has not been shown that human licking of wounds disinfects them, but licking is likely to help clean the wound by removing larger contaminants such as dirt and may help to directly remove infective bodies by brushing them away. Therefore, licking would be a way of wiping off pathogens, useful if clean water is not available to the animal or person. ===Classical conditioning=== {{Main|Classical conditioning}} In [[Ivan Pavlov|Pavlov]]'s experiment, [[dog]]s were conditioned to salivate in response to a ringing bell; this stimulus is associated with a [[meal]] or [[hunger]]. Salivary secretion is also associated with [[nausea]]. Saliva is usually formed in the [[mouth]] through an act called [[wiktionary:gleek|gleeking]], which can be voluntary or involuntary. ===Making alcoholic beverages=== Some old cultures use chewed grains to produce alcoholic beverages, such as in Latin America ''chicha de muko'' (a type of [[chicha]]) and [[kasiri]], and in Japan ''[[kuchikamizake]]'' (a type of [[sake]]). ==Substitutes== Commercially available [[Artificial saliva|saliva substitutes]] exist.<ref>{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[وات]] * [[ٿڪڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * {{wiktionary-inline}} {{Authority control}} [[Category:Saliva| ]] [[Category:Body fluids]] [[Category:Excretion]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] pnwjxgvzeuufn94kfavxqse8i2sgkw7 416178 416177 2026-10-01T10:11:13Z Ibne maryam 17680 416178 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bodily fluid secreted by salivary glands}} {{About|وات ۾ بڻڻ وارو سيال|بيئن استعمال|ٿڪڻ}} [[File:Saliva Baby.jpg|thumb|ٻار جي چپن تي لڳل لعاب]] '''لعاب''' (<small>Sliva</small>)، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ ٿڪ يا رال به چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو [[وات]] ۾ موجود لعابي غدودن (<small>salivary glands</small>) مان پيدا ۽ خارج ٿيندو آهي. انسانن ۾، لعاب تقريباً <small>99</small> سيڪڙو پاڻي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان گڏ ان ۾ اليڪٽرولائٽس، بلغم جهڙو مادو (<small>mucus</small>)، اڇا جيو گھرڙا (<small>white blood cells</small>)، ايپيٿيليل گھرڙا (جن مان [[ڊي اين اي]] حاصل ڪري سگهجي ٿو)، خمير (<small>Enzymes</small>)، جهڙوڪ ايميليز ۽ جراثيم ڪش جزا، جهڙوڪ ۽ لائسوزائيمز (<small>secretory IgA</small><small>)</small> شامل هوندا آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> لعاب ۾ موجود خمير خوراڪ ۾ شامل [[ڪاربوهائيڊريٽ|نشاستي]] جي هضم ٿيڻ واري عمل کي شروع ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندا آهن. اهي اينزائمز [[ڏند|ڏندن]] جي وچ واري خالي جڳهن ۾ ڦاٿل خوراڪ جي ذرڙن کي ٽوڙڻ ۾ به ڪردار ادا ڪن ٿا، جنهن سان ڏند [[بئڪٽيريا]] جي ڪري ٿيندڙ خرابين کان محفوظ رهن ٿا.<ref name="DCDCM">{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> لعاب هڪ چڪنائي وارو ڪم (<small>lubricating function</small>) پڻ سرانجام ڏئي ٿو؛ اهو خوراڪ کي آلو ڪري نگلڻ جي عمل کي ممڪن بڻائي ٿو ۽ وات جي اندرئين تهه (<small>oral mucosa</small>) کي خشڪ ٿيڻ کان بچائي ٿو.<ref name="SOH">{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> خوراڪ جي شروعاتي هضمي عمل کان سواء، مختلف جانورن ۾ لعاب جا خاص مقصد به هوندا آهن. ڪجهه خاص قسم جا پکي، جهڙوڪ "ايروڊرامس" (<small>Aerodramus</small>) پنهنجي چنبڙندڙ لعاب مان آکيرا ٺاهيندا آهن، جن کي انسان "پکين جي آکيري جو سوپ" (<small>Bird's nest soup</small>) طور استعمال ڪندا آهن. [[ڪوبرا]]، [[نانگ|وائپر]] ۽ زهر رکندڙ ٻيا جانور پنهنجي ڏندن (<small>fangs</small>) ذريعي زهر وارو لعاب داخل ڪري شڪار ڪندا آهن. ڪجهه [[سوٻٽ|پتنگن جا لاروا]] (<small>Caterpillars</small>) پنهنجي تبديل ٿيل لعابي غدودن کي ريشمي پروٽين ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن مان پوءِ اهي [[ريشو|ريشمي ڌاڳو]] ٺاهيندا آهن.<ref name=":1" /> '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. The enzymes found in saliva are essential in beginning the process of [[digestion]] of dietary [[starch]]es. These enzymes also play a role in breaking down food particles trapped within dental crevices, thus protecting teeth from bacterial decay. Saliva also performs a lubricating function, wetting [[food]] and permitting the initiation of [[swallowing]], and protecting the [[oral mucosa]] from [[desiccation|drying out]]. Saliva has specialized purposes for a variety of animal species beyond predigestion. Certain [[Swift (bird)|swifts]] construct nests with their sticky saliva, such as [[Aerodramus]], whose nest is consumed by humans as [[bird's nest soup]]. [[Venom]]ous saliva injected by fangs is used by [[cobra]]s, [[viper]]s, and certain other members of the venom clade to hunt. Some [[caterpillar]]s use modified salivary glands to store [[silk]] proteins, which they then use to make silk fiber.<ref name=":1">{{cite web|title=Insect-produced silk|url=http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|access-date=2019-04-13|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131104416/http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ترڪيب== Produced in [[salivary gland]]s, human saliva comprises 99.5% water, but also contains many important substances, including [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[antiseptic|antibacterial]] compounds, and various [[enzyme]]s.<ref name="ReferenceA" /> Medically, constituents of saliva can noninvasively provide important diagnostic information related to oral and systemic diseases.<ref name="Nonaka">{{cite journal |last1=Nonaka |first1=Taichiro |last2=Wong |first2=David T.W. |title=Saliva Diagnostics |journal=Annual Review of Analytical Chemistry |date=13 June 2022 |volume=15 |issue=1 |pages=107–121 |doi=10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |pmid=35696523 |pmc=9348814 |bibcode=2022ARAC...15..107N |url=https://doi.org/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |access-date=28 June 2022 |language=en |issn=1936-1327 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061537/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |url-status=live }}</ref> * Water: 99.5% * [[Electrolyte]]s: ** 2–21&nbsp;mmol/L [[sodium]] (lower than [[blood plasma]]) ** 10–36&nbsp;mmol/L [[potassium]] (higher than plasma) ** 1.2–2.8&nbsp;mmol/L [[calcium]] (similar to plasma) ** 0.08–0.5&nbsp;mmol/L [[magnesium]] ** 5–40&nbsp;mmol/L [[chloride]] (lower than plasma) ** 25&nbsp;mmol/L [[bicarbonate]] (higher than plasma) ** 1.4–39&nbsp;mmol/L [[phosphate]] ** [[Iodine]] (mmol/L concentration is usually higher than plasma, but dependent variable according to dietary iodine intake) * [[Mucus]] (mucus in saliva mainly consists of [[glycosaminoglycan|mucopolysaccharides]] and [[glycoprotein]]s) * Antibacterial compounds ([[thiocyanate]], [[hydrogen peroxide]], and secretory [[immunoglobulin A]]) * [[Epidermal growth factor]] (EGF) * Saliva eliminates [[caesium]], which can substitute for potassium in the cells.<ref>{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref><ref>{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}</ref> * Various [[enzyme]]s; most notably: ** [[α-Amylase]] ({{EC number|3.2.1.1}}), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is swallowed; it has an optimum [[pH]] of 7.4 **[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands ** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria: ***[[Lysozyme]] ***Salivary [[lactoperoxidase]] ***[[Lactoferrin]]<ref name="boron928" /> ***[[Immunoglobulin A]]<ref name="boron928">{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= 928 |isbn= 978-1-4160-2328-9}}</ref> ***[[Beta defensin]] **[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca²⁺-binding, microbe killing, and lubrication)<ref name="boron928" /> ** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)<ref name="boron928" /> * Cells: possibly as many as 8 million human and 500 million bacterial cells per mL. The presence of bacterial products (small organic acids, amines, and thiols) causes saliva to sometimes exhibit a [[halitosis|foul odor]]. * [[Opiorphin]], a pain-killing substance found in human saliva * [[Haptocorrin]], a protein which binds to [[Vitamin B12|vitamin B₁₂]] to protect it against degradation in the stomach, before it binds to [[intrinsic factor]]. ==روزاني لعاب جي پيداوار== ==ڪم (Functions)== ==پيداوار== ==رويا== ==Daily salivary output== Experts debate the amount of saliva that a healthy [[human|person]] produces. Production is estimated at 1,500 [[milliliter|mL]] per day and researchers generally accept that during sleep the amount drops significantly.<ref name="SOH" /><ref>{{cite journal |last = Dawes |first = C. |date = 1972 |title = Circadian rhythms in human salivary flow rate and composition |journal = Journal of Physiology |volume = 220 |pages = 529–545 |pmid = 5016036 |pmc=1331668 |issue=3 |doi = 10.1113/jphysiol.1972.sp009721 }}</ref> In humans, when not stimulated, the [[submandibular gland]] contributes around 65 to 75% of secretions, while the [[parotid gland]] secretes about 20 to 25%; small amounts are secreted from the other salivary glands.<ref name="cedars">{{cite web |title= Salivary Gland Disease and Tumors {{!}} Cedars-Sinai |url= https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |website= Cedars-Sinai |access-date= 28 April 2018 |archive-date= 20 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201020055909/https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |url-status= live }}</ref> However, after being stimulated, for example by food, the contribution from the parotid gland increases to about 50%.<ref>{{cite book|title=Gray's Anatomy: The anatomical basis of clinical practice, 43rd Edition|veditors=Standring S, Tubbs RS|publisher=Elsevier|year=2026|page=712|ISBN=978-0-443-12478-5}}</ref> ==Functions== Via the action of amylase and other enzymes, saliva contributes to the digestion of food and to the maintenance of oral hygiene.<ref name="statp">{{cite web |vauthors=Alhajj M, Babos M |title=Physiology, Salivation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542251/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=6 March 2025 |date=24 July 2023}}</ref> Saliva limits the growth of bacterial pathogens and is a major factor in sustaining systemic and oral health through the prevention of tooth decay.<ref name=statp/> Saliva also acts as a buffer, reducing acidity of food components by its bicarbonate and phosphate content.<ref name=statp/> ===Lubricant=== Saliva coats the [[oral mucosa]], mechanically protecting it from trauma during eating, swallowing, and speaking. Mouth soreness is common in people with reduced saliva ([[xerostomia]]) and food (especially dry food) sticks to the inside of the mouth.<ref name=statp/>. Saliva is also used as a lubricant when fellatio is performed. ===Digestion=== The digestive functions of saliva include moistening food and helping to create a food [[bolus (digestion)|bolus]]. The lubricative function of saliva allows the food bolus to be passed easily from the mouth into the esophagus. Saliva contains the enzyme amylase, also called ptyalin, which is capable of breaking down starch into simpler sugars such as maltose and dextrin that can be further broken down in the small intestine.<ref name=statp/> About 30% of starch digestion takes place in the mouth cavity. ===Role in taste=== Saliva has a role in the [[Taste|sense of taste]].<ref name=statp/> It is the liquid medium in which chemicals are carried to taste receptor cells (mostly associated with [[lingual papilla]]e).<ref name=statp/> People with little saliva may experience [[dysgeusia]] (reduced ability to taste or to experience a metallic taste), occurring as an [[adverse effect]] of some [[prescription drug]]s.<ref name="rad">{{cite journal |vauthors=Rademacher WM, Aziz Y, Hielema A, Cheung KC, de Lange J, Vissink A, Rozema FR |title=Oral adverse effects of drugs: Taste disorders |journal=Oral Diseases |volume=26 |issue=1 |pages=213–223 |date=January 2020 |pmid=31532870 |pmc=6988472 |doi=10.1111/odi.13199}}</ref> ===Disease diagnosis=== Saliva can be used in development of [[Non-invasive procedure|non-invasive]] [[biomarker]]s to diagnose the presence or risk of some diseases, such as dental caries and [[periodontal disease]].<ref name="Nonaka"/><ref name=to/><ref name="zhang">{{cite journal |vauthors=Zhang CZ, Cheng XQ, Li JY, Zhang P, Yi P, Xu X, Zhou XD |title=Saliva in the diagnosis of diseases |journal=International Journal of Oral Science |volume=8 |issue=3 |pages=133–7 |date=September 2016 |pmid=27585820 |pmc=5113094 |doi=10.1038/ijos.2016.38}}</ref> ===Other=== * Saliva maintains the pH of the mouth.<ref name=statp/> Saliva is supersaturated with various ions. Certain salivary proteins prevent precipitation, which would form salts. These ions act as a [[buffering agent|buffer]], keeping the acidity of the mouth within a certain range, typically pH 6.2–7.4. This prevents minerals in the dental hard tissues from dissolving.<ref name=statp/> * Saliva secretes [[carbonic anhydrase]] (gustin), which is thought to play a role in the development of taste buds.<ref>{{cite book|author=Manuel Ramos-Casals|author2=Haralampos M. Moutsopoulos|author3=John H. Stone|title=Sjogren's syndrome: Diagnosis and Therapeutics|page =522|publisher=Springer, 2011}}</ref> * Saliva contains [[epidermal growth factor]] (EGF), which promotes cellular proliferation, differentiation, and healing.<ref name="Herbst">{{cite journal | author = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 | doi-access = free }}</ref> The biological effects of salivary EGF include healing of oral and gastroesophageal ulcers, inhibition of gastric acid secretion, stimulation of DNA synthesis as well as mucosal protection from intraluminal injurious factors, such as [[gastric acid]], [[bile acid]]s, pepsin, and agents that may injure the oral cavity.<ref name=statp/><ref>{{cite journal | author = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–134 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> ==Production== The production of saliva is stimulated both by the [[sympathetic nervous system]] and the [[parasympathetic]].<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 6/6ch4/s6ch4_7 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> Sympathetic stimulation of saliva is to facilitate [[Respiration (physiology)|respiration]], whereas parasympathetic stimulation is to facilitate digestion. Parasympathetic stimulation leads to acetylcholine (ACh) release onto the salivary acinar cells. ACh binds to [[muscarinic receptor]]s, specifically M₃, and causes an increased intracellular calcium ion concentration (through the IP₃/DAG second messenger system). Increased calcium causes vesicles within the cells to fuse with the apical cell membrane leading to secretion. ACh also causes the salivary gland to release [[kallikrein]], an enzyme that converts [[kininogen]] to [[lysyl-bradykinin]]. Lysyl-bradykinin acts upon blood vessels and capillaries of the salivary gland to generate [[vasodilation]] and increased [[capillary permeability]], respectively. The resulting increased blood flow to the [[acini]] allows the production of more saliva. In addition, [[Substance P]] can bind to [[Tachykinin]] [[NK1 receptor|NK-1 receptors]] leading to increased intracellular calcium concentrations and subsequently increased saliva secretion. Lastly, both parasympathetic and sympathetic nervous stimulation can lead to [[myoepithelium]] contraction which causes the expulsion of secretions from the secretory acinus into the ducts and eventually to the oral cavity. Sympathetic stimulation results in the release of [[norepinephrine]]. Norepinephrine binding to [[alpha adrenergic receptor|α-adrenergic receptors]] will cause an increase in intracellular calcium levels leading to more fluid vs. protein secretion. If norepinephrine binds β-adrenergic receptors, it will result in more protein or enzyme secretion vs. fluid secretion. Stimulation by norepinephrine initially decreases blood flow to the salivary glands due to constriction of blood vessels but this effect is overtaken by vasodilation caused by various local vasodilators. Saliva production may also be pharmacologically stimulated by the so-called [[sialagogue]]s. It can also be suppressed by the so-called [[antisialagogue]]s. ==Behavior== [[File:OakDoNotSpitOnFloor.jpg|thumb|right|225px|A building being renovated in the [[Carrollton, Louisiana|Carrollton]] section of [[New Orleans]]]] ===Spitting=== [[Spitting]] is the act of forcibly ejecting saliva or other substances from the mouth. In many parts of the world, it is considered rude and a social [[taboo]], and has sometimes been outlawed. In some countries, for example, it has been outlawed for reasons of public decency and attempting to reduce the spread of disease. These laws may not be strictly enforced, but in [[Singapore]], the fine for spitting may be as high as SGD$2,000 for multiple offenses, and one can even be arrested.{{citation needed|date=January 2020}} In [[China]], expectoration is more socially acceptable (even if officially disapproved of or illegal), and [[spittoon]]s are still a common appearance in some cultures. Some animals, even humans in some cases, use spitting as an automatic defensive maneuver. [[Camel]]s are well known for doing this, though most domestic camels are trained not to. Spitting by an infected person (for example, one with [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]) whose saliva contains large amounts of [[virus]],<ref name="to">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |author-link18=Yuen Kwok-yung |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |volume=71 |issue=15 |pages=841–843 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref> is a health hazard to the public. ===Glue to construct bird nests=== Many birds in the [[Swift (bird)|swift]] family, Apodidae, produce a viscous saliva during nesting season to glue together materials to construct a nest.<ref>{{Citation |last=Ramel |first=Gordon |title=Digestion |work=The Amazing World of Birds |publisher=Earthlife Web |url=http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2017-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223304/http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |url-status=live }}</ref> Two species of swifts in the genus [[Aerodramus]] build their nests using only [[Aerodramus#Saliva nests|their saliva]], the base for [[bird's nest soup]].<ref>{{cite web |title=Swiftlet |date=2011-12-27 |url=http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161030/http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |url-status=live }}</ref> ===Wound licking=== {{Main|Wound licking}}A common belief is that saliva contained in the mouth has natural [[disinfection|disinfectants]], which leads people to believe it is beneficial to "[[wound licking|lick their wounds]]". Researchers at the [[University of Florida]] at [[Gainesville, Florida|Gainesville]] have discovered a [[protein]] called [[nerve growth factor]] (NGF) in the saliva of [[mouse|mice]]. Wounds doused with NGF healed twice as fast as untreated and unlicked wounds; therefore, saliva can help to heal wounds in some species. NGF has been found in human saliva, as well as [[antibacterial]] agents as secretory [[mucin]], [[IgA]], [[lactoferrin]], [[lysozyme]] and [[peroxidase]].<ref name="Grewal Bordoni Ryan 2020 p. ">{{citation | last1=Grewal | first1=JS | last2=Bordoni | first2=B | last3=Ryan | first3=J | title=Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland | chapter=article-36176 | publisher=StatPearls Publishing | location=Treasure Island (FL) | year=2020 | pmid=30571047 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | access-date=2020-03-28 | others=This book is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, duplication, adaptation, distribution, and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, a link is provided to the Creative Commons license, and any changes made are indicated. | archive-date=2021-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210217092901/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Jorma | year = 2002 | title = Antimicrobial Agents in Saliva—Protection for the Whole Body | journal = Journal of Dental Research | volume = 81 | issue = 12| pages = 807–809 | doi = 10.1177/154405910208101202 | pmid = 12454092| s2cid = 45194203 }}</ref> It has not been shown that human licking of wounds disinfects them, but licking is likely to help clean the wound by removing larger contaminants such as dirt and may help to directly remove infective bodies by brushing them away. Therefore, licking would be a way of wiping off pathogens, useful if clean water is not available to the animal or person. ===Classical conditioning=== {{Main|Classical conditioning}} In [[Ivan Pavlov|Pavlov]]'s experiment, [[dog]]s were conditioned to salivate in response to a ringing bell; this stimulus is associated with a [[meal]] or [[hunger]]. Salivary secretion is also associated with [[nausea]]. Saliva is usually formed in the [[mouth]] through an act called [[wiktionary:gleek|gleeking]], which can be voluntary or involuntary. ===Making alcoholic beverages=== Some old cultures use chewed grains to produce alcoholic beverages, such as in Latin America ''chicha de muko'' (a type of [[chicha]]) and [[kasiri]], and in Japan ''[[kuchikamizake]]'' (a type of [[sake]]). ==Substitutes== Commercially available [[Artificial saliva|saliva substitutes]] exist.<ref>{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[وات]] * [[ٿڪڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * {{wiktionary-inline}} {{Authority control}} [[Category:Saliva| ]] [[Category:Body fluids]] [[Category:Excretion]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] 0v89z01abrz3pylxf9a82nzma5keczl 416179 416178 2026-10-01T10:12:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 416179 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bodily fluid secreted by salivary glands}} {{About|وات ۾ بڻڻ وارو سيال|بيئن استعمال|ٿڪڻ}} [[File:Saliva Baby.jpg|thumb|ٻار جي چپن تي لڳل لعاب]] '''لعاب''' (<small>Sliva</small>)، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ ٿڪ يا رال به چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو [[وات]] ۾ موجود لعابي غدودن (<small>salivary glands</small>) مان پيدا ۽ خارج ٿيندو آهي. انسانن ۾، لعاب تقريباً <small>99</small> سيڪڙو پاڻي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان گڏ ان ۾ اليڪٽرولائٽس، بلغم جهڙو مادو (<small>mucus</small>)، اڇا جيو گھرڙا (<small>white blood cells</small>)، ايپيٿيليل گھرڙا (جن مان [[ڊي اين اي]] حاصل ڪري سگهجي ٿو)، خمير (<small>Enzymes</small>)، جهڙوڪ ايميليز ۽ جراثيم ڪش جزا، جهڙوڪ ۽ لائسوزائيمز (<small>secretory IgA</small><small>)</small> شامل هوندا آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> لعاب ۾ موجود خمير خوراڪ ۾ شامل [[ڪاربوهائيڊريٽ|نشاستي]] جي هضم ٿيڻ واري عمل کي شروع ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندا آهن. اهي اينزائمز [[ڏند|ڏندن]] جي وچ واري خالي جڳهن ۾ ڦاٿل خوراڪ جي ذرڙن کي ٽوڙڻ ۾ به ڪردار ادا ڪن ٿا، جنهن سان ڏند [[بئڪٽيريا]] جي ڪري ٿيندڙ خرابين کان محفوظ رهن ٿا.<ref name="DCDCM">{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> لعاب هڪ چڪنائي وارو ڪم (<small>lubricating function</small>) پڻ سرانجام ڏئي ٿو؛ اهو خوراڪ کي آلو ڪري نگلڻ جي عمل کي ممڪن بڻائي ٿو ۽ وات جي اندرئين تهه (<small>oral mucosa</small>) کي خشڪ ٿيڻ کان بچائي ٿو.<ref name="SOH">{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> خوراڪ جي شروعاتي هضمي عمل کان سواء، مختلف جانورن ۾ لعاب جا خاص مقصد به هوندا آهن. ڪجهه خاص قسم جا پکي، جهڙوڪ "ايروڊرامس" (<small>Aerodramus</small>) پنهنجي چنبڙندڙ لعاب مان آکيرا ٺاهيندا آهن، جن کي انسان "پکين جي آکيري جو سوپ" (<small>Bird's nest soup</small>) طور استعمال ڪندا آهن. [[ڪوبرا]]، [[نانگ|وائپر]] ۽ زهر رکندڙ ٻيا جانور پنهنجي ڏندن (<small>fangs</small>) ذريعي زهر وارو لعاب داخل ڪري شڪار ڪندا آهن. ڪجهه [[سوٻٽ|پتنگن جا لاروا]] (<small>Caterpillars</small>) پنهنجي تبديل ٿيل لعابي غدودن کي ريشمي پروٽين ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن مان پوءِ اهي [[ريشو|ريشمي ڌاڳو]] ٺاهيندا آهن.<ref name=":1">{{cite web|title=Insect-produced silk|url=http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|access-date=2019-04-13|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131104416/http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|url-status=dead}}</ref> '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. ==ترڪيب== Produced in [[salivary gland]]s, human saliva comprises 99.5% water, but also contains many important substances, including [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[antiseptic|antibacterial]] compounds, and various [[enzyme]]s.<ref name="ReferenceA" /> Medically, constituents of saliva can noninvasively provide important diagnostic information related to oral and systemic diseases.<ref name="Nonaka">{{cite journal |last1=Nonaka |first1=Taichiro |last2=Wong |first2=David T.W. |title=Saliva Diagnostics |journal=Annual Review of Analytical Chemistry |date=13 June 2022 |volume=15 |issue=1 |pages=107–121 |doi=10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |pmid=35696523 |pmc=9348814 |bibcode=2022ARAC...15..107N |url=https://doi.org/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |access-date=28 June 2022 |language=en |issn=1936-1327 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061537/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |url-status=live }}</ref> * Water: 99.5% * [[Electrolyte]]s: ** 2–21&nbsp;mmol/L [[sodium]] (lower than [[blood plasma]]) ** 10–36&nbsp;mmol/L [[potassium]] (higher than plasma) ** 1.2–2.8&nbsp;mmol/L [[calcium]] (similar to plasma) ** 0.08–0.5&nbsp;mmol/L [[magnesium]] ** 5–40&nbsp;mmol/L [[chloride]] (lower than plasma) ** 25&nbsp;mmol/L [[bicarbonate]] (higher than plasma) ** 1.4–39&nbsp;mmol/L [[phosphate]] ** [[Iodine]] (mmol/L concentration is usually higher than plasma, but dependent variable according to dietary iodine intake) * [[Mucus]] (mucus in saliva mainly consists of [[glycosaminoglycan|mucopolysaccharides]] and [[glycoprotein]]s) * Antibacterial compounds ([[thiocyanate]], [[hydrogen peroxide]], and secretory [[immunoglobulin A]]) * [[Epidermal growth factor]] (EGF) * Saliva eliminates [[caesium]], which can substitute for potassium in the cells.<ref>{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref><ref>{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}</ref> * Various [[enzyme]]s; most notably: ** [[α-Amylase]] ({{EC number|3.2.1.1}}), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is swallowed; it has an optimum [[pH]] of 7.4 **[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands ** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria: ***[[Lysozyme]] ***Salivary [[lactoperoxidase]] ***[[Lactoferrin]]<ref name="boron928" /> ***[[Immunoglobulin A]]<ref name="boron928">{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= 928 |isbn= 978-1-4160-2328-9}}</ref> ***[[Beta defensin]] **[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca²⁺-binding, microbe killing, and lubrication)<ref name="boron928" /> ** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)<ref name="boron928" /> * Cells: possibly as many as 8 million human and 500 million bacterial cells per mL. The presence of bacterial products (small organic acids, amines, and thiols) causes saliva to sometimes exhibit a [[halitosis|foul odor]]. * [[Opiorphin]], a pain-killing substance found in human saliva * [[Haptocorrin]], a protein which binds to [[Vitamin B12|vitamin B₁₂]] to protect it against degradation in the stomach, before it binds to [[intrinsic factor]]. ==روزاني لعاب جي پيداوار== ==ڪم (Functions)== ==پيداوار== ==رويا== ==Daily salivary output== Experts debate the amount of saliva that a healthy [[human|person]] produces. Production is estimated at 1,500 [[milliliter|mL]] per day and researchers generally accept that during sleep the amount drops significantly.<ref name="SOH" /><ref>{{cite journal |last = Dawes |first = C. |date = 1972 |title = Circadian rhythms in human salivary flow rate and composition |journal = Journal of Physiology |volume = 220 |pages = 529–545 |pmid = 5016036 |pmc=1331668 |issue=3 |doi = 10.1113/jphysiol.1972.sp009721 }}</ref> In humans, when not stimulated, the [[submandibular gland]] contributes around 65 to 75% of secretions, while the [[parotid gland]] secretes about 20 to 25%; small amounts are secreted from the other salivary glands.<ref name="cedars">{{cite web |title= Salivary Gland Disease and Tumors {{!}} Cedars-Sinai |url= https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |website= Cedars-Sinai |access-date= 28 April 2018 |archive-date= 20 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201020055909/https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |url-status= live }}</ref> However, after being stimulated, for example by food, the contribution from the parotid gland increases to about 50%.<ref>{{cite book|title=Gray's Anatomy: The anatomical basis of clinical practice, 43rd Edition|veditors=Standring S, Tubbs RS|publisher=Elsevier|year=2026|page=712|ISBN=978-0-443-12478-5}}</ref> ==Functions== Via the action of amylase and other enzymes, saliva contributes to the digestion of food and to the maintenance of oral hygiene.<ref name="statp">{{cite web |vauthors=Alhajj M, Babos M |title=Physiology, Salivation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542251/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=6 March 2025 |date=24 July 2023}}</ref> Saliva limits the growth of bacterial pathogens and is a major factor in sustaining systemic and oral health through the prevention of tooth decay.<ref name=statp/> Saliva also acts as a buffer, reducing acidity of food components by its bicarbonate and phosphate content.<ref name=statp/> ===Lubricant=== Saliva coats the [[oral mucosa]], mechanically protecting it from trauma during eating, swallowing, and speaking. Mouth soreness is common in people with reduced saliva ([[xerostomia]]) and food (especially dry food) sticks to the inside of the mouth.<ref name=statp/>. Saliva is also used as a lubricant when fellatio is performed. ===Digestion=== The digestive functions of saliva include moistening food and helping to create a food [[bolus (digestion)|bolus]]. The lubricative function of saliva allows the food bolus to be passed easily from the mouth into the esophagus. Saliva contains the enzyme amylase, also called ptyalin, which is capable of breaking down starch into simpler sugars such as maltose and dextrin that can be further broken down in the small intestine.<ref name=statp/> About 30% of starch digestion takes place in the mouth cavity. ===Role in taste=== Saliva has a role in the [[Taste|sense of taste]].<ref name=statp/> It is the liquid medium in which chemicals are carried to taste receptor cells (mostly associated with [[lingual papilla]]e).<ref name=statp/> People with little saliva may experience [[dysgeusia]] (reduced ability to taste or to experience a metallic taste), occurring as an [[adverse effect]] of some [[prescription drug]]s.<ref name="rad">{{cite journal |vauthors=Rademacher WM, Aziz Y, Hielema A, Cheung KC, de Lange J, Vissink A, Rozema FR |title=Oral adverse effects of drugs: Taste disorders |journal=Oral Diseases |volume=26 |issue=1 |pages=213–223 |date=January 2020 |pmid=31532870 |pmc=6988472 |doi=10.1111/odi.13199}}</ref> ===Disease diagnosis=== Saliva can be used in development of [[Non-invasive procedure|non-invasive]] [[biomarker]]s to diagnose the presence or risk of some diseases, such as dental caries and [[periodontal disease]].<ref name="Nonaka"/><ref name=to/><ref name="zhang">{{cite journal |vauthors=Zhang CZ, Cheng XQ, Li JY, Zhang P, Yi P, Xu X, Zhou XD |title=Saliva in the diagnosis of diseases |journal=International Journal of Oral Science |volume=8 |issue=3 |pages=133–7 |date=September 2016 |pmid=27585820 |pmc=5113094 |doi=10.1038/ijos.2016.38}}</ref> ===Other=== * Saliva maintains the pH of the mouth.<ref name=statp/> Saliva is supersaturated with various ions. Certain salivary proteins prevent precipitation, which would form salts. These ions act as a [[buffering agent|buffer]], keeping the acidity of the mouth within a certain range, typically pH 6.2–7.4. This prevents minerals in the dental hard tissues from dissolving.<ref name=statp/> * Saliva secretes [[carbonic anhydrase]] (gustin), which is thought to play a role in the development of taste buds.<ref>{{cite book|author=Manuel Ramos-Casals|author2=Haralampos M. Moutsopoulos|author3=John H. Stone|title=Sjogren's syndrome: Diagnosis and Therapeutics|page =522|publisher=Springer, 2011}}</ref> * Saliva contains [[epidermal growth factor]] (EGF), which promotes cellular proliferation, differentiation, and healing.<ref name="Herbst">{{cite journal | author = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 | doi-access = free }}</ref> The biological effects of salivary EGF include healing of oral and gastroesophageal ulcers, inhibition of gastric acid secretion, stimulation of DNA synthesis as well as mucosal protection from intraluminal injurious factors, such as [[gastric acid]], [[bile acid]]s, pepsin, and agents that may injure the oral cavity.<ref name=statp/><ref>{{cite journal | author = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–134 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> ==Production== The production of saliva is stimulated both by the [[sympathetic nervous system]] and the [[parasympathetic]].<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 6/6ch4/s6ch4_7 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> Sympathetic stimulation of saliva is to facilitate [[Respiration (physiology)|respiration]], whereas parasympathetic stimulation is to facilitate digestion. Parasympathetic stimulation leads to acetylcholine (ACh) release onto the salivary acinar cells. ACh binds to [[muscarinic receptor]]s, specifically M₃, and causes an increased intracellular calcium ion concentration (through the IP₃/DAG second messenger system). Increased calcium causes vesicles within the cells to fuse with the apical cell membrane leading to secretion. ACh also causes the salivary gland to release [[kallikrein]], an enzyme that converts [[kininogen]] to [[lysyl-bradykinin]]. Lysyl-bradykinin acts upon blood vessels and capillaries of the salivary gland to generate [[vasodilation]] and increased [[capillary permeability]], respectively. The resulting increased blood flow to the [[acini]] allows the production of more saliva. In addition, [[Substance P]] can bind to [[Tachykinin]] [[NK1 receptor|NK-1 receptors]] leading to increased intracellular calcium concentrations and subsequently increased saliva secretion. Lastly, both parasympathetic and sympathetic nervous stimulation can lead to [[myoepithelium]] contraction which causes the expulsion of secretions from the secretory acinus into the ducts and eventually to the oral cavity. Sympathetic stimulation results in the release of [[norepinephrine]]. Norepinephrine binding to [[alpha adrenergic receptor|α-adrenergic receptors]] will cause an increase in intracellular calcium levels leading to more fluid vs. protein secretion. If norepinephrine binds β-adrenergic receptors, it will result in more protein or enzyme secretion vs. fluid secretion. Stimulation by norepinephrine initially decreases blood flow to the salivary glands due to constriction of blood vessels but this effect is overtaken by vasodilation caused by various local vasodilators. Saliva production may also be pharmacologically stimulated by the so-called [[sialagogue]]s. It can also be suppressed by the so-called [[antisialagogue]]s. ==Behavior== [[File:OakDoNotSpitOnFloor.jpg|thumb|right|225px|A building being renovated in the [[Carrollton, Louisiana|Carrollton]] section of [[New Orleans]]]] ===Spitting=== [[Spitting]] is the act of forcibly ejecting saliva or other substances from the mouth. In many parts of the world, it is considered rude and a social [[taboo]], and has sometimes been outlawed. In some countries, for example, it has been outlawed for reasons of public decency and attempting to reduce the spread of disease. These laws may not be strictly enforced, but in [[Singapore]], the fine for spitting may be as high as SGD$2,000 for multiple offenses, and one can even be arrested.{{citation needed|date=January 2020}} In [[China]], expectoration is more socially acceptable (even if officially disapproved of or illegal), and [[spittoon]]s are still a common appearance in some cultures. Some animals, even humans in some cases, use spitting as an automatic defensive maneuver. [[Camel]]s are well known for doing this, though most domestic camels are trained not to. Spitting by an infected person (for example, one with [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]) whose saliva contains large amounts of [[virus]],<ref name="to">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |author-link18=Yuen Kwok-yung |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |volume=71 |issue=15 |pages=841–843 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref> is a health hazard to the public. ===Glue to construct bird nests=== Many birds in the [[Swift (bird)|swift]] family, Apodidae, produce a viscous saliva during nesting season to glue together materials to construct a nest.<ref>{{Citation |last=Ramel |first=Gordon |title=Digestion |work=The Amazing World of Birds |publisher=Earthlife Web |url=http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2017-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223304/http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |url-status=live }}</ref> Two species of swifts in the genus [[Aerodramus]] build their nests using only [[Aerodramus#Saliva nests|their saliva]], the base for [[bird's nest soup]].<ref>{{cite web |title=Swiftlet |date=2011-12-27 |url=http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161030/http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |url-status=live }}</ref> ===Wound licking=== {{Main|Wound licking}}A common belief is that saliva contained in the mouth has natural [[disinfection|disinfectants]], which leads people to believe it is beneficial to "[[wound licking|lick their wounds]]". Researchers at the [[University of Florida]] at [[Gainesville, Florida|Gainesville]] have discovered a [[protein]] called [[nerve growth factor]] (NGF) in the saliva of [[mouse|mice]]. Wounds doused with NGF healed twice as fast as untreated and unlicked wounds; therefore, saliva can help to heal wounds in some species. NGF has been found in human saliva, as well as [[antibacterial]] agents as secretory [[mucin]], [[IgA]], [[lactoferrin]], [[lysozyme]] and [[peroxidase]].<ref name="Grewal Bordoni Ryan 2020 p. ">{{citation | last1=Grewal | first1=JS | last2=Bordoni | first2=B | last3=Ryan | first3=J | title=Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland | chapter=article-36176 | publisher=StatPearls Publishing | location=Treasure Island (FL) | year=2020 | pmid=30571047 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | access-date=2020-03-28 | others=This book is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, duplication, adaptation, distribution, and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, a link is provided to the Creative Commons license, and any changes made are indicated. | archive-date=2021-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210217092901/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Jorma | year = 2002 | title = Antimicrobial Agents in Saliva—Protection for the Whole Body | journal = Journal of Dental Research | volume = 81 | issue = 12| pages = 807–809 | doi = 10.1177/154405910208101202 | pmid = 12454092| s2cid = 45194203 }}</ref> It has not been shown that human licking of wounds disinfects them, but licking is likely to help clean the wound by removing larger contaminants such as dirt and may help to directly remove infective bodies by brushing them away. Therefore, licking would be a way of wiping off pathogens, useful if clean water is not available to the animal or person. ===Classical conditioning=== {{Main|Classical conditioning}} In [[Ivan Pavlov|Pavlov]]'s experiment, [[dog]]s were conditioned to salivate in response to a ringing bell; this stimulus is associated with a [[meal]] or [[hunger]]. Salivary secretion is also associated with [[nausea]]. Saliva is usually formed in the [[mouth]] through an act called [[wiktionary:gleek|gleeking]], which can be voluntary or involuntary. ===Making alcoholic beverages=== Some old cultures use chewed grains to produce alcoholic beverages, such as in Latin America ''chicha de muko'' (a type of [[chicha]]) and [[kasiri]], and in Japan ''[[kuchikamizake]]'' (a type of [[sake]]). ==Substitutes== Commercially available [[Artificial saliva|saliva substitutes]] exist.<ref>{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[وات]] * [[ٿڪڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * {{wiktionary-inline}} {{Authority control}} [[Category:Saliva| ]] [[Category:Body fluids]] [[Category:Excretion]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] i5h3qqx64oxmuf3j22ahdkqm7tgl4hs 416180 416179 2026-10-01T10:12:44Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ٿُڪ]] کي [[لعاب]] ڏانھن چوريو 416179 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bodily fluid secreted by salivary glands}} {{About|وات ۾ بڻڻ وارو سيال|بيئن استعمال|ٿڪڻ}} [[File:Saliva Baby.jpg|thumb|ٻار جي چپن تي لڳل لعاب]] '''لعاب''' (<small>Sliva</small>)، جنهن کي عام ٻوليءَ ۾ ٿڪ يا رال به چيو ويندو آهي، هڪ اهڙو مادو آهي جيڪو [[وات]] ۾ موجود لعابي غدودن (<small>salivary glands</small>) مان پيدا ۽ خارج ٿيندو آهي. انسانن ۾، لعاب تقريباً <small>99</small> سيڪڙو پاڻي تي مشتمل هوندو آهي، جنهن سان گڏ ان ۾ اليڪٽرولائٽس، بلغم جهڙو مادو (<small>mucus</small>)، اڇا جيو گھرڙا (<small>white blood cells</small>)، ايپيٿيليل گھرڙا (جن مان [[ڊي اين اي]] حاصل ڪري سگهجي ٿو)، خمير (<small>Enzymes</small>)، جهڙوڪ ايميليز ۽ جراثيم ڪش جزا، جهڙوڪ ۽ لائسوزائيمز (<small>secretory IgA</small><small>)</small> شامل هوندا آهن.<ref name="ReferenceA">{{cite book |last=Nosek |first=Thomas M. |url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |title=Essentials of Human Physiology, Section 6, Chapter 4 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160117182014/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_6.htm |archive-date=2016-01-17}}</ref> لعاب ۾ موجود خمير خوراڪ ۾ شامل [[ڪاربوهائيڊريٽ|نشاستي]] جي هضم ٿيڻ واري عمل کي شروع ڪرڻ لاءِ انتهائي اهم هوندا آهن. اهي اينزائمز [[ڏند|ڏندن]] جي وچ واري خالي جڳهن ۾ ڦاٿل خوراڪ جي ذرڙن کي ٽوڙڻ ۾ به ڪردار ادا ڪن ٿا، جنهن سان ڏند [[بئڪٽيريا]] جي ڪري ٿيندڙ خرابين کان محفوظ رهن ٿا.<ref name="DCDCM">{{cite book|last1= Fejerskov|first1= O.|last2= Kidd|first2= E.|title= Dental Caries: The Disease and Its Clinical Management|edition= 2nd|year= 2007|publisher= Wiley-Blackwell|isbn= 978-1-4051-3889-5}}</ref> لعاب هڪ چڪنائي وارو ڪم (<small>lubricating function</small>) پڻ سرانجام ڏئي ٿو؛ اهو خوراڪ کي آلو ڪري نگلڻ جي عمل کي ممڪن بڻائي ٿو ۽ وات جي اندرئين تهه (<small>oral mucosa</small>) کي خشڪ ٿيڻ کان بچائي ٿو.<ref name="SOH">{{cite book|last1= Edgar|first1= M.|last2= Dawes|first2= C.|last3= O'Mullane|first3= D.|title= Saliva and Oral Health|edition= 3 |publisher= [[British Dental Association]]|year= 2004|isbn= 978-0-904588-87-3}}</ref> خوراڪ جي شروعاتي هضمي عمل کان سواء، مختلف جانورن ۾ لعاب جا خاص مقصد به هوندا آهن. ڪجهه خاص قسم جا پکي، جهڙوڪ "ايروڊرامس" (<small>Aerodramus</small>) پنهنجي چنبڙندڙ لعاب مان آکيرا ٺاهيندا آهن، جن کي انسان "پکين جي آکيري جو سوپ" (<small>Bird's nest soup</small>) طور استعمال ڪندا آهن. [[ڪوبرا]]، [[نانگ|وائپر]] ۽ زهر رکندڙ ٻيا جانور پنهنجي ڏندن (<small>fangs</small>) ذريعي زهر وارو لعاب داخل ڪري شڪار ڪندا آهن. ڪجهه [[سوٻٽ|پتنگن جا لاروا]] (<small>Caterpillars</small>) پنهنجي تبديل ٿيل لعابي غدودن کي ريشمي پروٽين ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪندا آهن، جن مان پوءِ اهي [[ريشو|ريشمي ڌاڳو]] ٺاهيندا آهن.<ref name=":1">{{cite web|title=Insect-produced silk|url=http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|access-date=2019-04-13|archive-date=2017-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131104416/http://www.dec.ny.gov/docs/lands_forests_pdf/silk.pdf|url-status=dead}}</ref> '''ٿُڪ''' [[انسان]] جي وات يا پيٽ مان وات جي پاسي کان نڪرندڙ گندي پاڻياٺي مادي کي چيو ويندو آھي. ٿڪ کي وات کان ٻاهريان ڪڍي فرش تي لهڻ جو عمل کي "ٿڪڻ" چئبو آهي. ==ترڪيب== Produced in [[salivary gland]]s, human saliva comprises 99.5% water, but also contains many important substances, including [[electrolyte]]s, [[mucus]], [[antiseptic|antibacterial]] compounds, and various [[enzyme]]s.<ref name="ReferenceA" /> Medically, constituents of saliva can noninvasively provide important diagnostic information related to oral and systemic diseases.<ref name="Nonaka">{{cite journal |last1=Nonaka |first1=Taichiro |last2=Wong |first2=David T.W. |title=Saliva Diagnostics |journal=Annual Review of Analytical Chemistry |date=13 June 2022 |volume=15 |issue=1 |pages=107–121 |doi=10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |pmid=35696523 |pmc=9348814 |bibcode=2022ARAC...15..107N |url=https://doi.org/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |access-date=28 June 2022 |language=en |issn=1936-1327 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061537/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-anchem-061020-123959 |url-status=live }}</ref> * Water: 99.5% * [[Electrolyte]]s: ** 2–21&nbsp;mmol/L [[sodium]] (lower than [[blood plasma]]) ** 10–36&nbsp;mmol/L [[potassium]] (higher than plasma) ** 1.2–2.8&nbsp;mmol/L [[calcium]] (similar to plasma) ** 0.08–0.5&nbsp;mmol/L [[magnesium]] ** 5–40&nbsp;mmol/L [[chloride]] (lower than plasma) ** 25&nbsp;mmol/L [[bicarbonate]] (higher than plasma) ** 1.4–39&nbsp;mmol/L [[phosphate]] ** [[Iodine]] (mmol/L concentration is usually higher than plasma, but dependent variable according to dietary iodine intake) * [[Mucus]] (mucus in saliva mainly consists of [[glycosaminoglycan|mucopolysaccharides]] and [[glycoprotein]]s) * Antibacterial compounds ([[thiocyanate]], [[hydrogen peroxide]], and secretory [[immunoglobulin A]]) * [[Epidermal growth factor]] (EGF) * Saliva eliminates [[caesium]], which can substitute for potassium in the cells.<ref>{{cite journal |last1=Venturi |first1=Sebastiano |title=Cesium in Biology, Pancreatic Cancer, and Controversy in High and Low Radiation Exposure Damage—Scientific, Environmental, Geopolitical, and Economic Aspects |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |date=January 2021 |volume=18 |issue=17 |pages=8934 | pmid=34501532 |doi=10.3390/ijerph18178934 |pmc=8431133 |language=en|doi-access=free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Text was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=2017-10-16 }}.</ref><ref>{{cite web|last1=Venturi|first1=Sebastiano |title=Correlation of Diabetes, Salivary gland cancer and Pancreatic Cancer with Iodine and Cesium Radionuclides|date=December 2022|url=https://www.researchgate.net/publication/366530240}}</ref> * Various [[enzyme]]s; most notably: ** [[α-Amylase]] ({{EC number|3.2.1.1}}), or ptyalin, secreted by the acinar cells of the parotid and submandibular glands, starts the digestion of starch before the food is swallowed; it has an optimum [[pH]] of 7.4 **[[Kallikrein]], an enzyme that proteolytically cleaves high-molecular-weight kininogen to produce [[bradykinin]]; it is secreted by the [[acinus|acinar]] cells of all three major salivary glands ** [[Antimicrobial]] enzymes that kill bacteria: ***[[Lysozyme]] ***Salivary [[lactoperoxidase]] ***[[Lactoferrin]]<ref name="boron928" /> ***[[Immunoglobulin A]]<ref name="boron928">{{cite book |first= Walter F. |last= Boron |title= Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |publisher= Elsevier/Saunders |date= 2003 |page= 928 |isbn= 978-1-4160-2328-9}}</ref> ***[[Beta defensin]] **[[Proline]]-rich proteins (function in [[Tooth enamel|enamel]] formation, Ca²⁺-binding, microbe killing, and lubrication)<ref name="boron928" /> ** Minor enzymes including: salivary [[acid phosphatase]]s A and B, [[N-acetylmuramoyl-L-alanine amidase]], [[NAD(P)H dehydrogenase (quinone)]], [[superoxide dismutase]], [[glutathione transferase]], class 3 [[aldehyde dehydrogenase]], [[glucose-6-phosphate isomerase]], and tissue [[kallikrein]] (function unknown)<ref name="boron928" /> * Cells: possibly as many as 8 million human and 500 million bacterial cells per mL. The presence of bacterial products (small organic acids, amines, and thiols) causes saliva to sometimes exhibit a [[halitosis|foul odor]]. * [[Opiorphin]], a pain-killing substance found in human saliva * [[Haptocorrin]], a protein which binds to [[Vitamin B12|vitamin B₁₂]] to protect it against degradation in the stomach, before it binds to [[intrinsic factor]]. ==روزاني لعاب جي پيداوار== ==ڪم (Functions)== ==پيداوار== ==رويا== ==Daily salivary output== Experts debate the amount of saliva that a healthy [[human|person]] produces. Production is estimated at 1,500 [[milliliter|mL]] per day and researchers generally accept that during sleep the amount drops significantly.<ref name="SOH" /><ref>{{cite journal |last = Dawes |first = C. |date = 1972 |title = Circadian rhythms in human salivary flow rate and composition |journal = Journal of Physiology |volume = 220 |pages = 529–545 |pmid = 5016036 |pmc=1331668 |issue=3 |doi = 10.1113/jphysiol.1972.sp009721 }}</ref> In humans, when not stimulated, the [[submandibular gland]] contributes around 65 to 75% of secretions, while the [[parotid gland]] secretes about 20 to 25%; small amounts are secreted from the other salivary glands.<ref name="cedars">{{cite web |title= Salivary Gland Disease and Tumors {{!}} Cedars-Sinai |url= https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |website= Cedars-Sinai |access-date= 28 April 2018 |archive-date= 20 October 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20201020055909/https://www.cedars-sinai.org/health-library/diseases-and-conditions/s/salivary-gland-disease-and-tumors.html |url-status= live }}</ref> However, after being stimulated, for example by food, the contribution from the parotid gland increases to about 50%.<ref>{{cite book|title=Gray's Anatomy: The anatomical basis of clinical practice, 43rd Edition|veditors=Standring S, Tubbs RS|publisher=Elsevier|year=2026|page=712|ISBN=978-0-443-12478-5}}</ref> ==Functions== Via the action of amylase and other enzymes, saliva contributes to the digestion of food and to the maintenance of oral hygiene.<ref name="statp">{{cite web |vauthors=Alhajj M, Babos M |title=Physiology, Salivation |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK542251/ |publisher=StatPearls, US National Library of Medicine |access-date=6 March 2025 |date=24 July 2023}}</ref> Saliva limits the growth of bacterial pathogens and is a major factor in sustaining systemic and oral health through the prevention of tooth decay.<ref name=statp/> Saliva also acts as a buffer, reducing acidity of food components by its bicarbonate and phosphate content.<ref name=statp/> ===Lubricant=== Saliva coats the [[oral mucosa]], mechanically protecting it from trauma during eating, swallowing, and speaking. Mouth soreness is common in people with reduced saliva ([[xerostomia]]) and food (especially dry food) sticks to the inside of the mouth.<ref name=statp/>. Saliva is also used as a lubricant when fellatio is performed. ===Digestion=== The digestive functions of saliva include moistening food and helping to create a food [[bolus (digestion)|bolus]]. The lubricative function of saliva allows the food bolus to be passed easily from the mouth into the esophagus. Saliva contains the enzyme amylase, also called ptyalin, which is capable of breaking down starch into simpler sugars such as maltose and dextrin that can be further broken down in the small intestine.<ref name=statp/> About 30% of starch digestion takes place in the mouth cavity. ===Role in taste=== Saliva has a role in the [[Taste|sense of taste]].<ref name=statp/> It is the liquid medium in which chemicals are carried to taste receptor cells (mostly associated with [[lingual papilla]]e).<ref name=statp/> People with little saliva may experience [[dysgeusia]] (reduced ability to taste or to experience a metallic taste), occurring as an [[adverse effect]] of some [[prescription drug]]s.<ref name="rad">{{cite journal |vauthors=Rademacher WM, Aziz Y, Hielema A, Cheung KC, de Lange J, Vissink A, Rozema FR |title=Oral adverse effects of drugs: Taste disorders |journal=Oral Diseases |volume=26 |issue=1 |pages=213–223 |date=January 2020 |pmid=31532870 |pmc=6988472 |doi=10.1111/odi.13199}}</ref> ===Disease diagnosis=== Saliva can be used in development of [[Non-invasive procedure|non-invasive]] [[biomarker]]s to diagnose the presence or risk of some diseases, such as dental caries and [[periodontal disease]].<ref name="Nonaka"/><ref name=to/><ref name="zhang">{{cite journal |vauthors=Zhang CZ, Cheng XQ, Li JY, Zhang P, Yi P, Xu X, Zhou XD |title=Saliva in the diagnosis of diseases |journal=International Journal of Oral Science |volume=8 |issue=3 |pages=133–7 |date=September 2016 |pmid=27585820 |pmc=5113094 |doi=10.1038/ijos.2016.38}}</ref> ===Other=== * Saliva maintains the pH of the mouth.<ref name=statp/> Saliva is supersaturated with various ions. Certain salivary proteins prevent precipitation, which would form salts. These ions act as a [[buffering agent|buffer]], keeping the acidity of the mouth within a certain range, typically pH 6.2–7.4. This prevents minerals in the dental hard tissues from dissolving.<ref name=statp/> * Saliva secretes [[carbonic anhydrase]] (gustin), which is thought to play a role in the development of taste buds.<ref>{{cite book|author=Manuel Ramos-Casals|author2=Haralampos M. Moutsopoulos|author3=John H. Stone|title=Sjogren's syndrome: Diagnosis and Therapeutics|page =522|publisher=Springer, 2011}}</ref> * Saliva contains [[epidermal growth factor]] (EGF), which promotes cellular proliferation, differentiation, and healing.<ref name="Herbst">{{cite journal | author = Herbst RS | title = Review of epidermal growth factor receptor biology | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 59 | issue = 2 Suppl | pages = 21–6 | year = 2004 | pmid = 15142631 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2003.11.041 | doi-access = free }}</ref> The biological effects of salivary EGF include healing of oral and gastroesophageal ulcers, inhibition of gastric acid secretion, stimulation of DNA synthesis as well as mucosal protection from intraluminal injurious factors, such as [[gastric acid]], [[bile acid]]s, pepsin, and agents that may injure the oral cavity.<ref name=statp/><ref>{{cite journal | author = Venturi S, Venturi M | title = Iodine in evolution of salivary glands and in oral health | journal = Nutrition and Health | volume = 20 | issue = 2 | pages = 119–134 | year = 2009 | pmid = 19835108 | doi = 10.1177/026010600902000204 | s2cid = 25710052 }}</ref> ==Production== The production of saliva is stimulated both by the [[sympathetic nervous system]] and the [[parasympathetic]].<ref>{{cite book| title= Essentials of Human Physiology| first= Thomas M. |last= Nosek| chapter=Section 6/6ch4/s6ch4_7 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section6/6ch4/s6ch4_7.htm|archive-date=2016-03-24}}</ref> Sympathetic stimulation of saliva is to facilitate [[Respiration (physiology)|respiration]], whereas parasympathetic stimulation is to facilitate digestion. Parasympathetic stimulation leads to acetylcholine (ACh) release onto the salivary acinar cells. ACh binds to [[muscarinic receptor]]s, specifically M₃, and causes an increased intracellular calcium ion concentration (through the IP₃/DAG second messenger system). Increased calcium causes vesicles within the cells to fuse with the apical cell membrane leading to secretion. ACh also causes the salivary gland to release [[kallikrein]], an enzyme that converts [[kininogen]] to [[lysyl-bradykinin]]. Lysyl-bradykinin acts upon blood vessels and capillaries of the salivary gland to generate [[vasodilation]] and increased [[capillary permeability]], respectively. The resulting increased blood flow to the [[acini]] allows the production of more saliva. In addition, [[Substance P]] can bind to [[Tachykinin]] [[NK1 receptor|NK-1 receptors]] leading to increased intracellular calcium concentrations and subsequently increased saliva secretion. Lastly, both parasympathetic and sympathetic nervous stimulation can lead to [[myoepithelium]] contraction which causes the expulsion of secretions from the secretory acinus into the ducts and eventually to the oral cavity. Sympathetic stimulation results in the release of [[norepinephrine]]. Norepinephrine binding to [[alpha adrenergic receptor|α-adrenergic receptors]] will cause an increase in intracellular calcium levels leading to more fluid vs. protein secretion. If norepinephrine binds β-adrenergic receptors, it will result in more protein or enzyme secretion vs. fluid secretion. Stimulation by norepinephrine initially decreases blood flow to the salivary glands due to constriction of blood vessels but this effect is overtaken by vasodilation caused by various local vasodilators. Saliva production may also be pharmacologically stimulated by the so-called [[sialagogue]]s. It can also be suppressed by the so-called [[antisialagogue]]s. ==Behavior== [[File:OakDoNotSpitOnFloor.jpg|thumb|right|225px|A building being renovated in the [[Carrollton, Louisiana|Carrollton]] section of [[New Orleans]]]] ===Spitting=== [[Spitting]] is the act of forcibly ejecting saliva or other substances from the mouth. In many parts of the world, it is considered rude and a social [[taboo]], and has sometimes been outlawed. In some countries, for example, it has been outlawed for reasons of public decency and attempting to reduce the spread of disease. These laws may not be strictly enforced, but in [[Singapore]], the fine for spitting may be as high as SGD$2,000 for multiple offenses, and one can even be arrested.{{citation needed|date=January 2020}} In [[China]], expectoration is more socially acceptable (even if officially disapproved of or illegal), and [[spittoon]]s are still a common appearance in some cultures. Some animals, even humans in some cases, use spitting as an automatic defensive maneuver. [[Camel]]s are well known for doing this, though most domestic camels are trained not to. Spitting by an infected person (for example, one with [[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2|SARS-CoV-2]]) whose saliva contains large amounts of [[virus]],<ref name="to">{{cite journal |first1=Kelvin Kai-Wang |last1=To |first2=Owen Tak-Yin |last2=Tsang |first3=Cyril Chik-Yan |last3=Yip |first4=Kwok-Hung |last4=Chan |first5=Tak-Chiu |last5=W |first6=Jacky Man-Chun |last6=Chan |first7=Wai-Shing |last7=Leung |first8=Thomas Shiu-Hong |last8=Chik |first9=Chris Yau-Chung |last9=Choi |first10=Darshana H |last10=Kandamby |first11=David Christopher |last11=Lung |first12=Anthony Raymond |last12=Tam |first13=Rosana Wing-Shan |last13=Poon |first14=Agnes Yim-Fong |last14=Fung |first15=Ivan Fan-Ngai |last15=Hung |first16=Vincent Chi-Chung |last16=Cheng |first17=Jasper Fuk-Woo |last17=Chan |first18=Kwok-Yung |last18=Yuen |author-link18=Yuen Kwok-yung |title=Consistent Detection of 2019 Novel Coronavirus in Saliva |journal=[[Clinical Infectious Diseases]] |publisher=Oxford University Press |date=12 February 2020 |volume=71 |issue=15 |pages=841–843 |doi=10.1093/cid/ciaa149|pmid=32047895 |pmc=7108139 }}</ref> is a health hazard to the public. ===Glue to construct bird nests=== Many birds in the [[Swift (bird)|swift]] family, Apodidae, produce a viscous saliva during nesting season to glue together materials to construct a nest.<ref>{{Citation |last=Ramel |first=Gordon |title=Digestion |work=The Amazing World of Birds |publisher=Earthlife Web |url=http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2017-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170201223304/http://www.earthlife.net/birds/digestion.html |url-status=live }}</ref> Two species of swifts in the genus [[Aerodramus]] build their nests using only [[Aerodramus#Saliva nests|their saliva]], the base for [[bird's nest soup]].<ref>{{cite web |title=Swiftlet |date=2011-12-27 |url=http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |access-date=2012-07-29 |archive-date=2016-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414161030/http://www.showcaves.com/english/explain/Biology/Swiftlet.html |url-status=live }}</ref> ===Wound licking=== {{Main|Wound licking}}A common belief is that saliva contained in the mouth has natural [[disinfection|disinfectants]], which leads people to believe it is beneficial to "[[wound licking|lick their wounds]]". Researchers at the [[University of Florida]] at [[Gainesville, Florida|Gainesville]] have discovered a [[protein]] called [[nerve growth factor]] (NGF) in the saliva of [[mouse|mice]]. Wounds doused with NGF healed twice as fast as untreated and unlicked wounds; therefore, saliva can help to heal wounds in some species. NGF has been found in human saliva, as well as [[antibacterial]] agents as secretory [[mucin]], [[IgA]], [[lactoferrin]], [[lysozyme]] and [[peroxidase]].<ref name="Grewal Bordoni Ryan 2020 p. ">{{citation | last1=Grewal | first1=JS | last2=Bordoni | first2=B | last3=Ryan | first3=J | title=Anatomy, Head and Neck, Sublingual Gland | chapter=article-36176 | publisher=StatPearls Publishing | location=Treasure Island (FL) | year=2020 | pmid=30571047 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | access-date=2020-03-28 | others=This book is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution 4.0 International License, which permits use, duplication, adaptation, distribution, and reproduction in any medium or format, as long as you give appropriate credit to the original author(s) and the source, a link is provided to the Creative Commons license, and any changes made are indicated. | archive-date=2021-02-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210217092901/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535426/ | url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Jorma | year = 2002 | title = Antimicrobial Agents in Saliva—Protection for the Whole Body | journal = Journal of Dental Research | volume = 81 | issue = 12| pages = 807–809 | doi = 10.1177/154405910208101202 | pmid = 12454092| s2cid = 45194203 }}</ref> It has not been shown that human licking of wounds disinfects them, but licking is likely to help clean the wound by removing larger contaminants such as dirt and may help to directly remove infective bodies by brushing them away. Therefore, licking would be a way of wiping off pathogens, useful if clean water is not available to the animal or person. ===Classical conditioning=== {{Main|Classical conditioning}} In [[Ivan Pavlov|Pavlov]]'s experiment, [[dog]]s were conditioned to salivate in response to a ringing bell; this stimulus is associated with a [[meal]] or [[hunger]]. Salivary secretion is also associated with [[nausea]]. Saliva is usually formed in the [[mouth]] through an act called [[wiktionary:gleek|gleeking]], which can be voluntary or involuntary. ===Making alcoholic beverages=== Some old cultures use chewed grains to produce alcoholic beverages, such as in Latin America ''chicha de muko'' (a type of [[chicha]]) and [[kasiri]], and in Japan ''[[kuchikamizake]]'' (a type of [[sake]]). ==Substitutes== Commercially available [[Artificial saliva|saliva substitutes]] exist.<ref>{{cite book|last1=Myers|first1=Eugene N.|last2=Ferris|first2=Robert L.|title=Salivary Gland Disorders|date=2007|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=9783540470724|page=191|url=https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|language=en|access-date=2017-09-11|archive-date=2023-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916061534/https://books.google.com/books?id=WsiVQpkaFsYC&pg=PA191|url-status=live}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[وات]] * [[ٿڪڻ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * {{wiktionary-inline}} {{Authority control}} [[Category:Saliva| ]] [[Category:Body fluids]] [[Category:Excretion]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وات]] [[زمرو:هاضمي جو سرشتو]] i5h3qqx64oxmuf3j22ahdkqm7tgl4hs 0 103471 416165 2026-10-01T09:27:26Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[Spit]] کي [[ٿُڪ]] ڏانھن چوريو 416165 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ٿُڪ]] pbkyhy9z7rubz938jaxlon11qf86hcq 14 103472 416169 2026-10-01T09:32:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انساني جسم]] 416169 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انساني جسم]] eo65kiwnbg8kh5jsqw0cd0uomyc6ol9 0 103473 416181 2026-10-01T10:12:44Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[ٿُڪ]] کي [[لعاب]] ڏانھن چوريو 416181 wikitext text/x-wiki #چوريو [[لعاب]] t4cpqb7zfzrrbe0ryidhl8sugyjpi4a 0 103474 416183 2026-10-01T10:52:02Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1377673020|Yakuts]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 416183 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} '''ياقوتي''' يا '''ساخا''' ( {{langx|sah|саха}} , {{لپي مٽ لکت|sah|saxa}} ; {{ننڍو|plural:}} {{ٻولي|sah|сахалар}}, {{لپي مٽ لکت|sah|saxalar}} ) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جي رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. 4g0v8stk8hucoc0668knbh8ixdppqyu 416184 416183 2026-10-01T10:53:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416184 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} '''ياقوتي''' يا '''ساخا''' ( {{langx|sah|саха}} , {{لپي مٽ لکت|sah|saxa}} ; {{ننڍو|plural:}} {{ٻولي|sah|сахалар}}, {{لپي مٽ لکت|sah|saxalar}} ) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جي رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] m3xtwlk9dkyaz3iaivrcs51d4evlf8x 416185 416184 2026-10-01T10:53:43Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416185 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} '''ياقوتي''' يا '''ساخا''' ( {{langx|sah|саха}} , {{لپي مٽ لکت|sah|saxa}} ; {{ننڍو|plural:}} {{ٻولي|sah|сахалар}}, {{لپي مٽ لکت|sah|saxalar}} ) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جي رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] dtwimkrpjo0kywzlzagctmwkvhrvfgp 416186 416185 2026-10-01T10:54:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416186 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} '''ياقوتي''' يا '''ساخا''' ( {{langx|sah|саха}} , {{لپي مٽ لکت|sah|saxa}} ; {{ننڍو|plural:}} {{ٻولي|sah|сахалар}}, {{لپي مٽ لکت|sah|saxalar}} ) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جي رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] mu6i6i2lnvg8stvrw20nx3sjdv2f4hq 416187 416186 2026-10-01T10:54:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:روس جا ماڻھو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416187 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} '''ياقوتي''' يا '''ساخا''' ( {{langx|sah|саха}} , {{لپي مٽ لکت|sah|saxa}} ; {{ننڍو|plural:}} {{ٻولي|sah|сахалар}}, {{لپي مٽ لکت|sah|saxalar}} ) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جي رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] f035nsttk5i4qerd8576da7p598274k 416188 416187 2026-10-01T10:55:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ساکا جمهوريه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416188 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} '''ياقوتي''' يا '''ساخا''' ( {{langx|sah|саха}} , {{لپي مٽ لکت|sah|saxa}} ; {{ننڍو|plural:}} {{ٻولي|sah|сахалар}}, {{لپي مٽ لکت|sah|saxalar}} ) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جي رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:ساکا جمهوريه]] 3o52rrqp07ddifcx2jr2rgjhg58z9en 416189 416188 2026-10-01T10:55:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سائبيريا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416189 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} '''ياقوتي''' يا '''ساخا''' ( {{langx|sah|саха}} , {{لپي مٽ لکت|sah|saxa}} ; {{ننڍو|plural:}} {{ٻولي|sah|сахалар}}, {{لپي مٽ لکت|sah|saxalar}} ) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جي رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا]] 9sz7s48qezz83clv54utew80vnxs1ic 416190 416189 2026-10-01T10:56:31Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416190 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} '''ياقوتي''' يا '''ساخا''' ( {{langx|sah|саха}} , {{لپي مٽ لکت|sah|saxa}} ; {{ننڍو|plural:}} {{ٻولي|sah|сахалар}}, {{لپي مٽ لکت|sah|saxalar}} ) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جي رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] 5go8k8ou9rrvxqnu291y1ojmol6ohpq 416191 416190 2026-10-01T11:01:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 416191 wikitext text/x-wiki {{فرق سڃاڻ|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} '''ياقوتي''' يا '''ساکا''' (روسي: саха، جمع: сахалар، ساکالار) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ياقوتي]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] 3udt5w71sgcstjsfqkh3ax9z2g0e20p 416192 416191 2026-10-01T11:10:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 416192 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}} {{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} {{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}} {{Infobox ethnic group | group = Yakuts | native_name = ''Саха'' | image = File:Yakuts Sakhas.jpg | image_caption = Yakuts, early 20th century | pop = {{circa|'''500,000'''}} | region1 = {{Flag|Russia}} | pop1 = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|United States}} | pop2 = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}} | region3 = {{Flag|Canada}} | pop3 = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}} | languages = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)<BR/> [[English language|English]] (in Canada and the U.S.) | religions = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]] | related = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]] }} '''ياقوتي''' يا '''ساکا''' (روسي: саха، جمع: сахалар، ساکالار) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. The '''Yakuts''' or '''Sakha''' ({{langx|sah|саха}}, {{Transliteration|sah|saxa}}; {{small|plural:}} {{lang|sah|сахалар}}, {{Transliteration|sah|saxalar}}) are a [[Turkic peoples|Turkic]] ethnic group native to North Siberia, primarily the [[Sakha Republic|Republic of Sakha (Yakutia)]] in the [[Russia|Russian Federation]]. They also inhabit some districts of the [[Krasnoyarsk Krai]]. They speak [[Yakut language|Yakut]], which belongs to the [[Siberian Turkic languages|Siberian branch of the Turkic languages]]. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ياقوتي]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] odns7g7aq1r3lzuzb9nkxn4cw7pyjn8 416193 416192 2026-10-01T11:11:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 416193 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}} {{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} {{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}} {{Infobox ethnic group | group = Yakuts | native_name = ''Саха'' | image = File:Yakuts Sakhas.jpg | image_caption = Yakuts, early 20th century | pop = {{circa|'''500,000'''}} | region1 = {{Flag|Russia}} | pop1 = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|United States}} | pop2 = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}} | region3 = {{Flag|Canada}} | pop3 = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}} | languages = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)<BR/> [[English language|English]] (in Canada and the U.S.) | religions = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]] | related = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]] }} '''ياقوتي''' يا '''ساکا''' (روسي: <small>саха</small>، ج: <small>сахалар</small>، ساکالار) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ياقوتي]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] 899csis9t8l2cgidmoffk7ae0joxiag 416194 416193 2026-10-01T11:13:31Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416194 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}} {{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} {{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}} {{Infobox ethnic group | group = Yakuts | native_name = ''Саха'' | image = File:Yakuts Sakhas.jpg | image_caption = Yakuts, early 20th century | pop = {{circa|'''500,000'''}} | region1 = {{Flag|Russia}} | pop1 = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|United States}} | pop2 = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}} | region3 = {{Flag|Canada}} | pop3 = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}} | languages = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)<BR/> [[English language|English]] (in Canada and the U.S.) | religions = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]] | related = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]] }} '''ياقوتي''' يا '''ساکا''' (روسي: <small>саха</small>، ج: <small>сахалар</small>، ساکالار) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[Category:Yakuts| ]] [[Category:Ethnic groups in Russia]] [[Category:Indigenous peoples of Siberia]] [[Category:Modern nomads]] [[Category:Nomadic groups in Eurasia]] [[Category:Turkic peoples of Asia]] [[زمرو:ياقوتي]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] 9akj5yy03g13p9vpqkpjklo89q9jl62 416195 416194 2026-10-01T11:15:21Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 416195 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}} {{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} {{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}} {{Infobox ethnic group | group = Yakuts | native_name = ''Саха'' | image = File:Yakuts Sakhas.jpg | image_caption = Yakuts, early 20th century | pop = {{circa|'''500,000'''}} | region1 = {{Flag|Russia}} | pop1 = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|United States}} | pop2 = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}} | region3 = {{Flag|Canada}} | pop3 = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}} | languages = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)<BR/> [[English language|English]] (in Canada and the U.S.) | religions = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]] | related = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]] }} '''ياقوتي''' يا '''ساکا''' (روسي: <small>саха</small>، ج: <small>сахалар</small>، ساکالار) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ياقوتي]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:سائبيريا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] jr3838pgk3xwa3mdsizppmegyvhqmbm 416199 416195 2026-10-01T11:58:59Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ترڪ ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 416199 wikitext text/x-wiki {{Short description|Turkic ethnic group in North Siberia}} {{Distinguish|Yokuts|Yupik peoples{{!}}Yupiks|Yakult|Yakutsk}} {{Redirect-distinguish|Sakhas|Saka{{!}}Sakas}} {{Infobox ethnic group | group = Yakuts | native_name = ''Саха'' | image = File:Yakuts Sakhas.jpg | image_caption = Yakuts, early 20th century | pop = {{circa|'''500,000'''}} | region1 = {{Flag|Russia}} | pop1 = 478,085 (2010){{sfn|Russia|2010a}} | region2 = {{Flag|United States}} | pop2 = 7,885 (2020){{sfn|USB|2020}}{{full citation needed|date=July 2026}} | region3 = {{Flag|Canada}} | pop3 = 4,933 (2021){{sfn|CAS|2021}} | languages = [[Yakut language|Yakut]] and [[Russian language|Russian]] (in Russia)<BR/> [[English language|English]] (in Canada and the U.S.) | religions = [[Russian Orthodoxy|Orthodox Christianity]], [[Aiyy Faith]], [[Shamanism]], [[Tengrism]] | related = [[Dolgans]], [[Tuvans]], [[Buryats]], [[Mongols]] (partially, possibly through Kurykans), [[Evenks]], [[Evens]] and [[Yukagirs]] | native_name_lang = | flag = Flag of Sakha.svg | flag_caption = Flag of [[Sakha Republic|Yakutia]] }} '''ياقوتي''' يا '''ساکا''' (روسي: <small>саха</small>، ج: <small>сахалар</small>، ساکالار) هڪ ترڪ نسلي گروهه آهي جيڪو اتر سائبيريا، خاص طور تي [[روس|روسي فيڊريشن]] ۾ [[ساکا جمهوريا]] جو رهواسي آهي. اها ڪراسنويارسڪ ڪرائي جي ڪجهه ضلعن ۾ پڻ رهن ٿا. اهي ياقوتي ٻولي ڳالهائين ٿا، جيڪي ترڪ ٻولين جي سائبيريا شاخ سان تعلق رکي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ياقوتي]] [[زمرو:جديد خانه بدوش]] [[زمرو:روس جا نسلي گروهه]] [[زمرو:سائبيريا جا مقامي ماڻهو]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:ايشيا جا ترڪي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ نسل]] [[زمرو:ماڻهو بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ جڳهه]] [[زمرو:روس جا ماڻھو]] [[زمرو:ساکا جمهوريه]] [[زمرو:سائبيريا]] [[زمرو:ڪراسنويارسڪ ڪرائي]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] cwo7omzzcxi9wrdtymj0n1s3a6xfhub 14 103475 416196 2026-10-01T11:17:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روس جو سماج]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] 416196 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس جو سماج]] [[زمرو:نسلي گروهه بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يوريشيا جا خانه بدوش گروهه]] t94y8cxfwn3h63i234n6gvg08vb8g4d 14 103476 416197 2026-10-01T11:56:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روس]] [[زمرو:سماج بلحاظ ملڪ]] 416197 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روس]] [[زمرو:سماج بلحاظ ملڪ]] gz84k7cr7m0idgvjf0bq7u803sjybx2 14 103477 416198 2026-10-01T11:58:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:خانه بدوش گروهه]] 416198 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جديد تاريخ]] [[زمرو:خانه بدوش گروهه]] eiuydcbxj4zwfd28yfakxoybs6qs458